बोधिचर्यावतारपञ्जिका

(bcp 68) सर्वेषां हीनमध्योत्कृष्टानां सत्त्वानाम् / सर्वे वा उपक्रमाः दुःखपरिहारेण तुष्टयर्थाः / सर्वारम्भपरिश्रमेण तुष्टिरेवोत्पादयितव्येत्यर्थः / सा च तुष्टिर्धनविसर्गैरपि दुर्लभा, स्याद्वा न वेति / इह पुनरयत्नसिद्धोपस्थिता कस्मात्परिहीयत इति मत्वा भोक्ष्ये अनुभविष्यामि संतोषसुखम् अन्ययत्ननिष्पादितैर्गुणैरुपनामितम् / न हि प्रियपुत्रगुणैरक्षमायुक्ता / इति भावनया परगुणश्रवणाच्चित्तकार्कश्यमपकुर्यात् //

अत्रैवोपचयमाह-

न चात्र मे व्ययः कश्चित्परत्र च महत्सुखम् / अप्रीतिदुःखं द्वेषैस्तु महद्दुःखं परत्र च // bca_5.78 //

नैव अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तिमतो मम इहलोके वा उपक्षयलेशो ऽपि संभवति / उपचयः पुनर्विद्यत एवेति दर्शयति- परत्र महत्सुखं परगुणाभिनन्दनात् / एवमक्रियमाणे पुनरपचयो दृश्यते, उभयलोके ऽपि दुःखं परगुणासहनात् //

तस्मात् सर्वकल्मषपरित्यागेन इयमुचिता कर्मकारिता शिक्सणीयेत्याह-

विश्वस्तविन्यस्तपदं विस्पष्टार्थं मनोरमम् / श्रुतिसौख्यं कृपामूलं मृदुमन्दस्वरं वदेत् // bca_5.79 //

सर्वावद्यविनिर्मुक्तत्वाद्विश्चस्तम् / आनुपूर्व्या व्यवस्थितपदम् / असंदिग्धार्थम् / मनःप्रह्लादनकरम् / श्रवणाप्यायकम् / करुणारसनिष्यन्दभूतं न रागादिनिदानम् / मृदुस्वरमकर्कशवचनम् / मन्दस्वरं यावता ध्वनिना प्रतिपाद्यस्य प्रतीतिः स्यात्, न ततो न्यूनं नातिरिक्तमुदीरयन् /

ऋजु पश्येत्सदा सत्त्वांश्चक्षुषा संपिबन्निव / एतानेव समाश्रित्य बुद्धत्वं मे भविष्यति // bca_5.80 //

अवक्रमकुटिलं परमप्रीतिरसभरावनतेन चक्षुषा तृषित इव शीतलजल परमाह्लादकरं संपिवन्निव सत्त्वान् व्यवलोकयन् / न रक्तेन न दुष्टेन मुग्धेन / परमोपकारका ह्येते / कुतः? यस्मादेतान् सत्त्वान् समासाद्य दुर्लभलाभं बुद्धत्वं मे भविष्यति उत्पत्स्यते / एवं च विहरन् अद्यत्वे ऽपि सत्त्वार्थसमर्थो भवत्येव / यदुक्तम्-

सर्वत्राचपलो मन्दमितस्निग्धाभिभाषणात् / आवर्जयेज्जनं भव्यमादेयश्चापि जायते //

इति / [शिक्षा. स. कारिका-10]

एतदेव च बोधिसत्त्वस्य कृत्यं यदुत सत्त्वावर्जनं नाम / यथा धर्मसंगीतिसूत्रे आर्याप्रियदर्शनेन बोधिसत्त्वेन परिदीपितम्-

तथा तथा भगवन् बोधिसत्त्वेन प्रतिपत्तव्यं यत्सहदर्शनेन सत्त्वाः प्रसीदेयुः / तत्कस्माद्धेतोः? न भगवन् बोधिसत्त्वस्यान्यत् करणीयमस्ति अन्यत्र सत्त्वावर्जनात् / सत्त्वपरिपाक एवेयं भगवन् बोधिसत्त्वस्य धर्मसंगीतिरिति //

(bcp 69) एवमक्रियमाणे को दोष इति चेत्-

अनादेयं तु तं लोकः परिभूय जिनाङ्कुरम् / भस्मच्छन्नं यथा बह्निं पच्येत नरकादिषु //

इति / [शिक्षा. स. कारिका-11]

तस्मात् सत्त्वाराधनमेव बोधिसत्त्वस्य कर्म उपकारिक्षेत्रमसाधारणं पुण्यप्रसूतिहेतुरिति //

तत्प्रसङ्गेन अन्यदपि दर्शयन्नाह-

सातत्याभिनिवेशोत्थं प्रतिपक्षोत्थमेव च / गुणोपकारिक्षेत्रे च दुःखिते च महच्छुभम् // bca_5.81 //

समादानेन क्रियमाणम् / अभिनिवेशोत्थं तीव्रप्रसादजनितम् / प्रतिपक्षोत्थं क्लेशप्रतिपक्षशून्यतादिभावनाप्रसूतम् / गुणक्षेत्रं बुद्धबोधिसत्त्वादि / उपकारिक्षेत्रं मातापितादि / दुःखिता ग्लानादयः / एतेषु स्वल्पमति कृतमप्रमेयशुभहेतुरुपजायते //

इदमपि बोधिसत्त्वेनाभ्यसनीयमित्याह-

दक्ष उत्थानसंपन्नः स्वयंकारी सदा भवेत् / नावकाशः प्रदातव्यः कस्यचित्सर्वकर्मसु // bca_5.82 //

दक्षः सर्वत्र पटुप्रचारः / उत्थानसंपन्नः कौसीद्यापनयनाद् वीर्यसमन्वागतः / अत एव स्वयमेव सर्वं करणीयम्, न परापेक्षा क्वचिदपि कर्मणि कार्या / इदमेव नावकाश इत्यादिना दर्शयति //

पारमिताभ्यासे ऽनर्थविवर्जनायानुपूर्वकारितामाह-

उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठा दानपारमितादयः / नेतरार्थं त्यजेच्छ्रेष्ठामन्यत्राचारसेतुतः // bca_5.83 //

उपर्युपरितः / दानाच्छीलं श्रेष्ठम्, शीलात् क्षान्तिरित्यादयः / अतो ऽवरपारमिताहेतोरुत्तरं न त्यजेत् / तद्विरोधेन न सेवेतेति भावः / किं सर्वथा? नेत्याह- अन्यत्रेति / बोधिअत्त्वानां य आचारः शिक्षासंवरलक्षणः स एव कुशलजलरक्षणाय सेतुबन्धो विहितः, तस्मादन्यत्र तं विहाय / स यथा न भिद्यते इत्यर्थः //

तस्मात्संभारमुपादित्सुना करुणापरतन्त्रेण सर्वं करणीयमुक्तमित्याह-

एवं बुद्ध्वा परार्थेषु भवेत्सततमुत्थितः / निषिद्धमप्यनुज्ञातं कृपालोरर्थदर्शिनः // bca_5.84 //

एवमनुत्तरं ज्ञात्वा सत्त्वानां हितसुखविधानाय नित्यमारब्धवीर्यो भवेत् / प्रतिषिद्धार्थे प्रवृत्तौ कथं न सापत्तिक इति चेत्, न / क्वचिन्निषिद्धमपि सत्त्वार्थविशेषं प्रज्ञाचक्षुषा (bcp 70) पश्यतः करणीयतया अनुज्ञातं भगवता / सनिःसरणं च भगवतः शासनम् / तच्चापि न सर्वस्य, अपि तु कृपालोः करुणाप्रकर्षप्रवृत्तितया तत्परतन्त्रस्य परार्थैकरसस्य स्वप्रयोजनविमुखस्य / इति प्रज्ञाकरुणाभ्यामुद्भूतपरार्थवृत्तेरुपायकुशलस्य प्रवर्तमानस्य नापत्तिः / अत्र च उपालिपरिपृच्छायामापत्त्यनापत्तिविभागो वेदितव्यः / तथा उपायकौशल्यसूत्रे ज्योतिष्कमाणवकाधिकारे //

एषा रक्षात्मभावस्य भैषज्यवसनादिभिः / [शिक्षा. स. कारिका-13]

इत्येतत् प्रतिपादयितुमाह-

विनिपातगतानाथव्रतस्थान् संविभज्य च / भुञ्जीत मध्यमां मात्रां त्रिचीवरबहिस्त्यजेत् // bca_5.85 //

भैषज्यवसनादिभिरात्मभावो हि परिपालनीयः परार्थोपयोगित्वात् / यथोक्तं प्राकूतत्र द्विविधं भैषज्यं सततभैषज्यं ग्लानप्रत्ययभैषज्यं च / तत्र सततभैषज्यमोदनादि / तदर्थं पिण्डाय गोचरे चरता ग्रामप्रवेशे यथोक्तशिक्षायां स्मृतिमाधाय चरितव्यम् / ततो लब्धात् पिण्डपातात् चतुर्थभागविभक्तात् विनिपातगताननाथव्रतस्थान् संविभागिनः कुर्यात् / एकं प्रत्यङ्गं विनिपातिनाम् / द्वितीयमनाथानाम् / तृतीयं सब्रह्मचारिणां दत्वा चतुर्थमात्मना परिभुञ्जीत / स परिभुञ्जानो न रक्तः परिभुङ्क्ते असक्तः, अगृद्धः, अनध्यवसितः, अन्यत्र यावदेवास्य कायस्य स्थितये यापनायै / मध्यमां मात्राम् / तथा च परिभुङ्क्ते यथा नातिसंलिखितो भवति, नातिगुरुकायः / तत्कस्य हेतोः? अति संलिखितो हि कुशलपक्षपराङ्मुखो भवति, अतिगुरुकायो मिद्धावष्टब्धो भवति / तेन तं पिण्डपातं परिभुज्य कुशलपक्षाभिमुखेन भवितव्यम् / इति आर्यरत्नमेघे ऽभिहितम् / आर्यरत्नराशावपि-

परिभुञ्जता च एवं मनसिकार उत्पादयितव्यः- सन्ति अस्मिन् काये अशीतिकृमिकुलसहस्राणि, तानि अनेनैवोजसा सुखं विहरन्तु / इदानीं चैषामामिषेण संग्रहं करिष्यामि / बोधिप्राप्तश्च पुनर्धर्मेण संग्रहं करिष्यामि / इति विस्तरः //

पुनरत्रैवोक्तम्-

द्वयोरहं काश्यप श्रद्धादेअयमनुजानामि / कतमयोर्द्वयोः? युक्तस्य मुक्तस्य च / इति //

अनया दिशा सर्वपरिभोगाः सत्त्वार्थमधिष्ठातव्याः / अन्यथा-

आत्मतृष्णोपभोगात्तु क्लिष्टापत्तिः प्रजायते //

इति //

[शिक्षा. स. कारिका-13]

(bcp 71) यथोक्तं चन्द्रप्रदीपसूत्रे-

ते भोजनं स्वादुरसं प्रणीतं लब्ध्वा च भुञ्जन्ति अयुक्तयोगाः / तेषां स आहारु वधाय भोति यथ हस्तिपोतान बिसा अधौतकाः //

[=समाधि. 9. 29]

विस्तरेण चैतच्छिक्षासमुच्चये द्रष्टव्यम् //

ग्लानभैषज्यं तु यामिकं साप्ताहिकं यावज्जीविकमिति त्रिविधम् / एतच्च भिक्षुविनये प्रतिपादितं तत्रैवावधार्यम् //

वसनादिभिरात्मरक्षामाह- त्रिचीवरबहिस्त्यजेत् / इति / सचेदागत्य कश्चिद् बोधिसत्त्वं पात्रचीवरं याचेत, तेन अतित्यागो न कर्तव्यः / किं तु यत्तदनुज्ञातं भगवता- त्रिचीवरं श्रमणकल्पः, ततो ऽतिरिक्तं च यद्भवेत्, त्यक्तव्यमर्थिने, नान्यथा / उक्तं च बोधिसत्त्वप्रतिमोक्षे- सचेत्पुनः कश्चिदागत्य पात्रं वा चीवरं वा याचेत, सचेत्तस्यातिरिक्तं भवेद् बुद्धानुज्ञातात्त्रिचीवरात्, यथापरित्यक्तं दातव्यम् / सचेत्पुनस्तस्य ऊनं त्रिचीवरं भवेत् यन्निश्रित्य ब्रह्मचर्यावासः, तन्न परित्यक्तव्यम् / तत्कस्माद्धेतोः? अविसर्जनीयं हि त्रिचीवरमुक्तं तथागतेन / सचेच्छारिपुत्र बोधिसत्त्वस्त्रिचीवरं परित्यज्य याचनगुरुको भवेत्, न तेन अल्पेच्छता आसेविता भवेत् / इति //

अतित्यागं निषेधयन् पुनरात्मरक्षामुपदर्शयन्नाह-

सद्धर्मसेवकं कायमितरार्थं न पीडयेत् / एवमेव हि सत्त्वानामाशामाशु प्रपूरयेत् // bca_5.86 //

सतां सत्पुरुषाणां बोधिसत्त्वानां धर्मः / लौकिकलोकोत्तरपरहितसुखविधानम् / तत्सेवकं कायम् अल्पार्थनिमित्तं न पीडयेत् / अन्यथा महतो ऽर्थराशेर्हानिः स्यात् / अत एव पूर्वस्मिन् हेतुपदमेतत् / कुतः पुनरेवम्? यस्मादनेनैव सुकुमारोपक्रमेण संवर्धमानः शीघ्रमेव सत्त्वानां हितसुखसंपादनसमर्थो भवति //

यत एवं तस्मात्-

त्यजेन्न जीवितं तस्मादशुद्धे करुणाशये / तुल्याशये तु तत्त्याज्यमित्थं न परिहीयते // bca_5.87 //

