द्वाविंशत्यवदानकथा

ततस् तस्य भर्ता मृगः समायातः घ्राणो नोच्छ्वासम् आघ्राय पश्यति तां मृतशरीरां दृष्ट्वा उच्छेदकरीरम् इव सहसा भूमौ पपात / क्रमेण स्मृतिम् उपस्थाप्य करुणकरुणैर् नानाविलापं चकार //

हा प्राणानन्दनस्नेहे व्रजसे कथम् एकिका / मां विहायाधुना तत्र कथं केन प्रहारिता // dak_8.82 //

समार्जवं समं ज्ञानं मम तुल्यपराक्रमा / त्वद्गुणं कथं विस्मृत्य मन्ये कान्तारभीषणम् // dak_8.83 //

सुहृदन्ये न विद्यन्ते तवैकवल्लभः खलु / इदानीं स्नेहम् उत्सृज्य कथं ते जीव हारितः // dak_8.84 //

ततः स राजानम् उवाच //

मम प्राणसमेयं स्त्री पत्नी मे जीवहारिता / अतिस्नेहतरा स्त्री मे कथं ते प्राणहारिता // dak_8.85 //

अथ स मृगस् तस्मै शापितः // यथा मे पत्नी नदीमध्ये स्थित्वा प्रहारितेन व्यापादिता / तथा त्वं समुद्रमध्ये पञ्चत्वम् उपगच्छतु // चतुर्वर्णानां हीनवर्णो भवत्व् इति शनैः स्वम् आश्रमं गतो मृगः //

किं मन्यध्वे भिक्षवस् तेन कालेन तेन समयेन ऋषिर् आसीद् अहं सः / यो ऽसौ सौतीर्णः स राजाभूत् // मृगशापेन श्रेष्ठी भूत्वा समुद्रमध्ये कालगतः / किं तु बौद्धनामानुस्मृत्य प्रमोद्य कुङ्कुमादिदानतो देवेषूपपन्नः //

महानुशंसा भिक्षवः कुङ्कुमादिगन्धदानस्य तथागतेषु महानुशंसा //

पुनश् च शृणु //

मज्जद्वारविलासिनीकरकुचश्रोण्यूरुविस्फारितां यत् स्फीतस्फुटपङ्कजां सुरपतिर् मन्दाकिनीं गाहते / कान्ताभिः स्मरविह्वलाभिर् असकृल् लोकोत्तमायादरात् तद् गन्धोदकपाद्यधूपकुसुमस्रग्गन्धदानात् फलम् // dak_8.86 //

यद् राजा चक्रवर्ती वियति गतघनैः कुङ्कुमाम्भःप्रवाहैः कर्पूरामोदवद्भिर् मलयजसुरभिश्लेषशीतैर् युतायाम् / गङ्गायाम् अङ्गसौख्यं परमम् अनुभवन् मोदते सुन्दरीभिस् तत् त्यागात् कुङ्कुमादेर् गुणगणनिधये बुद्धभट्टारकाय // dak_8.87 //

मृदङ्गवीणापटहप्रणादैः कृत्वा तु पूजां सुगतोत्तमानाम् / शृणोति शब्दान् सुरमानुषाणां श्रोत्रं च दिव्वं लभते विशिष्टम् // dak_8.88 //

इति श्रीद्वाविंशत्यवदानकथायां कुङ्कुमादिदानकथापरिवर्तो नामाष्टमः परिच्छेदः //

ix. छत्त्रदानकथा

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तम् एवम् आह // भगवन्

बुद्धेषु स्तूपबिम्बेषु छत्त्रम् उदारं प्रदिशन्ति ये / तेषां फलं कीदृशं स्याद् भाषस्व सुगत प्रभो // dak_9.1 //

एवम् उक्ते ऽथ भगवान् क्षणम् एव तूष्णीम् आस्थाय, इदं महानिमित्तं प्रादुर्भावम् अकरोत् स्वं प्रभावसंदर्शनार्थं बुद्धपूजासंवर्तनार्थं बुद्धे ऽप्रसन्नानां चित्तानां मनःप्रसन्नसंजननार्थम् //

अथानन्तरं महापृथिवी षड्विकारं प्रकम्पिता, आ रसातलं यावत् सुमेरुम् अपि / एवंरूपाण्य् अद्भुतानि भवन्त्य् अन्यानि च // तद्यथा // संक्षिप्तानि विशालीभवन्ति / हस्तिनः क्रोशन्ति / अश्वा ह्रेषन्ते / गृहगतानि विविधवाद्यभाण्डानि स्वयं नदन्ति / अन्धाश् चक्षुः प्रतिलभन्ते / बधिराः श्रोत्रं लभन्ते / मूकः प्रव्याहारसमर्थो भवति / इन्द्रियविकला इन्द्रियाणि पूर्णानि लभन्ते / उन्मत्ता विगतमदा भवन्ति, विषपीडिता निर्विषा भवन्ति / अन्योन्यवैरिणो मैत्रीं प्रतिलभन्ते / गुर्विण्यः स्वस्तिना प्रजायन्ते / बन्धनबद्धा बन्धनाद् विमुच्यन्ते / अधना धनानि प्रतिलभन्ते / बुभुक्षिताः पूर्णोदरा भवन्ति / रोगार्त्ता रोगैर् विमुक्ता भवन्ति / अन्तरिक्षाश् च देवा दिव्यपुष्पवर्षम् उत्सृजन्ति //

अथ शक्रो देवानाम् इन्द्र अधस्ताज् ज्ञानदर्शनं प्रवर्त्य तत्क्षनम् एव स्वर्गलोकात् प्रसरति / भगवतः पूजार्थं स्वयम् एव महाप्रमाणदिव्यसुवर्णरत्नमयच्छत्त्रं धृत्वा देवगणैः सार्धं तत्र गृद्धकूटपर्वते समायाति कोटिप्रमाणदुन्दुभयः प्रनादयन् //

अथ शक्रो देवानाम् इन्द्रो भगवन्तं ददर्श / द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समन्वागतं काञ्चनपर्वतम् इव श्रिया ज्वलन्तं भगवन्तं सुवर्णरत्नमयैश् छत्त्रैः संछादित अभूत् / त्रिप्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य भगवतः पुरस्तान् निषण्णः //

अथ भगवान् धर्मं कथया संदर्श्य समुत्तेजयति संहर्षयति //

⟨अनित्य संसारम् अनित्य कोषम् अनित्य सौहृदि सपुत्रदारा / अनित्य राजो विविधोपभोग्यं संसारके सर्वम् अनित्यम् एव //

दानं विभूषणं लोके दानं दुर्गतिनिवारणम् / दानं स्वर्गस्य सोपाणं दानं शान्तिकरं शुभम् //⟩

अथ शक्रो देवानाम् इन्द्रः सपरिवारो धर्मं श्रुत्वा पुनर् अपि दिवं जग्मुः //

तदनन्तरं पर्षज्जनास् तद्धेतुकं चावेदितमनसः, तेषाम् आशयं ज्ञात्वा भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः //

कुत्रेमानि भगवन् कुशलमूलानि कृतानि यतो भगवत एवंविधा पूजा भिक्षुसंघस्य चेति // भगवान् आह // तथागतेनैव तानि भिक्षवः पूर्वम् अन्यासु जातिषु कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययान्य् ओघवत्प्रत्युपस्थितान्य् अवश्यभावीनि / मयैतानि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि, को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति / न भिक्षवः कर्माणि कृतानि पृथिवीधातौ नापवाय्वग्निषु विपच्यन्ते शुभान्य् अशुभानि च //

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि क्षमावत्यां महानगर्याम् उत्पादितः क्षेमंकरो नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसरथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् एतर्हि तिष्ठति सशिष्यः // तेन खलु पुनः समयेन अन्यतमजनपदे राजधानी आसीत् / मनोरमा ऋद्धिस्फीता सुभिक्षा चाकीर्णबहुजनपरिवृता विद्वज्जनसम्पन्ना / तस्यां राजधान्यां महाक्षत्रियमूर्ध्नाभिषिक्तो (दक्: 89) महावीर्यवान् परमधार्मिको धर्मराजो धर्मेण राज्यं कारयति स्म // अथ स महाक्षत्रियो मूर्ध्नाभिषिक्तः क्षेमंकरस्य तथागतस्य महाशंसावर्णनं भाषितं श्रुत्वा परमं प्रसादयाम् आस // अथ तत्क्षणम् एव विविधपूजोपकरणं सज्जीकृत्य निमन्त्रणार्थं दूतं प्रेषयति / अश्ववेगेन हस्तिवेगेन रथवेगेन / ततः क्रमतस् तत्रानुप्राप्तस् तथागतं प्रार्थयाम् आस // हे भगवन् क्षेमंकर सम्यक्संबुद्ध महाक्षत्रियो मूर्ध्नाभिषिक्तो त्वयि निमन्त्रणं प्रेषित अद्य चतुर्थदिने सशिष्यः पर्षद्गणैः सह समायान्तु महामुने // इत्य् उक्त्वा क्षेमंकरं सम्यक्संबुद्धं प्रणिपत्य स्वविषयं प्रत्यागतः //

