बोधिचर्यावतारपञ्जिका

कस्मात्कारणात् किमित्येवम् एतत्फलं हेतुकर्म कृतम् / येनेति लोकोक्तिरेषा यदित्यस्यार्थे / यदेवम् / यदि वा येन कर्मसामर्थ्येन हेतुना / आक्रोशबन्धनताडनादिभिः बाध्यसे पीड्यसे परैरन्यैः / ननु यदि नाम एवम्, तथापि प्रतीकारो युक्त इत्याह- सर्व इत्यादि / सर्वे दुःखहेतवः कर्मप्रत्ययोपजनितप्रवृत्तयः इति को ऽहमत्र अन्यथाकृतौ तत्फलनिवर्तनाय? न कश्चित् / फलदानोन्मुखस्य कर्मणः केनचिन्निवर्तयितुमशक्यत्वात् //

इदं पुनरत्र युक्तरूपमित्याह-

एवं बुद्ध्वा तु पुण्येषु तथा यत्नं करोम्यहम् / येन सर्वे भविष्यन्ति मैत्रचित्ताः परस्परम् // bca_6.69 //

एते सत्त्वाः कर्मक्लेशपरायत्ताः परस्परमसमञ्जसकर्मकारिणो निवर्तयितुमशक्या इति / एवं बुद्ध्वा ज्ञात्वा पुनः पुण्येषु कुशलेषु कर्मसु तथा यत्नं करोम्यहम्, तेन प्रकारेण वीर्यं समारभे, येन तथाविधं सामर्थ्यं प्रतिलभ्य सन्मार्गे प्रवर्तिताः सन्तः सर्वे मैत्रचित्ता हितसुखविधानतत्पराः परस्परमन्योन्यं भविष्यन्ति //

द्रोहचित्तं विनिवर्त्य प्रियवस्तूपघातकारिणि लौकिकोदाहरणेन द्वेषं निवर्तयेदिति श्लोकद्वयमुपदर्शयन्नाह-

दह्यमाने गृहे यद्वदग्निर्गत्वा गृहान्तरम् / तृणादौ यत्र सज्येत तदाकृष्यापनीयते // bca_6.70 //

एवं चित्तं यदासङ्गादह्यते द्वेषवह्निना / तत्क्षणं तत्परित्याज्यं पुण्यात्मोद्दाहशङ्कया // bca_6.71 //

एकस्मिन् गृहे ऽग्निना दह्यमाने यथा तस्माद् गृहादन्यद् गृहं गृहान्तरं गत्वा / अग्निर्यत्र तृणकाष्ठादौ सज्जते लगति, तदन्तर्गतमन्यदपि वस्तु मा धाक्षीदिति शङ्कया तदाकृष्यापनीयते, पृथक् कृत्वा निर्धार्यते, इति दृष्टक्रमं प्रकृते ऽपि योजयन्नाह / एवमुक्तोदाहरणन्यायेन चित्तं मनो यस्य वस्तुन आसङ्गादासक्तो दह्यते परितप्यते द्वेषवह्निना प्रतिघानलेन तदासङ्गस्थानं वस्तु तत्क्षणं न कालान्तरपलिम्बेन परित्याज्यं तत्राभिनिवेशः परिहर्तव्यः / किं कारणम्? पुण्यस्यात्मा शरीरम् / पुण्यस्कन्ध इति यावत् / तस्य उक्तक्रमेण उद्दाहः परिक्षयो मा भूत् / अन्यथा गृहान्तर्गतपदार्थवत् प्रद्वेषवह्निः तमपि दहेत् //

अपि च / लाभ एवायं लब्धः, यन्मनुष्यदुःखैर्नरकफलं कर्म विपच्यते इति प्रतिपादयन्नाह-

मारणीयः करं छित्त्वा मुक्तश्चेत्किमभद्रकम् / मनुष्यदुःखैर्नरकान्मुक्तश्चेत्किमभद्रकम् // bca_6.72 //

(bcp 100) यो हि मारणमर्हति, स यदि हस्तमात्रं छित्त्वा मुच्यते, तदा न काचित् क्षतिरस्य / प्रत्युत लब्धलाभमात्मानं मन्यते अत्यल्पमिदं मरणदुःखात् करच्छेदनदुःखमिति / तथा यो ऽपि मनुष्यदुःखं ताडनबन्धनतिरस्कारादिकृतमनुभूय नरकदुःखाद्विमुक्तो भवति, तस्यापि न किंचिदपचीयते / न किंचिदिदं दुःखं नरकदुःखात्, सुखमेव तत् / ततो यदि विचक्षणः स्यात्, तदा सौमनस्यमेवात्र युक्तमस्य //

अथापि स्यात्- न मया स्वल्पमात्रे ऽपि दुःखे क्षमा कर्तुं शक्यत इति, अत्राह-

यद्येतन्मात्रमेवाद्य दुःखं सोढुं न पार्यते / तन्नारकव्यथाहेतुः क्रोधः कस्मान्न वार्यते // bca_6.73 //

खटचपेटलोष्टादिप्रहारकृतमीषन्मात्रमपि दुःखमिदानीं सोढुं मर्षितुं न पार्यते न शक्यते / तदत्र भवन्तं पृच्छामः- यदि एवमेव, तदयं नारकदुःखसंवर्तनीयः क्रोधः कोपः कस्मात्कारणान्न वार्यते? अयमेव हि अतितरां नरकेषु दुःखदायक इति दुःखभीरूणामेव क्रोधं निवर्तयितुं युक्तं स्यात् //

किं च / यद्यपि सोढुं न शक्यते, तथापि तद्धेतुककर्मसंभवादनिच्छतो ऽपि दुःखमापतिष्यति भवतः / न च किंचित्फलमुत्पत्स्यते / मर्षणात् पुनस्तस्य महार्थलाभो भविष्यतीति वृत्तद्वयेन शिक्षयितुमाह-

कोपार्थमेवमेवाहं नरकेषु सहस्रशः / कारितो ऽस्मि न चात्मार्थः परार्थो वा कृतो मया // bca_6.74 // न चेदं तादृशं दुःखं महार्थं च करिष्यति / जगद्दुःखहरे दुःखे प्रीतिरेवात्र युज्यते // bca_6.75 //

कोपनिमित्तमेव / एवमेव निष्फलमेव / नरकेषु संजीवादिषु / सहस्रशः अनेकवारम् / अहं कारितः छेदनभेदनपाटनादिकारणाभिः पीडितः / एवं दुःखमनुभवतापि मया न च नैव आत्मार्थः दृष्टादृष्टफलसाधनः कृतो निष्पादितः / परस्य अन्यस्य वा अर्थः सुखविधानलक्षणः / इति निष्प्रयोजनमेव नारकदुःखसहस्रशः परिभवो जातः / तदद्यापि न तथैव ममासहिष्णुता युक्तेत्याह- इदं दुःखं नैव तादृशं यादृशं नरकसमुद्भवम् / अथ च महार्थं सर्वसत्त्वहितसुखविधानभूतं बुद्धत्वं साधयिष्यति / अतो जगतो दुःखहरे त्रिजगत्पर्यापन्नसर्वसत्त्वदुःखप्रशमनकरे दुःखे प्रीतिरेवात्र युज्यते नारुचिरिति भावः //

परगुणश्रवणेर्ष्यामलप्रक्षालनायाह-

यदि प्रीतिसुखं प्राप्तमन्यैः स्तुत्वा गुणोर्जितम् / मनस्त्वमपि तं स्तुत्वा कस्मादेवं न हृष्यसि // bca_6.76 //

गुणाधिकं स्तुत्वा यदि प्रीतिसुखं कैश्चित् प्राप्तम्, तदा हे मनः त्वमपि तद्गुणसंवर्णनेन किमिति हर्षसुखं नानुभवसि? किमकाण्डमेव तदीर्ष्यानलज्वालायामात्मसंतानमिन्धनीकरोषि?

(bcp 101) ननु सर्वसुखमासङ्गात्मतया निषिद्धमेव सेवितुम् / ततः अहं सर्वसुखवैमुख्यादिदमपि नोपाददे / वक्ष्यति हि-

यत्र यत्र रतिं याति मनः सुखविमोहितम् / तस्मात्सहस्रगुणितं दुःखं भूत्वोपतिष्ठते //

इति / [बोधि. 8.18]

आह-

इदं च ते हृष्टिसुखं निरवद्यं सुखोदयम् / न वारितं च गुणिभिः परावर्जनमुत्तमम् // bca_6.77 //

न हि सर्वं हृष्टिसुखमपाकृतम्, अपि तु यत् सावद्यमकुशलहेतुः / इदं च परगुणाश्रयं हृष्टिसुखं निरवद्यं तव, न च अकुशलहेतुः / अतः सुखोदयं सुखस्योदयो ऽस्मादिति कृत्वा / अत एव न वारितं च गुणिभिर्भगवच्छासनविधिज्ञैः / अयमपरो ऽस्य गुणः, यत् परावर्जनमुत्तमं परगुणेषु प्रीत्या / गुणेषु एवमयं मत्सरीति मन्यमाना अन्ये ऽपि सत्त्वा आवर्जिता भवन्ति, अतो युक्तमेवात्र प्रीतिसुखमुपादातुम् //

स्यादेतत्- न परगुणेषु अक्षमा काचिन्मम / किं तर्हि तावत्तस्यैव सुखमेतदिति मया सोढुमशक्यमिति / अत्राह-

तस्यैव सुखमित्येवं तवेदं यदि न प्रियम् / भृतिदानादिविरतेर्दृष्टादृष्टं हतं भवेत् // bca_6.78 //

तस्यैव स्तुतिकर्तुः सुखमिति एवमनेनाभिप्रायेण भवतो यदि इदं परगुणस्तुतिप्रतिसमुद्भवं सुखं न प्रियम्, तदा अतिसंकटे पतितो ऽसि / कथम्? भृतिदानादिविरतेः / यदपि च भवतः स्वात्मसुखनिमित्तं स्वभृत्यादिषु भृतिदानं कर्ममूल्यदानम्, तथा उपकारकारिणि प्रत्युपकारकरणम् / इत्यादेर्विरतेर्वैमुख्यात्, तदपि न कर्तव्यमेव स्यात् परसुखविद्वेषिणा / यतस्तेनापि तस्य सुखमेव संपत्स्यते / ततो दृष्टमैहिकं फलम्, अदृष्टं पारलौकिकम् / उभयमपि हतं भवेत् परसुखसंपदमर्षिणा //

किं च / मिथ्योत्तरमेवेदं भवत इति प्रतिपादयन्नाह-

स्वगुणे कीर्त्यमाने च परसौख्यमपीच्छसि / कीर्त्यमाने परगुणे स्वसौख्यमपि नेच्छसि // bca_6.79 //

यदि कश्चिद्भवतो गुणमुदीरयति, तदा तस्य परस्यानिष्टमपि सौख्यमिच्छसि / अथ परगुणाननुवर्णयति, तदा पुनरीर्ष्याशल्यवितुद्यमानमानसः / स्वसौख्यमपि नेच्छसि / आस्तां तावत् परसौख्यमित्यपिशब्दः / तस्मात् परसुखसंपदीर्ष्यैव भवतः, न स्तावकसुखासहिष्णुता //

यदुक्तम्-

तस्यैव सुखमित्येवं तवेदं यदि न प्रियम् / इति / [बोधि. 6.78]

(bcp 102) तत्र विशेषेण दूषणमाह-

बोधिचित्तं समुत्पाद्य सर्वसत्त्वसुखेच्छया / स्वयं लब्धसुखेष्वद्य कस्मात्सत्त्वेषु कुप्यसि // bca_6.80 //

इदमतिगर्हितमेव विशेषेण समुत्पादितबोधिचित्तस्य, यत् परसुखसंपदसहिष्णुता नाम / यतः सर्वसत्त्वाः त्रिअधातुकान्तश्चराः समस्तसुखसंपत्तिसंतर्पिता बुद्धत्वमधिगम्य मया कर्तव्याः इति मनसिकारेण बोधिचित्तमुत्पाद्यते / तदुत्पाद्य कस्मात् सत्त्वेषु कुप्यते? अद्य इदानीम् / किंभूतेषु प्रसादस्थानेषु? स्वचित्तमभिप्रसाद्य स्वयमात्मनैव प्राप्तसुखेषु / इति अकरणीयमेव तत् परसुखवैमुख्यचित्तं बोधिसत्त्वस्येति भावः //

यः पुनरुत्पादितबोधिचित्तो ऽपि परस्य लाभसत्कारसंपत्तिमभिसमीक्ष्य तदीर्ष्याकषायितहृदयः तेनैव शोकेन दह्यते, तस्य परिभाषणार्थमाह-

त्रैलोक्यपूज्यं बुद्धत्वं सत्त्वानां किल वाञ्छसि / सत्कारमित्वरं दृष्ट्वा तेषां किं परिदह्यसे // bca_6.81 //

अथवा स्यादेतत्- न खलु मया तत्सुखमेव न मृष्यते, किं तर्हि तदुद्भावितान्यगुणश्रवणाभिप्रसन्नमानसैः तेषामुपनामितं लाभसत्कारमित्यत्राह- त्रैलोक्येत्यादि / त्रयो लोकाएव कामरूपारूप्यधातुलक्षणाः लोकप्रसिद्धया वा स्वर्गादिस्वभावाः त्रैलोक्यम्, तत्समुदायो वा / तस्य पूजामर्हतीति पूज्यमभ्यर्चनीयम् / अनेन सर्वातिशायित्वं प्रतिपादितम् / तथाभूतं बुद्धत्वं सत्त्वानां किल वाञ्छसि / किलेत्यनेन विपर्ययं दृष्ट्वा अरुचिं प्रकाशयति / सत्कार मित्युपलक्षणम् / लाभमपि / शेषं सुबोधम् //

लाभमभिसंधायाह-

पुष्णाति यस्त्वया पोष्यं तुभ्यमेव ददाति सः / कुटुम्बजीविनं लब्ध्वा न हृष्यसि प्रकुप्यसि // bca_6.82 //

त्वया पोषणीयं प्रियपुत्रकादिकं त्वदीयं यः पुष्णाति, स तुभ्यमेव ददाति / तवैव तेनोपचयः कृतो भवेत् / अतः त्वत्कुटुम्बजीविनं त्वदीयं कुटुम्बं जीवयति यः, तं तथाविधं पुरुषं लब्ध्वा प्राप्य प्रहृष्यसि न? काक्वा पृच्छति- प्रकुप्यसि, न प्रहृष्यसे चेत्यर्थः / तथा प्रकृते ऽपि येन सर्वसत्त्वा आत्मीयत्वेन गृहीताः, तस्य तत्सुखैः सुखमेवोचितमिति //

स्यादेतत्- बुद्धत्वमेव त्वया तेषां प्रतिज्ञातम्, न तु पुनरन्यसुखमित्याशङ्कयाह-

स किं नेच्छसि सत्त्वानां यस्तेषां बोधिमिच्छति /

ननु एतदपि न सम्यक् / यस्मात्-

जगदद्य निमन्त्रितं मया सुगतत्वेन सुखेन चान्तरा //

[बोधि. 3.33]