स्वशरीरशिरोदानादि न कर्तव्यमिति निषिद्धम् / कदा? अशुद्धे मित्रामित्रेतरसर्वव्यसनिजनसाधारणप्रवृत्ते कृपाचित्ते / अत्यारब्धेन हि वीर्येण स्वपरहितार्थस्य बाधा स्यात् / समप्रवृत्ते पुनराशये स्वपरात्मनो ऽतिरिक्ते वा न निषिध्यते / यदुक्तम्- तथा स्वपरबोधिपक्षश्रुताद्यन्तरायकरौ त्यागात्यागौ न कार्यौ / अधिकसत्त्वार्थशक्तेस्तुल्यशक्तेर्वा (bcp 72) बोधिसत्त्वस्य अधिकतुल्यकुशलान्तरायकरौ त्यागात्यागौ न कार्याविति सिद्धं भवति / इदमेव च संधाय बोधिसत्त्वप्रातिमोक्षे ऽभिहितम्- यस्तु खलु पुनः शारिपुत्र अभिनिष्क्रान्तगृहावासो बोधिसत्त्वो बोध्यङ्गैरभियुक्तः, तेन कथं दानं दातव्यम्, कतरं दानं दातव्यम्, कियद्रूपं दानं दातव्यम् / पेयालं / धर्मदायकेन भवितव्यम् / यश्च शारिपुत्र गृही बोधिसत्त्वो गङ्गानदीवालिकासमानि बुद्धक्षेत्राणि सप्तरत्नपरिपूर्णानि तथागतेभ्यो ऽर्हद्भयः सम्यक्संबुद्धेभ्यो दानं दद्यात्, यश्च शारिपुत्र प्रव्रज्यापर्यापन्नो बोधिसत्त्वः एकां चतुष्पदिकां गाथां प्रकाशयेत्, अयमेव ततो बहुतरं पुण्यं प्रसवति / न शारिपुत्र तथागतेन प्रव्रजितस्य आमिषदानमनुज्ञातम् / पेयालं / यस्य पुनः शारिपुत्र पात्रागतः पात्रपर्यापन्नो लाभो भवेद्धार्मिको धर्मलब्धः, तेन साधारणभाजिना भवितव्यं सार्धं सब्रह्मचारिभिरिति //

तत्रैवाह- यस्तु खलु पुनः शारिपुत्र अनभिनिष्क्रान्तगृहावासो बोधिसत्त्वः, तेन धर्म आसेवितव्यः / तत्र तेनाभियुक्तेन भवितव्यमिति / अन्यथा हि एकसत्त्वार्थसंग्रहार्थं महतः सत्त्वराशेस्तस्य च सत्त्वस्य बोधिसत्त्वाशयपरिकर्मान्तरायान्महतो ऽर्थस्य हानिः कृता स्यादिति //

अनेनोपायकौशलेन विहरन् न बोधिमार्गात्परिभ्रश्यते / अयमभिप्रायः- दत्तः पूर्वमेव अनेन आत्मभावः सर्वसत्त्वेभ्यः / केवलमकालपरिभोगात्परिरक्षणीयः / अतो न मात्सर्यस्यावकाशः / नापि प्रतिज्ञातार्थहानिरिति / यदुक्तम्-

भैषज्यवृक्षस्य सुदर्शनस्य मूलादिभोग्यस्य यथैव बीजम् / दत्वापि संरक्ष्यमकालभोगात् संबुद्धभैषज्यतरोस्तथैव //

इति //

सत्त्वाशयरक्षणादप्यात्मा रक्षितव्य इत्याह-

धर्मं निर्गौरवे स्वस्थे न शिरोवेष्टिते वदेत् / सच्छत्रदण्डशस्त्रे च नावगुण्ठितमस्तके // bca_5.88 //

देवमनुष्यपूजितो हि भगवतो धर्मः / ततो ऽवध्यायन्ति देवतादयो गौरवमकुर्वतो धर्मप्रकाशनात् / निषिद्धं चैतद्भगवता इति तदाज्ञातिक्रमे सापत्तिको भवेत् / न वस्त्रादिबद्धशिरसि / सहशब्देन त्रिष्वपि संबन्धः / तथोत्तरीयादिना पिहितशीर्षे / प्रत्येकं स्वस्थ इति संबन्धनीयम् / ग्लाने पुनरनापत्तिः / उपलक्षणं चैतत् / न स्थितेन सुप्ताय निषण्णाय वा, न निषण्णेन सुप्ताय, न चानासनेन निषण्णाय / नोत्पथयायिना मार्गयायिने, नाग्रगामिने पृष्ठगामिना, नाप्यलंकारयुक्ताय / इत्यादयो ऽपि द्रष्टव्या इति //

इदमप्यनर्थविवर्जनाय मूलापत्तिकारणमकरणीयमित्याह-

गम्भीरोदारमल्पेषु न स्त्रीषु पुरुषं विना /

(bcp 73) गम्भीरो दुर्मेधसामगाधत्वात् / उदारश्च प्रकर्षपर्यन्तत्वात् / तादृशं च धर्ममल्पेषु असंस्कृतबुद्धिषु हीनाधिमुक्तिषु वा न वदेदिति प्रकृतेन संबन्धः / न मातृग्रामस्य एकाकी रहोगतो धर्मं वदेत् / वदन् सापत्तिको भवति / न दोषः पुरुषो यदि स्यात् // हीनोत्कृष्टेषु धर्मेषु समं गौरवमाचरेत् // bca_5.89 // श्रावकयानभाषितेषु वा महायानभाषितेषु वा धर्मेषु तुल्यं चित्तप्रसादादिकं कुर्यात् / अन्यथा सद्धर्मप्रतिक्षेपः स्यात् //

नोदारधर्मपात्रं च हीने धर्मे नियोजयेत् / न चाचारं परित्यज्य सूत्रमन्त्रैः प्रलोभयेत् // bca_5.90 //

गम्भीरोदारधर्मभाजनं च सत्त्वं निमित्तज्ञैर्ज्ञात्वा न श्रावकयानादिधर्मेष्ववतारयेत् / न च आचारं शिक्षासंवरकरणीयतां मुक्त्वा सूत्रान्तादिपाठेनैव तव शुद्धिर्भविष्यति इति धर्मकामं प्रभावयेत् / आह चात्र- पुनरपरो ऽनर्थो रत्नकूटे दृष्टः- अपरिपाचितेषु सत्त्वेषु विश्वासो बोधिसत्त्वस्खलितम् / अभाजनीभूतेषु उदारबुद्धधर्मप्रकाशना बोधिसत्त्वस्खलितम् / उदाराधिमुक्तिकेषु सत्त्वेषु हीनयानप्रकाशना बोधिसत्त्वस्खलितमिति //

आर्यसर्वधर्मवैपुल्यसंग्रहे सूक्ष्मो ऽप्यनर्थ उक्तः- सूक्ष्मं हि मञ्जुश्रीः सद्धर्मप्रतिक्षेपकर्मावरणम् / यो हि कश्चिन्मञ्जुश्रीः तथागतभाषिते धर्मे कस्मिंश्चित् शोभनसंज्ञां करोति, क्वचिदशोभनसंज्ञाम्, स सद्धर्मं प्रतिक्षिपति / तेन सद्धर्मप्रतिक्षेप्त्रा तथागतो ऽभ्याख्यातो भवति, संघो ऽपवादितो भवति, य एवं वदति- इदं युक्तमिदमयुक्तम् / इति विस्तरः //

आर्याकाशगर्भसूत्रे च मूलापत्तिप्रस्तावे चोक्तम्- पुनरपरमादिकर्मिको बोधिसत्त्वः केषांचिदेवं वक्ष्यति- किं भोः प्रातिमोक्षविनयेन? शीलेन सुरक्षितेन शीघ्रं त्वमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादयस्व / महायानं पठ / यत्ते किंचित् कायवाङ्मनोभिः क्लेशप्रत्ययादकुशलं कर्म समुदानीतम्, तेन ते शुद्धिर्भविष्यत्यविपाकम्, यावद्यथा पूर्वोक्तम् / इयमादिकर्मिकस्य बोधिसत्त्वस्य तृतीया मूलापत्तिरिति //

अतः इदमपि प्रातिमोक्षनिषिद्धं नाचरणीयमित्याह-

दन्तकाष्ठस्य खेटस्य विसर्जनमपावृतम् / नेष्टं जले स्थले भोग्ये मूत्रादेश्चापि गर्हितम् // bca_5.91 //

खेटस्य श्लेष्मणो विसर्जनमपावृतं न कुर्यात् / जले स्थले भोग्ये उपभोग्ये मूत्रपुरीषादेरपि कुत्सितम् / अत्रापि देवताद्यवध्यानादपुण्यं प्रसवेत् //

मुखपूरं न भुञ्जीत सशब्दं प्रसृताननम् / प्रलम्बपादं नासीत न बाहू मर्दयेत्समम् // bca_5.92 //

मुखं पूरितं कृत्वा महत्कवलग्रहणात् / सशब्दं सुकसुनिकादिशब्देन / [प्रसृताननं] दूरं विदारितमुखम् / प्रलम्बपादं भूम्याद्यलग्नपादं खट्वाद्यारोहणे सति नासीत / द्वावपि बाहू सममेकस्मिन् काले न मर्दयेत् / क्रममर्दने न दोषः / सति प्रत्यये //

(bcp 74) नैकयान्यस्त्रिया कुर्याद्यानं शयनमासनम् /

एकया अद्वितीयया अन्यस्त्रिया / गृहिप्रव्रजितयोरिदमिह साधारणमित्यन्यग्रहणम् / न कुर्याद्यानादि / संक्षेपेण संकलय्य दर्शयन्नाह- लोकाप्रसादकं सर्वं दृष्ट्वा पृष्ट्वा च वर्जयेत् // bca_5.93 // लोकानां यत् प्रसादजनकं न भवति, तत् सर्व दृष्ट्वा शास्त्रे व्यवहारे वा / पृष्ट्वा विज्ञान् / वर्जयेत् / अनेनैतद्दर्शितं भवति- दृष्टे ऽपि यद्बाधाकरमेवंविधं तद्वर्जयेत् आपत्तिर्भवतीति / यदुक्तम्-

रत्नमेघे जिनेनोक्तस्तेन संक्षेपसंवरः / येनाप्रसादः सत्त्वानां तद्यत्नेन परित्यजेत् //

इति //

[शिक्षा. स. कारिका-12]

यथाह- कतमे च ते बोधिसत्त्वसमुदाचाराः? यावदिह बोधिसत्त्वो नाघःस्थाने विहरति, नाकाले / नाकाले भाणी भवति / नाकालज्ञो भवति / नादेशज्ञो भवति / यतोनिदानमस्यान्तिके सत्त्वा अप्रसादं प्रतिसंवेदयेयुः / स सर्वसत्त्वानुरक्षया आत्मनश्च बोधिसंभारपरिपूरणार्थं सम्यगीर्यापथो भवति, मृदुभाणी मन्दभाणी असंसर्गबहुलः प्रविवेकाभिमुखः सुप्रसन्नमुखः इति //

न बोधिसत्त्वेन अवमन्यना क्वचिदपि कर्तव्येत्याह-

नाङ्गुल्या कारयेत्किंचिद्दक्षिणेन तु सादरम् / समस्तेनैव हस्तेन मार्गमप्येवमादिशेत् // bca_5.94 //

एकया अङ्गुल्या तर्जन्यादिकया न किंचिदुपदर्शयेत्, अपि तु समस्तेनैव समग्रेणैव हस्तेन / दक्षिणेन न वामेन / मार्गमपि कथयेत् / आस्तां तावत्सगौरवं वस्तु //

लोकाप्रसादनिवारणायाह-

न बाहूत्क्षेपकं कंचिच्छब्दयेदल्पसंभ्रमे / अच्छटादि तु कर्तव्यमन्यथा स्यादसंवृतः // bca_5.95 //

न भुजमुत्क्षिप्य कंचिदाह्वयेत्, अल्पप्रयोजनतारतम्ये / महति पुनरदोषः / अच्छटादिशब्दं तु कुर्यात् / तदकरणे ऽसमाहितचारितायामसंवृतः स्यात् / एतावता औद्धत्यपरिहारो ऽपि दर्शितो भवति //

स हि शय्यां परिकल्पयन्नेवं परिकल्पयेदित्युपदर्शयन्नाह-

नाथनिर्वाणशय्यावच्छयीतेप्सितया दिशा / संप्रजानंल्लघूत्थानः प्रागवश्यं नियोगतः // bca_5.96 //

भगवतो महानिर्वाणशय्यामिव शय्यां परिकल्पयेत् / अभिमतया दिशा शिरो विधाय, दक्षिणेन पार्श्वेन, पादस्योपरि पादमाधाय, दक्षिणं बाहुमुपधानं कृत्वा, वामं च (bcp 75) प्रसार्य जङ्घोपरि निवेश्य, चीवरैः सुसंवृतकायः, स्मृतः, संप्रजानानः, उत्थानसंज्ञी, आलोकसंज्ञी, शयितः, नाचित्तकमिद्धावष्टब्धः / न च निद्रासुखमाखादयेत्, न च पार्श्वसुखम् अन्यत्र यावदेवैषां महाभूतानां स्थितये यापनायै इति / लघुत्थानः शीघ्रमेवोत्तिष्ठेत् / न तु जृम्भिकां गात्रमोटनं कुर्वन्नालस्योपहितश्चिरेण / एतेभ्य एव सर्वेभ्यः पूर्वमेव //

इदमपरमभिसंक्षिप्य कथयन्नाह-

आचारो बोधिसत्त्वानामप्रमेय उदाहृतः / चित्तशोधनमाचारं नियतं तावदाचरेत् // bca_5.97 //

आचारः शिक्षणीयम् / अप्रमेयः असंख्येयः बोधिसत्त्वप्रातिमोक्शादिषु प्रदर्शितः / तत्संग्रहरूपं प्रथमतः चित्तशोधनमेव आचारमाचरेत् / नियतमवश्यंतया //

सामान्यापत्तिशोधनायाह-

रात्रिंदिवं च त्रिस्कन्धं त्रिष्कालं च प्रवर्तयेत् / शेषापत्तिशमस्तेन बोधिचित्तजिनाश्रयात् // bca_5.98 //

त्रिष्कृत्वो रात्रेः / त्रिष्कृत्वो दिवसस्य / त्रिस्कन्धः त्रयाणां स्कन्धानां पापदेशनापुण्यानुमोदनाबोधिपरिणामनानां समाहारः / त्रिस्कन्धं प्रवर्तयेत् / शेषा मूलाया अन्याः / अथवा, संचित्य कृता याः प्रतिकृताः ताभ्यो ऽन्याः स्मृतिसंप्रमोषेण असंप्रजानता वा कृताः / तासां प्रशमः प्रतिकरणं तेन त्रिस्कन्धपरिवर्तनेन बोधिचित्तस्य जिनानां च भगवतां समाश्रयणाच्च //