अथ स महाक्षत्रियो मूर्ध्नाभिषिक्तश् चतुर्थदिने पुष्पधूपगन्धच्छत्त्रध्वजपटाकाः सज्जीकृत्य, पुष्पाञ्जलिं प्रक्षिप्तवान् //

ततो बुद्धानुभावेन तानि पुष्पाणि क्षेमंकरस्य तथागतस्य शिरसि प्रतिच्छन्नानि बभूवुः //

अथ भिक्षवः क्षेमंकरं सम्यक्संबुद्धं पप्रच्छुः / कुत इदं भदन्त भगवन् निमन्त्रणम् आयातम् इति //

(दक्: 90) क्षेमंकरः सम्यक्संबुद्धः प्रोवाच //

महाक्षत्रियो मूर्ध्नाभिषिक्तो निमन्त्रणं कृतम् / तत्रास्माभिर् गन्तव्यं सज्जीकुर्वन्तु भिक्षवः // dak_9.2 // इति //

अथ क्षेमंकरस् तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धश् चतुर्थदिने भिक्षुगणैः परिवृतः क्षेमंकरो भगवान् दान्तो दान्तपरिवारः शान्तः शान्तपरिवारः / मुक्तो मुक्तपरिवारः आश्चर्य आश्चर्यपरिवारः / विनीतो विनीतपरिवारो ऽर्हन्न् अर्हत्परिवारः / वीतरागो वीतरागपरिवारः प्रासादिकः प्रासादिकपरिवारो वृषभ इव गोगणपरिवृतः / गज इव कलभगणपरिवृतः / सिंह इव दंष्ट्रिगणपरिवृतः / राजहंस इव हंसगणपरिवृतः / सुपर्णीव पक्षिगणपरिवृतः / विप्र इव शिष्यगणपरिवृतः / बालाहाश्व इव तुरगगणपरिवृतः / देशिक इवाध्वगगणपरिवृतः / सूर इव योधगणपरिवृतः / सार्थवाह इव वणिग्गणपरिवृतः / श्रेष्ठीव पौरजनपरिवृतः / (दक्: 91) कोट्टराज इव मन्त्रिगणपरिवृतः / चक्रवर्तीव पुत्रसहस्रपरिवृतः / चन्द्र इव नक्षत्रगणपरिवृतः / सूर्य इव रश्मिसहस्रपरिवृतः / धृतराष्ट्र इव गन्धर्वगणपरिवृतः / विरूढक इव कुम्भाण्डगणपरिवृतः / विरूपाक्ष इव नागगणपरिवृतः / धनद इव यक्षगणपरिवृतः / वेमचित्रीवासुरगणपरिवृतः / शक्र इव त्रिदशगणपरिवृतः / ब्रह्मा इव ब्रह्मकायिकपरिवृतः / स्तिमित इव जलनिधिः सजल इव जलधरो विमद इव गजपतिः / सुदान्तैर् इन्द्रियैर् असंक्षोभितेर्यापथेन प्रचचार // अनेकैर् देवगणानुचरैर् बुद्धधर्मैर् नानादेवपुत्रैः संवर्णितैः संगीतैर् वाद्यप्रणादैः क्षेमंकरो भगवांस् तां राजधानीम् अनुप्राप्तः //

अश्रौषीद् राजा महाक्षत्रियो मूर्ध्नाभिषिक्तः क्षेमंकरसम्यक्संबुद्धश् चास्माकं राजधानीम् अनुप्राप्त इति श्रुत्वा च महत्या राजर्द्ध्या महता राजानुभावेन समन्वागतो येन भगवान् क्षेमंकरः सम्यक्संबुद्धस् तेनोपसंक्रान्त उपसंक्रम्य क्षेमंकरस्य सम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णः //

अथ राजानं क्षत्रियं मूर्ध्नाभिषिक्तं क्षेमंकरः सम्यक्संबुद्धो बोधिकरैर् धर्मैः समादापयति // अथा स राजा लब्धप्रसादजातः क्षेमंकरं सम्यक्संबुद्धं राजकुले निमन्त्र्य शतरसेन भोजनेन प्रतिपादितः //

शतसहस्रमूल्येन सुवर्णच्छत्त्रेण संछादयाम् आस //

अथ स भगवान् क्षेमंकरः सम्यक्संबुद्धो धर्मवर्सं प्रवर्षितुम् आरब्धः //

साधु साधु महाराज महापुण्यव्रतोत्तमम् / छत्त्रावरोहणं येन, ईदृशं फलम् आप्यते // dak_9.3 //

गजतुरगपदातिस्यन्दनैः सप्तरत्नैर् व्रजति सुतसहस्रैर् व्योम्नि यच् चक्रवर्ती / शशधरपरिवेषच्छत्त्ररुद्धार्कपादस् तद् अपि फलम् उदारं छत्त्रदानात् प्रसूतम् // dak_9.4 //

हेमच्छत्त्रतिरस्कृतार्ककिरणाः श्रीमद्विनीतद्विप- स्कन्धस्था बहुरत्नभूषणवराः शक्रर्द्धिविस्पर्धिनः / चातुर्द्वीपकचक्रवर्त्यवनिपा यद् यान्ति खे लीलया तत् ताथागतधातुचैत्यकुसुमच्छत्त्रप्रदानात् फलम् // dak_9.5 //

पुनस् च विस्तरेण शृणु / तथागतेभ्यश् छत्त्रप्रदानतो राजा भवति चक्रवर्ती चतुरङ्गो विजितवान् धार्मिको धर्मराजः सप्तरत्नसमन्वागतःइ // तद्यथा //

चक्ररत्नं हस्तिरत्नम् अश्वरत्नं स्तीरत्नं मणिरत्नं गृहपतिरत्नं परिणायकरत्नम् / एवं सप्तरत्नसमन्वागतो भवति राजा चक्रवर्ती चास्य पुत्रसहस्रं भवति शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिनां परसैन्यप्रमर्दकानां / पुत्रसहस्रैः समन्वागतो भवति / स इमां महापृथिवीं ससागराम् अखिलम् अकण्ठकम् अदण्डेनाशस्त्रेणाभिनिर्जित्याध्यासयति / एकपुरीम् इव पृथिवीं धर्मेण राज्यं करिष्यति / एवंरूपेण त्वं राजा भविष्यसि चक्रवर्ती चतुर्द्वीपेश्वर इति व्याकार्षीत् // स भगवान् यथागतं तथार्द्ध्या खगपथेन स्वं विहारं समाययौ //

अथ स राजा परिनिर्वृतस्य तथागतस्य च समन्तयोजनं स्तूपं कारितवान् क्रोषम् उच्चत्वेन // महाप्रमाणं छत्त्रं न्यस्तो पूजितो ऽभूत् //

किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ तेन कालेन तेन समयेन राजा बभूवाहं सः / यन् मया क्षेमंकरसम्यक्संबुद्धस्य (दक्: 94) स्तूपेषु श्रद्धया छत्त्रं न्यस्तं एवंविधा पूजा मया चक्रवर्ती भूत्वा संसारे ऽनन्तसुखम् अनुभूतं / इदानीं तेनैव हेतिना शक्रेण देवानाम् इन्द्रेणास्य तथागतस्यैवंविधा मानिता पूजिता छत्त्रेण सहेति // तस्माद् भिक्षवो बुद्धं भगवन्तं शास्तारम् इति ज्ञात्वा युष्माभिर् अपि सत्कारं कर्तव्यम् इति / तथा ममान्तरे मम निर्वृते संसारे सत्त्वेभ्य एवम् उदारतरं वाच्यम् अप्य् उन्नेयम् //

इति पुण्यप्रसादनद्वाविंशत्यवदानकथायां छत्त्रदानकथा नवमः परिच्छेदः //

x. धात्ववरोपणकथा

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत् //

भगवंश् छत्त्रानुशंसां तव वाणीं श्रुत्वा प्रमोदं प्राप्तवान् // पुनर् अपि

जिनस्य प्रकृतौ स्तूपे धातुम् आरोप्यते च यत् / फलं तेषां कथं नाथ वद त्वं ज्ञानसागर // dak_10.1 // तस्मिन् समये सो ऽपि भगवांल् लोकानुकम्पार्थम् इह गृध्रकूत एव विहरति //

भगवान् आह //

साधु शृणु महासत्त्व धात्वारोपणजं फलम् / पुण्यं तद् विशेषं च वक्ष्यामि सर्वबोधये // dak_10.2 //