(bcp 103) इति प्रतिज्ञातम् / भवतु नाम एवम्, तथापि यः समुत्पादितबोधिचित्तः तेषां सत्त्वानां बोधिं बुद्धत्वमिच्छति, स किमन्यलौकिकलोकोत्तरमर्थजातं नेच्छति? अथ नैवमिष्यते, तदा बोधिचित्तमपि हीयते इत्याह- बोधिचित्तं कुतस्तस्य यो ऽन्यसंपदि कुप्यति // bca_6.83 // बोधिचित्तं कुतस्तस्य? मिथ्यैव बोधिचित्तप्रतिज्ञस्य / कस्य? यो ऽन्यसंपदि कुप्यति / इतरविभूतौ लाभसत्कारप्रसूतायाम्, इति मर्मचोदना बोधिसत्त्वस्य कुशलकर्मनिवृत्तिहेतुः //

अपि च / अपरस्य लाभसत्कारसंपदभावे ऽपि न भवतस्तद्भावसंभवः / तत्किमकारणमेव तद्विद्वेषिणा आत्मघाताय यत्नः क्रियते इति प्रतिपादयन्नाह-

यदि तेन न तल्लब्धं स्थितं दानपतेर्गृहे / सर्वथापि न तत्ते ऽस्ति दत्तादत्तेन तेन किम् // bca_6.84 //

यदि नाम तेन तव अक्षमाविषयेण सत्त्वेन तद्दीयमानं वस्तु न लब्धम्, तथापि स्थितं दानपतेर्गृहे / भवतस्तु किं तस्माज्जातम्? सर्वथापि तेन लब्धेन गृहावस्थितेन वा न तद्वस्तु तवास्ति / इति दत्तादत्तेन ते किम्? न किंचित् प्रयोजनं भवतः / अतस्तत्र उपेक्षैव युक्ता विदुषः //

किं च / इदमपि तावत् परिभाव्यतामित्युपदर्शयन्नाह-

किं वारयतु पुण्यानि प्रसन्नान् स्वगुणानथ / लभमानो न गृह्णातु वद केन न कुप्यसि // bca_6.85 //

यो ऽसौ अतिप्रसन्नैर्दायकदानपतिओभिर्लाभसत्कारैः पूज्यते, स किं वारयतु पुण्यानि पूर्वजन्मकृतानि विपाकोन्मुखानि, यद्वशात्तस्य लाभसत्काराः / उत प्रसन्नान् दायकदानपतीन् वारयतु, अथ स्वगुणान् वारयतु, यानाश्रित्य एषां प्रसादो जातः / मा प्रसादमप्येषां जनयिष्यथेति / अथवा / लभमानो ऽपि तेभ्यो न स्वीकरोतु / ब्रूहि केन प्रकारेण अत्र न भवतो ऽपरितोषः स्यात् / तत्र पुण्यादीनां वारयितुमशक्यत्वात् लभ्यमानाग्रहणे ऽपि सर्वथापि न तत्ते ऽस्तीत्यादिना बाधकस्योक्तत्वादिति न किंचित् परितोषकारणमस्ति //

अथापि स्यात्- परस्यैव लाभसत्कारसंपत्तिरस्ति, न मम / अथ मम नास्ति, तदा परस्यापि मा भूत्, इत्येतन्ममासंतुष्टिनिबन्धनमित्याशङ्कयाह-

न केवलं त्वमात्मानं कृतपापं न शोचसि / कृतपुण्यैः सह स्पर्धामपरैः कर्तुमिच्छसि // bca_6.86 //

सुबोधम् / "यत् किंचिद्दुःखं तत्सर्वं पापसमुद्भूतम् / अभिलाषविघातो ऽपि दुःखम् / यदपि पर्येषमाणो न लभते, तदपि दुःखम्" इति वचनात् // यद्वक्ष्यति-

अभिलाषविघाताश्च जायन्ते पापकारिणाम् / इति / [बोधि . 7.41]

(bcp 104) यत् किंचित् सुखं तत् सर्वं पुण्यप्रसूतम् / इति सुखाभिलाषिणा शुभे कर्मणि उद्योगः करणीयः / यद्वक्ष्यति-

पुण्यकारिसुखेच्छा तु............ इत्यादि / [बोधि. 7.42-43]

इति कथं कृतपुण्यैः सह स्पर्धा युज्यते? सुकृतक्रियायामेव तत्सुखाभिलाषिणां स्पर्धा युक्तेत्यर्थः //

अपि च / इदमपि प्रष्टव्यो ऽसि-

जातं चेदप्रियं शत्रोस्त्वत्तुष्टया किं पुनर्भवेत् /

तव शत्रोर्द्वेषविषयस्य त्वदभिलाषमात्रेण अप्रियमनिष्टं जातमुत्पन्नं चेद् यदि, एतावता भवतः किं पुनर्भवेत्? भवतु तावत् तस्यानिष्टम्, अन्यस्य तु भवतु, मा वा / मम किंचिदेव तावन्मात्रेण प्रयोजनमिति पराभिप्रायमाशङ्कयाह- त्वदाशंसनमात्रेण न चाहेतुर्भविष्यति // bca_6.87 // तवाशंसनम् इच्छा / अभिलाष इति यावत् / तावन्मात्रेण न चाहेतुः, न विद्यते हेतुरस्य, इत्यहेतुरर्थो भविष्यति //

अप्रियस्य भवतु नाम एवमित्यभ्युपगम्योच्यते-

अथ त्वदिच्छया सिद्धं तद्दुःखे किं सुखं तव /

यदि नाम तवेच्छया सिद्धं निष्पन्नमप्रियं शत्रोः, तथापि तस्य दुःखे समुत्पन्ने किं सुखं तव? न किंचित् / निष्प्रयोजनमिदमभिप्रेतमिति यावत् / ननु इदमेव प्रयोजनं यत् तद्दुःखे मम संतुष्टिरित्यत आह- अथाप्यर्थो भवेदेवमनर्थः को न्वतः परः // bca_6.88 // एवमपि परदुःखपरितोषे यदि अर्थः प्रयोजनं भवेत्, तदा अतः परः अनर्थः को नु? नुरित्यतिशये / अयमेवानर्थो महानित्यर्थः //

कथं पुनरयमनर्थ इत्याह-

एतद्धि बडिशं घोरं क्लेशबाडिशिकार्पितम् / यतो नरकपालास्त्वां क्रीत्वा पक्ष्यन्ति कुम्भिषु // bca_6.89 //

यस्मादेतदिदमेवंविधं परानर्थचित्तं बडिशं घोरं महाभयंकरम् / किंभूतम्? क्लेशबाडिशिकार्पितम् / क्लेशा एव बडिशेन चरन्तीति बाडिशिकाः तैरर्पितमादत्तम् / यतः क्लेशबाडिशिकात् / बाडिशिकादिव मत्स्यम् / नरकपाला यमपुरुषाः त्वां क्रीत्वा पक्ष्यन्ति पक्ष्यन्ते / क्वचिन्नीत्वेति पाठः / कुम्भिषु नरकविशेषेषु / तस्मादत्राभिलाषं मा कार्षीरिति भावः //

(bcp 105) यदपि स्तुत्यादिविघाते दुःखमुत्पद्यते, तदपि अविवेचयत एवेत्युपदेशयन्नाह-

स्तुतिर्यशो ऽथ सत्कारो न पुण्याय न चायुषे / न बलार्थं न चारोग्ये न च कायसुखाय मे // bca_6.90 //

एतावांश्च भवेत्स्वार्थो धीमतः स्वार्थवेदिनः /

पञ्चप्रकार एवार्थः पुरुषार्थत्वेनाभिमतो विदुषाम् / तद्यथा- पुण्यम्, आयुर्वृद्धिः, बलवृद्धिः, आरोग्यलाभः, कायसुखं चेति / न चैतेषु क्वचिदुपयुज्यन्ते स्तुत्यादयः / इयानेव हि स्वार्थो भवतो भवेत् प्रज्ञावतः स्वार्थवेदिनः / अन्यस्य पुनरन्यथापि भवेत्, इति आत्मनि परामृशति / जानन्तु यद्यपि स्वार्थम्, तथापि स्वार्थवेदिनः अनुपायत्वात् पृथगुपदर्शितः / धीमत इत्यनेन तदसङ्गतया तदपि कथितम् //

ननु मानसमपि सुखमस्ति, तेन अवधारणमयुक्तमित्यत्राह- मद्यद्यूतादि सेव्यं स्यान्मानसं सुखमिच्छता // bca_6.91 // मानसं सुखं सौमनस्यम् / तदिच्छता मद्यं द्यूतं गणिका पारदारिकं सेवनीयं स्यात् / यत्पुनः सद्धर्मश्रवणात् सौमनस्यम्, तत् पुण्यग्रहणेन संगृहीतमित्यदोषः / तस्मात् सौमनस्य हेतुर्भवतो ऽपि स्तुत्यादयो बालजनानन्दकारिणो ऽनुपादेया एव //

इत्थमपि बालजनोल्लापकारिणः स्तुत्यादय इत्याह-

यशोर्थं हारयन्त्यर्थमात्मानं मारयन्त्यपि /

केचिन्मोहपुरुषाः तादृशगुणात् स्वयमतिसुदूरे वर्तमाना अपि शक्रादिगुणैः स्तूयमाना बन्दिजनैरन्यैश्च प्रोत्फुल्लनयनवदना यशोर्थिनो हस्त्यश्वादिधनं तृणवत् तेभ्यः प्रयच्छन्ति / तथा तैरेव गुणैः संभावितात्मनामपि शक्रवत् शत्रुविजयसमुद्भूतं यशो मम जगति विपुलतां गमिष्यति, इत्यभिनिवेशाद्दुःसहसंग्रामारोहणान्मारयन्ति /

न चात्र परमार्थतः किंचित् प्रयोजनम्, अन्यत्र मिथ्याविकल्पादिति प्रतिपादयन्नाह- किमक्षराणि भक्ष्याणि मृते कस्य च तत्सुखम् // bca_6.92 // स्तुत्याद्यभिधायकानि अक्षराणि वर्णाः किं भक्ष्याणि चर्वितव्यानि? यशोर्थं मृते सति कस्य च तत् सुखं यशःश्रवणसमुत्थम्?

तस्माद्बालक्रीडासमानमेतदित्युपदर्शयन्नाह-

यथा पांशुगृहे भिन्ने रोदित्यार्तरवं शिशुः /

यथा कश्चिद् बालो धूलिमयगृहेण परमपरितोषेण परिक्रीडमानः केनचित् तस्मिन् भग्ने महद्दुःखेन परिगृहीतः परमार्तिपीडित इव मद्गृहं भग्नमिति करुणस्वरं क्रन्दति, सैवोपमा अत्रापि इत्याह- तथा स्तुतियशोहानौ स्वचित्तं प्रतिभाति मे // bca_6.93 // तथैव स्तुतियशोहानौ विघाते स्वचित्तं दुःखमाविशत् प्रतिभासते विचारयतो मम / अत्रापि न वस्तुसता केनचिद् विप्रलम्भ इति परामर्ष्टव्यम् //

(bcp 106) पुनरन्यथा विचारेण बालधर्म एवायमिति चतुर्भिः श्लोकैः परामृशयन्नाह-

शब्दस्तावदचित्तत्वात् स मां स्तौतीत्यसंभवः /

शब्दो वर्णात्मको बाह्यार्थतया अचित्तः अचेतनः / तस्य भावः तस्मात् / स शब्दो मां स्तौति मदीयं वर्णमुदीरयति / असंभवः न संभवत्येतत् / तत् कथं सौमनस्यं जायते इत्याह- परः किल मयि प्रीत इत्येतत्प्रीतिकारणम् // bca_6.94 // अन्यः पुरुषश्चेतनात्मकः / किलेति निरर्थकमेतदपीत्यरुचिप्रतिपादकम् / मयि प्रीतः अभिप्रसन्नः इत्येतदभिसंधानं प्रीतिकारणम् /

तत्राप्येवमसंबन्धात्केवलं शिशुचेष्टितम् / [बोधि. 6.97]

इति संबन्धः //

असंबन्धमेव कल्पयन्नाह-

अन्यत्र मयि वा प्रीत्या किं हि मे परकीयया / तस्यैव तत्प्रीतिसुखं भागो नाल्पो ऽपि मे ततः // bca_6.95 //

यस्मादन्यस्मिन् मयि वा प्रीत्या परसंतानवर्तिन्या किमायातं मम? न किंचित् / कुतः? तस्यैव ततो य एव प्रीतः स्तुतिकर्ता, तत् प्रीतिसुखं नान्यस्य / अतो भागो नाल्पो ऽपि ईषदपि मम ततः परसंतानवर्तिनः प्रीतिसुखात् //

स्यादेतत्- परसुखेनैव सुखित्वं बोधिसत्त्वानाम् / तत् किमिति ततो भागो नास्तीति? अत्राह-

तत्सुखेन सुखित्वं चेत्सर्वत्रैव ममास्तु तत् / कस्मादन्यप्रसादेन सुखितेषु न मे सुखम् // bca_6.96 //

यदि परसुखेन सुखित्वम् / तदा तस्मिन्नन्यत्र प्रसादेन सुखिते ऽपि ममास्तु तत्सुखित्वम् / किमात्मन्यभिप्रसादेन प्रीते परस्मिन् प्रीतिः? न त्वन्यस्मिन् प्रसादेन सुखितेषु मम सुखम् //

तस्माद्वचनमात्रमेवैतत्, न परमार्थ इति दर्शयितुमाह-

तस्मादहं स्तुतो ऽस्मीति प्रीतिरात्मनि जायते / तत्राप्येवमसंबन्धात् केवलं शिशुचेष्टितम् // bca_6.97 //

तदन्यनिमित्ताभावात् अहं स्तुत इत्येवं विकल्पनात् प्रीतिरात्मब्नि जायते, न पुनः परसुखेन सुखित्वात् / तत्रापि न केवलमन्यप्रसादेन सुखिते सति / आत्मन्यपि एवमुक्तक्रमेण असंबन्धादप्रत्यासत्तेः कारणात् केवलं बालविलसितमेतत् //

(bcp 107) अपि च / स्तुत्यादयो मम अपचयमेव दधतीत्युपदर्शयन्नाह-

स्तुत्यादयश्च मे क्षेमं संवेगं नाशयन्त्यमी / गुणवत्सु च मात्सर्यं संपत्कोपं च कुर्वते // bca_6.98 //