एतेन विदूषणासमुदाचारादयो दर्शिता भवन्ति //

तत्र पापशोधनं चतुर्धर्मकसूत्रे देशितम्-

चतुर्भिर्मैत्रेय धर्मैः समन्वागतो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः कृतोपचितं पापमभिभवति / कतमैश्चतुर्भिः? यदुत विदूषणासमुदाचारेण, प्रतिपक्षसमुदाचारेण, प्रत्यापत्तिबलेन, आश्रयबलेन च / तत्र विदूषणासमुदाचारः अकुशलं कर्म कृत्वा विप्रतिसाररूपात्सविगर्हणा पापदेशना, तदनुष्ठानं तत्समुदाचारः / तत्र प्रतिपक्षसमुदाचारः अकुशलप्रतिपक्षः कुशलम्, तत्समुदाचारः, कृत्वाप्यकुशलं कर्म कुशले कर्मण्यत्यन्तमभियोगः / तत्र प्रत्यापत्तिबलं संवरसमादानादकरणसंवरलाभः / तत्राश्रयबलं बुद्धधर्मसंघशरणगमनम्, अनुत्सृष्टबोधिचित्तता च / स बलवत्संनिश्रयेण न शक्यते पापेनाभिभवितुम् / एभिर्मैत्रेय चतुर्भिर्धर्मैः समन्वागतो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः कृतोपचितं पापमभिभवतीति //

विशेषतस्तु बोधिसत्त्वापत्तीनां गुर्वीणां लध्वीनां च देशना आर्योपालिपरिपृच्छायामुक्ताः / ताः शिक्षासमुच्चये द्रष्टव्याः //

सर्वापत्तयो बोधिसत्त्वेन पञ्चत्रिंशतां बुद्धानां भगवतामन्तिके रात्रिंदिवमेकाकिना देशयितव्याः / तत्रेयं देशना- अहमेवंनामा बुद्धं शरणं गच्छामीत्यारभ्य यावत् संघं शरणं गच्छामि, नमः शाक्यमुनये तथागतायार्हते सम्यक्संबुद्धाय / नमो वज्रप्रमर्दिने इत्यारभ्य यावत्-

(bcp 76) उपैमि सर्वान् शरणं कृताञ्जलिः /

इति विस्तरमुक्त्वाह- इति हि शारिपुत्र बोधिसत्त्वेन इमान् पञ्चत्रिंशतो बुद्धान् प्रमुखान् कृत्वा सर्वतथागतानुगतैर्मनसिकारैः पापविशुद्धिः कार्या / तस्यैवं पापविशुद्धस्य त एव बुद्धा भगवन्तो मुखान्युपदर्शयन्ति / पेयालं / न तत् शक्यं सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धनिकायैरापत्तिकौकृत्यस्थानं विशोधयितुं यद्बोधिसत्त्वस्तेषां बुद्धानां भगवतां नामधेयधारणपरिकीर्तनेन रात्रिंदिवं त्रिस्कन्धकधर्मपर्यायप्रवर्तनेन आपत्तिकौकृत्यान्निःसरति, समाधिं च प्रतिलभते //

एतत्साकल्येन शिक्षासमुच्चये वेदितव्यम् //

उक्तो विदूषणासमुदाचारः / प्रतिपक्षसमुदाचारप्रत्यापत्तिबले अपि विस्तरेण शिक्षासमुच्चयादेव द्रष्टव्ये / आर्यमैत्रेयविमोक्षे तु बोधिचित्तेन पापविशुद्धिरुक्ता / तच्चोक्तमेव प्राक् / जिनाश्रयात् पापविशुद्धौ सूकरिकावदानमुदाहार्यम् /

ये बुद्धं शरणं यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम् / प्रहाय मानुषान् कायान् दिव्यान् कायांल्लभन्ति ते //

एवं धर्मं संघं चाधिकृत्य पाठः / अनेनाश्रयबलमुक्तम् //

पुनरनियमेन दर्शयन्नाह-

या अवस्थाः प्रपद्येत स्वयं परवशो ऽपि वा / तास्ववस्थासु याः शिक्षाः शिक्षेत्ता एव यत्नतः // bca_5.99 //

स्वयमात्मना परायत्तो वा सत्त्वार्थक्रियायां प्रवृत्तः //

किं पुनरेवमनियमेनाभिधीयत इत्याह-

न हि तद्विद्यते किंचिद्यन्न शिक्ष्यं जिनात्मजैः / न तदस्ति न यत्पुण्यमेवं विहरतः सतः // bca_5.100 //

यस्मात् सर्वाकारं सर्ववस्तुतत्त्वमधिगम्य सर्वेषां हितसुखविधानार्थमुद्यच्छद्भिर्बुद्धसुतैः न तदस्ति किंचित्, यन्न शिक्षितव्यम् / अन्यथा सर्वाकारः सर्वसत्त्वानामर्थः कर्तुमशक्यः / पुण्यसंभारो ऽपि एवं विचरतो ऽपर्यन्त एव स्यात् //

इयमपि शिक्षापदमुद्रा अवधारयितव्येत्याह-

पारंपर्येण साक्षाद्वा सत्त्वार्थ नान्यदाचरेत् / सत्त्वानामेव चार्थाय सर्वं बोधाय नामयेत् // bca_5.101 //

अन्ततः स्वयमाहारादिक्रियया परप्रेरणया अपरापरदूतप्रेरणया वा, साक्षात् स्वयमेव आमिषदानादिना वा, यत् सत्त्वानां हितसुखहेतुर्न भवति, तन्न कुर्यात् कारयेद्वा / न चैतदेव केवलम् / किंचित् सत्त्वानामेव संसारदुःखपतितानां ततो निःसरणाय सर्वं कुशलमूलमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामयेत् //

एतावता श्लोकद्वयेन पुण्यवृद्धिरुपदर्शिता भवति //

(bcp 77) यदुक्तं कल्याणमित्रानुत्सर्गादिति [शिक्षा. स. कारिका-6] तदाह-

सदा कल्याणमित्रं च जीवितार्थे ऽपि न त्यजेत् / बोधिसत्त्वव्रतधरं महायानार्थकोविदम् // bca_5.102 //

कल्याणकर्मणि अभ्युदयनिःश्रेयसप्राप्तिलक्षणे मित्रमसाधारणो बन्धुः, तत् कायजीवितविप्रणाशभयभीतो ऽपि न त्यजेत् / कल्याणमित्रानुशंसाश्च प्रज्ञापारमितायामार्याष्टसाहस्रिकायां [अष्ट. 30] सदाप्ररुदितपरिवर्ताद्वेदितव्याः / चतुर्धर्मकसूत्रे ऽप्युक्तम्- कल्याणमित्रं भिक्षवो बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन यावज्जीवं न त्यक्तव्यमपि जीवितहेतोरिति / अपरित्याज्यस्य कल्याणमित्रस्य लक्षणमाह- बोधिसत्त्वशिक्षासंवरे व्यवस्थितम् / महायानार्थपण्डितम् / एतादृशं सुदुर्लभम् //

कल्याणमित्रस्य पर्युपासनपरिज्ञानार्थमाह-

श्रीसंभवविमोक्षाच्च शिक्षेद्यद्गुरुवर्तनम् /

श्रीसंभवविमोक्षात् आर्यगण्डव्यूहपरिवर्तात् कल्याणमित्रपर्युपासनं शिक्षेत् जानीयात् / यथोक्तमार्यगण्डव्यूहे आर्यश्रीसंभवेन- कल्याणमित्रसंधारिताः कुलपुत्र बोधिसत्त्वा न पतन्ति दुर्गतिषु / यावत्- संचोदकाः कल्याणमित्रा अकरणीयानाम् / संनिवारकाः प्रमादस्थानात् / निष्कासयितारः संसारपुरात् / तस्मात्तर्हि कुलपुत्र एवंमनसिकाराप्रतिप्रस्रब्धेन कल्याणमित्राण्युपसंक्रमितव्यानि / पृथिवीसमचित्तेन सर्वभारोद्वहनापरितसनतया / वज्रसमचित्तेन अभेद्याशयतया / चक्रवालसमचित्तेन सर्वदुःखासंप्रवेधनतया / लोकदाससमचित्तेन सर्वकर्मसमादानाविजुगुप्सनतया / रजोहरणसमचित्तेन मानाभिमानविवर्जनतया / यानसमचित्तेन गुरुभारनिर्वाहनतया / अश्वसमचित्तेन अक्रुध्यनतया / नौसमचित्तेन गमनागमनापरितसनतया / सुपुत्रसदृशेन कल्याणमित्रमुखवीक्षणतया / आत्मनि च ते कुलपुत्र आतुरसंज्ञोत्पादयितव्या कल्याणमित्रेषु च वैद्यसंज्ञा, अनुशासनीषु भैषज्यसंज्ञा, प्रतिपत्तिषु व्याधिनिर्घातनसंज्ञा / आत्मनि च ते कुलपुत्र भीरुसंज्ञोत्पादयितव्या, कल्याणमित्रेषु शूरसंज्ञा, अनुशासनीषु प्रहरणसंज्ञा, प्रतिपत्तिषु शत्रुनिर्घातनसंज्ञा //

यदुक्तं सूत्राणां च सदेक्षणादिति [शिक्षा. स. का.-6], तदुपदर्शयितुमाह- एतच्चान्यच्च बुद्धोक्तं ज्ञेयं सूत्रान्तवाचनात् // bca_5.103 // एतदिह शास्त्रे प्रतिपादितम्, अन्यद्यदिह नोक्तम् / बुद्धेन भगवता बोधिसत्त्वानां करणीयतया निर्दिष्टम्, तन्नानासूत्रान्तार्थपरिचयाद् वेदितव्यम् //

एतदेव दर्शयति-

शिक्षाः सूत्रेषु दृश्यन्ते तस्मात्सूत्राणि वाचयेत् /

शिक्षा बोधिसत्त्वानां हेयोपादेयलक्षणाः / सूत्रेषु महायानसूत्रान्तेषु रत्नमेघादिषु / यत एवं तस्मात् / इदं तु विशेषनिर्देशमाह- आकाशगर्भसूत्रे च मूलापत्तीर्निरूपयेत् // bca_5.104 // (bcp 78) आर्याकाशगर्भसूत्रे क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य पञ्च मूलापत्तयो निर्दिष्टाः / तथा सामान्येन एका मूलापत्तिः / तथा आदिकर्मिकस्य बोधिसत्त्वस्य अष्टौ मूलापत्तय इति / तथा च तत्रोक्तम्- पञ्च कुलपुत्र क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य मूलापत्तयः याभिर्मूलापत्तिभिः क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः सर्वाणि पूर्वावरोपितानि कुशलमूलानि झोषयति / वस्तुपतितः पराजितः सर्वदेवमनुष्यसुखेभ्यः अपायगामी भवति / कतमाः पञ्च? यः कुलपुत्र क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः स्तौपिकं वस्तु अपहरति सांघिकं वा चातुर्दिशसंघे निर्यातितं वा, स्वयं वा अपहरति हारयति वा / इयं प्रथमा मूलापत्तिः / एवं त्रियानभाषितधर्मप्रतिक्षेपात् द्वितीया / प्रव्रजितस्य शीलवतो दुःशीलस्य वा काषायापहरणात्, गृहस्थकरणात्, कायप्रहारात्, चारके प्रक्षेपात्, जीवितवियोजनाद्वा तृतीया / पञ्चानन्तर्येष्वन्यतमकरणाच्चतुर्थी / मिथ्यादृष्टेः, दशाकुशलकर्मपथसमादानात्, परसमादापनाद्वा पञ्चमीति //

तथा ग्रामभेदादिकरणात् सर्वेषां साधारणी चैका / तत्रैवोक्तम्-

आदिकर्मिकाणां महायानसंप्रस्थितानां कुलपुत्राणां कुलदुहितृणां च अष्टौ मूलापत्तयः, यामिर्मूलापत्तिभिः स्खलिता आदिकर्मिका महायानसंप्रस्थिताः सर्वाणि पूर्वारोपितानीत्यादि पूर्ववत् / कतमा अष्टौ? ये सत्त्वाः पूर्वदुश्चरितहेतुना अस्मिन् क्लिष्टे पञ्चकषाये लोके उत्पन्नाः, ते इत्वरकुशलमूलाः / यावत्, तेषामिदं परमं गम्भीरं शून्यताप्रतिसंयुक्तं सूत्रान्तं यावद्विस्तरेणाग्रतः स्मारयन्ति प्रकाशयन्ति / ते हि अकृतश्रमा बालपृथग्जनाः शृण्वन्त उत्रस्यन्ति, यावद् विवर्तयन्ति अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेश्चित्तम्, श्रावकयाने चित्तं प्रणिदधति / एषा आदिकर्मिकस्य बोधिसत्त्वस्य मूलापत्तिः प्रथमा, यया मूलापत्त्या इत्यादि पूर्ववत् / तस्माद्बोधिसत्त्वेन परसत्त्वानां परपुद्गलानामाशयानुशयं प्रथमं ज्ञात्वा यथाशयानां सत्त्वानामनुपूर्वेण धर्मदेशना कर्तव्येति / सोपायायाः सम्यक्संबोधेर्विनिवर्त्य हीनयाने परस्य चित्तमुत्पादयतो द्वितीया / प्रातिमोक्षशिक्षासंवरं विहाय महायाने चित्तोत्पादमात्रेण तत्पठनेन चास्य शुद्धिप्रकाशनात् तृतीया / श्रावकादियानस्य तत्फलस्य गोपननिन्दाप्रकाशनात्, महायाने सर्वशुद्धिप्रकाशनात्, परेषां तद्वचनकरणाच्चतुर्थी / कीर्तिलाभादिहेतोः महायानपठनादिना, तथा तत्प्रत्ययात् परेषां कुत्सानिन्दादिभाषणात्, आत्मोत्कर्षणात्, उत्तरमनुष्यधर्मोपगमात् पञ्चमी / पाठमात्रेण गम्भीरधर्माधिगमप्रकाशनात्, परेषां तथैव समादापनात् षष्ठी / क्षत्रियस्य पुरोहितामात्यचण्डालैर्ये भिक्षवो दण्डिता अर्थदण्डेन सांघिकं स्तौपिकं वा चातुर्दिशसांघिकं वा द्रव्यमपहृत्य तेभ्य एवोपनामयन्ति / ते च क्षत्रिया उभये ऽपि मूलापत्तिमापद्यन्ते / इयं सप्तमी / धर्माधर्मविवादनापूर्वं शिक्षाप्रणयनात्, तन्मूलाचारविपन्नानां सत्कारात्, प्रहाणिकानामुपभोगपरिभोगाण्यन्यत्र परिणामनात् उभये ऽपि मूलापत्तिमापद्यन्ते / इयमष्टमी //

आसां च मूलापत्तीनां सुखग्रहणार्थं शास्त्रकारोपदर्शिताः संग्रहकारिका उच्यन्ते-

रत्नत्रयस्वहरणादापत्पाराजिका मता / सद्धर्मस्य प्रतिक्षेपाद् द्वितीया मुनिनोदिता //

(bcp 79) दुःशीलस्यापि वा भिक्षोः काषायस्तैन्यताडनात् / चारके वा विनिक्षेपादपप्रव्राजनेन च //