तद् यथैकस्मिं समये दक्षिणापथे धर्मकल्पो नाम राजा राज्यं कारयति / ऋद्धिस्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च प्रशान्तकलिकलहडिम्बडम्बरं तस्कररोगापगतं शालीक्षुगोमहिषीसंपन्नं प्रियम् इव पुत्रैकं राज्यं कारयति // सो ऽपरेण समयेन देव्या (दक्: 96) सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति / तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो मासात्ययात् पुत्रो जात अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिक अतिक्रान्तमानुष्यवर्णः संप्राप्तदिव्यधातुश्लिष्टवर्णश् चानेन प्रभया सर्वं च नगरम् अवभासितो ऽभूत् // तं दृष्ट्वा मातापितरव् अन्ये च लोकामात्यपर्षज्जनाः कौतूहलाभ्यागतः सत्त्वाः परं विस्मयम् आगताश् चिन्तयन्ति / कुतो ऽयं ईदृशः सत्त्वविशेष इति //

अथ तस्मिन् समये तस्य राज्ञो ग्रामग्रामण्याम् अधिकृतजना राजानम् आगत्य प्राहुः / भो महाराज तव विषयेषु स्थानेषु निधानप्लुता जाता // के चिद् आहुः सुवर्णनिधानप्लुता जाता // के चिद् आहू रूप्यस्य निदानप्लुता जाता // के चिद् आहू रत्ननिदानप्लुता जाता // एवम् अन्यम् अन्यान्य् अष्टौ निधानप्लुता जाता // किं भवतु दारकस्य नामेति // ज्ञातय ऊचुः // अहो पुण्यस्य सामर्थः / यस्माद् अनेन जातेन, धातुश्लिष्टप्रभया (दक्: 97) सर्वं नगरम् अवभासितम् / अपि त्व् अष्टौ धातूनां निधानप्लुता जाता / तस्माद् भवतु दारकस्य नाम धातुस्तेजराजकुमार इति नाम स्थापितम् //

तत उपकरणविशेषैर् आशु वर्धते ह्रदस्थम् इव पङ्कजम् / स च पण्डितो व्यक्तो मेधावी श्राद्धो भद्रः कल्याणाश्य आत्महितपरहितप्रतिपन्नः कारुणिको महात्मा धार्मिको धर्मकामः प्रजावत्सरस्वभावः //

यावद् अपरेण समयेन रूपमदमत्तो प्रभूतबलाक्रान्तः स स्वराज्यविषये विस्तरकौतुकः किं किम् अस्तीति तद्दर्शनार्थम् उपचक्राम, महत्या राजर्द्ध्या नानावाद्यं निनादयन् परिजनसहायपरिवृतो वडबासहस्रैर् नागसहस्रैः परिवृतो यथा शक्रोपचारैः शक्रपरिस्पर्ध्य् एवं स विभूत्या निष्क्रामति //

अथ ग्रामण्यां जनपदे विस्तरं दर्शितुं राजागच्छतीति शब्दम् अश्रौषीत् // तदा सर्वे जना योग्यानुसारेण सर्ववस्तूनि संभाराणि सज्जीकृत्य राजानम् उपगम्य सर्ववस्तूपभोगपुरःसरेण तं सत्कारयाम् आस //

ततः स धातुस्तेज इतो नातिदूरे परमविस्तरसमतलस्थलभूमिम् अनुप्राप्तः / ततो राज्ञो मनसि उत्कण्ठित अश्ववेगेन क्रीडितुम् // अथ राज्ञः सहायान् अत्र विश्रामयति / अथ राजा द्विर् अपि त्रिर् अपि अश्ववेगं कृतवान् / ततो ऽश्वेनातिजवेनापहारितो गतः / परमदूरदेशे ऽश्वेन परित्यक्त्वा राज् मूर्छितः / मूर्छा परिगता, राजा क्षणेन चेतनां पुष्णाति / अश्वम् अदर्शनं प्राप्तः // ततः सर्वे सहायजना राजानम् अदर्शनं प्राप्ता मनोभङ्गं कृत्वा प्रतिनिवृत्ताः //

अथ स राजा, प्रतिनिवृत्तं मार्गं न ज्ञायमानं दिशो ऽपि अविदितः, स्वेच्छया तद् भुवनं त्यक्त्वान्यत्र दूरभुवनं ययौ // अथ राजा तत इतो नातिदूरे रमणकं नाम नगरं दृष्टं, स तद् उपजगाम / यावत् ततश् चतस्रो ऽप्सरसो निर्गता अभिरूपा दर्शनीयाः प्रासादिकास् ताः कथयन्ति / एहि धातुस्तेज स्वागतं ते, इदम् अस्माकम् अन्नगृहं पानगृहं वस्त्रगृहं शय्यागृहं मणिमुक्तावज्रवैडूर्यशङ्खशिलाप्रवालविविधजातरूपरजतसंपूर्णम् (दक्: 99) आगच्छ रंस्यामह इति // स तथेति कृत्वा ताभिः सहानेकानि वर्षानि रतिम् अनुभूतवान् / अथापि तत्कृतपुण्यः सत्त्वः कृतकुशलः / दक्षिणपद्धतिगमनाच् चैनं वारयन्ति //

स यतो दक्षिणायाः पद्धतेर् निवार्यते, ततः सुष्ठुतरम् उत्कण्ठितो गन्तुम् / यावत् पुनर् अपि दक्षिणपथानुगच्छन् पश्यति सदामत्तं नाम नगरं / तत्र द्वारीभूतो यावत् तस्माद् अप्य् अष्टौ चाप्सरसो निर्गता अभिरूपतरा दर्शनीयतराः प्रासादिकतरास् ताः कथयन्ति स्म / एहि धातुस्तेज स्वागतं ते, इदम् अस्माकम् अन्नगृहं पानगृहं वस्त्रगृहं शय्यासनगृहं मणिमुक्तावज्रवैडूर्यशङ्खशिलाप्रवालविविधजातरूपरजतसंपूर्णम् आगच्छ रंस्यामहे // स ताभिः सहानेकानि वर्षाणि रतिम् अनुभूतवान् / अथापि तत्कृतपुण्यः सत्त्वः कृतकुशलः / ता अप्य् अस्य दक्षिणपद्धतिं वारयन्ति / स यतो दक्षिणायाः पद्धतेर् निवार्यते, ततः सुष्ठुतरम् उत्कण्ठितो गन्तुम् / यावत् पुनर् अपि दक्षिणेन पथा गच्छन् पश्यति नन्दनं नाम नगरम् / स तत्र द्वारीभूतो यावत् तस्माद् अपि षोडशाप्सरसो निर्गता अभिरूपतरा दर्शनीयतराः प्रासादिकतरास् ताः कथयन्ति / (दक्: 100) एहि धातुस्तेज स्वागतं ते, इदम् अस्माकम् अन्नगृहं पानगृहं वस्त्रगृहं शय्यासनगृहं मणिमुक्तावज्रवैडूर्यशङ्खशिलाप्रवालविविधजातरूपरजतसंपूर्णम् आगच्छ रंस्यामहे // स ताभिस् सहानेकानि वर्षाणि रतिम् अनुभूतवान् / अथापि तत्कृतपुण्यः सत्त्वः कृतकुशलः / ता अप्य् अस्य दक्षिणपद्धतिं वारयन्ति / स यतो दक्षिणायाः पद्धतेर् निवार्यते ततः सुष्ठुतरम् उत्कण्ठितो गन्तुम् //

यावत् पुनर् अपि दक्षिनेण पथा गच्छन् पश्यति ब्रह्मोत्तरं नाम प्रासादम् / स तत्र द्वारिभूतो यावत् तस्माद् अपि द्वात्रिंशद् अप्सरसो निर्गता अभिरूपतरा दर्शनीयतराः प्रासादिकतरास् ताः कथयन्ति / एहि धातुस्तेज स्वागतं ते, इदम् अस्माकम् अन्नगृहं पानगृहं वस्त्रगृहं शय्यागृहं मणिमुक्तावज्रवैडूर्यशङ्खशिलाप्रवाडजातरूपारजतसंपूर्णम् आगच्छ रंस्यामहे // स ताभिः सहानेकानि वर्षाणि रतिम् अनुभूतवान् / अथापि तत्कृतपुण्यः सत्त्वः कृतकुशलः / ता अप्य् अस्य दक्षिनां पद्धतिं वारयन्ति / स यतो दक्षिणायाः पद्धतेर् निवार्यते / ततः सुष्ठुतरम् उत्कण्ठितो (दक्: 101) गन्तुम् // यथा दक्षिणां पद्धतिं गच्छति तथास्य इतः पद्धते यावत् पुनर् अपि दक्षिणेन पथा गच्छन् पश्यति महान्तं तप्तवालुकास्थलं, ततस् तीरेषूपगच्छति / अग्निदाहम् इव ज्वालागतां वालुकां ददर्श // तद् दृष्ट्वा मनोविह्वलतया इति चिन्तितः कथं गम्यते / कुत्र गच्छेयम् अहं नु भो // तथा स्थिते उग्रजन्तुः समागतः / नाश्वो न खरो नोष्ट्रो न गावो मुखाकृतिर् न विद्यते / जन्तुर् एक उपागत्य तम् उवाच / मानव मे ऽङ्गपृष्ठे ऽवरोहय, इदं वालुकास्थले कथं हि गम्यते / यदि हिण्डते तव पादः कोमलगोधुमो मुशलप्रहारैर् विभेदयन्न् इव विशीर्यते / अत एव मे पृष्ठे ऽवरोहय परतीरं नीयते मया // स अवरुरोह च तदा स जवेन नीयते / तत्क्षणम् एव तीरम् अनुप्राप्तः स जन्तुर् अन्तर्हितो ऽभूत् //