अमी स्तुत्यादयः मम क्षेमं कल्याणम् / अथ क्षेमं कुशलपक्षपरिपालनम् / तथा संवेगं संसारदुःखनिर्वेदनम् / नाशयन्ति घ्नन्ति / न तावन्मात्रमेव, किं तु गुणवत्सु च मात्सर्यम् / आत्मनि गुणाधिकमानेन परगुणप्रच्छादनात् / तद्गुणासहनतया वा संपदि लाभसत्कारादिस्वभावायां कोपं च अमर्षं कुर्वते तेष्वेव / अहमेव गुणाधिकः, ममैव सर्वा संपत्तिरुचिता नान्येषामिति मत्वा //

यत एते दोषाः स्तुत्यादिषु संभविनः,

तस्मात्स्तुत्यादिघाताय मम ये प्रत्युपस्थिताः / अपायपातरक्षार्थं प्रवृत्ता ननु ते मम // bca_6.99 //

तस्मात् कारणात् / स्तुत्यादिघाताय विरोधाय ये सत्त्वा मम प्रत्युपस्थिता उद्यताः / अपायपातो नरकादिपतनम् / ततो रक्षार्थं त्राणार्थं रक्षणनिमित्तं प्रवृत्ता उद्युक्ता ननु ते मम / अतः कल्याणमित्राणि ते, नापकारिण इति //

लाभादिविरोधिनि सर्वथा प्रतिघचित्तमयुक्तं मम इत्युपदर्शयितुमाह-

मुक्त्यर्थिनश्चायुक्तं मे लाभसत्कारबन्धनम् / ये मोचयन्ति मां बन्धाद्वेषस्तेषु कथं मम // bca_6.100 //

विमुक्तिकामस्य लाभसत्कारौ बन्धनमिव, सङ्गस्थानत्वात्, अयुक्तं नोचितं मुमुक्षोर्बन्धनम् / कल्याणमित्रकृत्यकारिणः शत्रुत्वेनाभिमता विमोचयन्ति वियोजयन्ति मां बन्धात् संसारदुःखलक्षणात् लाभादिस्वभावाद्वा / द्वेषस्तेषु परमोपकारिषु प्रीतिस्थानेषु कथं मम? न युक्त इत्यभिप्रायः //

कथं न युक्तमित्याह-

दुःखं प्रवेष्टुकामस्य ये कपाटत्वमागताः / बुद्धाधिष्ठानत इव द्वेषस्तेषु कथं मम // bca_6.101 //

लाभसत्काराभिष्वङ्गप्रसङ्गात् संसारदुःखैर्विमोक्तुकामस्य ये सत्पुरुषविशेषाः कपाटत्वमपद्वारत्वमागताः / कुतः? बुद्धानामधिष्ठानतो ऽनुभावादिव / द्वेषस्तेषु कथं मम?

कुशलापघातकारिण्यपि द्वेषं निवारयन्नाह-

पुण्यविघ्नः कृतो ऽनेनेत्यत्र कोपो न युज्यते / क्षान्त्या समं तपो नास्ति नन्वेतत्तदुपस्थितम् // bca_6.102 //

(bcp 108) कुशलविघातः कृतो ऽनेन इत्येवं मनसि निधाय अत्र पुण्यविघातकारिणि द्वेषो न युज्यते / कस्मात्? यतः क्षान्त्या तितिक्षया समं तुल्यं तपः सुकृतं नास्ति सर्वशुभकर्महेतुत्वात् / "न च क्षान्तिसमं तपः" (बोधि. 6.2) इति वचनात् / ननु तदेवेदमयत्नत एव उपस्थितमुपनतम् / पुण्यविघ्नकारिच्छलेन पुण्यहेतुसंनिधेः //

तत्र प्रद्वेषे तु आत्मनैव पुण्यविघातः कृतो भवेदित्याह-

अथाहमात्मदोषेण न करोमि क्षमामिह / मयैवात्र कृतो विघ्नः पुण्यहेतावुपस्थिते // bca_6.103 //

अथ यदि आत्मन एव दोषेण असहिष्णुतात्मकेन न करोमि क्षमां क्षान्तिमिह विघ्नकारिणि, तदा मयैव न पुनरन्येन अत्र पुण्ये कृतो विघ्नः / कुतः? पुण्यहेतौ पुण्यविघातकारित्वेनाभिमते उपस्थिते संनिहितीभूते / अत्रेत्यस्मिन् पुण्यहेताविति वा संभाव्यते //

यदि पुण्यविघातकारी, कथमसौ पुण्यहेतुः? यावत् स एव विघ्न इत्याह-

यो हि येन विना नास्ति यस्मिंश्च सति विद्यते / स एव कारणं तस्य स कथं विघ्न उच्यते // bca_6.104 //

यो भावः कार्याभिमतः येन कारणाभिमतेन विना नास्ति, तद्वयतिरेके न भवति, स एव यद्भावेन भवति, नान्यः कारणं जनकः तस्य कार्याभिमतस्य, तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् / एवं प्रकृते ऽपि स जनक एव कथं तस्य जन्यस्य विघ्न उच्यते विघातहेतुरभिधीयते? तथाविधे ऽपि तथा व्यवहारं कुर्वतो नास्ति विप्रतिपत्तिः //

उक्तमेवार्थं दृष्टान्तोपदर्शनेन व्यक्तं कुर्वन्नाह-

न हि कालोपपन्नेन दानविघ्नः कृतो ऽर्थिना / न च प्रव्राजके प्राप्ते प्रव्रज्याविघ्न उच्यते // bca_6.105 //

न यस्मात् कस्यचिद्दानपतेर्दित्साकाले एव संप्राप्तेनार्थिना याचनकेन दानविघ्नः कृतः इत्युच्यते, यतः स कारणमेव दानस्य / तथा कस्यचित् प्रव्रजितुकामस्य प्रव्राजकसमवधानं प्रव्रज्या संवरादिग्रहणस्वभावा, न च तस्या विघ्न उच्यते, अपि तु कारणमेव स तस्याः / तमन्तरेण तस्या असंभवात् / एवं प्रकृते ऽपि द्रष्टव्यम् /

अपि च / क्षान्तिहेतुरतिदुर्लभ इति तत्समागमे प्रीतिरेव युज्यते इत्युपदर्शयन्नाह-

सुलभा याचका लोके दुर्लभास्त्वपकारिणः /

अतिप्रचुरप्राप्तिका याचनका लोके सर्वत्र सर्वेषां दीयमानग्रहणावैमुख्यात्, न तु पुनरपकारिणः / अतस्ते दुर्लभाः शतसहस्रेषु, यदि कथंचित् कश्चित् स्याद्वा न वेति / कुतः पुनरेतदेवमित्याह- यतो मे ऽनपराधस्य न कश्चिदपराध्यति // bca_6.106 // (bcp 109) यस्मादनपराधस्य निवृत्तपरापकारस्य मम निर्निमित्तं न कश्चिदेको ऽपि अपराध्यति, नापकरोति / कर्मणि षष्ठी //

एवमतिदुर्लभतया परमोपकारित्वाच्च अभिनन्दनीय एव अपकारीत्याह-

अश्रमोपार्जितस्तस्माद्गृहे निधिरिवोत्थितः / बोधिचर्यासहायत्वात् स्पृहणीयो रिपुर्मम // bca_6.107 //

यस्मात् कथंचित् प्राप्यन्ते अपकारिणः, तस्माद् गृहे प्रादुर्भूतो निधिरिव श्रममन्तरेणैवाधिगतो रिपुरभिलषणीय एव मया स्यात्, बोधिचर्यायां बुद्धत्वसंभारोपार्जने सहकारित्वाच्च //

एवंविधे परमपुरुषार्थे साहाय्यं भजमानस्य प्रत्युपकारकरणमेव कृतज्ञतया मम युक्तमित्युपदर्शयन्नाह-

मया चानेन चोपात्तं तस्मादेतत् क्षमाफलम् / एतस्मै प्रथमं देयमेतत्पूर्वा क्षमा यतः // bca_6.108 //

यस्मादसौ तत्र साहाय्यं कुर्वन् कारणमेव न विघ्नः तस्मान्मया क्षमामभ्यस्तता, अनेन चापकारं कुर्वता, इति द्वाभ्यामेवोपार्जितम् / एतदिति यस्य साधनाय साहाय्यं भजते / क्षमाफलं धर्माधिगमलक्षणम् एतस्मै धर्मसहायाय प्रथममग्रतो दातव्यं मया इति प्रणिधातव्यम् / यथा मैत्रीबलेन बोधिसत्त्वेन प्रणिहितं पञ्चकानुद्दिश्य / तत्र कारणमाह- यस्मादेतत्पूर्वा, एष एव पूर्वं कारणं यस्याः सा तथोक्ता / न हि अपकारिणमन्तरेण अन्यत् क्षान्तिकारणमस्ति //

युक्तमेवैतद् यदि तेनैवाभिप्रायेण असौ प्रवर्तते, केवलमपकाराशय एवायमित्याशङ्कयन्नाह-

क्षमासिद्धयाशयो नास्य तेन पूज्यो न चेदरिः / सिद्धिहेतुरचित्तो ऽपि सद्धर्मः पूज्यते कथम् // bca_6.109 //

क्षमा अस्य बोधिसत्त्वस्य निष्पद्यताम्, इत्याशयो नास्य अपकारोद्यतस्य / तेन कारणेन कुशलहेतुरपि यदि शत्रुः पूजनीयो न भवति, एवं तर्हि कुशलनिष्पत्तिहेतुः निरभिप्रायो ऽपि सद्धर्मः प्रवचनलक्षणः कथं पूज्यते? सो ऽपि तदाशयशून्यत्वात् पूजनीयो न स्यात्, इति भावः //

अथ सद्धर्मस्य निरभिप्रायतया अपकाराशयो ऽपि नास्ति, अस्य पुनस्तद्विपर्ययो दृश्यते, इत्याह-

अपकाराशयो ऽस्येति शत्रुर्यदि न पूज्यते / अन्यथा मे कथं क्षान्तिर्भिषजीव हितोद्यते // bca_6.110 //

अपकारः आशयः अस्य शत्रोः, इत्येवमभिसंधाय शत्रुर्यदि न पूज्यते दानमानैर्न सत्क्रियते / अन्यथेति अपकारिणि द्वेषचित्तमनिवारयतः कथं मम क्षान्तिः? तदपकारमसहमानस्य (bcp 110) प्रत्यपकारं वा कुर्वतो नैव युक्तेत्यर्थः / अन्यत्रपि कथं क्षान्तिः? भिषजीव हितोद्यते, सुवैद्यवद् हितसुखविधायके यत्र प्रेमगौरवमेव सदा, द्वेषनिबन्धनस्य गन्धो ऽपि न विद्यते //

द्वेषचित्तनिवएर्तनाच्च क्षान्तिरुच्यते / तस्मादपकारिण्येव प्रतिघचित्तं निवर्तयतः क्षान्तिरिति / एतदेव दर्शयन्नाह-

तद्दुष्टाशयमेवातः प्रतीत्योत्पद्यते क्षमा / स एवातः क्षमाहेतुः पूज्यः सद्धर्मवन्मया // bca_6.111 //

यतो भिषजीव हितोद्यते क्षान्तिर्न युक्ता, अतः अस्माद्धेतोः तस्य दुष्टाशयमेव प्रतीत्य निमित्तीकृत्य समुपजायते क्षमा / न पुनः कस्यचिच्छुभाशयम् / अतः अस्मात् स एव यस्याशयं प्रतीत्योत्पद्यते क्षमा क्षमाहेतुः, न तु पुनर्यो वैद्यवददुष्टाशयः / इति पूज्यः क्षमासिद्ध्याशयरहितो ऽपि सद्धर्मवदसौ मया / एतदुक्तं भवति- किं ममानेन आशयविचारेण प्रयोजनम्? अभिमतसाध्यसिद्धौ चेदुपयुज्यते, तावतैव ममोपादेयः स्यात् / विगुणाशयफलं तु तस्यैव, यस्यासौ विगुणाशयः / मम तु शुभोदयहेतुरेवायम्, इति कथमिव पूजनीयो न भवेदिति / तस्मात् संभारोपयोगिनि हेतौ किं स्वरूपनिरूपणेन?

एतदेव संभारहेतुत्वमस्य आगमतः प्रसाधयन्नाह-

सत्त्वक्षेत्रं जिनक्षेत्रमित्यतो मुनिनोदितम् / एतानाराध्य बहवः संपत्पारं यतो गताः // bca_6.112 //

संभारप्रसूतिप्रवृत्तिहेतुत्वात् सत्त्वाः क्षेत्रम् / बुद्धा भगवन्तस्तथैव क्षेत्रम् / इति एवम् / अतो बुद्धत्वकारणहेतुत्वात् अनेकप्रकारं भगवता वर्णितम् / कुतः? यतो यस्मादेतान् सत्त्वान् जिनांश्च आराध्य आनुकूल्यानुष्ठानेन बहवो बुद्धत्वमधिगम्य सर्वलौकिकलोकोत्तरसर्वसंपत्तिपर्यन्तं प्राप्ताः //

स्यादेतत्- यदि नाम सत्त्वा अपि सर्वसंपत्तिहेतवः, तथापि तथागतैः सह साधारणता न युक्तेति / अत्राह-

सत्त्वेभ्यश्च जिनेभ्यश्च बुद्धधर्मागमे समे / जिनेषु गौरवं यद्वन्न सत्त्वेष्विति कः क्रमः // bca_6.113 //

उभयेभ्यो ऽपि बुद्धधर्माणां बलवैशारद्यादीनामागमे प्रतिलम्भे तुल्ये अविशिष्टे / उभयमपि तत् प्रति हेतुत्वमविशिष्टमिति भावः / अतः साधारणे ऽपि हेतुभावे जिनेषु गौरवं यद्वत्, तद्वन्न सत्त्वेषु / इत्येवं कःक्रमः परिपाटिः प्रेक्षावताम्? नैव युक्तेत्यर्थः //

ननु च सत्त्वानां रागादिमलैर्हीनाशयत्वात् कारणत्वे ऽपि कथं भगवत्समानता युज्यते इत्याशङ्कयाह-

आशयस्य च माहात्म्यं न स्वतः किं तु कार्यतः / समं च तेन माहात्म्यं सत्त्वानां तेन ते समाः // bca_6.114 //

(bcp 111) यद्यपि भगवतामपरिमितपुण्यज्ञानोपजनितमनुत्तरमिह माहात्म्यम्, तथापि उपयुक्तोपयोगित्वेन हेतुभावस्य तुल्यत्वात् समं माहात्म्यमुच्यते / तेन हेतुना ते सत्त्वाः समाः जिनैस्तुल्या उच्यन्ते इति नात्र विशेषः क्रियते //

यत्र पुनः प्रतिनियतात्मगतो विशेषः, तमुपदर्शयितुमाह-

मैत्र्याशयश्च यत्पूज्यः सत्त्वमाहात्म्यमेव तत् / बुद्धप्रसादाद्यत्पुण्यं बुद्धमाहात्म्यमेव तत् // bca_6.115 //