पञ्चानन्तर्यकरणान्मिथ्यादृष्टिग्रहेण च / ग्रामादिभेदनाद्वापि मूलापत्तिर्जिनोदिता //

शून्यतायाश्च कथनात्सत्त्वेष्वकृतबुद्धिषु / बुद्धत्वप्रस्थितानां तु संबोधेर्विनिवर्तनात् //

प्रातिमोक्षं परित्याज्य महायाने नियोजनात् / शिष्ययानं न रागादिप्रहाणायेति वा ग्रहात् //

परेषां ग्रहणाद्वापि पुनः स्वगुणकाशनात् / परपंसनतो लाभसत्कारश्लोकहेतुना //

गम्भीरक्षान्तिको ऽस्मीति मिथ्यैव कथनात्पुनः / दण्डापयेद्वा श्रमणान् दद्याद्वा शरणत्रयात् //

गृह्णीयाद्दीयमानं वा शमथत्याजनात्पुनः / प्रतिसंलीनभोगं च स्वाध्यायिषु निवेदनात् //

मूला आपत्तयो ह्येता महानरकहेतवः / आर्यस्याकाशगर्भस्य स्वप्ने देश्याः पुरःस्थितैः //

बोधिचित्तपरित्यागाद्याचकायाप्रदानतः / तीव्रमात्सर्यलोभाभ्यां क्रोधाद्वा सत्त्वताडनात् //

प्रसाद्यमानो यत्नेन सत्त्वेषु न तितिक्षते / क्लेशात्परानुवृत्त्या वा सद्धर्माभासवर्णनात् //

इति //

तस्मिन्नेव सूत्रे समुद्धरणमासामुक्तम् //

शिक्शासमुच्चये ऽपि बोधिसत्त्वानां करणीयमुपदिष्टमिति तदपि निरूपणीयमित्याह-

शिक्षासमुच्चयो ऽवश्यं द्रष्टव्यश्च पुनः पुनः / विस्तरेण सदाचारो यस्मात्तत्र प्रदर्शितः // bca_5.105 //

शिक्शासमुच्चयो ऽपि स्वयमेभिरेव कृतः / अवश्यं नियमेन / द्रष्टव्यः पुनः पुनरसकृत् / अभ्यसनीय इति भावः / कुतः? यस्मात् सतां बोधिसत्त्वानाम् / आचरणमाचार इतिकर्तव्यता / तत्र शिक्षासमुच्चये / विस्तरेण प्रबन्धेन / प्रदर्शितः विस्पष्टीकृत्य प्रकाशितः, तस्मात् //

यदि तस्याभ्यासे ऽशक्तिः, तदा-

संक्षेपेणाथवा तावत्पश्येत्सूत्रसमुच्चयम् /

नानासूत्रैकदेशानां वा समुच्चयमेभिरेव कृतं संक्षेपेण पश्येत् व्यवलोकयेत् ग्रन्थतो ऽर्थतो वा / अत्रापि पूर्वकमेव प्रयोजनम् // यदि वा-

(bcp 80) आर्यनागार्जुनाबद्धं द्वितीयं च प्रयत्नतः // bca_5.106 //

आर्यनागार्जुनपादैर्निबद्धं द्वितीयं शिक्षासमुच्चयं सूत्रसमुच्चयं च पश्येत् प्रयत्नतः आदरतः / यदिह न दृश्यते, तत् तत्र दृश्यते इति भावः //

नियमेन शिक्षादर्शने ऽपि साकल्येन सर्वेषामुपयोगमाह-

यतो निवार्यते यत्र यदेव च नियुज्यते / तल्लोकचित्तरक्षार्थं शिक्षां दृष्ट्वा समाचरेत् // bca_5.107 //

यतो हेयादकरणीयान्निवार्यते, न करणीयमेतदिति प्रतिषिध्यते / यत्र शिक्शासमुच्चये सूत्रसमुच्चये वा / यदेव कर्म कर्तव्यतया नियुज्यते विधीयते, तत् प्रसिद्धं विहितं वा / लोकानां चित्तमाशयः तस्य रक्षार्थम्, तद्यथा विकोपितं न स्यात् / शिक्षां दृष्ट्वा शिक्षासमुच्चयादिषु / प्रतिपादं समाचरेत्, यत्र यद्यथा युज्यते, तत्र तथा व्यवहरेत् / अन्यथा अर्थसंमूढव्यवहारस्य आपत्तिकश्मलता स्यात् //

एतावता आत्मभावस्य शुद्धिराख्याता / यदाह-

आत्मभावस्य का शुद्धिः पापक्लेशविशोधनम् / संबुद्धोक्त्यनुसारेण यत्नाभावे त्वपायगः //

इति //

[शिक्षा. स. कारिका-19]

यदुक्तम्- सदा स्मृतिसंप्रजन्यचारिणा भवितव्यमिति, ततः स्मृतेः स्वनाम्नैव स्वरूपं प्रतीतम् / संप्रजन्यस्य तु न ज्ञायते कीदृशमिति, तत्स्वरूपप्रतिपत्तये प्राह-

एतदेव समासेन संप्रजन्यस्य लक्षणम् / यत्कायचित्तावस्थायाः प्रत्यवेक्षा मुहुर्मुहुः // bca_5.108 //

यत्कायावस्थायाः चित्तावस्थायाश्च सर्वेर्यापथेषु प्रत्यवेक्षा निरूपणं सर्ववारं यथा प्रतिपादितं प्राक् //

सर्वमेतदुक्तशिक्षाकौशलं कर्मणा निष्पादयितव्यं न वचनमात्रेणेति नियमयितुमाह-

कायेनैव पठिष्यामि वाक्पाठेन तु किं भवेत् / चिकित्सापाठमात्रेण रोगिणः किं भविष्यति // bca_5.109 //

मनःपूर्वंगमत्वात् कायव्यापारस्य, सो ऽप्यनेनैव प्रतिपादितः / प्रतिपत्त्या सर्वं संपादयिष्यामि, न तु शब्दमात्रघोषणया निष्फलत्वादिति बोधिसत्त्वेन यतितव्यम् / कथमिव? वैद्यकशास्त्राध्ययनमात्रेण तत्क्रियामकुर्वतो व्याधिग्रस्तस्य किं फलं निष्पत्स्यते? तावन्मात्रेण रोगस्य तस्याविनिवृत्तेः / न किंचिदिति भावः / तस्मात् सर्वमेतत् क्रियानुष्ठानेन निष्पादयितव्यमिति //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां संप्रजन्यरक्षणं नाम पञ्चमः परिच्छेदः //

6. क्षान्तिपारमिता नाम षष्ठः परिच्छेदः /

तदेवं बहुधा शीलविशुद्धिं प्रतिपाद्य आत्मभावादीनां रक्षां शुद्धिं प्रतिपाद्य शुभविशुद्धिं प्रतिपादयितुम्, यच्चोक्तम्-

क्षमेत श्रुतमेषेत संश्रयेत वनं ततः / समाधानाय युज्येत भावयेदशुभादिकम् //

[शिक्षा. स. कारिका-20]

इत्येतच्च अभिधातुमुपक्रमते सर्वमित्यादिना-

सर्वमेतत्सुचरितं दानं सुगतपूजनम् / कृतं कल्पसहस्रैर्यत्प्रतिघः प्रतिहन्ति तत् // bca_6.1 //

सर्वमेतदिति शीलसंवरसमादानप्रसूतम् / सुचरितं कुशलं कर्म / दानं त्रिविधम् / सामान्येन सुगतपूजनमपि त्रिविधम् / कृतम् उपार्जितमनेकैः कल्पसहस्रैर्यत् तत् सर्वं प्रतिघः सत्त्वविद्वेषः प्रतिहन्ति निर्दहति बह्निलव इव तृणसंघातम् //

आर्यमञ्जुश्रीविक्रीडितसूत्रे चाह- प्रतिघः प्रतिघ इति मञ्जुश्रीः कल्पशतोपचितं कुशलं प्रतिहन्ति, तेनोच्यते प्रतिघ इति //

आर्यसर्वास्तिवादिना पठ्यते- पश्यथ भिक्षव एतं भिक्षुं केशनखस्तूपे सर्वाङ्गेन प्रणिपत्य चित्तमभिप्रसादयन्तम्? एवं भदन्त / अनेन भिक्षवो भिक्षुणा यावती भूमिराक्रान्ता, अधश्चतुरशीतियोजनसहस्राणि, यावत् काञ्चनवज्रमण्डलान्तरे यावन्त्यो वालिकाः, तावन्त्यनेन भिक्षुणा चक्रवर्तिराज्यसहस्राणि परिभोक्तव्यानि / यावत् / अथायुष्मानुपालिर्येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचत्- यदुक्तं भगवता अस्य भिक्षोरेवं महान्ति कुशलमूलानि / कुत्रेमानि भगवन् कुशलानि तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छन्ति? नाहमुपाले एवं क्षतिमुपहतिं च समनुपश्यामि यथा सब्रह्मचारी सब्रह्मचारिणो ऽन्तिके दुष्टचित्तमुत्पादयति / तत्रोपाले इमानि महान्ति कुशलमूलानि तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छन्ति / तस्मात्तर्हि उपाले एवं शिक्षितव्यं यद्दग्धस्थूणायामपि चित्तं न प्रदूषयिष्यामः, प्रागेव सविज्ञानके काये इति //

अत एवाह-

न च द्वेषसमं पापं न च क्षान्तिसमं तपः / तस्मात्क्षान्तिं प्रयत्नेन भावयेद्विविधैर्नयैः // bca_6.2 //

न च द्वेषेण समं पापमशुभं पुण्याभिभवहेतुरस्ति / न च क्षान्त्या तितिक्षया समं तुल्यं तपः / सुमहत्परिश्रमसाध्यत्वात् सुकृतम् / यत एवम्, तस्मात् क्षान्तिं क्षमां सर्वतात्पर्येण भवयेदभ्यसेत् / विविधैर्नानाप्रकारैरुपायैर्वक्ष्यमाणैः //

(bcp 82) दृष्टधर्म एव द्वेषस्य दोषान् वृत्तत्रयेणोपदर्शयन्नाह-

मनः शमं न गृह्णाति न प्रीतिसुखमश्रुते / न निद्रां न धृतिं याति द्वेषशल्ये हृदि स्थिते // bca_6.3 //

पूजयत्यर्थमानौर्यान् ये ऽपि चैनं समाश्रिताः / ते ऽप्यनं हन्तुमिच्छन्ति स्वामिनं द्वेषदुर्भगम् // bca_6.4 //

सुहृदो ऽप्युद्विजन्ते ऽस्माद् ददाति न च सेव्यते / संक्षेपान्नास्ति तत्किंचित् क्रोधनो येन सुस्थितः // bca_6.5 //

शमं प्रशमं न गृह्णाति नाश्रयते / अनुपशान्त एव सदा द्वेषानलप्रज्वलितत्वात् न प्रीतिसुखं सौमनस्यसुखमश्नुते आप्नोति, तेनैवाक्रान्तत्वात् / न निद्रां न धृतिं चित्तसुखं लभते कायचित्तसंतापकारिणि द्वेषशल्ये हृदयनिवासिनि / पूजयति सत्करोति लाभसत्कारैर्यान् / ये ऽपि चानुजीविनः, एवं द्वेषिणं स्वामिनमपकर्तुमिच्छन्ति / किमिति? द्वेषदुर्भगम् अप्रियमिति हेतुपदमेतत् / सुहृदो भित्राण्यपि उद्विजन्ते उत्त्रसन्ति अस्माद् द्वेषिणः / दानोन्मुखो ऽपि भृत्यवर्गैर्न सेव्यते नोपगम्यते / किं बहुना? इदमिह संक्षेपेणावधार्यताम्- नास्ति तदुपशमकारणं किंचिद्येन कोपनः सुखं लभेत //

चित्तस्य कर्कशावस्था द्वेषः / तस्योद्भूतवृत्तिस्तु क्रोधः, यद्वशात् दण्डादिग्रहणं क्रियते / इति अनयोर्भेदे ऽपि द्वयोरपि परिहर्तव्यतया अभेदेनैव निर्देशः //

एवमिह दृष्टधर्मे ऽपि द्वेषदोषानवगम्य तत्परित्यागाय यत्नवता भवितव्यमित्याह-

एवमादीनि दुःखानि करोतीत्यरिसंज्ञया / यः क्रोधं हन्ति निर्बन्धात् स सुखीह परत्र च // bca_6.6 //

एवं यथोक्तप्रकारेण दुःखानि जनयति यस्मात्, तस्माद् यः सुकृतात्मा निर्बन्धात्, गाढाभिनिवेशात् / आरब्धवीर्य इत्यर्थः / स सुखी इहलोके परलोके च //

इदानीं द्वेषोपघाताय तत्कारणमुपहन्तुं व्यवस्थां कुर्वन्नाह-

अनिष्टकरणाज्जातमिष्टस्य च विघातनात् / दौर्मनस्याशनं प्राप्य द्वेषो दृप्तो निहन्ति माम् // bca_6.7 //

तस्माद्विघातयिष्यामि तस्याशनमहं रिपोः /

आत्मात्मीयग्रहप्रसूते इष्टानिष्टे / आत्मात्मीययोः सुखसाधनमिष्टम्, तद्विपरीतमनिष्टम्, इति कल्पनाकृतमेवैतत् / न तु परमार्थतः किंचिदिष्टमनिष्टं वा संभवति / तस्मान्मिथ्याभिनिवेशवासनावशात् अनिष्टस्य करणात्, इष्टस्य चोपहननाद् दौर्मनस्यं मानसं दुःखमुपजायते, तस्मात् तत्कारिणि तद्विरोधिनि वा द्वेष उत्पद्यते / इति दौर्मनस्यमेव बलबद्भोजनं (bcp 83) लब्धसामर्थ्यः सन् द्वेषो निहन्ति माम् इति निश्चित्य तत्पुष्टिकारणं च हनिष्यामि प्रथमतः / तस्मिन् हते सुखमेव / तस्य हननात्, समूलघातं हतस्य पुनरुत्थानायोगाच्च //

ननु को ऽयमत्यर्थमभिनिवेशो भवत इत्याह- यस्मान्न मद्वधादन्यत्कृत्यमस्यास्ति वैरिणः // bca_6.8 // यस्मात् मम वधं विहाय रात्रिंदिवमपरं न किंचिद् द्वेषस्य वैरिणः करणीयमस्ति //

एवं द्वेषदोषान् विभाव्य सर्वोपायेन तद्विपक्शभूतां क्षान्तिमुत्पादयेत् / तत्र क्षान्तिस्त्रिविधा धर्मसंगीतिसूत्रे ऽभिहिता / तद्यथा- दुःखाधिवासनाक्षान्तिः, धर्मनिध्यानक्षान्तिः, परापकारमर्षणक्षान्तिश्च / तत्र तावद्दुःखाधिवासनाक्षान्तिमधिकृत्याह-