ततो दक्षिणेन पथा गच्छन् कस्मिंश् चित् स्थाने पश्यति प्रोज्ज्वलम् / ज्वलनेन स तप्यते // स आह / केन कर्मणेति // वनदाहवह्निदो ऽहं / तस्य कर्मणेति //

स पुनर् अपि दृष्टः / वायसगृद्धाद्यैर् आरटने ऽनिशं भुज्यते // सो ऽवोचत् / को ऽसौ केन कर्मणेति // स आह // अहं विश्वासघातकः / तेन कर्मणेति //

पुनर् अपि ज्वलदग्निगुडं मुखे विष्कम्भमाणम् अश्नाति / तं दृष्टवान् // स आह / को ऽसौ // सांघिकानां द्रव्यहरणेनेति //

स पुनर् अपि दृष्टः / अयोज्वलिततीक्ष्णतरक्षुरमार्गे रटन् विशीर्णपादः प्रगच्छति // तं दृष्ट्वाह // का एवंविधाः // स चाह // धर्मसेतुं विषमे जले वा मर्गे कुटिले वा भिन्दन्ति / तस्य कर्मणेति //

पुनर् अपि प्रकीर्णकेशीस्त्रियौ स्वजानु दन्तैर् घृष्ट्वा स्थितौ / स आह / के स्त्रियौ केन वा कर्मणेति / ते ऊचतुः / अदान्नदाता कुशलैर् विहीनः / अन्नं न प्राप्तं द्वादशवर्षभूतम् //

पुनर् अपि इतो ऽभ्यन्तरं गच्छन् पश्यति / शाल्मली रटन्न् अष्टाङ्गुलायस्कण्टका संसक्तः // स आह // को ऽयं // स चाह // परदारागमनप्रसक्त इति //

स पुनर् अपि इतो दक्षिणेन पथा गच्छन् पश्यति / रज्जुना पादद्वयोर् बद्धा गले ऽवलम्ब्य केशेषु रज्जुना ग्रन्थयित्वा वृक्षे चालम्ब्य स्त्री नितम्बे ऽयोदंष्ट्रैः खाद्यते भ्र्शं // तां दृष्ट्वा स आह / का एवंविधा // साह // आत्मस्वामिनम् अवहेलां कृत्य परपौर्षरतेनेति //

पुनर् अपि इतो दक्षिणेन पथा गच्छन् पश्यति / मस्तके ऽयोमयचक्रं भ्रामयन् पूयशोणितं प्रसरति शिरसो ऽस्य / तं दृष्ट्वा कथयति / अयं विधा कस्माद् दुःप्रसह्यदुःखी कः // स तम् आह // मातुर् अपकाराद् इमं दुःप्रसह्यदुःखम् /

अथ स पुनर् अपि इतो दक्षिणेन पथा गच्छन् पश्यति /

महाकायो महोच्छ्रायपर्वतोदरसंनिभः / स्वकेशरोमप्रतिच्छन्नाङ्गः सूचीच्छिद्रोपमामुखः // dak_10.3 //

तं दृष्ट्वा स प्राह / को ऽसाव् अयम् उग्ररूपो भयानकः // स तम् आह / कस्मै चिद् दानं किंचिन्मात्रं न ददामि / दाननिवारकदानमात्सर्याद् इति //

पुनर् अपि इतो दक्षिणेन पथा गच्छन् पश्यति / अग्निकणाः शिरसि वर्षन्ति महातृषार्तः // तं दृष्ट्वा स प्राह / अहो विधेयं केन कर्मणेति // स आह //

कस्मै चित् तृषार्तायागताय पानीयं पातुं न ददामि // पुनस् तेन पातुं गच्छेद् (दक्: 105) इति, तदा स चापि मृत्तिकाम् आदाय व्ययनं कृत्वा पानीयम् आविलं कृत्वा तद्धेतोर् इदं दुःखम् //

अथ स धातुस्तेजनृपः परलोकम् इतिनिश्चितम् इति संचिन्त्य तस्माद् दक्षिणपथाद् विमुखीभूय स्वराज्यविषयम् अनुप्राप्तः //

तदा तस्य पित्रा राज्ञा चिरकालेन न प्रत्यागतेन कालगत इति मत्वा पुत्रस्य नाम्ना प्रासादः कारितः / नानावाद्यभाण्डमृदङ्गताडझल्लवीणावेणुमुकुण्डतूर्यादि च्छत्त्रध्वजचामरादि प्रासादोपरि न्यस्तम् // चाक्षराणि लिखितानि स्थापितानि / यदि तावद् धातुस्तेजकुमारो जीवति, तस्य माङ्गल्येन क्षिप्रम् आगमनाय, अथ च्युतः कालगतो वा गत्युपपत्तिस्थानविशेषतायै // इत्य् अक्षराणि लिखित्वा तासु न्यस्ताः //

अथ स धातुस्तेजो नृपतिर् दृष्ट्वा पौरजनैर् अचिह्नत्वा केनापि अविचारितः // ततस् तेन धातुस्तेजराज्ञा स्वनाम्न निर्मितप्रासादं (दक्: 106) समन्ततः परिभ्रमन् पश्यति // स्वनामलिखितं कौतूहलजातः स संलक्षयति / अहो मे मातापितृभ्यां मृत एव गृहीत इति निश्चयं मत्वा मे नाम्ना प्रतिमादिना प्रासादः कारितः / पित्रा राज्ञा तथाकृते भूयः कथं संमुखी पश्येयं / अतः कारणाद् अत्र स्थातुं मनो न रमते / कैवल्यमोक्षमार्गं साधयेयम् इत्य् उक्त्वा तस्मात् स्थानाच् चरन्न् अन्यत्र मगधाभिमुखं जगाम //

अथ मागधाः सत्त्वास् तस्मिन्न् अवसरे गृद्धकूटम् आगमनायागच्छन्ति / ततस् तेन धातुस्तेजेन ता दृष्टाः पृष्टाश् च क्व भवन्तो गच्छन्ति // तैर् उक्तं गृद्धकूटं गच्छामो बुद्धं भगवन्तं द्रष्टुम् इति // धातुस्तेजसो बुद्ध इति अश्रुतपूर्वं नाम श्रुत्वा सर्वरोमकूपाण्य् आहृष्टानि परमकुतूहलम् उत्पन्नम् / तस्यैतद् अभवत् / यन् न्व् अहम् अपि बुद्धं भगवन्तं दर्शनायोपसंक्रमेयम् इति सो ऽपि जनैः सार्धं गृद्धकूतं गच्छति //

ततः स ददर्श बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समन्वागतम् अशीत्या चानुव्यञ्जनैर् विराजितगात्रं व्योमप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गमम् इव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकं दृष्ट्वा प्रसादजातो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा पुरतो निषण्णो धर्मश्रवणाय //

अथ भगवान् आशयं ज्ञात्वा चतुरार्यसत्यप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता // यां श्रुत्वा प्रसादजातो भगवन्तम् एतद् अवोचत् // भगवन् व्याकरोतु / अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ व्याकरोतु //

अथ भगवान् आह // भविष्यसि त्वं कुलपुत्र धातुशिखरनामलोकधातोर् धातुस्तेजो नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् इति / व्याकरणं श्रुत्वा प्रव्रज्याग्रहणं चकार // तत्क्षणे साक्षाद् अर्हत्त्वं प्राप्तम् //

ततो भिक्षवस् तं दृष्ट्वाश्चर्यजाता भगवन्तं पप्रच्छुः / को ऽसौ भगवन् त्वया सम्यक्संबोधौ व्याकृत इति //

भगवान् आह // दक्षिणापथि धर्मकल्पो नाम राजा महाप्रतापवान् धर्मिष्ठः / तस्य राज्ञः सुतो ऽसौ //

भिक्षव ऊचुः // कानि भदन्त तेन कर्माणि कृतानि येनाभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकस् तेजः प्रव्रज्यार्हत्त्वं साक्षात्कृतम् इति // भगवान् आह //

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि एकनवतिकल्पे विपश्वी नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुश्याणां च बुद्धो भगवान् बन्धुमतीं महाराजधानीं नगरीम् उपनिश्रित्य विहरति स्म // अथ स भगवान् सकलबुद्धकार्यं कृत्वा इन्धनक्षयाग्निर् इव निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिवृतः / तस्माद् राज्ञा बन्धुमता शरीरे शरीरपूजां कृत्वा समन्तयोजनस्तूपं कारितं क्रोशम् उच्चत्वेन //