सत्त्वेषु मैत्रचित्तविहारी पुनर्यत्पूज्यते जनैः, तत्तस्यैव मैत्र्याशयस्य प्रत्यात्मगतं माहात्म्यं नान्यस्य / तथा तथागतमाहात्म्यमालम्ब्य स्वचित्तं प्रसादयतो यत्पुण्यमुत्पद्यते, तद्भगवत एव माहात्म्यमसाधारणम्, अन्यस्य तथाविधगुणाभावात् //

इत्यसाधारणं गुणमभिधाय प्रकृतमुपदर्शयन्नाह-

बुद्धधर्मागमांशेन तस्मात्सत्त्वा जिनैः समाः / न तु बुद्धैः समाः केचिदनन्तांशैर्गुणार्णवैः // bca_6.116 //

इदमत्र बीजं समतोपादाने इत्यर्थः / परमार्थतस्तु न बुद्धैर्भगवद्भिः समाः केचित् सत्त्वाः सन्ति / यदि भवेयुस्तथाविधाः, तदा ते ऽपि बुद्धा एव स्युः / किंभूतैः? गुणार्णवैः / गुणानामर्णवा गुणरत्नाकराः, अगाधापारत्वात्, तैः / पुनरपि तेषामपरमेव विशेषणमाह- अनन्तांशैः / अनन्तः अपर्यन्तः अंशः, एकदेशो ऽपि येषां गुणार्णवानाम्, ते तथा, तैः //

उक्तमेवार्थं व्यक्तीकुर्वन्नाह-

गुणसारैकराशीनां गुणो ऽणुरपि चेत्क्वचित् / दृश्यते तस्य पूजार्थं त्रैलोक्यमपि न क्षमम् // bca_6.117 //

गुणेषु प्रधानानामेकराशयो ये भगवन्तः, तेषां गुणः अणुरपि परमाणुमात्रो ऽपि / गुणकणिकापीति यावत् / यदि क्वचित् सत्त्वविशेषे दृश्यते प्रतीयते, तस्य तद्गुणाधारस्य पूजानिमित्तं त्रैलोक्यमपि न क्षमम् / त्रैलोक्यजातानि रत्नादीनि न प्रतिरूपाणीति यावत् //

यद्येवम्, कथं तर्हि सत्त्वाराधनमुक्तमित्याह-

बुद्धधर्मोदयांशस्तु श्रेष्ठः सत्वेषु विद्यते / एतदंशानुरूप्येण सत्त्वपूजा कृता भवेत् // bca_6.118 //

व्याख्यातमेतत् पूर्वम् //

इतो ऽपि सत्त्वाराधनमुचितमित्याह-

किं च निश्छद्मबन्धूनामप्रमेयोपकारिणाम् / सत्त्वाराधनमुत्सृज्य निष्कृतिः का परा भवेत् // bca_6.119 //

(bcp 112) निश्छद्मबन्धूनामकृत्रिमसुहृदां बुद्धानां बोधिसत्त्वानां च / अपर्यन्तोपकारिणां निष्कृतिः तत्कृतापकारस्य निष्क्रयणं परिशोधनमिति यावत् / किमपरं भवेत् सत्त्वाराधनमन्तरेण / एतदेव परं निष्क्रयणमित्यर्थः //

प्रभुचित्तानुकूलवर्तिन एव भृत्यस्य वाञ्छितं सिध्यतीत्यवगम्य सत्त्वाराधनमेवोपादेयमिति प्रतिपादयन्नाह-

भिन्दन्ति देहं प्रविशन्त्यवीचिं येषां कृते तत्र कृते कृतं स्यात् / महापकारिष्वपि तेन सर्वं कल्याणमेवाचरणीयमेषु // bca_6.120 //

करचरणशिरोनयनस्वमांसानि छित्त्वा छित्त्वा प्रदत्तानि येषां हितसुखविधानाय, तथा अवीचीमपि परदुःखदुःखिनो येषां कृते प्रविशन्ति तत्समुद्धरणाय / प्रकृतत्वाद् बुद्धा बोधिसत्त्वाः / तत्र तेषु सत्त्वेषु कृते कृतं स्यात् / अन्यथा तु कृतमपि न कृतं भवेत् / कृतशब्दो ऽयमिह प्रकृताधिकारात् साधुकरणे वर्तते / येनैवम्, तेन परमापकारिष्वपि न चित्तं दूषयितव्यम् / किं तु सर्वमनेकप्रकारं कायवाङ्मनोभिर्वा कल्याणमेव हितसुखमेव विधातव्यमेतेषु //

उक्तमेव प्रसाधयन्नाह-

स्वयं मम स्वामिन एव तावद् यदर्थमात्मन्यपि निर्व्यपेइक्षाः / अहं कथं स्वामिषु तेषु तेषु करोमि मानं न तु दासभावम् // bca_6.121 //

मम स्वामिन एव बुद्धादयः स्वयमेव आत्मनैव / तावदिति परामर्शे / यदर्थं येषां निमित्तम् / आत्मन्यपि स्वकायजीविते ऽपि / उक्तक्रमेण निरपेक्षा निरभिष्वङ्गाः तृणवत् परित्यजन्ति, तदहं पुनः तेषां भृत्यः तेषु सत्त्वेषु प्रभुपुत्रेष्वत्यन्तप्रियेषु कथं करोमि मानम्, किमिति जानन्नेव तान् प्रतिकूलयामि? न तु दासभावम्, न पुनर्दासीभूयाराधयामि?

इतो ऽपि च सत्त्वापकारं परित्यज्य तदाराधनमेव कर्तव्यमित्याह-

येषां सुखे यान्ति मुदं मुनीन्द्राः येषां व्यथायां प्रविशन्ति मन्युम् / तत्तोषणात्सर्वमुनीन्द्रतुष्टिस्तत्रापकारे ऽपकृतं मुनीनाम् // bca_6.122 //

येषां सत्त्वानां प्रियपुत्राणामिव पितरो मुनीन्द्रा बुद्धा भगवन्तः सुखे कायमनोजन्मनि मुदं हर्षं यान्ति, येषां च दुःखे मन्युं प्रविशन्ति अपरितोषमासादयन्ति / एतच्च (bcp 113) अनभिमतत्वाद् भगवतामित्थमभिधीयते, न तु वाणी (सी?) चन्दनकल्याणा(ल्पव?)त्(?) तच्छ्रावकाणामपि प्रतिघानुनयासंभवः(?) / अन्यत् सुबोधम् //

कथं पुनस्तत्रापकारे मुनीनामपकृतं स्यादित्यत्राह-

आदीप्तकायस्य यथा समन्तान्न सर्वकामैरपि सौमनस्यम् / सत्त्वव्यथायामपि तद्वदेव न प्रीत्युपायो ऽस्ति दयामयानाम् // bca_6.123 //

समन्तात् सर्वावयवानभिव्याप्य वह्निना प्रज्वलितशरीरस्य यथा पञ्चकामगुणैर्न सौमनस्यम्, कायिकमपि सुखं नास्ति, तस्य प्रज्वलितत्वादेव दुःखेनाक्रान्तत्वात्, तद्वत् तथैव सत्त्वानां व्यथायां दुःखवेदनायां न प्रीतेः सौमनस्यस्य उपायो हेतुरस्ति कृपात्मकानां भगवताम् //

तस्मादपरिज्ञानेन क्लेशग्रहावेशवशेन वा सत्त्वापकारकर्मणा यदकुशलमुपचितम्, तदपि इदानीमुपसंहारद्वारेण वान्तीकुर्वन्नाह-

तस्मान्मया यज्जनदुःखदेन दुःखं कृतं सर्वमहाकृपाणाम् / तदद्य पापं प्रतिदेशयामि यत्खेदितास्तन्मुनयः क्षमन्ताम् // bca_6.124 //

यस्मादेवं सत्त्वापकारे मुनीनामपकृतं स्यात्, तस्मात् पापम् अद्य इदानीं प्रतिदेशयामि, संवेगबहुलस्तेषामेव महाकृपाणामग्रतः प्रकाशयामि / पुनरेवं संप्रजानन्न करिष्यामि, इति आयत्यां संवरमापद्ये / यदि प्रतिरूपमाचरितं तत्र मे क्षान्तिं कुर्वन्तु अनुकम्पामुपादाय //

क्षमयित्वा सांप्रतमाराधनायेत्यादिना तदेकपरायणतामात्मनो दर्शयति-

आराधनायाद्य तथागतानां सर्वात्मना दास्यमुपैमि लोके / कुर्वन्तु मे मूर्ध्नि पदं जनौघा विघ्नन्तु वा तुष्यतु लोकनाथः // bca_6.125 //

तथागतानामभिप्रेतसंपादनाय लोके लोकविषये सर्वात्मना कायेन वाचा मनसा वा दासीभावं स्वीकरोमि / ते ऽपि मे प्रसादं कुर्वन्तो मस्तके पादं निदधतु / तेषां पादं प्रमुदितचित्तः शिरसा धारयामि / अनेन मयि पुर्वापराधमपास्य जगतां पतिर्भगवान् संतुष्टमानसो भवतु //

(bcp 114) भगवत्सु च गौरवकारिभिः सत्त्वेष्वनादरो न कर्तव्य इति प्रसाधयन्नाह-

आत्मीकृतं सर्वमिदं जगत्तैः कृपात्मभिर्नैव हि संशयो ऽस्ति / दृश्यन्त एते ननु सत्त्वरूपास्त एव नाथाः किमनादरो ऽत्र // bca_6.126 //

सर्वत्रगधर्मधातुप्रतिवेधात् सर्वसत्त्वसमतापादनपरात्मपरिवर्तनादिना वा आत्मीकृतं स्वीकृतं सर्वमिदं जगत्, न कियदेव / तैर्बुद्धैर्भगवद्भिः करुणामयचित्तसंतानैः / सुनिश्चितमेवैतत् / अन्यथा बुद्धत्वायोगात् / तस्मात् सत्त्वरूपेण बुद्धा भगवन्त एवैते सत्त्वा दृश्यन्ते / तेन किमनादरो ऽत्र मूढचेतसाम्? नैव युक्त इति भावः //

अनेकार्थत्वादपि सत्त्वाराधनस्य तत्रैव यतितव्यमित्याह-

तथागताराधनमेतदेव स्वार्थस्य संसाधनमेतदेव / लोकस्य दुःखापहमेतदेव तस्मान्ममास्तु व्रतमेतदेव // bca_6.127 //

स्वार्थस्य बुद्धत्वसंभारलक्षणस्यैव / लोकस्य दुःखापहं तद्धेतुत्वात् / एतदेवेति / सर्वत्र सत्त्वाराधनमिति योज्यम् //

आगामिभयदर्शनादपि च परापकारवैमुख्यमेव अभ्यसनीयमित्युदाहरणेनोपदर्शयन्नाह-

यथैको राजपुरुषः प्रमथ्नाति महाजनम् / विकर्तुं नैव शक्नोति दीर्घदर्शी महाजनः // bca_6.128 //

यस्य राज्ञो देशनिवासिनं तस्यासौ राजपुरुषः / महाजनं नगरनिगमग्रामकर्वटादिवास्तव्यम् / प्रमथ्नाति विमर्दयति / स च आगामिराजदण्डभयदर्शितया महाजनो वचनमात्रेणापि यावद्विकारमुपगन्तुमसमर्थः / तेन ताडितो ऽपि संकुचितवृत्तिरेवास्ति //

कस्मात्?

यस्मान्नैव स एकाकी तस्य राजबलं बलम् /

नैव स राजपुरुषो ऽसहाय एव द्रष्टव्यः / कथं पुनरयमसहायो न भवतीत्याह- तस्येति / राज्ञो बलमेव तस्य बलम्, तत्पक्षग्रहणात् / तथा न दुर्बलं कंचिदपराद्धं विमानयेत् // bca_6.129 // तस्मात् कृशशक्तिमपि कृतापराधं नापकुर्यात् / सो ऽपि न यस्मादेकाकी //

यस्मान्नरकपालाश्च कृपावन्तश्च तद्वलम् / तस्मादाराधयेत्सत्त्वान् भृत्यश्चण्डनृपं यथा // bca_6.130 //

(bcp 115) तस्मादाराधयेत् सत्त्वान् / कुतः? यस्मान्नरकपालाश्च तदपकारमिव प्रत्यपकारिणो ऽन्वाचरन्तः (?) कृपावन्तश्च जिनादयः तत्पक्षपातिनो बलम् / कथमिवाराधयेत्? अधृष्यं राजानं सर्वानुवृत्तिकरणानुजीविनो यथा, तथा //

किं च / लोकप्रसिद्धित इदमेवमिहोक्तम्, न तु पुनः सत्त्वाप्रसक्तिफलस्य राजापराधफलेन समानता समस्तीत्याह-

कुपितः किं नृपः कुर्याद्येन स्यान्नरकव्यथा / यत्सत्त्वदौर्मनस्येन कृतेन ह्यनुभूयते // bca_6.131 //

किमिति काक्वा पृच्छति / किं तद्दुःखजातमुत्पादयितुं नृपतिः समर्थो भवेत्? नैवेति भावः / किंभूतम्? येन दुःखजातेन नारकी वेदना अनुभूयते //

तुष्टः किं नृपतिर्दद्याद्यद्बुद्धत्वसमं भवेत् / यत्सत्त्वसौमनस्येन कृतेन ह्यनुभूयते // bca_6.132 //

आस्तां भविष्यद्बुद्धत्वं सत्त्वाराधनसंभवम् / इहैव सौभाग्ययशःसौस्थित्यं किं न पश्यसि // bca_6.133 //

प्रासादिकत्वमारोग्यं प्रामोद्यं चिरजीवितम् / चक्रवर्तिसुखं स्फीतं क्षमी प्राप्नोति संसरन् // bca_6.134 //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां क्षान्तिपारमिता नाम षष्ठः परिच्छेदः //

7. वीर्यपारमिता नाम सप्तमः परिच्छेदः /

तदेवं विपक्षप्रतिषेधेन त्रिधा क्षान्तिं प्रतिपाद्य वीर्यं प्रतिपादयितुमाह-

एवं क्षमो भजेद्वीर्यं वीर्ये बोधिर्यतः स्थिता / न हि वीर्यं विना पुण्यं यथा वायुं विनागतिः // bca_7.1 //

एवमुक्तक्रमेण क्षमायुक्तः क्षमः स्वयमभ्यस्तक्षान्तिः / भजेद्वीर्यं वीर्यमारभेत / अन्यथा दुःखासहिष्णुतया वीर्यस्य प्रस्रब्धिर्न स्यात् / कस्मात् पुनर्वीर्यमुपादीयत इत्याह / वीर्यं इत्यादि- यस्माद्वीर्ये बुद्धत्वमवस्थितम् / तद्धेतुकतया तदायत्तत्वाद्बुद्धत्वस्य / एतदपि कुतः? यस्मान्न वीर्यमन्तरेण पुण्यं पुण्यसंभारो ऽस्ति / उपलक्षणमेतत् / ज्ञानमपि द्रष्टव्यम्, वीर्यस्योभयहेतुत्वात् / तदनेन वीर्यात् पुण्यज्ञानसंभारौ, ताभ्यां च बुद्धत्वमित्युक्तं भवति //