अत्यनिष्टागमेनापि न क्षोभ्या मुदिता मया / दौर्मनस्ये ऽपि नास्तीष्टं कुशलं त्ववहीयते // bca_6.9 //

दुःखाधिवासनाक्षान्तिविपक्षः अनिष्टागमप्राप्तदुःखभीरुता, इष्टविघातप्राप्तश्च सुखाभिष्वङ्गः / ताभ्यां दौर्मनस्यम् / ततो द्वेषो लीनचित्तता वा / अत एवाह चन्द्रप्रदीपसूत्रेसुखे ऽनभिष्वङ्गः, दुःखे ऽवैमुख्यम् / इति / रत्नमेघसूत्रे ऽप्युक्तम्- य इमे आध्यात्मिकाः शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः, तान् क्षमते अधिवासयतीति //

अतो यदि नाम मम शिरश्छिद्यते, तथापि न क्षोभ्या न विकोपयितव्या मुदिता मया / मुदिता हि दौर्मनस्यप्रतिपक्षः / दुःखागमे ऽपि प्रमुदितचित्तस्य दौर्मनस्यानवकाशात्, इति दौर्मनस्यनिरासाय मुदिता यत्नेन रक्षितव्या / कुतः? दौर्मनस्ये ऽपि कृते इष्टविघाते सति नास्तीष्टं नाभिलषितं सेत्स्यति / अयं तु विशेषः स्यात्- कुशलं पुनरुपहन्यते //

मुदिता च आर्याक्शयमतिसूत्रे वर्णिता- तत्र कतमा मुदिता? या बुद्धधर्माणामनुस्मरणात् प्रीतिः प्रसादः प्रामोद्यं चित्तस्यानवलीनता अनवमृद्यता अपरितर्षणता, सर्वकामरतीनामपकर्षणात् सर्वधर्मरतीनां प्रतिष्ठानम्, चित्तस्य प्रामोद्यम्, कायस्यौद्विल्यम्, बुद्धेः संप्रहर्षणम्, मनस उत्पलवः, तथागतकायाभिनन्दनरतिः / इति विस्तरः //

किं चेदमविचारयतो दौर्मनस्यमुत्पद्यते इत्याह-

यद्यस्त्येव प्रतीकारो दौर्मनस्येन तत्र किम् / अथ नास्ति प्रतीकारो दौर्मनस्येन तत्र किम् // bca_6.10 //

यदि च इष्टविघातनिवर्तनाय अनिष्टोपनिपातप्रतिषेधाय च प्रतीकारः उपायान्तरमस्ति, तदा दौर्मनस्येन तत्र किम्? तदेव अनुष्ठीयताम् / अथ नास्ति, तदापि दौर्मनस्येन तत्र किम्? न किंचित् प्रयोजनम् / उपायाभावात् सर्वथा गतमेतत् / इति विचार्य दौर्मनस्यनिवर्तनमेव वरम् //

अभ्यासाद् दुःखमबाधकं भवतीति प्रसाधयितुमुपक्रमते-

दुःखं न्यक्कारपारुष्यमयशश्चेत्यनीप्सितम् / प्रियाणामात्मनो वापि शत्रोश्चैतद्विपर्ययात् // bca_6.11 //

(bcp 84) दुःखं कायिकं मानसिकं चेति द्विविधम् / तत्र कायिकं दण्डादिघातजम् / मानसिकं न्यक्कारादिनिमित्तम् / तत्र न्यक्कारो धिक्कारः / पारूष्यं मर्मघट्टनावचनम् / अयशश्च अकीर्तिः वैगुण्यप्रकाशनम् / इत्येतत्सर्वमनभिलषितम् / यदि परेषां शिवं ननु? तदर्थमाह- प्रियाणाम् / आत्मीयत्वेन ये स्वीकृताः, प्रेमस्थानं तेषामात्मनश्च / दुःखादिकारकस्य पुनः शत्रोरेतद्विपर्ययात् / तस्य दुःखादिकमभीष्टमेव //

तत्र दुःखसहिष्णुतां तावन्निराकर्तुमाह-

कथंचिल्लभ्यते सौख्यं दुःखं स्थितमयत्नतः / दुःखेनैव च निःसारः चेतस्तस्माद् दृढीभव // bca_6.12 //

महता प्रायत्नेन कुशलपक्षमुपसेव्य कदाचित् कर्हिचित् सुदुर्लभं संसारे सास्रवं सुखं लभ्यते / दुःखं तु सर्वदा सुलभम्, अयत्नसिद्धत्वात्, इति तदभ्यासो न दुष्करः, सर्वदा परिचितत्वात् / किं च / संसारनिःसरणोपायो ऽपि दुःखमेव / तथापि पाथेयरूपतया तत्परिग्रहो युक्त एव / यत एवम्, तस्मात् हे चित्त, दुःखानुभवनाय दृढीभव, मा कातरतामाश्रयस्व //

अपि च / इदं दुःखं महार्थसाधकत्वात् सोढुमुचितम्, इति मनसि कर्तव्यम्, इत्याह-

दुर्गापुत्रककर्णाटा दाहच्छेदादिवेदनाम् / वृथा सहन्ते मुक्त्यर्थमहं कस्मात्तु कातरः // bca_6.13 //

दुर्गापुत्रकाः चण्डीसुताः / महानवमीसमयादिषु त्रिरात्रमेकाहं वा उपोष्य गात्रदाहच्छेदनभेदनं कुर्वन्तो दुःखां वेदनां निष्फलमेवानुभवन्ति / तथा कर्णाटदेशादिसमुद्भूता दाक्षिणात्या उपरिनामलिखनमात्राभिमानतः परस्परं स्पर्धमाना अनेकाभिः कारणाभिर्दुःखमनुभवन्तो जीवितमप्युत्सृजन्ति / अहं तु स्वपरात्मनोः परमदुर्लभबुद्धत्वसाधनाय कृतोत्साहः दुःखैः कस्मात् कारणात् कातरीभवामि?

स्यादेतत्- अत्यल्पदुःखं कथंचित्सोढुं शक्यते / करचरणशिरश्छेदनादिदुःखं नरकादिदुःखं वा मुक्तयर्थं कथं नु सोढव्यमित्यत्राह-

न किंचिदस्ति तद्वस्तु यदभ्यासस्य दुष्करम् / तस्मान्मृदुव्यथाभ्यासात् सोढव्यापि महाव्यथा // bca_6.14 //

शास्त्राभ्यासकलादि कौशलादि मृदुमध्यातिमात्रदुःखानुभवनादि वा वस्तु न तद्विद्यते किंचित् यदभ्यासगोचरो न भवति / सर्वमेव अभ्यासादात्मसात्कर्तुं शक्यत इति भावः / यस्मात् तस्मात् अत्यल्पतरादिव्यथाभ्यासान्नरकादिमहाव्यथापि सोढुं [शक्यते] / यथोक्तम्- तत्र अल्पदुःखाभ्यासपूर्वकं कष्टकष्टतराभ्यासः सिध्यति / यथा च अभ्यासवशात् (bcp 85) सत्त्वानां दुःखसुखसंज्ञा, तथा सर्वदुःखोत्पादेषु सुखसंज्ञाप्रत्युपस्थानाभ्यासात् सुखसंज्ञैव प्रत्युपतिष्ठते / एवं निष्पन्दफलं च सर्वधर्मसुखाक्रान्तं नाम समाधिं प्रतिलभते / उक्तं हि पितापुत्रसमागमे-

अस्ति भगवन् सर्वधर्मसुखाक्रान्तो नाम समाधिः, यस्य समाधेः प्रतिलम्भाद् बोधिसत्त्वः सर्वारम्बणवस्तुषु सुखामेव वेदनां वेदयते न दुःखाम्, नादुःखसुखाम् / तस्य नैरयिकामपि वेदनां कार्यमाणस्य सुखसंज्ञैव प्रत्युपस्थिता भवति / मानुषीमपि कारणां कार्यमाणस्य, हस्तेष्वपि छिद्यमानेषु पादेष्वपि कर्णेष्वपि नासास्वपि, सुखसंज्ञैव प्रत्युपस्थिता भवति / वेत्रैरपि ताड्यमानस्य अर्धवेत्रैरपि कशाभिरपि ताडयमानस्य सुखसंज्ञा प्रवर्तते / बन्धनागारेष्वपि प्रक्षिप्तस्य, तैलपाचिकां वा क्रियमाणस्य, इक्षुकुट्टितिकं वा कुट्यमानस्य, नडचिप्पितिकं वा चिप्यमानस्य, तैलप्रद्योतिकं वा आदीप्यमानस्य यावत् कार्षापणच्छेदिकां छिद्यमानस्य पिष्टपाचनिकां वा पाच्यमानस्य, हस्तिभिर्वा मर्द्यमानस्य सुखसंज्ञैव प्रवर्तते // इति विस्तरः //

स्यादेवैतद् यदि प्रथमत एव मृदुव्यथाभ्यसः स्यात् / यावता स एव नास्तीति / अत्राह-

उद्दंशदंशमशकक्षुत्पिपासादिवेदनाम् / महत्कण्ड्वादिदुःखं च किमनर्थं न पश्यसि // bca_6.15 //

उद्दंशादिकृतदुःखमनर्थं किं न पश्यसि? तदयत्नसिद्धं मृदुव्यथाभ्यासनिमित्तमस्त्येव इति भावः //

पुनरन्यथा स्वचित्तं द्रढयितुमाह-

शीतोष्णवृष्टिवाताध्वव्याधिबन्धनताडनैः / सौकुमार्यं न कर्तव्यमन्यथा वर्धते व्यथा // bca_6.16 //

सुकुमारतरचित्तस्य हि दुःखमतितरां बाधकं भवति, दुःखे ऽपि दृढचित्तस्य विपर्ययः //

ननु दृढीकरणे ऽपि चित्तस्य दुःखमसह्यमेवेति / अत्राह-

केचित्स्वशोणितं दृष्ट्वा विक्रमन्ते विशेषतः / परशोणितमप्येके दृष्ट्वा मूर्च्छां व्रजन्ति यत् // bca_6.17 //

तच्चित्तस्य दृढत्वेन कातरत्वेन चागतम् / दुःखदुर्योधनस्तस्माद्भवेदभिभवेद्वयथाम् // bca_6.18 //

न खलु दृढचित्तस्य किंचिदशक्यं नाम / तथाहि- केचिद्वीरपुरुषाः संग्रामभूमौ स्वशोणितमपि पश्यन्तो ऽधिकतरं शौर्यमाभजन्ते / केचित्पुनः कातरचित्तसंततयः पररुधिरदर्शनादपि (bcp 86) मरणान्तिकं दुःखमनुभवन्ति / एतदुभयमपि चित्तस्य इतरेतराभ्यासविपर्ययात् इति मत्वा दुःखदुर्योधनो नाधिगम्यो भवेत्, दुःखैरप्यकम्प्यत्वात् / ततो ऽभिभवेद् व्यथाम्, न पुनस्तयामिभूयते //

इत्थमप्यभिभवेद् व्यथामित्याह-

दुःखे ऽपि नैव चित्तस्य प्रसादं क्षोभयेद् बुधः / संग्रामो हि सह क्लेशैर्युद्धे च सुलभा व्यथा // bca_6.19 //

प्रसादं पूर्वोक्तं नावसादयेद्विचक्षणः / कुतः? यस्मात् क्लेशशत्रुभिः सह संग्रामो ऽयमारब्धः / संग्रामे च व्यथा नाम न भवेदिति दुर्लभम्, व्यथा तु सुलमैव //

ननु तथापि दुष्करमिदमतीव दृश्यत इति / अत्राह-

उरसारातिघातान् ये प्रतिच्छन्तो जयन्त्यरीन् / ते ते विजयिनः शूराः शेषास्तु मृतमारकाः // bca_6.20 //

अभिमुखमभिभवन्तः शत्रुम् / तत्प्रहारान् वक्षःस्थलेन प्रतीच्छन्तो ये जयन्ति समरे रिपून्, ते ते शूरपुरुषाः पररिपुविजयादिह लब्धविजयाः प्रशस्यन्ते / ये पुनरन्ये छलप्रहारादिभिरभिभवन्ति शत्रुम्, ते च अकिंचित्करतया मृतमारका जुगुप्सनीया एव शूरैः //

इतो ऽपि गुणदर्शनाद्दुःखमधिवासयितव्यमित्याह-

गुणो ऽपरश्च दुःखस्य यत्संवेगान्मदच्युतिः / संसारिषु च कारुण्यं पापद्भीतिर्जिने स्पृहा // bca_6.21 //

अयमपरः शुभहेतुर्गुणो दुःखस्यास्य संबोधिमार्गानुकूलः, यद्दुःखस्य समावेशे मनसि संवेग उपजायते / तस्माच्च यौवनधनादिकृतस्य मदस्य च्युतिर्भङ्गो जायते, संसारिषु च संसारदुःखपीडितेसु करुणाचित्तम्, पापस्य फलमिदमिति मत्वा पापाद् भयमकरणचित्तं च, बुद्धे च भगवति स्पृहा भक्तिः श्रद्धा चित्तप्रसादश्च / भगवानेव हि दुःखक्षयगामिनं मार्गमुपदिष्टवानिति //

परप्रत्ययोत्पन्नदुःखाधिवासनाय परामृशन्नाह-

पित्तादिषु न मे कोपो महादुःखकरेष्वपि / सचेतनेषु किं कोपः ते ऽपि प्रत्ययकोपिताः // bca_6.22 //

पित्तादिदोषत्रयात्मकमेव शरीरम् / ते च तथाविधाहारविहारवैगुण्याद् विषमावस्थां प्राप्ता व्याधीन् जनयन्तः सर्वदुःखहेतवो भवन्ति / तथापि न तेषु मम कोपः, अचेतनत्वात् / न ते संचिन्त्य दुःखदायकाः, किं तर्हि स्वकारणसामग्रीबलेन प्रकोपमुपागताः / यद्येवम्, सचेतनेषु किं कोपः? किं न स्यादिति चेत्, ते ऽपि पूर्वकर्मापराधात् स्वकारणसामग्रीप्रकोपिता दुःखदायका भवन्ति / इति पित्तादिवत् तेष्वपि न युज्यते मम क्रोधः //

(bcp 87) उभयत्रापि समानं कारणाधीनत्वमित्युपदर्शयन्नाह-

अनिष्यमाणमप्येतच्छूलमुत्पद्यते यथा / अनिष्यमाणो ऽपि बलात्क्रोध उत्पद्यते तथा // bca_6.23 //