तेन समयेन अन्यतमश्रेष्ठिपुत्रेण तं दृष्ट्वा प्रसादजातेन पित्रा साधितानि नानाधातुमहारजतरूप्यरत्नकूटानि गृहीत्वा तस्मिन् विपश्विनः स्तूपगर्भे धातुर् आरोपितः // तेन प्रणिधानं कृतं / अनेनाहं कुशलेन पश्चिमे समये पश्चिमे काले पश्चिमके तथागते ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ व्याकरणं प्रतिलभेयम् इति //

तेन पुत्रेण कृतकुशलमूलेन तस्य पिता दक्षिणपथि धर्मकल्पो नाम राजा बभूव, तस्य पुत्रो धातुस्तेजः पूर्वजन्मन्य् अपि पितापुत्रौ //

भगवान् आह // किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ तेन कालेन तेन समयेन श्रेष्ठिपुत्र आसीद् अयं स धातुस्तेजराजा / विपश्विनः स्तूपे धातुम् आरोपितं / तेन हेतुना अभिरूपः प्रासादिको दर्शनीयतरः / अर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् इति // मयापि सम्यक्संबोधौ व्याकृतः //

भगवान् पुनर् उवाच // महानुशंसा मैत्रेय महानुशंसा भिक्षवस् तथागतस्य स्तूपबिम्बेषु धात्ववरोपणानां नैकफलानुशंसा // तच् छृणुत //

पदे सुगतसंपदां सपदि सत्प्रतिष्ठो भुवि प्रकाशितयशा भवत्य् अखिलसत्त्वधात्वाश्रयः / समुन्नततरस्थिरप्रकृतिसंपदा संश्रितो जिनप्रतिकृतौ जनेन यदि धातुर् आरोप्यते // dak_10.4 //

शक्रीं समन्ताद् अधिगम्य लक्ष्मीं द्वीपांश् च भुक्त्वा चतुरो नरेन्द्राः / अन्ते विशुद्धं पदम् आप्नुवन्ति धातोः समारोपणतो जिनस्य // dak_10.5 //

दृश्यन्ते कान्तिमन्तः शशधरवदनाः सुभ्रुवो दीर्घनेत्रा मर्त्या यन् मर्त्यलोके वरकनकनिभाः क्षान्तिसौरत्ययुक्ताः / पृथ्वीं यच् चापि राजा जलनिधिवसनां पालयंश् चक्रवर्ती तत् सर्वं बुद्धबिम्बे भवति तनुभृतां धातुम् आरोप्य भक्त्या // dak_10.6 //

तस्माद् भिक्षवो ममान्तरे मम निर्वृते ऽनायके लोके इदं सूत्रं देशयितव्यम् / श्रुत्वा च प्रसादो भवति प्रसादजाते तथा करिष्यति तथा च कृत्वा तत्फलं प्राप्यते ध्रुवम् //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां धात्ववरोपणकथा दशमः परिच्छेदः //

xi. मण्डलकथा

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो धात्ववरोपणफलानुशंसां श्रुत्वा भगवन्तं पुनर् एवम् आह //

भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि, मण्डलं सुगतस्य च / क्रियते येन पूजार्थम्, फलं तेषां कथं विभो // dak_11.1 //

भगवान् आह //

भवति कनकवर्णः सर्वरोगैर् विमुक्तः सुरमनुजविशिष्टश् चन्द्रवद् दीप्तकान्तिः / धनकनकसमृद्धो जायते राजवंशे सुगतवरगृहे ऽस्मिन् मण्डलं यः करोति // dak_11.2 //

इति भाषित्वा भगवान् तूष्णीभूतः स्थितः / तथानुष्ठिते भगवान् संचिन्तयति //

चन्द्रप्रभो बोधिसत्त्व इहागच्छत्व् इति सहचित्तोत्पादाद् भगवतश् चन्द्रप्रभो बोधिसत्त्वश् चन्द्रावभासलोकधातोर् अन्तर्हितः / तत्क्षणम् एव ऋद्ध्या विहायसा आगत्य गृद्धकूटे भगवतः पुरतो निषण्णः // स भगवतः पादौ शिरसाभिवन्दित्वा, एकान्ते निषीदति / स च साक्षाच् चन्द्र इव रूपसौन्दर्यश् चन्द्र इव प्रभाविराजितशीतरश्मिः / समन्तयोजनो ऽस्य तेजसावभासितः //

अथ स बोधिसत्त्व उत्थायासनाद् भगवन्तं त्रिधा प्रदक्षिनीकृत्य उत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणजानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्या येन भगवांस् तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तम् एतद् अवोचत् // भगवन् कस्मिन् सति भवप्रत्ययो जायते / कस्य निरोधो निरोधात् पुनर् भवेत् / किं भवो निरुध्यते //

भगवान् आह // साधु साधु चन्द्रप्रभ / भिक्षवः पश्यत यूयम् अपि तथा शृणोथ / इदं सूत्रं संप्रकाशयिष्ये दशबलसमन्वागतो ऽहं चतुर्वैशारद्यविशारद उदाराम् आर्षभं पर्षदि सिंहनादं नदामि / यद् उतास्मिन् सतीदं भवत्य् अस्योत्पादाद् इदम् उत्पद्यते / यद् उताविद्याप्रत्ययात् संस्कारः, संस्कारप्रत्ययाद् विज्ञानं विज्ञानप्रत्ययान् नामरूपं नामरूपप्रत्ययात् षडायतनं सडायतनप्रत्ययात् स्पर्शः स्पर्शप्रत्ययात् तृष्णा तृष्णाप्रत्ययाद् उपादानम् उपादानप्रत्ययाद् भवो भवप्रत्ययाज् जातिर् जातिप्रत्ययाज् जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः संभवन्ति / एवम् अस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति / यद् उतास्मिन् न सतीदं न (दक्: 113) सतीदं न भवति / अस्य निरोधाद् इदं निरुध्यते / यद् उताविद्यानिरोधात् संस्कारनिरोधः संस्कारनिरोधाद् विज्ञाननिरोधो विज्ञाननिरोधान् नामरूपनिरोधो नामरूपनिरोधात् षडायतननिरोधः षडायतननिरोधात् स्पर्शनिरोधः स्पर्शनिरोधाद् वेदनानिरोधो वेदनानिरोधात् तृष्णानिरोधस् तृष्णानिरोधाद् उपादाननिरोध उपादाननिरोधाद् भवनिरोधो भवनिरोधाज् जातिनिरोधो जातिनिरोधाज् जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा निरुध्यन्ते / एवम् अस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवति / स्वाख्यातो मे भिक्षवो धर्म उत्तानो विवृतश् छिन्नप्लोतिको यावद् देवमनुष्येभ्यः सम्यक् संप्रकाशितः //

अस्मिन् खलु धर्मपर्याये भाष्यमाणे चन्द्रप्रभेण बोधिसत्त्वेन अष्टादशावेणिकबुद्धधर्माः प्रतिलब्धाः षट्पारमिता एव प्रतिलब्धाश् च //

अथ खलु भगवांस् तस्यैव व्याकरणम् अनुप्रयच्छति //

साधु साधु कुलपुत्र, अस्मिंस् तव लोकधातौ चन्द्रप्रभो नाम तथागतो ऽर्हन् भविष्यतीति //

विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः / देवानां च मनुष्याणां शास्ता लोके भविष्यति // dak_11.3 //

अथ स बोधिसत्त्वो भगवतस् तथागतस्य व्याकरणम् अनुप्राप्य प्रसादजातेन भगवन्तं त्रिप्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा स्वभवनं प्रक्रान्तः //

अथ खलु भिक्षवस् तस्य बोधिसत्त्वस्य अभिरूपं दर्शनीयं प्रासादिकं च दृष्ट्वा भगवन्तम् एव ऊचुः // कानि भदन्त चन्द्रप्रभेण बोधिसत्त्वेन कर्माणि कृतानि, अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः // भगवान् आह //

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि एकनवतिकल्पे विपश्वी नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः सस्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् बन्धुमतीं राजधानीम् उपश्रित्य विहरति स्म // तेन खलु पुनः समयेन भगवान् विपश्वी सम्यक्संबुध्ह इहैव विहारान् निष्क्रम्य त्रायत्रिंशेषु भवनेषु विहरति //

अथ ते जनकाया भगवन्तं विना स्थातुमनो नोत्सहन्ते // ततस् ते जनकाया भगवतो विपश्विनः श्रावकोत्तमः सुनन्दभिक्षुस् तम् ऊचुः // क्व गच्छति भगवान् विपश्वी चिरं दिवसम् अदृष्ट्वा सर्वे जनकाया भगवन्तं द्रष्टुम् आकाङ्क्षमाणाः स्थिताः //