वीर्यस्वरूपापरिज्ञानात् पृच्छति-

किं वीर्यं कुशलोत्साहस्तद्विपक्षः क उच्यते / आलस्यं कुत्सितासक्तिर्विषादात्मावमन्यना // bca_7.2 //

किमेतद्वीर्यं नाम? अत्राह- कुशलोत्साहः / यो ऽयं कुशलकर्मणि दानादौ श्रुतादौ च समुद्यमः, तद्वीर्यमभिधीयते / अकुशले तु कौसीद्यमेव / विपक्षेणोपहतं वीर्यमनङ्गमेवाभिमतसिद्धये इति तद्विपक्षमपनयनाय दर्शयितुमाह- तद्विपक्ष इत्यादि / तस्य वीर्यस्य विरुद्धो विनाशाय पक्षो विपक्षः क उच्यते? उत्तरमाह- आलस्यमित्यादि / आलस्यं कौसीद्यं कायमनसोरकर्मण्यता / कुत्सिते जुगुप्सनीये हास्यलास्यादौ आसङ्गः / विषादो विषण्णता / दुष्करे कर्मणि चित्तस्य विनिवृत्तिः / अनध्यवसानमित्यर्थः / तेन आत्मनो ऽवमन्यना अवज्ञा / अयं तद्विपक्षः //

तदालस्यनिषेधाय तत्कारणं तावदुपदर्शयितुमाह-

अव्यापारसुखास्वादनिद्रापाश्रयतृष्णया / संसारदुःखानुद्वेगादालस्यमुपजायते // bca_7.3 //

संसारदुःखानुद्वेगादसंवेगात्, यो ऽयमव्यापारो निर्व्यापारता, तत्र तेन वा सुखास्वादः सुखाभिरामः / स च निद्रा च मिद्धाक्रमणम् / ताभ्यां मिद्धाक्रमणमपाश्रयतृष्णा अवष्टम्भनाभिलाषः, तया / आलस्यमुपजायते इति योजनीयम् / यदि वा / संसारदुःखानुद्वेगादव्यापारः, क्वचिदपि कुशलकर्मणि न प्रवृत्तिः, तस्मात् सुखास्वादः, ततो निद्रा, तस्याश्च अपाश्रयतृष्णा, तया //

(bcp 117) अतः संसारदुःखानुद्वेगनिवर्तनार्थमियमत्र संवेगभावना आमुखीकर्तव्येत्याह-

क्लेशवागुरिकाघ्रातः प्रविष्टो जन्मवागुराम् / किमद्यापि न जानासि मृत्योर्वदनमागतः // bca_7.4 //

वागुरिका मत्स्यादिवधिका जालिका उच्यन्ते कैवर्तादयः (दिभिः?) / क्लेशा एव वागुरिकाः , तैराघ्रात आयत्तीकृतः / कथमिति चेत्, प्रविष्टो जन्मवागुराम्, निकायसभागतोत्पत्तिरेव वागुरिका जालम्, तत् प्रविष्टः, तदन्तर्गत इत्यर्थः / इदमिह तदात्मसात्करणे कारणम् / अद्यापि एतां दशां प्राप्तो ऽपि मृत्योर्मुखं प्रविष्टः सन् किमिति न वेत्सि? जातश्चेन्मरणमवश्यंभावीत्यर्थः //

इदमपरं संवेगकारणमाह-

स्वयूथ्यान्मार्यमाणांस्त्वं क्रमेणैव न पश्यसि / तथापि निद्रां यास्येव चण्डालमहिषो यथा // bca_7.5 //

यूथं वर्गः, तत्र भवा यूथ्याः, यैः सह बाल्याद्यवस्थायां क्रीडितहसितादिना विचरितम् / तान् स्ववर्ग्यान् / चण्डालानामवश्यंमारणीयमहिषवत् / न पश्यसि ममापि इयमवस्थितिः स्यादिति //

अवश्यमिह कियत्कालं परिलम्ब्य मृत्युरागमिष्यति / तेन तावत्कालं सुखानुभवनमेव मम युक्तमित्यत्राह- यदि नामैवम्, तथापि नावश्यंभाविनि मरणे विश्वासो युक्तः /

यमेनोद्वीक्ष्यमाणस्य बद्धमार्गस्य सर्वतः / कथं ते रोचते भोक्तुं कथं निद्रा कथं रतिः // bca_7.6 //

इति वध्यपुरुषस्येव सर्वतो वध्यघातकैरधिष्ठितस्य वध्यभूमिं नीयमानस्य निःसरणमपश्यतः सुखासिकावलम्बनमनुचितमेव भवतः / तस्मात्संवेगतो भावनया अनया हेतुनिवर्तनादालस्यमपास्य कुशलपक्षोत्साहवर्धनमनुष्ठेयम् //

अथापि स्यात्- यदि नाम अवश्यंभाविता मृत्योः, तथापि तत्संनिधानमवगम्य आलस्यमपहास्यामि इत्याशङ्कयाह-

यावत्संभृतसंभारं मरणं शीघ्रमेष्यति / संत्यज्यापि तदालस्यमकाले किं करिष्यसि // bca_7.7 //

संभृतः सज्जीकृतः संभारः सामग्री वधाय व्याधिजरालक्षणो येन / यावदिति लोकोक्तम् / शीघ्रं त्वरितमनभिसंधानात् / तदा मृत्युमुखान्तर्गतः असमये आलस्यं त्यक्त्वापि किं करिष्यसि? न तदा किंचित् प्रयोजनमिति भावः //

अकालतामेवास्य समर्थयितुं वृत्तत्रयेणाह-

इदं न प्राप्तमारब्धमिदमर्धकृतं स्थितम् / अकस्मान्मृत्युरायातो हा हतो ऽस्मीति चिन्तयन् // bca_7.8 //

(bcp 118) शोकवेगसमुच्छूनसाश्रुरक्तेक्षणाननान् / बन्धून्निराशान् संपश्यन् यमदूतमुखानि च // bca_7.9 //

स्वपापस्मृतिसंतप्तः शृण्वन्नादांश्च नारकान् / त्रासोच्चारविलिप्ताङ्गो विह्वलः किं करिष्यसि // bca_7.10 //

इदं यदनागते कर्तव्यतया मनसिकृतं तन्न प्राप्तम् / इदमारब्धं यत्कार्यमादित एव कर्तुमिष्टम् / इदमर्धकृतं स्थितम्, यत् कियन्निष्पन्नं कियदनिष्पन्नम् / इति कार्यपर्यन्तमगतस्यैव अकस्मान्मृत्युरागतो मम / अहो बत अतिकष्टम्, हतो ऽस्मीति विचिन्तयन् विह्वलः किं करिष्यसीत्यनागतेन संबन्धः / शोकः प्रियविप्रयोगकृतश्चित्तपरितापः / तस्य वेगो ऽनिवार्यप्रवृत्तिः / तेन समुच्छूनानि समुन्नतानि साश्रूणि सबाष्पाणि रक्तानि ताम्रवर्णानि लोचनानि येषु आननेषु तानि तथा / तथाभूतानि आननानि मुखानि येषां बन्धूनां ते तथा / तान् संपश्यन् विलोकयन् / तत्राकर्मकाधिकारात् परस्मैपदं दृशः / किंभूतान्? निराशान् / क्व? प्रत्युज्जीवनं प्रति त्यक्ताशान्, तत्सानाथ्यविकलान् वा / मरणसमयोपस्थितकृतान्तानुचरमुखानि च सरोषपरुषभृकुटीनि संपश्यन् विह्वलः किं करिष्यसि? स्वयंकृतपापकर्मस्मरणेन मरणसमये किमित्येवं मया कृतमिति पश्चात्तापेन तापितः / नैतावन्मात्रमेव, किं तु शृण्वन्नादांश्च नारकान् तीव्रकारणानुभवनदुखनिर्मुक्तान् विक्रोशितशब्दान् नरकसमुद्भूतान् अर्थान्तरकोपाणामेव (?) / तच्छ्रुत्वा ममाप्येवमेवावस्था इति संत्रासेन यः पुरीषोत्सर्गो विट्प्रवृत्तिः, तेनोपलिप्तगात्रः / विह्वलः अनायत्तकायवाक्चित्तप्रचारः / किं करिष्यसि सर्वक्रियासु निवृत्तव्यापारः //

इति मत्वा स्वस्थावस्थायामेव यतितव्यम् इति शिक्षयितुमाह-

जीवमत्स्य इवास्मीति युक्तं भयमिहैव ते / किं पुनः कृतपापस्य तीव्रान्नरकदुःखतः // bca_7.11 //

जीवन्त एव मत्स्याः क्रमेण भक्षणार्थं प्रायः प्राग्दिङनिवासिभिरेव जनै रक्ष्यन्ते / जीवनोपलक्षिता मत्स्या जीवमत्स्या इति तेषामेव समयः / शाकपार्थिवादित्वान्मध्यमपदलोपी समासः / तद्वदहमपि अद्य श्वो वा नियतमेव मरिष्यामि इति मनसि कृत्वा युक्तं भयमिहैव ते / इहैव संप्रजानदवस्थायामेव तवासंप्राप्तमरणस्य मरणतः, किं पुनः कृतपापस्य भवतो भयं युक्तं न भवति, इत्यपि आहार्यम् / अतिदुःसहान्नरकदुःखतः //

निर्व्यापारसुखास्वादाभिरतमधिकृत्याह-

स्पृष्ट उष्णोदकेनापि सुकुमार प्रतप्यसे / कृत्वा च नारकं कर्म किमेवं स्वस्थमास्यते // bca_7.12 //

तप्तवारिणापि संस्पृष्टः / सुकुमारेति संबोधनम् / अतिमृदुशरीरतया सोढुमशक्तो ऽसि / यद्येवम्, तदा कृत्वा चेत्यादि सुबोधम् //

(bcp 119) अपरमपि तं प्रत्याह-

निरुद्यम फलाकाङ्क्षिन् सुकुमार बहुव्यथ / मृत्युग्रस्तो ऽमराकार हा दुःखित विहन्यसे // bca_7.13 //

सुखहेतूत्पादनाय व्यापारशून्यो ऽसि / अथ च तस्य फलं सुखमभिलषसि / दुःखासहिष्णुरसि, अथ च बहुव्यथो ऽसि सर्वदुःखाकरत्वात् / मृत्युना च वशीकृतो ऽसि, अथ च अमरणधर्माणमात्मानं मन्यसे / एवं च विपर्यस्तं चरितमस्य विपश्यन् करुणायमानः सखेदमेनमाह- हा दुःखित विहन्यसे / संमोहबहुलतया कष्टां दशां प्रविष्टो ऽसि / आत्मगतमेव वा विमृशति / एवमन्यत्रापि यथासंभवं द्रष्टव्यम् / निरुद्यमादीनि चामन्त्रितपदानि //

निद्रापरतन्त्रं प्रत्याह-

मानुष्यं नावमासाद्य तर दुःखमहानदीम् / मूढ कालो न निद्राया इयं नौर्दुर्लभा पुनः // bca_7.14 //

अष्टाक्षणविनिर्मुक्तं मनुष्यभावप्रतिलम्भं नावमिव अभ्युदयादिपारगमनाय प्राप्य तर प्लवस्व दुःखमयीं महानदीम् / सर्वदुःखानि पृष्ठीकुरुष्व / वीर्यावलम्बनेनेति यावत् / हे मोहपरवश, नायं कालो निद्रायाः, यावदियं नौः संनिहिता / यदि नेदानीमेव यत्नः क्रियते, तदा पुनरियं दुर्गतिगतस्य नौर्दुर्लभा भविष्यति / यदुक्तम्-

पुनरप्येष समगमः कुतः / इति //

[बोधि. 1.4]

एवमालस्यं निवार्य कुत्सितासक्तिं निवारयन्नाह-

मुक्त्वा धर्मरतिं श्रेष्ठामनन्तरतिसंततिम् / रतिरौद्धत्यहास्यादौ दुःखहेतौ कथं तव // bca_7.15 //

शुभकर्मणां रतिं श्रेष्ठामुत्तमाम् / किंभूताम्? अनन्तरतिसंततिम् / सुगतिपरंपरासंजननादनन्ता अपर्यवसाना रतिसंततिः सुखप्रवाहो यस्याः सा तथा / अत एव उत्तमे त्युक्तम् / तामपहाय रतिरभिरामः, औद्धत्यमुन्नतता / कायचित्तयोः क्रीडनशीलतेति यावत् / हासो वागौद्धत्यम् / सरभसस्य वाग्विकार इति यावत् / आदिशब्दाद्गीतादिपरिग्रहः / तत्र कथं रतिस्तव? न युक्तेत्यभिप्रायः / किंभूते? दुःखहेतौ / नरकादिदुर्गत्युपनयनाद्दुःखस्य हेतुर्भवति //

एवं कुत्सितासक्तिमपि निराकृत्य विषादात्मावमन्यनां वीर्यविपक्षं निराकर्तुम्, अपरमपि च तद्विपक्षनिरसनाय प्रतिपादयन्नाह-

अविषादबलव्यूहतात्पर्यात्मविधेयता / परात्मसमता चैव परात्मपरिवर्तनम् // bca_7.16 //

विषादविपरीतो ऽविषादः / बलानां व्यूहः समूहो वक्ष्यमाणलक्षणः / तात्पर्यं निपुणता / आत्मविधेयता आत्मवशवर्तिता / एताः सर्वाः कृतद्वन्द्वसमासाः / यदि वा / (bcp 120) एभिः सहिता आत्मविधेयता / परात्मसमतापरात्मपरिवर्तने ध्यानपरिच्छेदे [बोधि.8] वक्ष्यमाणे / इदमपि समस्तं कौसीद्यप्रहाणाय वीर्यसमृद्धये प्रभवतीत्युद्देशः //

उद्दिष्टमेवार्थं क्रमेण निर्दिशन्नाह-

नैवावसादः कर्तव्यः कुतो मे बोधिरित्यतः /

कुतो मे बोधिरिति, कथमहं वराकः सम्यक्संबोधिभाजनम्? बुद्धत्वं हि तीक्ष्णेन्द्रियस्य आरब्धवीर्यस्य अपरिमितपुण्यज्ञानसंभारैः अतिदुष्करकर्मानुष्ठानैः अनेकैश्च कल्पासंख्येयैः कस्यचित् पुरुषविशेषस्य साध्यं भवति / अहं तु न तादृश इति कथं मद्विधानां तथाविधं बुद्धत्वं संभाव्येत, इत्येवमाकारमनसिकारादवसादो विषादो न कर्तव्यः, महार्थभ्रंशस्य हेतुत्वात् / यथोक्तम्- अवसादो ऽप्यनर्थ इति [शि. स. 34] // कस्मात्? यस्मात्तथागतः सत्यं सत्यवादीदमुक्तवान् // bca_7.17 // यस्मात् तथागतः इदं वक्ष्यमाणं सत्यमवितथमुक्तवान् कथितवान् / कथं ज्ञायते इत्याह- सत्यवादीति / ज्ञानक्रियासंभवादविपरीतवादी / अतः सत्याभिधानहेतुपदमेतत् //

किं तत्सत्यमुक्तवान्?