स्वप्रत्ययोपजनितसामर्थ्येभ्यः पित्तादिभ्यो ऽनभिप्रेतमपि शूलमवश्यमुत्पद्यते यथा, तथा स्वहेतुमपरिणामाधिगतशक्तिभ्यो दौर्मनस्यादिभ्यः क्रोध उत्पद्यते, इति साधारणमनयोर्हेतुप्रत्ययाधीनत्वम् //

अथ स्यात्- उक्तमत्र सचेतनाः संचिन्त्य तथाविधानिष्टकारिणः, न तु पुनरितरे तथेत्याह-

कुप्यामीति न संचिन्त्य कुप्यति स्वेच्छया जनः / उत्पत्स्य इत्यभिप्रेत्य क्रोध उत्पद्यते न च // bca_6.24 //

तत्प्रत्ययसामग्रीमन्तरेण कुप्यामीत्येवं बुद्धिपूर्वकं संचिन्त्य न जनः स्वैरं प्रकुप्यति / क्रोधो ऽपि उत्पत्स्य इत्यभिसंघाय स्वातन्त्र्येण नैवोत्पद्यते //

तस्मादिदमेवात्र प्रमाणसिद्धमित्याह-

ये केचिदपराधाश्च पापानि विविधानि च / सर्व तत्प्रत्ययबलात् स्वतन्त्रं तु न विद्यते // bca_6.25 //

इदंप्रत्ययतामात्रसमुपस्थितस्वभावं सर्वमिदम् / न तु स्वातन्त्र्यप्रवृत्तं किंचिदपि विद्यते //

न च प्रत्ययसामग्र्या जनयामीति चेतना / न चापि जनितस्यास्ति जनितो ऽस्मीति चेतना // bca_6.26 //

प्रत्ययसामग्र्यपि न स्वकार्यं जनयन्ती संचिन्त्य जनयति / सा हि स्वहेतुपरिणामोपनिधिधर्मतया तथाविधं कार्यं जनयति न तु संचिन्त्य / न चापि जनितस्य कार्यस्यापि अनया सामग्र्या जनितो ऽस्मीति चेतना मनसिकारो ऽस्ति / तस्मान्निर्व्यापारतया सर्वधर्माणाम्, अस्मिन् सति इदं भवति, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते, इति इदंप्रत्ययतामात्रमिदं जगत्, नात्र कश्चित्स्वतन्त्रः संभवति / हेतुप्रत्ययाधीनत्वात्सर्वधर्माणाम् //

स्यादेतत्- अस्त्येव स्वतन्त्रं यथा सांख्यानां प्रधानमात्मा च, नैयायिकानामाकाशादयः / तत् किमुच्यते न किंचित्स्वतन्त्रमिह विद्यते, इत्याशङ्कयाह-

यत्प्रधानं किलामीष्टं यत्तदात्मेति कल्पितम् / तदेव हि भवाभीति न संचिन्त्योपजायते // bca_6.27 //

यत्तद्भवतां सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः प्रधानमित्यभिमतम् / किलेति प्रमाणासंगतमेतदित्यरुचिं प्रकाशयति / यदपि तद्वस्तु किंचिदात्मेति कल्पितमध्यवसितं प्रमाणासंगतमेव / आह- यस्मात्तदेव स्वयमेव तदपरकारणाभावाद् भवामि समुत्पद्य इति नाभिसंधाय जायते /

(bcp 88) कुतः? यस्मात्-

अनुत्पन्नं हि तन्नास्ति क इच्छेद्भवितुं तदा /

तत् प्रधानादि प्रागसदेव / असतश्च वन्ध्यासुतादेरिव का भवितुमुत्पत्तुमिच्छा भवेत्? अथ नासदुत्पद्यते किंचित्, केवलमव्यक्तावस्थातो व्यक्तावस्थायां परिणाममात्रम् / यद्येवम्, परिणामो ऽपि कथमसन्नुत्पंद्यते व्यक्तावस्था वा? परिणामस्य व्यक्तावस्थायाश्च तत्स्वभावत्वे तस्याप्युत्पत्तिप्रसङ्गः / व्यतिरेके संबन्धाभावः / संबन्धकल्पनायां च अनवस्था / परतो विस्तरेण प्रधानं निराकरिष्यते [9.127-138] //

स्यादेतत्- आत्मन्ययमदोष एव / न हि तस्य वयमुत्पादमिच्छामः / सर्वदा नित्यस्वभावतया अनुत्पन्न एवासौ / भवतु नाम एवम् / तथापि सर्वथा खरविषाणकल्प एवासौ, उत्पादाभावात् / ततो नात्रापि निवर्तते-

अनुत्पन्नं हि तन्नास्ति क इच्छेद्भवितुं तदा / इति /

भावे ऽपि वा नास्य स्वात्मन्यपि प्रभुत्वमस्ति / प्रकृत्युपनामितमेव हि विषयमपि स भुङ्क्ते / तदा च विषयोपभोगात्प्राक् तद्भोक्तृत्वमस्य नासीत्, पश्चादुत्पन्नं च तत्स्वभावमेव / अन्यथा तस्य भोक्तृत्वायोगात् / तदुत्पादे च तस्याप्युत्पाद इति कथं नात्मन उत्पाद इष्यत इति / तदेवं पुनः

अनुत्पन्नं हि तन्नास्ति क इच्छेद्भवितुं तदा /

इत्यायातम् //

अपरमपि दूषणमत्राह- विषयव्यापृतत्वाच्च निरोद्धुमपि नेहते // bca_6.28 // यद्यप्यसौ प्रधानोपहितविषयोपभोगाय प्रवर्तत इतीष्यते, तदा प्रागप्रवृत्तस्य पश्चात्प्रवृत्तिर्न युज्यते / अथ कथंचित् प्रवर्तते, तदापि विषये व्यापृतस्य निवृत्तिर्न स्यात् / एतदेवाह- निरोद्धुमपि नेहते / विषयोपभोगान्निवर्तितुमपि नोत्सहते, तदा तस्य तत्स्वभावत्वात्, तस्य च नित्यतया अनिवृत्तेः / निवृत्तौ वा अनित्यत्वप्रसङ्गात् / नैयायिकादीनामात्मनो व्यपदेशो नित्यत्वात् //

विशेषमपि तस्याह-

नित्यो ह्यचेतनश्चात्मा व्योमवत् स्फुटमक्रियः /

अचैतन्यं सांख्यादिह विशेषः / अन्यत्र समानता / तत्र नित्यः पूर्वापरकालयोरेकस्वभावः / अचेतनश्च अचित्स्वभावः / जड इत्यर्थः / अन्यचैतन्ययोगाच्चेतयते / व्योमवद् व्यापी / अत एव स्फुटं व्यक्तमक्रियः / यदाह-

अन्ये पुनरिहात्मानमिच्छादीनां समाश्रयम् / स्वतो ऽचिद्रूपमिच्छन्ति नित्यं सर्वगतं तथा //

(bcp 89) शुभाशुभानां कर्तारं कर्मणां तत्फलस्य च / भोक्तारं चेतनायोगाच्चेतनं न स्वरूपतः //

[तत्त्वसंग्रह-171-72] तथा च अकिंचित्कर एवासौ, क्वचिदपि कार्ये ऽनुपयोगात् / अथ अपरसहकारिप्रत्ययसंनिधौ निष्क्रियस्यापि तस्य क्रिया[भ्यु]पगम्यते / यदुक्तम्- ज्ञानयत्नादिसंबन्धः कर्तृत्वं तस्य भण्यते / इति /

अत्राह- प्रत्ययान्तरसङ्गे ऽपि निर्विकारस्य का क्रिया // bca_6.29 // ज्ञानयत्नादिप्रत्ययान्तरसंपर्के ऽपि नित्यत्वान्निर्विकारस्य पूर्वस्वभावादप्रच्युतस्यात्मनः का क्रिया? नैव क्रिया युज्यते //

यः पूर्ववत् क्रियाकाले क्रियायास्तेन किं कृतम् / तस्य क्रियेति संबन्धे कतरत्तन्निबन्धनम् // bca_6.30 //

यथा पूर्वमक्रियाकाले तथाक्रियाकाले ऽपि यः, तेन कारकस्वभावविकलेन क्रियायाः किं कृतम्, येन प्रत्ययान्तरसङ्गे तस्य क्रिया व्यवस्थाप्येत? अपि च / उभयसंबन्धाभावात् तस्य आत्मनः क्रियेयमिति संबन्धे कतरत्तदन्यनिमित्तम्? नैवास्ति किंचित् //

विस्तरेण चात्मनो निराकरिष्यमाणत्वात् [9.58-60] ईश्वरस्य च [9.119-126], न स्वतन्त्रः कश्चिदपि संभवति / एवमस्वातन्त्र्यं सर्वत्र प्रसाध्योपसंहरन्नाह-

एवं परवशं सर्वं यद्वशं सो ऽपि चावशः / निर्माणवदचेष्टेषु भावेष्वेवं क्क कुप्यते // bca_6.31 //

एवमुक्तनयेन परवशं परायत्तं सर्वं बाह्याध्यात्मिकं वस्तुजातम् / तर्हि यद्वशे तदपरायत्तं भविष्यतीति चेत्, न / यद्वशं सो ऽपि चावशः स्वहेतुपरतन्त्रः / एवं स हेतुरपि स्वहेतोरित्यनादिसंसारपरंपरायां न स्ववशिता क्वचिदपि संभवति / अतो निर्व्यापाराः सर्वधर्मा इति / कः कस्मै द्रुह्यति परमार्थतः येनापराधिनि क्वचित् कस्यचिदपराधे तस्य द्वेषो युक्तः / इदमेवाह- निर्माणवत् सर्वव्यापारकल्पनाविगमात्, अचेष्टेषु निरीहेषु सर्वधर्मेषु एवं सत्सु क्व कुप्यताम्? न युज्यते प्रेक्षावतां क्वचिदपि कोप इति भावः //

स्यादेतत्- एवं हि एकं समर्थयतो द्वितीयं विघटते इत्याशङ्कयन्नाह-

वारणापि न युक्तैवं कः किं वारयतीति चेत् /

समर्थितन्यायेनैव वारणापि निवर्तनमपि निर्माणवदचेष्टेषु भावेषु न युक्ता / एवमिति यदा किंचिदपि स्वतन्त्रं न दृश्यते, सर्वं प्रत्ययसामग्रीं प्रतीत्य जायते, तदा वारणापि न (bcp 90) युक्ता / यदि वा- मैवम्, तथापि कथं न युक्ता? को वारयति, स्वतन्त्रः कर्ता किं निषेध्यं स्वतन्त्रप्रवृत्तं वारयतीति चेत् / अयमभिप्रायः- न हि समाने ऽपि न्याये क्वचित् प्रवृत्तिः सामान्यत्वात् / तस्माद्युक्तमेतत्- वारणा न युक्तेति //

यद्येवं मन्यसे, अत्रोत्तरमाह- युक्ता प्रतीत्यता यस्माद्दुःखस्योपरतिर्मता // bca_6.32 // युक्ता वारणा, कुतः? प्रतीत्यता, इदं प्रतीत्येदमुत्पद्यते इति प्रतीत्यसमुत्पन्नता यस्मादस्ति निर्व्यापारेष्वपि भावेषु, अतो वारणा युक्ता, ततो न व्याघातः / एतदुक्तं भवति- यद्यपि निर्व्यापाराः सर्वधर्माः, तथापि प्रतीत्यसमुत्पादवशात् पारतन्त्र्यमुपदर्शितम्- एवं परवशं सर्वम् [6. 31] इत्यादिवचनात् / ततः अविद्यादिप्रत्ययबलादुत्तरोत्तरः कार्यप्रवाहः संस्कारादिरूपः प्रवर्तते, पूर्वपूर्वनिवृत्तौ निवर्तते / एतच्च उत्तरत्र [9. 75] विस्तरेण प्रतिपादयिष्यते / तस्माद्दुःखस्य संसारस्य उपरतिर्निवृत्तिरभिमता / अतो द्वेषादिपापप्रवृत्तिवारणा संगच्छते / तां प्रतीत्य तथाविधमभ्युदयनिःश्रेयसस्वभावं फलमुत्पद्यते //

सांप्रतं प्रकृतमेव योजयन्नाह-

तस्मादमित्रं मित्रं वा दृष्ट्वाप्यन्यायकारिणम् / ईदृशाः प्रत्यया अस्येत्येवं मत्वा सुखी भवेत् // bca_6.33 //

यस्मात् प्रतीत्यजं सर्वम्, तस्मादमित्रेतरं [अमित्रमितरं च] अपकारिणं प्रतीत्य सुखमेवालम्बनीयम् / कुतः? ईदृशा अपकारकरणशीलहेतवः अस्य अमित्रस्य इतरस्य वा, इति एवं निश्चित्य सुखी भवेत्, दौर्मनस्यं न कुर्वीत //

किं च / दुःखोपनिपातेन चित्तक्षोभे ऽपि न दुःखस्य निवृत्तिरस्तीत्युपदर्शयन्नाह-

यदि तु स्वेच्छया सिद्धिः सर्वेषामेव देहिनाम् / न भवेत्कस्यचिद्दुःखं न दुःखं कश्चिदिच्छति // bca_6.34 //

न हि आत्मेच्छामात्रेण अनविमतं निवर्तते, अभिमतं चोपतिष्ठते हेतुमन्तरेण / तथात्वे स ति न भवेत् कस्यचित् सत्त्वस्य दुःखम् / किमिति? न दुःखमात्मनः कश्चिदिच्छति / स्वसुखाभिलाषिण एव हि सर्वसत्त्वाः //

दुःखाधिवासनाक्षान्तिमभिधाय इदानीं परापकारमर्षणक्षान्तिमुपदर्शयन्नाह-

प्रमादादात्मनात्मानं बाधन्ते कण्टकादिभिः / भक्तच्छेदादिभिः कोपाद्दुरापस्त्यादिलिप्सया // bca_6.35 //

उद्बन्धनप्रपातैश्च विषापथ्यादिभक्षणैः / निघ्नन्ति केचिदात्मानमपुण्याचरणेन च // bca_6.36 //

यदैवं क्लेशवश्यवाद् घ्रन्त्यात्मानमपि प्रियम् / तदैषां परकायेषु परिहारः कथं भवेत् // bca_6.37 //

(bcp 91) असमीक्षितकारिता प्रमादः / स्वयमेव स्वकायं कण्टकखाणुकठल्लपाषाणशर्करादिभिर्दुर्गमार्गेषु कर्मप्रवृत्ताः कण्टकास्तरणशयनादिभिर्वा बाधन्ते / तथा भोजनपानपरिहारादिभिः / किमिति? कोपात् अगम्यपरदारधनादि लब्धुमिच्छया वा //

उद्बन्धनमूर्ध्वलम्बनम् / प्रपातः प्रपतनं पर्वतादेः / जलाग्निप्रवेशादिभिः, विषापथ्यादिभक्षणैः, अत्याहारातिपानादिभिः, निघ्नन्ति मारयन्ति केचिन्मोहपुरुषा आत्मानं स्वकायम् / परवधादिभिः, अपुण्याचरणेन च / परवधाभिप्रायाः संग्रामादिष्वकुशलक्रियया च //

यदैवमुक्तक्रमेण क्लेशवश्यत्वात् क्लेशपरतन्त्रत्वात् एते सत्त्वा आत्मानमपि प्रियं वल्लभं घ्नन्ति पीडयन्ति, तदा एषां परकायेषु परशरीरेषु अपकारविरतिः कथं स्यात्?