सुनन्दभिक्षुर् आह // इहैव विहारे ऽहम् एकस् तिष्ठामि, स मयापि दर्शनं न प्राप्तो भगवान् //

तेन खलु पुनः समयेनान्यतमः श्रेष्ठी महार्द्धो धर्मकामः शुद्धाशयो भगवन्तम् अर्चनार्थं पुष्पधूपादीनि गृहीत्वा विपश्यिनः सम्यक्संबुद्धस्य विहारे प्रविशति // ततस् तेन भगवन्तम् अदृष्ट्वा पृष्टः / भगवान् क्व गच्छति / कुत्र विहरति / अहो मन्दभाग्यस्य भगवान् न प्राप्त इति //

सुनन्दो ऽपि पिण्डाय प्राविक्षत् // ततस् तेन श्रेष्ठिना गोमयेनोपलिप्य मण्डलाकारं कृत्वा भगवतो ऽर्थे पूजा कृता / पुनस् तस्य बुद्धिर् उत्पन्ना // अनेनैवंविधिना गोमयेनोपलिप्य मण्डलम् अविधाय कः पूजयिष्यति / तत् कस्मान् मन उत्सहन्ते शून्यस्थाने / अत एवम् अहं सौवर्णमयं मण्डलं निर्मापयिष्ये / (दक्: 116) तथा कृते सर्वे जनकायास् तथागतपूजनाय मनःप्रसन्नतां भवेयुः // इति चिन्तयित्वा स श्रेष्ठी चतुरस्रप्रमाणेन मण्डलं कर्मकरेण कारयित्वा विहारमध्ये निर्मापितः // तदनन्तरं स श्रेष्ठी तं निर्मापयित्वा वीथिम् अवतरन् सर्वजनकायान् आहूयोक्तः // ये ये तथागतार्चनाभिलाषजनास् तस्मिन् मण्डले ऽर्चयितव्याः / यावद् भगवान् विपश्वी सम्यक्संबुद्धो नागतस् तावद् इति // तच् छ्रुत्वा ततः प्रभृति सर्वे बन्धुमतीजनकायास् तं दृष्ट्वा प्रसादजाता भगवतो ऽर्थं पूजां कृताः //

अथापरेण समयेन श्रेष्ठी मण्डलम् अभ्यर्च्य प्रणिधानं कृतम् // अनेन कुशलमूलेन वानप्रस्थबोधिसत्त्वो भवेयम् इति / पश्चिमकथागते संबोधिव्याकरणं प्रतिलभेयम् इति प्रणिधानं कृतम् // ततः स बुद्धे भगवति मनः प्रसाद्य कालं कृत्वा कौरव्यराज्ञः महिषी तस्याः कुक्षाव् उपपन्नः // ततो नवानां मासानाम् अत्ययात् पुत्रो जात अभिरूपः प्रासादिको दर्शनीयः / यदा जातमात्रेण तस्य प्रभया सर्वं (दक्: 117) नगरम् अवभासितम् / यथा चन्द्रमोदितः शीतरश्मिस् तथा प्रभया स्फुटो ऽभूत् // तस्य जातौ जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थापितम् / किं भवतु दारकस्य नामेति //

अमात्या ऊचुः // यस्माद् अस्य प्रभा निःसृता तस्माद् भवतु दारकस्य चन्द्रप्रभ इति व्यवस्थापितम् //

ततो धात्रीवर्गाभिर् उन्नीयते वर्ध्यते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिमण्डेनान्यैश् च तप्तोत्तप्तैर् उपकरणविशेषैर् आशु वर्धते ह्रदस्थम् इव पङ्कजम् / यदा चन्द्रप्रभो दारको महान् संवृत्तः // स च भद्रः कल्याणाशयः प्रकृतिमेधावित्वात् सर्वशास्त्रविद्याधिगमे कौशलः शिल्पज्ञाने मणिरागे वाद्यवादिते गीतसंज्ञाने संगीतशास्त्रे धनुविद्यादिसंपन्नो ऽभूत् //

स बन्धुमित्राश्रितदीनवर्गान् संमाननीयान् अतिथीन् गुरूंश् च / प्रह्लादयाम् आस तया समृद्ध्या देशान् महामेघ इवाभिवर्षन् // dak_11.4 //

सो ऽपरेण समयेन सहायानुचरैः परिवृतो राज्यकौशलकौतूहलं दर्शितुं समन्ततो नगराद् भ्रमन् लोकान् पश्यति / के चिद् वृद्धाः कुब्जबधिरा इन्द्रियहीना व्याधिभिः स्पृष्टास् तान् पश्यति / के चित् सुन्दररूपयौवनमददर्पा गर्जितास् तान् पश्यति // स तान् दृष्ट्वा तस्यैतद् अभवत् // इह संसारे सर्वम् अनर्थम् एवम्, इदं शरीरम् अशौचपापाकुलं रोगशोकस्थानं भयाकुलं मायानिर्मितम् अवीचिसदृशसंसारसमुद्रदुःखम् अहर्निशं प्रतापितम् / जरामरणनिवारणोपायं नास्ति / तस्मात् संसारसमुद्रतरणोपायम् अन्वेषयेयम् इति विचिन्त्य राजगृहं प्रविश्य तूष्णीं भूत्वा चिन्तयाम् आस //

रागेण जायते लोभं शोकं लोभेन जायते / शोकेन शोषयेद् गात्रं मरणं तत्र प्राप्यते // dak_11.5 //

तस्मात् सुखं न पश्यामि मानुषाणां कदा चन / ईदृशं दुःखसंसारे ऽसुखसंज्ञा विधीयते // dak_11.6 //

तथाविधे ऽसारके कः सारम् आदद्यात् //

ततः स चन्द्रप्रभः पितरं राजानं विज्ञापितवान् // तात शृणु मे वाञ्छाम् / तव शुद्धकुले जातो ऽहं कस्मै चिद् भिक्षार्थिकेभ्यः श्रमणब्राह्मणवणीपकेभ्यो दानं दातुम् इच्छामि, तात ममाभिप्रायं शृणु //

दानं नाम महानिधानम् अनुगं चौराद्यसाधारणं दानं मत्सरलोभदोषरजसः प्रक्षालनं चेतसः / संसाराध्वपरिश्रमापनयनं दानं सुखं वाहनं दानं नैकसुखोपधानसुमुखं सन्मित्रम् आत्यन्तिकम् // dak_11.7 //

विभवसमुदयं वा दीप्तिम् आज्ञागुणं वा त्रिदशपुरनिवासं रूपशोभागुणं वा / यद् अभिलषति सर्वं तत् समाप्नोति दानाद् इति परिगणितार्थः को न दानानि दद्यात् // dak_11.8 //

तस्माद् अहं प्रार्थयामि //

ततो जनकः प्रहसन् तम् उवाच // अहो शुद्धचेतो दुरासद, बालो ऽपि दानम् एव रोचते // पुनर् आह // पुत्र चन्द्रप्रभ किइन् भाषसे / नूनं तव विशये ऽन्नगृहपानगृहं सुवर्णरजतमणिमुक्तासंपरिपूर्णं तत् सर्वं तवाधीनम् / यथेच्छया दानं कुरुष्वाभिप्रायम् //

स आह // तात साधु भद्रं भवतु // इत्य् उक्त्वा पितुर् वाचः शिरसा निधाय, श्रमणब्राह्मणवणीपकेभ्यो दानानि ददाति पुण्यानि करोति //

अथ तस्य दारकस्य चन्द्रप्रभस्य संसारनैर्गुण्यं बहुदोषयुक्तं मत्वा अगारमध्या वसितुं मनो न रमते / वनप्रस्थं गन्तुमन इति चिन्तितवान् //

तस्यैतद् अभवत् //

अयुक्तम् एतन् मातापितराव् अनिवेद्य कथं गच्छेयम् / अत एव मातापितराव् अग्रे निवेद्य वनप्रस्थं गच्छेयम् इत्य् आरोच्य येन पिता तेनोपसंक्रान्त उपसंक्रम्य पितरौ चाह // तातानुजानीहि मे गृहावासे बहुदोषजालं मत्वाहं वानप्रस्थो भवेयं तत् तवाज्ञां देहीति //

एवम् उक्तौ पितरौ साश्रुवदनौ गद्गदकण्ठम् उच्छ्वास्य तम् ऊचतुः // नार्हत्य् अत्रात्मज नौ हृदये शोकशल्यव्रणम् असंरूढम् एव उद्घटयितुं परमेण दुःखेनेति //

तथा क्षमं वेत्सि गृहानुरागं श्रेयःपथं वा वनवाससौख्यम् / अस्मान् अनाथान् अपहाय गेहे कस्माद् वनं वाञ्छसि गन्तुम् एकः // dak_11.9 //