ते ऽप्यासन् दंशमशका मक्षिकाः कृमयस्तथा / यैरुत्साहवशात् प्राप्ता दुरापा बोधिरुत्तमा // bca_7.18 //

इत्याह / ते ऽपि बुद्धा भगवन्तः पुर्वं शाक्यमुनिरत्नशिखिदीपंकरप्रभृतयः संसारसागरावर्तान्तर्गताः पृथग्जनावस्थायां परिभ्रमन्त एवंभूता एवासन् बभूवुः, यैरुत्साहबलात् वीर्योत्कर्षसामर्थ्यात् संभारान् संभृत्य प्राप्ता अधिगता दुरापा दुर्लभप्रतिलम्भा बोधिरुत्तमा अनुत्तरा / आरब्धवीर्यस्य न किंचिद्दुष्करमिति भावः / इदं तत् सत्यम् //

अतो मम पुनरतितरां न दुर्लभा बोधिरित्याह-

किमुताहं नरो जात्या शक्तो ज्ञातुं हिताहितम् / सर्वज्ञनीत्यनुत्सर्गाद्बोधिं किं नाप्नुयामहम् // bca_7.19 //

किं पुनरहं मनुष्यभूतो जन्मना / शक्तो ज्ञातुं हिताहितमिति / इदं हितमिदमहितम्, शुभमशुभं च कर्मेत्युपदिष्टम्, ज्ञातुमवबोद्धुं समर्थो ऽस्मि, इति विचिन्त्य सर्वज्ञस्य सर्ववस्तुतत्त्ववेदिनः नीतिर्नयः उपादेयतत्त्वप्रतिपादनम् / तस्य अनुत्सर्गादपरित्यागात् / तस्य आदानोपादानसेवनादित्यर्थः / बुद्धत्वं नाप्नुयामहम् / काक्वा पठनाद् आप्नुयामेवेति / एतद्भगवता रत्नमेघे दर्शितम् / यथोक्तम्-

इह बोधिसत्त्वो नैवं चित्तमुत्पादयति- दुष्प्राप्या बोधिर्मनुष्यभूतेन सता / इदं च मे वीर्यं परीत्तं च हीनं च / कुसीदो ऽहम् / बोधिश्च आदीप्तशिरश्चैलोपमेन बहून् कल्पान् बहूनि कल्पशतानि बहूनि कल्पसहस्राणि समुदाचरता समुदानेतव्या / तन्नाहमुत्सहे (bcp 121) ईदृशं भारमुद्वोढुम् / किं तर्हि बोधिसत्त्वेनैवं चित्तमुत्पादयितव्यम्- ये ऽपि ते ऽभिसंबुद्धास्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः, ये ऽपि वा अभिसंभोत्स्यन्ते, ते ऽपि ईदृशेनैव नयेन, ईदृश्या प्रतिपदा, ईदृशेनैव वीर्येणाभिसंबुद्धाः, यावन्न च ते तथागतभूता एवाभिसंबुद्धाः / अहमपि तथा तथा घटिष्ये, तथा तथा व्यायंस्ये सर्वसत्त्वसाधारणेन वीर्येण सर्वसत्त्वारम्बणेन वीर्येण यथाहमप्यनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्ये इति //

युक्तमेवैतत्, केवलमतिदुष्करकर्मश्रवणादनध्यवसायो विनिवर्तयितुमशक्य इति विकल्पयन्नाह-

अथापि हस्तपादादि दातव्यमिति मे भयम् /

करचरणशिरः प्रभृतिदानमन्तरेण बुद्धत्वं न प्राप्यते, इति अतिदुष्करकर्मसु प्रवृत्तिभयादुत्साहो निवर्तत एव / इति चेन्मन्यसे स्वचित्तमेवमाह- गुरुलाघवमूढत्वं तन्मे स्यादविचारतः // bca_7.20 // तदेतद् गुरुलाघवमूढत्वमेव मे / अल्पे बहुतरं बहुतरे चाल्पतरमिति मोहवशेन अविचारतो ऽविवेकान्मम स्यात्, न तु परमार्थविचारतः //

परमार्थविचारेण गुरुलाघवविपर्यास एवायमित्युपदर्शयन्नाह-

छेत्तव्यश्चास्मि भेत्तव्यो दाह्यः पाट्यो ऽप्यनेकशः / कल्पकोटीरसंख्येया न च बोधिर्भविष्यति // bca_7.21 //

संसारचारके निवसंस्तथाविधकर्मवशाच्छेत्तव्यश्चास्मि करचरणाद्यङ्गप्रत्यङ्गच्छेदनान्नरकादिषु / तथा भेत्तव्यो ऽस्मि शक्तिकुन्तादिभिः / दाह्यो नरकदहनादिना / पाट्यो ज्वलितक्रकचादिना / अनेकशः अनेकवारान् / नरकादिषु कारणामनुभवन् अपर्यन्तपथि संसारे / कल्पानां कोटीरसंख्येयाः संख्यातुमशक्याः इति / अकामस्यापि दुःखमपर्यन्तमनेकप्रकारमापतिष्यति, न च बुद्धत्वसंभाराय तत् संपत्स्यते //

इदं संसारापर्यन्ततया दुःखं बहुतरं निष्फलं च / बुद्धत्वप्रसाधकं पुनरल्पतरं सफलं चेत्युपदर्शयन्नाह-

इदं तु मे परिमितं दुःखं संबोधिसाधनम् / नष्टशल्यव्यथापोहे तदुत्पादनदुःखवत् // bca_7.22 //

यद् बुद्धत्वप्रसाधकं तदिदं दुःखं परिमितं मम प्रतिनियतकालभावितया, दुःख [प्रशमन]हेतुश्च / तत्तथाभूतं शल्यं तेन व्यथा, तस्या अपोहो निवृत्तिः / तन्निमित्तं तद्वयुदासाय / यावज्जीवं तत्कृतदुःखप्रहाणायेत्यर्थः / तस्य नष्टशल्यस्योत्पाटनं शरीरादुद्धरणम् / अपकर्षणमिति यावत् / तेन यद्दुःखं प्रतिनियतकालमल्पतरम् / दीर्घकालिकदुःखोपशमनिमित्तम् / तद्वत् सोढुमुचितमिदमपि दुःखम् //

(bcp 122) अतो ऽपि समुचितमिदमित्याह-

सर्वे ऽपि वैद्याः कुर्वन्ति क्रियादुःखैररोगताम् / तस्माद्वहूनि दुःखानि हन्तुं सोढव्यमल्पकम् // bca_7.23 //

सर्वे ऽपि न केचिदेव / लङ्घनपाचनादिकृतैर्यथेष्टाहारविहारप्रतिषेधजनितैश्च क्रियादुःखैः रोगपीडितानामारोग्यं विदधाति / अन्यथा तत्कर्तुमशक्यम् / यत एवम्, तस्मादतिशयेन अल्पमल्पकं दुःखं सोढव्यम् / किमर्थम्? बहूनि दुःखानि हन्तुम् / सर्वसत्त्वानामात्मनश्च दीर्घकालिकसर्वदुःखप्रशमनायेत्यर्थः / एवं तावत् स्वीकर्तुं युक्तं धीमतः //

न चेदं युक्तमपि दुष्करं कर्म आदिकर्मिकस्य प्रथमनुज्ञातं भगवतेति दर्शयन्नाह-

क्रियामिमामप्युचितां वरवैद्यो न दत्तवान् /

क्रियामिमां समनन्तरप्रतिपादितां दुःखोत्पादनीम् / उचितामपि सेवनीयामपि / वरवैद्यो भगवान् सर्वथा सर्वाव्यधिचिकित्सकः / प्रथमं न दत्तवान्, न कर्तव्यतया प्रतिपादितवानादिकर्मिकस्य / कथं तर्हि रागादिव्याधीनपनयति? आह- मधुरेणोपचारेण चिकित्सति महातुरान् // bca_7.24 // सुकुमारतरेणोपचारेण उपक्रमेण / यथाक्षमं चिकित्साप्रणयनेनेत्यर्थः / चिकित्सति रोगमुक्तान् करोति / महातुरान् दीर्घरोगिणो रागादिमहाव्याधिग्रस्तान् //

कः पुनरयं मधुरोपचार इत्याह-

आदौ शाकादिदाने ऽपि नियोजयति नायकः / तत्करोति क्रमात्पश्चाद्यत्स्वमांसान्यपि त्यजेत् // bca_7.25 //

मात्सर्यमलापनयनार्थं सुखसुखेन संभारसंवर्धनार्थं च शक्यपरित्यागे शाकसक्तुपिण्डिकादिदानेन प्रथमतरं प्रवर्तयति नायको भगवान् / पुनस्तथोपायविशेषेण नियोजनं करोति / तदिति लोकोक्तौ वा / यद्यथा दाता मृदुदानाभ्यासक्रमेण अधिमात्राधिमात्रदानाभ्यासप्रकर्षमासादयन् पश्चादुत्तरकालमकृच्छ्रेणैव स्वमांसरुधिरादिकमपि प्रसन्न एव प्रयच्छेत् //

कथं पुनरेतदेवमित्याशङ्कयाह-

यदा शाकेष्विव प्रज्ञा स्वमांसे ऽप्युपजायते / मांसास्थि त्यजतस्तस्य तदा किं नाम दुष्करम् // bca_7.26 //

यस्मिन् काले दानाभ्यासात् परमप्रकर्षगमनात् सर्वथापगतमात्सर्यतया शाकेष्विव स्वमांसे ऽपि निरासङ्गा बुद्धिरुपजायते, तदा स्वमांसादिदाने ऽपि नाशक्यानुष्ठानबुद्धिरिति तस्मिन् काले किं नाम दुष्करम्? नैव किंचिदित्यर्थः //

अथापि स्यात्- अतिदीर्घकालं परार्थे संसरता तद्दुःखं कथमिव परिहर्तुं शक्यमित्यत्राह-

(bcp 123) न दुःखी त्यक्तपापत्वात्पण्डितत्वान्न दुर्मनाः / मिथ्याकल्पनया चित्ते पापात्काये यतो व्यथा // bca_7.27 //

द्विविधमेव हि दुःखं बाधकमुपजायते कायिकं मानसिकं चेति / तदेतद् द्वयमपि बोधिसत्त्वस्य न संभवति / कायवचनमनोभिः सर्वावद्यविरतेः कायिकं दुःखमस्य न जायते / युक्त्यागमाभ्यामुभयनैरात्म्यस्य च निश्चयनान्मानसमपि कुतः? यतो मिथ्याकल्पनया असद्विकल्पेन आत्मात्मीयग्रहप्रवृत्तेन भावाद्यभिनिवेशकृतेन वा चित्ते दुःखम्, पापात् प्राणातिपातादेः काये / एवं तावद्दुःखहेतुपरिहाराद्दुःखमस्य न जायते इति प्रतिपादितम् //

इदानीं सुखमेव केवलमस्यास्तीति प्रतिपादयन्नाह-

पुण्येन कायः सुखितः पाण्डित्येन मनः सुखि / तिष्ठन् परार्थं संसारे कृपालुः केन खिद्यते // bca_7.28 //

सुखं जातमस्य कायस्येति सुखितः / सुखं विद्यते ऽस्य मनस इति सुखि / एवमुभयसुखसमन्वागतत्वात् कृपावान् परार्थं संसारे संसरन् केन दुःखेन खिद्यते, खेदं मन्यते? यदि वा / केन खिद्यते? खेदहेतोरभावान्न केनचिदिति भावः / तत् किमिदमकारणभीरुतया वैमुख्यमुपादीयते?

स्यादेतत्- दीर्घकालमासेवितभावितबहुलीकृतेन महता पुण्यसंभारेण सम्यक्संबोधिरधिगम्यते / तद्वरं मुमुक्षूणां शीघ्रकालतया श्रावकयानमेवाश्रयणीयं स्यादित्याशङ्कयाह-

क्षपयन् पूर्वपापानि प्रतीच्छन् पुण्यसागरान् / बोधिचित्तबलादेव श्रावकेभ्यो ऽपि शीघ्रगः // bca_7.29 //

पूर्वकृतानि यानि पापानि तानि बोधिचित्तबलादेव क्षयीणि कुर्वन् / यथोक्तं प्राक्-

युगान्तकालानलवन्महान्ति पापानि यन्निर्दहति क्षणेन / इति / [बोधि. 1.14]

तथा बोधिचित्तबलादेव प्रतीच्छन् आददानः पुण्यसागरान् /

यदुक्तम्-

अविच्छिन्नाः पुण्यधाराः प्रवर्तन्ते नभःसमाः / इति / [बोधि .1.19]

एवंविधोपायबलजवेन महायानमारूढो बोधिसत्त्वः श्रावकेभ्यो ऽपि शीघ्रगः त्वरितगामी //

एवं सुखात्सुखं गच्छन् को विषीदेत्सचेतनः / बोधिचित्तरथं प्राप्य सर्वखेदश्रमापहम् // bca_7.30 //

प्रतिपादितमेवार्थं पिण्डीकृत्य दर्शयति / एवमुक्तक्रमेण सर्वावद्यविरतेः पुराकृतपापक्षयाच्च स्वप्ने ऽपि दुर्गतिगमनाभावात् तीव्राभिप्रायेण अनेकसुखेन अहर्निशमाकाशधातुव्यापिनः (bcp 124) पुण्यसागरस्याभिवर्धनाच्च सुगतिपरंपरासन्मार्गावतरणबोधिचित्तं रथमिव आसाद्य / आरुह्येति यावत् / सर्वखेदैः परिक्लेशैः श्रम आयासः, तमपहन्तीति प्रतिपादितनयेन, सर्वखेदश्रमं वा अपहन्तीति तम् / सुखादेकस्मादपरमुत्तरोत्तरमधिकाधिकं सुखं देवमनुष्यसंपत्तिलक्षणं गच्छन् अनुप्राप्नुवन् को नाम प्रेक्षावान् विषादमापद्येत?