इत्थं च कृपापात्रमेवैते, न द्वेषस्थानमित्याह-

क्लेशोन्मत्तीकृतेष्वेषु प्रवृत्तेष्वात्मघातने / न केवलं दया नास्ति क्रोध उत्पद्यते कथम् // bca_6.38 //

पिशाचैरिव ग्रस्तेषु एषु अपकारकारिषु उक्तनयेन प्रवृत्तेषु आत्मघातने परापकारद्वारेण वा न केवलं न तावत् कृपा नास्ति, औदासीन्यमपि साधूनां तत्रायुक्तम् / द्वेष उत्पद्यते कथं कृपास्थानेष्विति विपर्ययो महान् //

एवमपि स्वचित्तं निवारयेदित्याह-

यदि स्वभावो बालानां परोपद्रवकारिता / तेषु कोपो न युक्तो मे यथाग्नौ दहनात्मके // bca_6.39 //

तथा हि विकल्पद्वयमत्र / बालानां पृथग्जनानां यदि एतादृश एव स्वभावः परोपद्रवकारिता नाम, तदा न खलु स्वभावाः पर्यनुयोगमर्हन्ति- किमिति परापकारं कुर्वन्ति ते? इति परिभाव्य तेषु द्वेषो न युक्तो मे / तद्यथा अग्नौ दहनस्वभावे दाहकरणात् / अन्यथा तदभावे तत्स्वभावताहानिप्रसङ्गात् //

द्वितीयं विकल्पमधिकृत्याह-

अथ दोषो ऽयमागन्तुः सत्त्वाः प्रकृतिपेशलाः / तथाप्ययुक्तस्तत्कोपः कटुधूमे यथाम्बरे // bca_6.40 //

अथ दोषो ऽयमागन्तुः अन्य एव न तत्स्वभावभूतः / सत्त्वाः पुनः प्रकृतिप्रभास्वरचित्तसंतानतया पेशला अकुटिलस्वभावाः / दोषा हि दुष्टस्वभावाः, न तत्स्वभावाः सत्त्वाः / तथापि अयुक्तस्तेषु सत्त्वेषु पेशलस्वभावेषु कोपः / कस्मिन्निव? कटुधूमो यथा इव अम्बरे / न हि कटुता नाम निर्मलस्याकाशस्य स्वभावः, अपि तु धूमस्य / अतश्च तद्दोषेण धूम एव दोषो युज्यते, नाकाशे प्रकृतिपरिशुद्धे / तस्माद्दोषेष्वेव कोपो युज्यते न सत्त्वेषु /

(bcp 92) अपि च / यदेव हि प्रधानं दुःखकारणम्, तत्र युक्तो भवेत् कोपो नाप्रधाने इत्याह-

मुख्यं दण्डादिकं हित्वा प्रेरके यदि कुप्यते / द्वेषेण प्रेरितः सो ऽपि द्वेषे द्वेषो ऽस्तु मे वरम् // bca_6.41 //

काये हि दण्डप्रहारादभावितचित्तस्य दुःखं समुत्पद्यते / ततो दण्ड एव मुख्यं दुःखकारणमिति तत्रैव कोपो युक्तः / अथ परप्रेरितस्य दण्डस्य को दोषः? तेन प्रेरक एव द्वेष्यो भवति / एवं तर्हि द्वेषेण सो ऽपि दण्डप्रेरकः प्रेरित इति द्वेषे द्वेषो मम युक्तो न प्रेरके //

अपि च / नादत्तं किंचिदुपभुज्यते सुखं वा दुःखं वा / इति विचिन्त्य परापकारे ऽपि न तत्र चित्तं प्रदूषयेदित्याह-

मयापि पूर्वं सत्त्वानामीदृश्येव व्यथा कृता / तस्मान्मे युक्तमेवैतत्सत्त्वोपद्रवकारिणः // bca_6.42 //

पूर्वं जन्मान्तरे मयापि सत्त्वानामेवंविधैव पीडा कृता यस्मात्, ऋणपरिशोधनन्यायेन उचितमेव ममैतत् परापकारकारिणः / तत्कर्मफलपरिपाकादिति भावः //

यद्यस्य कारणं तस्मादेतदुत्पद्यते नान्यस्मादिति परामृश्य परापकारं मर्षयेदित्युपदशर्यन्नाह-

तच्छस्रं मम कायश्च द्वयं दुःखस्य कारणम् / तेन शस्रं मया कायो गृहीतः कुत्र कुप्यते // bca_6.43 //

अविकलकारणसामग्री हि सर्वकार्यस्य कारणमिति प्रमाणपरिनिश्चितम् / सा चात्र तथाविधा विद्यते / तथाहि तस्यापकारिणः शस्त्रं खङ्गादि मम कायश्च, एतद्द्वयं सामग्रीरूपं दुःखस्य कारणम् / इति समर्थकारणसद्भावे ऽपि कार्यं कथं नोत्पद्येत? अन्यथा तत्तस्य कारणमेव न स्यात् / ततो ऽन्यदपि, तत् उत्पादयोगः? [=तत्सामग्रीतो ऽन्यदपि कारणं स्यात्, ततः..........] तस्माद्यादि कारणोपनायके कुप्यते, तदा स्वात्मन्यपि कोपो युक्तः / यतः स्वयमपि दुःखकारणं वहत्युपनयति च भवान् / आत्मन्यकोपे परत्रापि न युक्त इति भावः //

प्रकारान्तरेणोक्तमेवार्थं स्पष्टयन्नाह-

गण्डो ऽयं प्रतिमाकारो गृहीतो घट्टनासहः / तृष्णान्धेन मया तत्र व्यथायां कुत्र कुप्यते // bca_6.44 //

शरीराकृतिरयं पक्वगण्डो मया गृहीतः / सर्वदुःखहेतुत्वात् सर्वोपमर्दसहः / आकोटनताडनादिभिरप्यभेद्यत्वात् / दुःखपरिहाराय सुखप्राप्तये च या तृष्णा अभिलाषः, तदन्धेन पिहितप्रज्ञालोचनेन तस्यां व्यथायां सत्यां कुत्र कुप्यते? न हि गण्डस्य कुड्यादिसंपर्कजे दुःखे क्वचिद्विवेकतः कोपो युक्तः //

(bcp 93) अपि च / यः कार्येणानर्थी, तेन तत्कारणमेव परिहर्तव्यं भवेत् / अहं तु विपर्यस्तमतिरिति विमर्शमुपदर्शयन्नाह-

दुःखं नेच्छामि दुःखस्य हेतुमिच्छामि बालिशः / स्वापराधागते दुःखे कस्मादन्यत्र कुप्यते // bca_6.45 //

दुःखं दण्डाद्यभिघातजं नेच्छामि / तस्य पुनः कारणं शरीरं प्रत्यपकारिणं चेच्छामि / बालिश इति बालधर्मो विपर्यासः / तस्मात्कारणात् स्वकाये यद्दुःखं तत् स्वापराधागतमेव / इति कस्मादन्यत्र तत्सहकारिमात्रे कुप्यते?

आत्मवधाय स्वयं संस्कृतशस्त्रस्यैव अन्यत्र मम कोपो न युक्त इत्याह-

असिपत्रवनं यद्वद्यथा नारकपक्षिणः / मत्कर्मजनिता एव तथेदं कुत्र कुप्यते // bca_6.46 //

असिपत्रवनं नरकसमुद्भवम् / असय एव पत्राण्यस्येति कृत्वा / असिग्रहणं प्राधान्यात् / अन्यदपि शस्त्रं नारकदुःखहेतुर्यन्त्रं च / वने तस्मिन्निवासिनो गृध्रोलूकवायसादयः पक्षिणो यथा मत्कर्मजनिता एव दुःखहेतवो भवन्ति / नान्यदत्र दुःखकारणमस्ति / तथा इदमपि परशस्त्रादिकं दुःखहेतुर्मत्कर्मजनितमेव, इति कुत्र कुप्यते?

इत्थमपि विपर्यास एवायमित्युपदर्शयितुमाह-

मत्कर्मचोदिता एव जाता मय्यपकारिणः / येन यास्यन्ति नरकान्मयैवामी हता ननु // bca_6.47 //

येन मदीयेन कर्मणा चोदिताः प्रेरिता एव मयि पूर्वकृतापकारे अपकारिणो जाताः सन्तो नरकान् यास्यन्ति, तेन मयैवामी अपकारिणो हता ननु / स्वचित्तं संबोधयति- न अमीभिरहं हतः / अयमभिप्रायः- यदि नाकरिष्यमहमीदृशं कर्म, तदा एते ऽपि नापकारिणो ऽभविष्यन्निति मत्कृतेनैव कर्मणा अपकारिणो भवन्ति //

उपकारिष्वेव मोहादपकारिबुद्धिर्ममेति कारिकाद्वयेन दर्शयन्नाह-

एतानाश्रित्य मे पापं क्षीयते क्षमतो बहु / मामाश्रित्य तु यान्त्येते नरकान् दीर्घवेदनान् // bca_6.48 //

अहमेवापकार्येषां ममैते चोपकारिणः / कस्माद्विपर्ययं कृत्वा खलचेतः प्रकुप्यसि // bca_6.49 //

एतानपकारिण आश्रित्य निमित्तीकृत्य मम पापं पूर्वजन्मकृतपरापकारजनितं क्षीयते तद्दुःखानुभवनविपाकेन क्षयं याति / क्षमतः क्षान्तिमालम्बमानस्य / बहु अनेकपर्यायेण कृतम् / मामाश्रित्य मत्कर्मचोदिताः एवमप्यपकारं कृत्वा पुनरेते नरकान् तीव्रवेदनान् दुःसहदुःखानुभवान् यान्ति / अत उक्तक्रमेण अहमेव अपकारी एषामित्यादि सुबोधम् //

(bcp 94) ननु यद्यपकारी भवान्, तर्हि भवत एव नरकगमनमुचितम्, न त्वेषामित्याह-

भवेन्ममाशयगुणो न यामि नरकान् यदि / एषामत्र किमायातं यद्यात्मा रक्षितो मया // bca_6.50 //

या प्रत्यपकारनिवृत्तिनिष्ठा एतन्ममाशयमाहात्म्यं नरकगतिनिवृत्तिहेतुः / नरकान् न यामि तदात्माशयमाहात्म्यबलेन / न तु पुनरेषां दुराशयतया नरकेषु ममापतनमिति भावः / एतदेवाह- एषामित्यादिना / अयमत्र समुदायार्थः- यद्यहमपकारी सन्नपि केनचिदुपायकौशलेन नरकान् न यामि, तदैषामु[म?]पकारिणां किमायातम्, किमपक्षीयते? का क्षतिरित्यर्थः / मया तावदेकेन रक्षिता न भवन्तामन्ये, रक्षित आत्मा च भवेत् / न चैतावता किंचिदेषां न्यूनाधिकं गुणदोषेषु स्यात् //

ननु यदि नाम एवम्, तथापि भवतो ऽपि न युक्तमात्मरक्षणमुपकारिकृतज्ञतया इत्याशङ्कयाह-

अथ प्रत्यपकारी स्यां तथाप्येते न रक्षिताः / हीयते चापि मे चर्या तस्मान्नष्टास्तपस्विनः // bca_6.51 //

यदि दण्डादिघातं कुर्वत्सु प्रत्यपकारी भवेयम्, तथापि एते रक्षिता न भवन्ति / न कश्चिदेषां प्रतीकारो नरकगमनादिषु कृतः स्यात् / प्रत्युत ताडितेनापि मया न प्रतिताडितव्यम् / तथा सर्वसत्त्वेषु न मैत्रचित्तं मया निश्चि[क्षेप्त?]तव्यम् / अन्तशो न दग्धस्थूणायामपि प्रतिघचित्तमुत्पादयितव्यम् / इत्यादेर्बोधिसत्त्वचर्याया मम हानिरेव स्यात् / तस्मादेतर्हि प्रतीकारोपायाभावात्तपस्विनो वराका रक्शितुमशक्यत्वान्नष्टा दुर्गतिपतिता एव / इत्युपेक्ष्यन्ते तावदिदानीम् / पश्चात्तदुपायमधिगम्य तत्करिष्यामि यथैषां दुःखमणुमात्रकमपि न स्यात् //

तदेवं परापकारमर्षणक्षान्तिं प्रतिपाद्य अधुना धर्मनिध्यानक्षान्तिमुपदर्शयितुमाह-

मनो हन्तुममूर्तत्वान्न शक्यं केनचित्क्वचित् / शरीराभिनिवेशात्तु चित्तं दुःखेन बाध्यते // bca_6.52 //

द्विविधं दुःखमविचारतो बाधकमुपजायते कायिकं मानसिकं चेति / तत्र मनसि न कश्चिद्दण्डादिकं दातुं शक्तः, अमूर्तत्वान्मनसः / इति तदुद्भवं दुःखं परमार्थतो न संभवति / कल्पनाकृतं तु दौर्मनस्यादिकं विद्यते / एतदेव दर्शयति शरीरेत्यादिना / ममेदं शरीरमिति विकल्पाभ्यासवासनावशात् कायदुःखेन चित्तं विहन्यते //

तत्रापि प्रतिनियतमेव दुःखकारणमित्याह-

न्यक्कारः परुषं वाक्यमयशश्चेत्ययं गणः / कायं न बाधते तेन चेतः कस्मात्प्रकुप्यसि // bca_6.53 //

(bcp 95) न्यक्कारादिगणः समूहः कायस्य दुःखहेतुर्न भवति / न हि कायस्यायं कंचिदुपघातं करोतीति येन, तेन चेतः कस्माद्धेतोः प्रकुप्यसि?