तच् छ्रुत्वा स आह // पश्यतु देव //

प्रमादमदकन्दर्पलोभद्वेषास्पदे गृहे / तद्विरुद्धस्य धर्मस्य को ऽवकाशपरिग्रहः // dak_11.10 //

विकृष्यमाणो बहुभिः कुकर्मभिः परिग्रहोपार्जनरक्षणाकुलः / अशान्तचेता व्यसनोदयागमैः कदा गृहस्थः शममार्गम् एष्यति // dak_11.11 //

इति स परिगणय्य निश्चितात्मा प्रणयमयानि सुहृद्विचेष्टितानि / अनुनयमधुराक्षरैर् वचोभिर् विषदम् अपास्य तपोवनं जगाम // dak_11.12 //

स तत्राप्रमाणानि ध्यानानि समुत्पाद्य दिवं समभिरुरोहेति //

किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ तेन कालेन तेन समयेन श्रेष्ठी आसीत् / अयम् असौ चन्द्रप्रभो बोधिसत्त्वो विपश्विनः सम्यक्संबुद्धस्य विहारे सुवर्णमयमण्डलं निर्मापितःइ / तेन कर्मणो विपाकेन कौरव्यकुले राजत्वम् अनुभूय बोधिसत्त्वो भूत्वाष्टादशावेणिकबुद्धधर्मान् षट् पारमिताः प्रतिलब्धो ऽभूत् / मयापि संबोधौ व्याकृतःइ तेन यथा प्रणिधानं कृतं तथाभूत् नान्येनेति //

(दक्: 122) महाफलानुशंसा तथागातस्य मण्डलस्य फलानुशंसा //

पुनः शृणोथ //

भवति कनकवर्णः सर्वरोगैर् विमुक्तः सुरमनुजविशिष्टश् चन्द्रवद् दीप्तकान्तिः / धनकनकसमृद्धो जायते राजवंशे सुगतवरगृहे ऽस्मिन् मण्डलं यः करोति // dak_11.13 //

ते प्राप्नुवन्ति सहसैव जनाधिपत्यं दीर्घायुषो विविधरोगभयैर् विमुक्ताः / बुद्धस्य ये हि भुवनत्रयपूजितस्य कृत्वा भवन्ति कुसुमैः सह मण्डलानि // dak_11.14 //

दिव्यैः सुखैः सकलभोगवरैश् च युक्ता मर्त्या भवन्ति कनकाधिकचारुवर्णाः / पद्माननाः स्वविकलाङ्गविशालनेत्राः पुष्पैर् गणस्य विविधैर् वसुधां विचित्र्य // dak_11.15 //

एवं शिक्षितव्यं बुद्धेषु भावेषु परीतकर्मणो ऽपि महाफलं लभ्यते //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां मण्डलकथा एकादशमः परिच्छेदः //

xii. भोजनकथा

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सत्त्वानां कुशलसंजननार्थं भगवन्तं पुनर् उवाच //

भगवञ् छ्रोतुम् इच्छ्हामि, अन्नदानस्य यत् फलम् / तत् सर्वं ब्रूहि वादीन्द्र कथं सुगतभोजनम् // dak_12.1 //

एवम् उक्ते भगवान् मैत्रेयं बोधिसत्त्वं महासत्त्वम् एवम् आह / शृणु मैत्रेय एकस्मिन्न् अन्तरे सश्रावकसंघो राजगृहे विहरामि वेणुवने कलन्दकनिवापे //

तस्मिन्न् अवसरे तत्र अन्यतरः श्रेष्ठी गृहपतिः प्रतिवसति स्म / आढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णपरिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्धी तीर्थ्याभिप्रसन्नश् च स आयुष्मता महामौद्गल्यायनेनावर्जितः / शासने सावतारितो भगवत्य् अत्यार्थम् अभिप्रसन्नः // स च गृहपतिर् उदारो ऽधिमुक्तस् तेनायुष्मान् महामौद्गल्यायन उक्तः / सहाया मे भवन्त, इच्छामि भगवतः पूजां कर्तुम् इति / अधिवासयत्य् आयुष्मान् महामौद्गल्यायनस् तस्य गृहपतेस् तूष्णीभावेन व्यवस्थितः //

अथायुष्मान् महामौद्गल्यायनस् तं गृहपतिम् आदाय येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्त उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णः / एकान्ते निषण्ण आयुष्मान् महामौद्गल्यायनो भगवन्तम् इदम् अवोचत् // अयं भदन्त गृहपतिर् आकाङ्क्षति भगवन्तं सश्रावकसंघं भोजयितुम् इति / तद् अस्य भगवान् अधिवासयन्न् अनुकम्पाम् उपादायेति / अधिवासयति भगवांस् तस्य गृहपतेस् तूष्णीभावेन //

अथ स गृहपतिर् भगवतस् तूष्णीभावेनाधिवासनां विदित्वा शतरसम् आहारं समुपादाय भगवतः पुरतः पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनानि च // आयुष्मतापि महामौद्गल्यायनेन शक्रो देवेन्द्रो ऽधीष्ठः क्रियताम् अस्य गृहपतेर् उपसंहारम् इति // ततस् तत्क्षणम् एव शक्रेण देवेन्द्रेण सर्वं वेणुवनं चन्दनवनं निर्मितम् //

ऐरावतसुप्रतिष्ठितसदृशानि च नागसहस्राणि वालव्यजनेन वीजयन्ति सुप्रियपञ्चशिखतुम्बुरुप्रभृतीनि चानेकानि गन्धर्वसहस्राण्य् उपचितानि, ये विचित्रैर् वाद्यविशेषैर् वाद्यं कुर्वन्ति दिव्यसुधाभोजनम् //

ततः स गृहपतिर् दिव्यमानुष्यैर् उपकरणैर् भगवन्तम् उपस्थाय सर्वाङ्गेन भगवतः पादयोर् निपत्य प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धः // अनेन कुशलमूलेनाहं चित्तोत्पादेन देयधर्मपरित्यागेन चान्धे लोके ऽनायके ऽपरिणायके बुद्धो भूयाम् इति //

अथ भगवांस् तस्य गृहपतेर् हेतुपरंपरां कर्मपरंपरां च ज्ञात्वा स्मितं प्राविष्करोति // तस्मिन् समये नीलपीतलोहितावदाता अर्चिषो भगवतो मुखद्वारान् निश्चरन्ति / निश्चरित्वा, अध ऊर्द्धभवाग्रपर्यन्तम् अवभास्य / अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिप्रदक्षिणीकृत्य भगवत उष्णीषे ऽन्तर्हितो ऽभूत् //

अथायुष्मान् आनन्दः कृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ //

नानाविधो रङ्गसहस्रचित्रो वक्त्रान्तरान् निष्कसितः कलापः / अवभासिता येन दिशः समन्ताद् दिवाकरेणोदयता यथैव // dak_12.2 //

विगतोद्भवा दैन्यमदप्रहीणा बुद्धा जगत्य् उत्तमहेतुभूताः / नाकारणं शङ्खम्मालगौरं स्मितम् उपदर्शयन्ति जिना जितारयः // dak_12.3 //

तत्कालं स्वयम् अधिगम्य वीर बुद्ध्या श्रोतॄणां श्रवण जिनेन्द्र काङ्क्षतानाम् / धीराभिर् मुनिवृष वाग्भिर् उत्तमाभिर् उत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः // dak_12.4 // नाकस्माल् लवणजलाद्रिराजधैर्याः संबुद्धाः स्मितम् उपदर्शयन्ति नाथाः / यस्यार्थे स्मितम् उपदर्शयन्ति धीरास् तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जनौघा इति //

dak_12.5 //

भगवान् आह // एवम् एतद् आनन्दैवम् एतन् नाहेत्व् अप्रत्ययम् आनन्द ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति / पश्यानन्दानेन गृहपतिना ममैवंविधं सत्कारं कृतम् / एवं भगवत एष आनन्द गृहपतिर् अनेन कुशलमूलेन चित्तोत्पादेन देयधर्मपरित्यागेन च त्रिकल्पासंख्येयसमुदानीतां बोधिं समुदानीय करुणापरिभाविताः षट् पारमिताः परिपूर्य दिव्यान्नदो नाम सम्यक्संबुद्धो भविष्यति / अयम् अस्य देयधर्मो यो ममान्तिके चित्तप्रसादः //

एतच् च प्रकरणं राजा बिम्बिसारो मागधाश् च परिचारकाच् छ्रुत्वा परं विस्मयम् आपन्नाः //

भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः //

पश्य भगवन् यावद् अनेन गृहपतिना भगवान् सश्रावकसंघो दिव्यमानुषिकाभिर् ऋद्धिभिर् अभ्यर्चित इति //

भगवान् आह // तथागतेनैवैतानि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति / न हि भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि / शुभाशुभानि पच्यन्ते, कदापि न प्रणश्यन्ति //