तदेवमनेकविधविषादनिमित्तप्रतिषेधेन अविषादं प्रतिपाद्य बलव्यूहं प्रतिपादयितुमाह-

छन्दस्थामरतिमुक्तिबलं सत्त्वार्थसिद्धये / छन्दं दुःखभयात्कुर्यादनुशंसांश्च भावयन् // bca_7.31 //

इदमप्युद्देशवाक्यमेव / छन्द इह कुशलाभिलाषः / स्थाम आरब्धदृढता / रतिः सत्कर्मासक्तिः मुक्तिरसामर्थ्ये तावत्कालमुत्सर्गः / एतच्चतुरङ्गबलम्, अनेकावयवसमुदायात्मकत्वात्, हस्त्यादिबलवत् / सत्त्वार्थसिद्धये वीर्यहेतुत्वात्, अस्य वीर्यस्य च सर्वाभिमतसाधनत्वादिति भावः / तत्र छन्दबलस्य बहुकरत्वात्, छन्दमित्यादिना अस्योत्पत्तिनिमित्तमाह- दुःखभयादिति / अशुभकर्मणो दुःखं जायत इति त्रासाच्छन्दं कुर्यात् / अनुशंसांश्च भावयन् / अनुशंसाः फलद्वारेण गुणविशेषाः / ते च अर्थात् कुशलकर्मण एव / तान् भावयन् / शुभकर्मणो ऽनेकप्रकारेण मधुरफलोत्पत्तिं पुनः पुनः संचिन्तयन्नित्यर्थः //

सांप्रतं बलस्य व्यापारमुपदर्शयितुमाह-

एवं विपक्षमुन्मूल्य यतेतोत्साहवृद्धये / छन्दमानरतित्यागतात्पर्यवशिताबलैः // bca_7.32 //

एवमुक्तप्रबन्धेनेत्यादि / विपक्षमालस्यादि / उन्मूल्य प्रतिपक्षभावना विधिना अपसार्य / वीर्यप्रवर्धनाय यत्नं कुर्यात् / केनोपायेनेत्यादि(ह?)- मानश्चित्तस्योन्नतिः / अयं स्थामबलस्योपबृंहणम्, स्थामबलमेव वा / तेषां बलैः सामर्थ्यैः / सामर्थ्यपर्यायो ऽत्र बलशब्दः //

तत्र तावच्छन्दोत्पादनाय प्रथममाह-

अप्रमेया मया दोषा हन्तव्याः स्वपरात्मनोः / एकैकस्यापि दोषस्य यत्र कल्पार्णवैः क्षयः // bca_7.33 //

तत्र दोषक्षयारम्भे लेशो ऽपि मम नेक्ष्यते / अप्रमेयव्यथाभाज्ये नोरः स्फुटति मे कथम् // bca_7.34 //

गुणा मयार्जनीयाश्च बहवः स्वपरात्मनोः / तत्रैकैकगुणाभ्यासो भवेत्कल्पार्णवैर्न वा // bca_7.35 //

गुणलेशे ऽपि नाभ्यासो मम जातः कदाचन /

सर्वसत्त्वानामुपकरणतया आत्मनश्च समस्तक्लेशप्रहाणाय निःशेषगुणोत्पादनाय च मया बोधिचित्तमुत्पादितम् / तच्च न शिथिलव्यापारसाध्यमित्यवगम्यापि यदि अनारब्धवीर्यतया (bcp 125) मन्दसमारम्भ एव तिष्ठामि, तदा दुर्गतिविनिपातमन्तरेण नान्या गतिरस्ति ममेति विचिन्त्य संवेगमामुखीकुर्वन् छन्दमुत्पादयेदिति समुदायार्थः //

अवयवार्थस्तु उच्यते- अप्रमेयाः प्रमातुमशक्याः / दोषाः कायवाक्चित्तसमाश्रिताः / हन्तव्याः प्रहन्तव्याः / स्वपरात्मनोः स्वात्मनः परात्मनश्च / एकैकस्यापीति / आस्तां तावद्वहूनाम् / यत्र येषु / मन्दवीर्येण कल्पार्णवैः अनेकैः कल्पशतसहस्रैः क्षयः प्रहाणं क्रियते / तत्र तेषु दोषक्षयारम्भे दोषप्रहाणोत्साहे / लेशो ऽपि स्वल्पमात्रमपि मम नेक्ष्यते न दृश्यते / अतः अप्रमेयव्यथाभाज्ये अपरिमितदुःखभाजनस्य मम नोरः स्फुटति हृदयं विदीर्यते / कथं केन प्रकारेण / गुणा मयेत्यादि सुबोधम् / इति विचिन्त्य संवेगमुपदर्शयति- वृथा नीतं मया जन्म कथंचिल्लब्धमद्भुतम् // bca_7.36 // वृथा विफलमेव मया जन्म अक्षणविनिर्मुक्तं नीतं प्रेरितम् / वृथीकृतमिति यावत् / कथंचिल्लब्धं महार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणवत् सुचिरेण प्राप्तम् / अत एव आश्चर्यस्थानत्वादद्भुतम् //

इतो ऽपि विफलमित्याह-

न प्राप्तं भगवत्पूजामहोत्सवसुखं मया / न कृता शासने कारा दरिद्राशा न पूरिता // bca_7.37 //

भीतेभ्यो नाभयं दत्तमार्ता न सुखिनः कृताः / दुःखाय केवलं मातुर्गतो ऽस्मि गर्भशल्यताम् // bca_7.38 //

तथागतानां सत्क्रियाभिर्महोत्सवमतिशयवदभिनन्दनम् / तेन सुखं सौमनस्यं न प्राप्तं नाधिगतं मया / नापि शासने प्रतिमास्तूपसद्धर्मादिसत्कारैः विहारारामशयनादिवस्तुप्रदानैश्च कारा पूजा कृता / नापि दरिद्राणां धनहीनानामाशा अभिलाषः सर्वोपकरणसंपत्तिसंपादनेन पूरिता / नापि भीतेभ्यः सपत्नादिभयसमाकुलितेभ्यो मा भैषीरित्यभयं दत्तम् / नापि कायमनोदुःखैरार्ताः पीडिताः तदपनीय सुखिनः कृताः / इति सर्वैः सत्पुरुषधर्मैर्विरहितत्वादाह / दुःखायेत्यादि सुबोधम् //

कथं पुनरेतां धर्मदशां प्राप्तो भवानित्याह-

धर्मच्छन्दवियोगेन पौर्विकेण ममाधुना / विपत्तिरीदृशी जाता को धर्मे छन्दमुत्सृजेत् // bca_7.39 //

धर्माभिलाषस्याभावेन प्राक्तनजन्मोपचितेन मम अधुना अस्मिन् जन्मनि विपत्तिरीदृशी जाता / सर्वसामर्थ्यवैकल्यस्वभावा समनन्तरकथिता समुत्पन्ना / एवं ज्ञात्वा को धर्मे छन्दमुत्सृजेत् परित्यजेत्? को नाम नोपाददीत विचक्षण इति भावः //

किं पुनः कुशलार्थिनां छन्दोत्पादने यत्न इत्याशङ्कय यच्चोक्तं छन्दं दुःखभयात् कुर्यात् इत्यादि, तद्वयक्तीकर्तुं चाह-

(bcp 126) कुशलानां च सर्वेषां छन्दं मूलं मुनिर्जगौ / तस्यापि मूलं सततं विपाकफलभावना // bca_7.40 //

न केवलं विपत्तिपरिहारार्थम्, शुक्लधर्मोपचयार्थमपि च्छन्दोत्पादने यतितव्यमिति चकारार्थः / सर्वेषामिति न केषांचिदेव / छन्दं मूलं कारणं भगवानुक्तवान्, न तु स्वयमुत्प्रेक्ष्य उच्यते इत्यर्थः / तस्यापि च्छन्दस्यापि मूलं सततं सर्वकालं विपाकफलभावना / शुभाशुभकर्मणो विपाकफलं परलोके इष्टानिष्टप्राप्तिलक्षणम्, तस्य भावना पुनःपुनरामुखीकरणम् //

तत्र अशुभकर्मणो विपाकफलमुपदर्शयन्नाह-

दुःखानि दौर्मनस्यानि भयानि विविधानि च / अभिलाषविघाताश्च जायन्ते पापकारिणाम् // bca_7.41 //

यावन्ति कायिकमानसिकानि नरकादिगतौ दुःखानि विविधानि नानाप्रकाराणि जायन्ते भवन्ति सर्वाणि पापकारिणामेव / भयानि बधबन्धनताडनादिभ्यः / पर्येषमाणस्य लाभविघातेन अभिलाषविघाताश्च //

सुकृतकर्मणो विपाकफलमाह-

मनोरथः शुभकृतां यत्र यत्रैव गच्छति / तत्र तत्रैव तत्पुण्यैः फलार्घेणाभिपूज्यते // bca_7.42 //

इष्टाशंसनविकल्पो मनोरथः, यस्य लोके मनोराज्यमिति प्रसिद्धिः शुभकृतां पुण्यकारिणाम् / यत्र यत्रैवेति वीप्सायां न क्वचिदेव / गच्छति प्रसरति / फलार्घेणेति / अभिवाञ्छितफलोपनामनमेव अर्घ इवार्घः पूजा //

तेन पुनरशुभस्य फलमाह-

पापकारिसुखेच्छा तु यत्र यत्रैव गच्छति / तत्र तत्रैव तत्पापैर्दुःखशस्त्रैर्विहन्यते // bca_7.43 //

सुखेच्छा सुखाभिलाषः / तत्पापैरिति कर्तरि तृतीया / दुःखशस्त्रैरिति करणैः / दुःखान्येव शस्त्राणीव तदिच्छाविच्छेदहेतुत्वात् //

पृथग्जनासाधारणशुभकर्मविपाकफलमसाधारणमाह-

विपुलसुगन्धिशीतलसरोरुहगर्भगता मधुरजिनस्वराशनकृतोपचितद्युतयः / मुनिकरबोधिताम्बुजविनिर्गतसद्वपुषः सुगतसुता भवन्ति सुगतस्य पुरः कुशलैः // bca_7.44 //

प्रतिलब्धमुदितादिभूमयो हि बोधिसत्त्वा अनिच्छन्तो मातृकुक्षौ नोत्पद्यन्ते, किं तर्हि सुखावत्यां विश्वदलकमलकोशेषु जायन्ते / तेषां सुखविभूतिमनेन कथयति- विपुलानि (bcp 127) विस्तीर्णानि सुगन्धीनि मनोज्ञगन्धानि शीतलानि शीतसुखस्पर्शानि तानि च सरोरुहाणि पङ्कजानि चेति, तेषां गर्भाणि / सरोरुहगर्भाणां वा विशेषणान्येतानि / तेषु गताः संस्थिताः प्रज्ञोपायमहाकरुणानिर्यातपुण्यज्ञानकललसंवलितसंबोधिचित्ताः सुगतसुता भवन्ति कुशलैरिति संबन्धः / कथं पुनः पद्मगर्भेषु पुष्टिं लभन्त इत्याह- मधुरेत्यादि / मधुरैः सर्वस्वराङ्गोपेततया परमसौमनस्यकारिभिः संबद्धधर्मघोषाशनैराहारैः कृता उपचिता द्युतयो वपूंषि येषां ते तथा / कथं च ततो निर्यान्तीत्यत आह- मुनिकरेत्यादि / मुनिकरैः परिपाककालमवगम्य तथागतरश्मिभिर्बोधितानि विकासितानि च तान्यम्बुजानि चेति / ततो विनिर्गतानि निर्यातानि सन्ति लक्षणव्यञ्जनालंकृततया शोभनानि वपूंषि येषां ते तथा / तथाभूताः सन्तः सुगतसुता बोधिसत्त्वा भवन्ति जायन्ते / सुगतस्य पुरः सुखावत्याममिताभस्य भगवतो ऽग्रतः / कुशलैरेकान्तशुक्लैः कर्मभिः / तदनेन मातृकुक्षौ समुत्पद्यमानानामेतद्विशेषणविपर्ययेण दुःखं वेदितव्यमित्युपदर्शितं भवति / तथा हि तत्र संकटे दुर्गन्धिनि जठरानलसंतप्ते च उत्पन्नस्य मातापित्रशुचिसंभूतस्य मातुः पीताशितैर्वान्तकल्पैः संवर्धमानस्य गर्भमलपङ्कनिमग्नस्य परिपाककाले कथंचित् कण्ठगतप्राणस्य यन्त्रनिष्पीडितस्येव ततो निर्गमनमिति प्रायेण मनुष्यभूतस्य व्यतिमिश्रकर्मविपाकफलमुक्तम् //

एकान्तकृष्णस्य तु विपाकफलमाह-

यमपुरुषापनीतसकलच्छविरार्तरवो हुतवहतापविद्रुतकताम्रनिषिक्ततनुः / ज्वलदसिशक्तिघातशतशातितमांसदलः पतति सुतप्तलोहधरणीष्वशुभैर्बहुशः // bca_7.45 //

यमपुरुषैः कालदूतैरपनीता विश्लेषिता ज्वलितमुद्गरादिप्रहारैः सकला समस्ता छविश्चर्म प्रभावो वा यस्य स तथा / अतिशयेनार्तः सन् पतति सुतप्तलोहधरणीषु / पुनरपि किंभूतः? तीव्रानलतापेन द्रवीभूतं यत्ताम्रं तेन निषिक्ता स्नापिता तनुः कायो यस्य / अतो ऽप्यपनीतसकलच्छविः / ज्वलन्तः असयः शक्तयश्च शस्त्रविशेषाः, तेषां घातशतैरनेकैः प्रहारैः शातितानि विच्छेदितानि मांसदलानि शकलानि यस्य स तथाभूतः सन् पतति / सुष्ठु तप्तासु लोहमयभूमिषु / अशुभैरकुशलैः कर्मभिः / बहुश इति बहून् वारान् / दीर्घकालेन तत्फलस्य परिक्षयात् //

तदेवं शुभाशुभकर्मणोर्विपाकफलं प्रतिपाद्य च्छन्दबलमुपसंहरन्नाह-

तस्मात्कार्यः शुभच्छन्दो भावयित्वैवमादरात् /

यत एवं शुभाशुभकर्मणोर्मधुरकटुकफलविपाकः, तस्मादेवं परिभाव्य शुभच्छन्द एव आदरेणाशुभकर्म विहाय कार्यः / सांप्रतं स्थामबलं प्रतिपादयितुमाह- वज्रध्वजस्थविधिना मानं त्वारभ्य भावयेत् // bca_7.46 // (bcp 128) वज्रध्वजसूत्रप्रतिपादितविधानेन मानं पुनः साध्यं कर्मारभ्य भावयेत् / अथवा / आरभ्य भावयेदिति गाढसमारम्भेण भावयेत्, चेतसि स्थिरं कुर्यात्, न शिथिलोपक्रमेणेत्यर्थः //

आरम्भमेव शिक्षयितुमाह-

पूर्वं निरूप्य सामग्रीमारभेन्नारभेत वा /

पूर्वं प्रथमत एव अभिमतकार्यनिष्पादनाय सामग्रीं कारणसाकल्यं निरूप्य, तस्या बलाबलं विचार्य, आरभेत सति बले, नारभेत वा असति बले / किमेवंविचारेण प्रयोजनमिति चेदाह- अनारम्भो वरं नाम न त्वारभ्य निवर्तनम् // bca_7.47 // अनारम्भो वरं नाम प्रथमत एव, न त्वारभ्य निवर्तनमशक्तत्वे सति //