अथापि स्यात्- यदि नाम न्यक्कारादयः कायस्य बाधका न भवन्ति, तथापि तच्छ्रुत्वा मयि लोकानामप्रसन्नं चित्तमुत्पद्यते, इति मया नेष्यते इत्याशङ्कयाह-

मय्यप्रसादो यो ऽन्येषां स मां किं भक्षयिष्यति / इह जन्मान्तरे वापि येनासौ मे ऽनभीप्सितः // bca_6.54 //

भवतु नाम एवम्, तथापि विचारणीयमेव / मयि न्यक्कारादिश्रवणाद् यो ऽयमप्रसादो जनानाम्, स किं मां भक्षयिष्यति इहलोके परलोक वा, येनासौ लोकाप्रसादो ममाप्रियः, इति विचार्य न कर्तव्यो ऽत्राभिनिवेशः //

अस्ति वा अत्राभिनिवेशकारणं लाभविघातो नामेत्याह-

लाभान्तरायकारित्वाद् यद्यसौ मे ऽनभीप्सितः / नङ्क्ष्यतीहैव मे लाभः पापं तु स्थास्यति ध्रुवम् // bca_6.55 //

तथाहि न्यक्कारादिश्रवणादप्रसादो लोकानाम्, तस्माच्च लाभोपनामनवैमुख्यम् / ततो ऽसौ न्यक्कारादिगणो ममानिष्ट इति चेत्, तदयुक्तम् / नङ्क्ष्यति विनश्वरधर्मतया अपगमिष्यति / इहैव प्रतिनियतैरेव दिनैर्मम लाभः / न तु परलोकानुबन्धी भविष्यति / तन्निमित्तं न्यक्कारादिकर्तृषु क्रुध्यतो यत्पापं तदेव परं स्थास्यति परलोकानुबन्धि भविष्यति / ध्रुवमिति अपरिमुक्ते तत्फले तस्याविनाशात् //

इदमपि चात्रालोचनीयम्-

वरमद्यैव मे मृत्युर्न मिथ्याजीवितं चिरम् / यस्माच्चिरमपि स्थित्वा मृत्युदुःखं तदेव मे // bca_6.56 //

इदमेव वरं श्रेष्ठं यल्लाभाभावादस्मिन्नेवाहनि मे मरणमस्तु, न तु पुनः परापकारद्वारेण लाभप्रतिलम्भान्मिथ्याजीवितं चिरं दीर्घकालम् / कुतः? यस्माद्वहुतरकालमपि जीवित्वा मरणान्तं हि जीवितम् इत्यवश्यंभाविनो मृत्योर्दुःखं तदेव मम / यत्पश्चाद्वर्षशतात्यये भविष्यति, तदेवेदानीं मम म्रियमाणस्य इति चिरजीवितेष्वविशेषः //

इतो ऽप्यविशेष एवेति श्लोकद्वयेन दर्शयन्नाह-

स्वप्ने वर्षशतं सौख्यं भुक्त्वा यश्च विबुध्यते / मुहूर्तमपरो यश्च सुखी भूत्वा विबुध्यते // bca_6.57 //

ननु (नूनं?) निवर्तते सौख्यं द्वयोरपि विबुद्धयोः / सैवोपमा मृत्युकाले चिरजीव्यल्पजीविनोः // bca_6.58 //

(bcp 96) यथा कश्चित्स्वप्नोपलब्धं वर्षशतं सुखमुपभुज्य विबुध्यते, अन्यः पुनः क्षणमात्रम् / स तावन्मात्रेण सुखिनमात्मानं मन्यते / अनयोर्द्वयोरपि स्वप्नोपलब्धोपभुक्तसुखयोः प्रतिविबुद्धयोः सतोः तदुपलब्धं विनष्टं सुखं न निवर्तते, जाग्रदवस्थायां नानुवर्तते, स्मरणमात्रावशेषत्वात् / सैवोपमा स्वप्नोपलब्धसुखयोरिव पुरुषयोर्मृत्युकाले मरणसमये चिरजीविनो ऽल्पजीविनश्च / ननु निवर्तते सौख्यमिति स्वार्थे ऽप्यण् / इत्यलं मिथ्याजीवितेन //

अस्मादपि लाभालाभयोर्न कश्चिद्विशेष इत्युपदर्शयन्नाह-

लब्ध्वापि च बहूंल्लाभान् चिरं भुक्त्वा सुखान्यपि / रिक्तहस्तश्च नग्रश्च यास्यामि मुषितो यथा // bca_6.59 //

प्रचुरतरलाभान् लब्ध्वापि समासाद्य, चिरकालमुपभुज्य सुखान्यपि, पुनर्मृत्युमधिगम्य रिक्तहस्तश्च तुच्छहस्तः / न तस्माल्लाभादीषदपि पाथेयं गृहीतम् / नापि सुखात् किंचित् परिशिष्टमवस्थितम् / कटिसूत्रकमात्रमपि न परिशेषितमिति नग्नश्च चौरैः परिमुषित इव अस्माल्लोकात्परं लोकं यास्यामि //

स्यादेतत्- अस्त्येव विशेषो लाभस्य चीवरादीनामनुपघातादायुःसंस्काराणामुपस्तम्भाच्चिरतरकालं जीवितं स्यात् / ततश्च पूर्वकृतपापस्य विदूषणासमुदाचारादिना परिक्षयं शिक्षासंवरपरिरक्षणेन बोधिचित्तसेवनादिना च कुशलपक्षस्य च वृद्धिं कुर्याम् / यदुक्तम्-

यावच्चिरं जीवति धर्मचारी तावत्प्रसूते कुशलप्रवाहम् //

इति //

अतो लाभान्तरायकारिणि युक्त एव प्रद्वेष इत्याशङ्कयन्नाह-

पापक्षयं च पुण्यं च लाभाज्जीवन् करोमि चेत् /

लाभादुक्तक्रमेण जीवन् ध्रियमाणः पापक्षयं च पुण्यं च करोमीत्यादि मन्यसे / ननु एतदितः समधिकं दोषमपश्यता अभिधीयत इत्याह- पुण्यक्षयश्च पापं च लाभार्थं क्रुध्यतो ननु // bca_6.60 // लाभार्थं लाभनिमित्तं तदन्तरायकारिणि द्वेषं कुर्वतः सुकृतक्षय एवोपजायते / यदुक्तम्- सर्वमेतत्सुचरितम् [6.1] इत्यादिना / अयं तु विशेषः- अक्षान्तिसमुद्भवस्य पापस्य राशिरभिवर्धते //

अथापि स्यात्- यथाकथंचित् तावच्चिरकालं लाभाज्जीवितं स्यात् / तावतैव नः प्रयोजनमित्याह-

यदर्थमेव जीवामि तदेव यदि नश्यति / किं तेन जीवितेनापि केवलाशुभकारिणा // bca_6.61 //

(bcp 97) न खलु बोधिसत्त्वस्य इतरसत्त्ववज्जीवितं निष्प्रयोजनमेवाभिलषितम्, किं तर्हि संभाराभिसंवर्धनार्थं पापक्षयार्थं च / तद् यदि सुकृतक्षयनिमित्तमेव तत् स्यात्, तदा किं तेन तादृशेन जीवितेनापि केवलाशुभकर्मकरणशीलेन? निन्दितमेव तदिति भावः //

स्यादेतत्- न लाभान्तरायकारितया ममावर्णवादिनि प्रतिघचित्तमुत्पद्यते, किं तु गुणप्रच्छादनादिकर्मणा, दुःखहेतुत्वादित्याह-

अवर्णवादिनि द्वेषः सत्त्वान्नाशयतीति चेत् / परायशस्करे ऽप्येवं कोपस्ते किं न जायते // bca_6.62 //

अयशोभिधायिनि यो ऽयं भवतो विद्वेषः, सो ऽवर्णवादी दोषाविष्करणाद्गुणप्रच्छादनाच्च त्वां नाशयति / इति मत्वा चेद्यदि तन्निमित्तकः / अथवा / सत्त्वान् लोकान्नाशयति / अवर्णवादेन मयि निग्राहयति / स्वयमप्रसन्नचित्तस्तेषामपि चित्तमप्रसादयतीत्यर्थः / इति अवर्णवादिनि द्वेषश्चेत्, उच्यते / तदा यो ऽपि परेषामन्यसत्त्वानामयशः प्रकाशयति, तत्रापि कोपस्ते किं न जायते? सो ऽपि च अवर्णवादी सत्त्वान्नाशयति / तदस्मिन्नपि युक्तरूप एव कोपः //

अत्रोत्तरमाशङ्कयन्नाह-

परायत्ताप्रसादत्वादप्रसादिषु ते क्षमा /

परेषु अन्येषु सत्त्वेषु आयत्त आश्रितो ऽप्रसादो ऽस्य / अन्यसत्त्वान् विषयीकृत्य समुत्पन्न इति / तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् / पराश्रिताप्रसादत्त्वादप्रसादिषु अप्रसन्नचित्तेषु अवर्णवादिषु तव क्षमा क्षान्तिरूत्पद्यते / आत्मचित्तमेव पृच्छति / अत्राह- क्लेशोत्पादपरायत्ते क्षमा नावर्णवादिनि // bca_6.63 // यदि यः परायत्ताप्रसादः तत्र क्षमा भवतो भवति, तदा स्वस्मिन्नवर्णवादिनि किं न क्षमा? किंरूपे? क्लेशोत्पादनपरायत्ते क्लेशानामुत्पादपरतन्त्रे / परायत्ताप्रसादत्वं क्षमाहेतुः तुल्यमुभयत्रापि इत्यर्थः //

प्रतिमाद्युपघातकारिषु श्रद्धावशादपि प्रतिघचित्तं नोत्पादयितव्यमित्याह-

प्रतिमास्तूपसद्धर्मनाशकाक्रोशकेषु च / न युज्यते मम द्वेषो बुद्धादीनां न हि व्यथा // bca_6.64 //

नाशका विकोपयितारः / आक्रोशका दोषबुद्धया वैरूप्याभिधायिनः / तेषु न युक्तो मम द्वेषः / कुतः? यस्माद्बुद्धादीनां बोधिसत्त्वार्यश्रावकप्रत्येकबुद्धानां वितथाभिनिवेशप्रसूतात्मग्राहनिवृत्तेरभिष्वङ्गाभावान्न व्यथा चित्तपीडालक्षणं दौर्मनस्यं नास्ति / इति भावः / अतः प्रतिमाविनाशकेषु द्वेषचित्तं नोत्पादयितव्यम् / तथा विरुद्धधर्मकारिषु करुणैव तु युज्यते तेषु साधूनाम् / अन्यथा तत्र विशेषाभावात् पापमेव केवलमुपजायते / यदि पुनर्धर्मतो निवारयितुं शक्यते, तदा न दोषः //

(bcp 98) यदपि च धर्मकामतया गुरुमातापित्राद्युपघातकारिषु द्वेषचित्तमुत्पद्यते, तदपि विनिवार्यमेवेत्याह-

गुरुसालोहितादीनां प्रियाणां चापकारिषु / पूर्ववत्प्रत्ययोत्पादं दृष्ट्वा कोपं निवारयेत् // bca_6.65 //

गुरवो धर्ममार्गोपदेष्टारो ऽकुशलपक्षनिवर्तयितारः / सालोहिताः सोदराः / अन्ये ऽपि ज्ञातिसगोत्रबान्धवादयः / तेषामपकारिषु / तथा प्रियाणां प्रेमस्थानानां चापकारिषु कोपं निवारयेदिति संबन्धः / कथम्? पूर्ववत्प्रत्ययोत्पादं दृष्ट्वा / यदुक्तम्- ये केचिदपराधाश्च इत्यादिना / अतः सर्वे ऽप्यमी पूर्वकर्मोपजनितमेव फलमुपभुञ्जते / नात्र कश्चित् प्रतीकारहेतुरस्ति / तदनेन यथा अपरसमये देवगुरुद्विजातिमातापितृप्रभृतीनामर्थे पापं कुर्वतो ऽपि न दोष इति मतम्, न तथा इहाभिमतमित्युक्तं भवति //

किं च / इदमपि वस्तुतत्त्वं मनसि कुर्वता न सत्त्वेषु चित्तं दूषयितव्यमित्याह-

चेतनाचेतनकृता देहिनां नियता व्यथा / सा व्यथा चेतने दृष्टा क्षमस्वैनां व्यथामतः // bca_6.66 //

समस्तकार्यस्य अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जनकत्वेनावधारितं सामग्रीलक्षणं कारणम् / सा च सामग्री वस्तुधर्मतया काचित् क्वचित् समर्थस्वभावा / तत्र चेतनेन कृता हस्तपादादिप्रहारेण / अचेतनेन दण्डशस्त्ररोगादिना / तत्रापि चेतनावद्वयापारो ऽस्त्येव / साक्षात् पारंपर्यकृतस्तु विशेषः / स्वयमेव यदृच्छया वा लोष्टकुड्याद्यभिघातजनिता वा देहिनां शरीरिणां नियता व्यथा नियमेन समुत्पद्यते / नान्यदितो व्यथाकारणमस्ति / सा चैवं द्विविधकारणसामग्रीप्रसूतापि चेतने सविज्ञानके काये दृष्टा प्रमाणपरिनिश्चिता / अतस्तदेव तदुत्पत्तिस्थानं नान्यत् / अचेतने / वेदनायोगात् / ततो यद् यस्योत्पत्तिस्थानं तत् तत्रैव भवति नान्यत्र, यथा पङ्के पङ्कजं न स्थले / अतः अस्मान्यायात् क्षमस्व सहस्व एनामनन्तरकथितोभयरूपां व्यथाम् //

तदानीमुभयोरपि साधारणदूषणतया क्वचिदपि कोपो न युक्त इति कथयितुमाह- मोहादेके ऽपराध्यन्ति कुप्यन्त्यन्ये विमोहिताः / ब्रूमः कमेषु निर्दोषं कं वा ब्रूमो ऽपराधिनम् // bca_6.67 //

आत्मात्मीयग्राहाभिनिवेशविपर्यासादेके केचिदपराध्यन्ति दण्डादिना / समाक्रोशादि वा वदन्तः सदोषमात्मानं कुर्वन्ति / अन्ये पुनस्तदपराधेन कुप्यन्ति / विमोहिता मोहादेव स्वकृतकर्मफलसंबन्धमननुसरन्तो ऽविद्यावरणात्, प्रतिताडनाक्रोशादिकमारभन्ते / इत्थं ब्रूमः- कम् एषु क्लेशराक्षसावेशवशीकृतेषु निर्दोषम्, कं वा ब्रूमो ऽपराधिनम्? उभयेषामपि साधारणदोषत्वात् //

(bcp 99) इदमपि च आत्मगतमेव चिन्तयता प्रतिघचित्तं निवर्तयितव्यमित्याह-

कस्मादेवं कृतं पूर्वं येनैवं बाध्यसे परैः / सर्वे कर्मपरायत्ताः को ऽहमत्रान्यथाकृतौ // bca_6.68 //