ननु किमत्र दूषणं येनैव नेष्यते इत्याह-

जन्मान्तरे ऽपि सो ऽभ्यासः पापाद्दुःखं च वर्धते / अन्यच्च कार्यकालं च हीनं तच्च न साधितम् // bca_7.48 //

तथा क्रियमाणः अन्यस्मिन्नपि जन्मनि सो ऽभ्यास इत्यारभ्य निवर्तनं नाम / प्रतिज्ञातमकुर्वतश्च पापं ततो दुःखं वर्धते / अन्यच्च हीनं नष्टं यत्परित्यज्य तदारब्धम्, कार्यकालं च हीनम् / आरब्धपरित्यक्तकार्यस्य कालो ऽस्य कार्यस्येति / तस्मिन् काले यदन्यत् कार्यं कर्तव्यं तदित्यर्थः / तच्च यदारभ्य परित्यक्तम्, तदपि न साधितं न निष्पादितम् / इति पञ्चप्रकारमत्र दूषणम् / तेन नेष्यत इत्यभिप्रायः //

अथ किमयं मानः सर्वत्र न कर्तव्यः? नेत्याह-

त्रिषु मानो विधातव्यः कर्मोपक्लेशशक्तिषु /

केषु त्रिषु? तदाह- कर्मसु उपक्लेशेषु शक्तौ च / तत्र उपक्लेशाः क्षुद्रवस्तुकसंज्ञिताः क्रोधोपनाहम्रक्षप्रदाशादयः सप्त / पञ्चाशत् क्लेशा एव वा रागादय उपक्लेशा उच्यन्ते / तत्र कर्ममानं व्याख्यातुमाह- मयैवैकेन कर्तव्यमित्येषा कर्ममानिता // bca_7.49 // यत्किंचिदनवद्यं कर्म आपतितं भवति सत्त्वानाम्, तत् सर्वं मयैवैकेन कर्तव्यम् / नान्यस्यावकाशो दातव्य इत्यर्थः //

एतदेव दर्शयन्नाह-

क्लेशस्वतन्त्रो लोको ऽयं न क्षमः स्वार्थसाधने / तस्मान्मयैषां कर्तव्यं नाशक्तो ऽहं यथा जनः // bca_7.50 //

क्लेशैः परायत्तीकृतः सर्वो ऽयं जनकायः क्वचिदपि स्वार्थसाधने समर्थो न भवति, इति एषां सर्वसुखोत्पादनाय मया बोधिचित्तमुत्पादितम् / यत एवम्, तस्मान्नाशक्तो ऽहमीदृशं भारमुद्बोढुं यथा अयं जनः / अतो मयैवैषां सर्वं कर्तव्यम् //

(bcp 129) दीने ऽपि कर्मणि वैमुख्यं नोत्पादयितव्यमित्याह-

नीचं कर्म करोत्यन्यः कथं मय्यपि तिष्ठति /

नीचमतिगर्हितं लोके भारोद्वहनादिकम् / मय्यपि सर्वसत्त्वानां दासभूते ऽपि तिष्टति विद्यमाने ऽपि / मत्करणीयं कथमन्यः करोति? मयैव कर्तुमुचितमिति भावः / अथाप्रतिरूपम्, ममैव तत् कर्मेति चित्तस्योन्नतिं निवारयितुमाह- मानाच्चेन्न करोम्येतन्मानो नश्यतु मे वरम् // bca_7.51 // को ऽमुष्यपुत्रः, इदं च कर्म अतिनिहीनम्, तदयुक्तं मम कर्तुमिति मानाद्यदि न करोमि, तदा मानो नश्यतु मे वरम् / किमनेन महार्थभ्रंशकारिणा मम, न तु नीचकर्मप्रवृत्तिः //

इति कर्मसु मानमभिधाय उपक्लेशेषु मानमुपदर्शयितुमाह-

मृतं दुण्डुभमासाद्य काको ऽपि गरुडायते / आपदाबाधते ऽल्पापि मनो मे यदि दुर्बलम् // bca_7.52 //

यदि उपक्लेशेषु निहतमानतया दुर्बलवृत्ति मम चित्तं स्यात्, तदा आपदापत्तिः आबाधते आक्रामति यथा सापत्तिकं स्यादित्यर्थः / अल्पापि मृदुप्रचारोपक्लेशजनितापि / कथमिवेत्याह- मृतमपगतप्राणं दुण्डुभं प्राप्य यथा काको ऽपि गरुडवदाचरति //

कुतः पुनरेवमित्याह-

विषादकृतनिश्चेष्टे आपदः सुकरा ननु / व्युत्थितश्चेष्टमानस्तु महतामपि दुर्जयः // bca_7.53 //

चित्तोन्नतिविरहिते विषण्णतया मन्दकायचित्तप्रवृत्तौ आलस्योपहते मुषितस्मृतौ आपदः सुकराः सुलभाः / उत्पद्यन्त एव स्वल्पापदापि गम्यत्वात् / व्युत्थितः समुन्नतचित्ततया पुनरुत्साहसंपन्नः चेष्टमानः स्मृतिसंप्रजन्याभ्यामुपक्लेशानामनवकाशं ददानः महतामपि दुर्जयः अजय्यः स्यात् //

तस्माद्दृढेन चित्तेन करोम्यापदमापदः / त्रैलोक्यविजिगीषुत्वं हास्यमापज्जितस्य मे // bca_7.54 //

स्थामबलावलम्बनं निगमयन् दर्शयति- यत एवं तस्मात् दृढेन चित्तेन मानसंनाहः / आपद एव आपदमनर्थं करोमि सर्वथा तदनुप्रवेशं निवारयन्नुन्मूलितसंतानं करोमि / अन्यथा त्रिजगद्विजयारम्भो मम हास्यमुपहसनीयम्, आपदा आपदायत्ततया वराकिकया जितस्य गमिष्यति //

कीदृशमेतदित्याह-

मया हि सर्वं जेतव्यमहं जेयो न केनचित् / मयैष मानो वोढव्यो जिनसिंहसुतो ह्यहम् // bca_7.55 //

(bcp 130) कुतः? यस्माज्जिना एव भगवन्तः सिंहाः सर्वमारमृगैरनभिगम्यत्वात् / तेषां सुतः अहमपि कथमन्यैः पराजितो नाम नामधेयं लप्स्ये इति मनसि निधाय मयैष मानो बोढव्यः / यथा हि सिंहकिशोरः प्रतिलब्धवैशारद्यः सर्वान्यमृगैरनभिभूत एव वने विचरति, तथा मया दृढेन भवितव्यमित्यर्थः //

स्यादेतत्- यदि यवम्, तदा ये ऽपि सपत्नादिविजयाय मानमुद्वहन्ति, ते ऽपि मानिनः प्रशस्याः कथं न भवेयुः? इत्यत्राह-

ये सत्त्वा मानविजिता वरकास्ते न मानिनः / मानी शत्रुवशं नैति मानशत्रुवशाश्च ते // bca_7.56 //

मानविजिताः मानेन अभिभूताः वराकास्तपस्विनः ते मानिनो भवन्त्येव / कुतः? मानी शत्रुवशं नैति न गच्छति / नासौ वैरिजनानुवृत्तिं करोतीत्यर्थः / ये भवताभिमता मानिनः, ते मानशत्रुवशाः तदायत्तप्रवृत्तयः //

एतदेव श्लोकद्वयेन समर्थयितुमाह-

मानेन दुर्गतिं नीता मानुष्ये ऽपि हतोत्सवाः / परपिण्डाशिनो दासा मूर्खा दुर्दर्शनाः कृशा // bca_7.57 //

सर्वतः परिभूताश्च मानस्तब्धास्तपस्विनः / ते ऽपि चेन्मानिनां मध्ये दीनास्तु वद कीदृशाः // bca_7.58 //

सप्तविधमानेषु अन्यतमेन मानेन दुर्गतिं नीता नरकादिषु पातिताः / अथ कथंचिन्मनुष्यप्रतिलम्भो भवति तेषाम्, तदा तत्रापि तन्निन्दाफलेन हतोत्सवा निरानन्दा भवन्ति / हीनदीनमनस इत्यर्थः / परपिण्डाशिनः आहारवैकल्यात् परदत्तभिक्षाहारभुजः / दासाः परतन्त्रवृत्तयो भृत्याः / मूर्खाः सर्वविकेकशून्याः / दुर्दर्शनाः विरूपात्मभावा अप्रीतिजनकाश्च / कृशाः दुर्बलशरीराः सामर्थ्यरहिताश्च / सर्वतः सर्वेभ्यो ऽकृतापराधा अपि कायवचःपरिभवलाभिनो भवन्ति / के पुनरेवम्? मानस्तब्धास्तपस्विनः मानेन स्तब्धाः अनम्राः / तपस्विनो वराकाः / ते ऽपि चेत्, एवंभूता अपि यदि मानिनां मध्ये गण्यन्ते, तर्हि दीनाः कृपणाः कृपापात्रमित्यर्थः / पुनरन्ये दीनाः कीदृशा भवन्तीति वद ब्रूहि [इति] चोदकमामन्त्रयते //

यदि एवंविधा मानिनो नोच्यन्ते, कीदृशास्तर्हि ते भवन्तीत्याह-

ते मानिनो विजयिनश्च त एव शूरा ये मानशत्रुविजयाय वहन्ति मानम् / ये तं स्फुरन्तमपि मानरिपुं निहत्य कामं जने जयफलं प्रतिपादयन्ति // bca_7.59 //

(bcp 131) त एव मानिन उच्यन्ते ये बोधिसत्त्वाः तं स्फुरन्तमपि प्रभवन्तमपि मानवैरिणं निहत्य विधूय / कामं यथेष्टम् / उद्दामेति यावत् / जने लोके सदेवकादिके जयफलं प्रकाशयन्ति बुद्धत्वावस्थायाम् / एतादृशं तन्मानशत्रुविजयफलं यादृशमस्मासु दृश्यते इत्यभिप्रायः / त एव विजयिनश्च लब्धविजयाः / त एव शूरास्तेजस्विन इति पदद्वयं यथासंभवं योज्यम् //

उपक्लेशेषु मानं प्रतिपाद्य शक्तौ मानमाह-

संक्लेशपक्षमध्यस्थो भवेद्दुप्तः सहस्रशः /

संक्लेशानां पक्षो वर्गः, तस्य मध्ये तिष्ठन् सहस्रगुणेन दृप्ततरो भवेत्, अतिशयवच्छौर्यबलमवलम्बेत / किंभूतः सन्नित्याह- दुर्योधनः क्लेशगणैः सिंहो मृगगणैरिव // bca_7.60 // दुःखेन योध्यत इति दुर्योधनः / कथंचिदपि न पराजीयते इत्यर्थः / कथमिव? यथा हि सिंहो मृगराजः मृगकुलमध्ये महातेजोबलसमन्वागतो विहरन् वने सर्वमृगानभिभवति, न च तैरभिभूयत इति, एवं बोधिसत्त्वो दुर्योधनो भवेत् //

इदमपरमपि निमित्तमुद्गहीतव्यमित्याह-

महत्स्वपि हि कृच्छ्रेषु न रसं चक्षुरीक्षते / एवं कृच्छ्रमपि प्राप्य न क्लेशवशगो भवेत् // bca_7.61 //

अतिप्रकर्षवत्सु अपि कृच्छ्रेषु दुःखेषु सत्सु रसं मधुरादिकं जिह्वेन्द्रियग्राह्यं न चक्षुरीक्षते न प्रतिपद्यते / न विषयीकरोतीत्यर्थः / तस्याविषयत्वात् / नाविषये प्रवर्तत इति भावः / एवमुक्तरसचक्षुर्न्यायेन कष्टमपि प्राप्य न क्लेशवशं गच्छेत् //

इत्युक्तेन प्रबन्धेन स्थामबलं विधाय रतिबलमावेदयितुमाह-

यदेवापद्यते कर्म तत्कर्मव्यसनी भवेत् / तत्कर्मशौण्डो ऽतृप्तात्मा क्रीडाफलसुखेप्सुवत् // bca_7.62 //

कर्म संभारनिबन्धनं ध्यानाध्ययनादिलक्षणं यदेवापद्यते, क्रमकरणयोगेनापतितं भवेत्, तस्मिन्नेव कर्मणि व्यसनी भवेत् तत्क्रियारसनिमग्नचित्तः / तत्कर्मशौण्डः तत्प्रवृत्तिलम्पटः / अतृप्तात्मा पुनःपुनरभिलाषयुक्तः / क इव? क्रीडाफलसुखेप्सुवत् द्यूतादिक्रीडाया यत्फलं सुखं तदाप्तुमिच्छुरिव //

इतो ऽपि विचारयता कर्मणि रतिरुत्पादयितव्येत्युपदर्शयन्नाह-

सुखार्थ क्रियते कर्म तथापि स्यान्न वा सुखम् / कर्मैव तु सुखं यस्य निष्कर्मा स सुखी कथम् // bca_7.63 //

सर्वैरेव कर्मफलसुखलिप्सया कर्म क्रियते / अन्यथा तत्र प्रवृत्तिर्न स्यात् / तथापि एवं चेतसा प्रवृत्तावपि कस्यचित् कर्मणो ऽभिवाञ्छितफलं स्यात्, कस्यचित् पुनर्न स्यात् / निष्फलारम्भस्यापि संभवात् / तथापि कर्मारम्भात् पुनः फलसंभावनया नैव निवर्तते (bcp 132) जनः / यस्य पुनः कर्मैव सुखम्, न तदुत्तरमपरसुखाभिलाषः, स निष्कर्मा कर्मविरहितः कथं सुखी स्यात्? न कथंचिदित्यर्थः //

इदमपि भावयता कर्मण्यभिनिवेष्टव्यमित्याह-

कामैर्न तृप्तिः संसारे क्षुरधारामधूपमैः / पुण्यामृतैः कथं तृप्तिर्विपाकमधुरैः शिवैः // bca_7.64 //

रूपादिविषयैः / संसार इति संसरति पुनः पुनः / अभूतैरतृप्तिः अनाप्यायनम् / किंभूतैः? क्षुरधारामधूपमैः क्षुरधारायां यन्मधु मधुरसं यदास्वाद्य तृष्णावशाज्जिह्वोच्छेदनोत्तरकालं दुःखमुपजायते, तेनोपमा उपमानं यादृशं येषां ते / आपातमात्रमाधुर्ये ऽपि परिणतिदुःखेन कटुकरसत्त्वात्तेषामित्यभिप्रायः / पुण्यान्येव अमृतानीव, तैः कथं तृप्तिरस्तु? किंविशिष्टैः? विपाकमधुरैरभ्युदयफलसुखहेतुतया परिणामेन मधुररसत्वात् / परमसुखजनकैः शिवैः कल्याणकारिभिर्निःश्रेयसावाहकतया / अजरामरफलदानपरत्वात् सर्वदुःखनिर्वर्तकैरित्यर्थः / अत एव पुण्यामृतैरित्यत्र हेतुपदमेतत् //