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि पूर्णो नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् // अथ पूर्णो नाम सम्यक्संबुद्धो जनपदचारिकं चरन्न् अन्यतमराजधानीम् अनुप्राप्तः / अश्रौषीद् राजा क्षत्रियः पूर्णसम्यक्संबुद्धो जनपदचारिकां चरन् स्वविषयम् अनुप्राप्त इति श्रुत्वा च पुनर् महत्या राजर्द्ध्या महता राजानुभावेन समन्वागतो येन पूर्णः सम्यक्संबुद्धस् तेनोपसंक्रान्त (दक्: 128) उपसंक्रम्य पूर्णसम्यक्संबुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णः / एकान्ते निषण्णं राजानं क्षत्रियं पूर्णः सम्यक्संबुद्धो बोधिकरैर् धर्मैः समादापयति //

अथ राजा क्षत्रियो बुद्धे भगवति चित्तप्रसादजातः, पूर्णसम्यक्षंबुद्धं सश्रावकसंघं त्रैमासिकं चीवरपिण्डपात्रशयनासनग्लनप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैर् उपस्थाय भगवतः ससंघस्य विविधान्नपानभोज्यानि ददाति, भगवतो रत्नमयप्रतिमां कारयित्वा बुद्धहर्षं कारितवान् / यत्रानेकैः प्राणिशतसहस्रैर् महाप्रसादो लब्धः //

तद्धेतुकं तत्प्रत्ययं च ते परिनिर्वृताः //

किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ तेन कालेन तेन समयेन राजा बभूवाहं सः / यन् मया पूर्णसम्यक्संबुद्धस्य तादृशी भोज्यानि च पूजा कृता, तेन संसारे ऽनन्तं सुखम् अनुभूतं तेनैव च हेतुना तथागतस्य च मे श्रेष्ठिना शक्रेण च देवलोकैर् ईदृशी पूजा कृता / तस्मात् तर्हि भिक्षव एवं शिक्षितव्यं यच् छास्तारं सत्करिष्यामो गुरुकरिष्याम इति //

(दक्: 129) महानुशंसान्नदानभोजनस्य // पुनश् च शृणुत //

कान्तापाणिसरोजपत्त्रविधृतां सद्वर्णगन्धोज्ज्वलां स्वादुस्पर्शसुखां सुराः सुरपुरे यद् देववृन्दारकैः / भास्वत्काञ्चनभाजनेषु निहिताम् अश्नन्ति दिव्यां सुधां तद् बुद्धप्रमुखार्यसंघविषये न्यस्तान्नदानात् फलम् // dak_12.6 //

मैत्र्या यः सह किंकरैः स्मररिपुं निर्जित्य वज्रासने क्लेशारीन् अपि यो दुरन्तविषयान् अन्तश्चरान् दुर्जनान् / स्कन्धारातिम् अपि प्रसह्य सुगतो मृत्युं च नीत्वा वशं प्राप्तः सर्वरसाग्रभोगवशितां सो ऽप्य् अन्नदानोदयात् // dak_12.7 //

संपूर्णसर्वाङ्गसमन्वितं च श्रीमत्सुखाद्यप्रतिभानयुक्तम् / आयुर् बलं वर्णम् उदाररूपं प्राप्नोति विद्वान् अशनप्रदानात् // dak_12.8 //

निर्जित्य शत्रून् बलवीर्ययुक्तान् लक्ष्मीं समासाद्य च ये नरेन्द्राः / स्वादूनि भोज्यानि समाप्नुवन्ति भोज्यप्रदानाद् द्विपदास् तद् एतत् // dak_12.9 //

अन्नदानं वरं श्रेष्ठम् अन्नदानात् परं न हि / क्षुद्दुःखार्तात् परं नास्ति तस्माद् अन्नं गरीयसम् // dak_12.10 //

अन्नेन रहितो यश् च बलवीर्यं न चास्य च / कार्यकारण उत्साहे तस्योत्साहं न विद्यते // dak_12.11 //

व्रतदेवार्चने चान्ये रतिक्रीडा विनश्यति / काले भुक्तं विहीनस्य कथाज्ञानं च हीयते // dak_12.12 //

येषाम् अन्नविहीनानां सर्वधर्मं विषीदति / तस्मात् सर्वं प्रयत्नेन अन्नदानं तु चीयसे // dak_12.13 //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां भोजनकथा द्वादशः परिच्छेदः //

xiii. पानकथा

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत् //

अपरं श्रोतुम् इच्छामि पानदानस्य यत् फलम् / तत् सर्वं वद वादीन्द्र सर्वलोकाभिभोधने // dak_13.1 //

भगवान् आह //

शृणु मैत्रेय वक्ष्यामि पानदानस्य यत् फलम् / एकाग्रमानसो भूत्वा नूनं लोकहितेच्छया // dak_13.2 //

ये संघे प्रतिपादयन्ति मुदितास् तृष्णाच्छिदं पानकं हृद्यस्वादुरसान्वितं पटुतरं गन्धाभिरामं प्रियम् क्षित्वा ते ऽभवलालसा भवभयां तृष्णालतां प्रज्ञया पारं यान्ति भवार्णवस्य नियतं दत्त्वा शुभं पानकम् // dak_13.3 //

तद्यथानुश्रूयते //

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि अस्मिन्न् एव भद्रकल्पे विंशतिवर्षसहस्रायुषि प्रजायां लोकनायकः काश्यपो नाम सम्यक्षंबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् वाराणसीं नगरीम् उपनिश्रित्य विहरति स्म ऋषिपतने मृगदावे // तत्रान्यतमा अष्टौ भिक्षव अध्वानं प्रतिपन्ना भगवन्तं दर्शनाय ते सूर्यांशुभिर् दग्धास् तृष्णार्ताः कूपसंनिधौ गच्छन्ति / तत्रान्यतरा दारिका पानीयघटं (दक्: 132) पूरयित्वा गता / ततो भिक्षवस् ताम् ऊचुः // भगिनि पानीयम् अनुप्रयच्छेति //

ततस् तस्या मात्सर्यम् उत्पन्नम् / सागृहीतपरिष्कारा भिक्षून् उवाच // भिक्षवो यदि म्रियेध्वं तथापि न युष्मभ्यं ददाम्य् अपि पानीयम् / घटो मे ऊनो भविष्यतीति // ततो ऽमी भिक्षवस् तृषार्ता निराशया प्रक्रान्ताः //

ततो मगधविषये महाढ्यः सिंहकेतुर् नाम सार्थवाहस् तस्य पुत्री पानीयघटम् आदाय पानीयं गृहीतुं गृहद्वाराद् बहिर् निःसृता // ततस् ते ऊचुः //

भद्रे दारिके ऽस्माकम् अतितृषा, पानीयं पातुं तद् देहीति //

अथ सा दारिका परमचातुर्यधर्माशया तान् भिक्षून् उवाच // भदन्तो भिक्षवः प्रविशध्वम् अत्र तिष्ठन्तु / अहम् एव प्रालेयपानीयं शीघ्रतरम् आनयामि // इत्य् उक्त्वा सा दारिका प्रक्रान्ता, प्रक्रमित्वा पानीयघटं तूर्णम् आदाय स्वनिवेशनं प्रविश्य पितरम् उवाच // तात भिक्षवो ऽस्माकं द्वारमूलेष्व् अवतिष्ठन्ति / अस्मिन्न् इदाद्यकाले परिश्रमतृषार्तेन चागताः / तेभ्यो गुडशर्करामरीचानि यथायोग्यानुसारैः परितानि ददातु, पानं प्रसज्ज्य ददामि //

ततः स सिंहकेतुः सार्थवाहः पुत्रीवचनम् उपश्रुत्य तथा दत्तवान् / सा दारिका परमप्रीत्या प्रसादजातेन तत्क्षणम् एव (दक्: 133) शीतोदकैः शर्करादिगणैः पानं प्रसज्ज्य तेभ्यो दत्तवती // तदा भिक्षुभिः संगृह्य पीतं पीत्वा च तां दारिकाम् ऊचुः // भद्रे दारिके भद्रम् /

भद्रम् अस्तु सदा भद्रे यच् चित्तं तद् अभीप्सितम् / चित्तोत्साहं तथा बुद्धे भवतु ते सदा शुभम् // dak_13.4 //

अथ सा दारिका बुद्धनामाश्रुतपूर्वं च श्रुत्वा बुद्धस्य वर्णनं प्रसादजातेन तान् भिक्षून् उवाच //

भदन्तो भिक्षवः कुत्र कीदृशो भगवान् कथम् / बुद्धनाम न जानामि तद्विशेषं वदत गुणम् // dak_13.5 //

भिक्षव ऊचुः // महाप्रभावो हि दारिके बुद्धस्य / काश्यपो भगवान् सर्वसत्त्वेभ्यो धर्मं निर्दिश्य, अत्र ऋषिपतने मृगदावे विहरति //

अथ सा दारिका तान् भिक्षून् उवाच // भिक्षवः काश्यपबुद्धे प्रसादो मे जातः / नियतं पूजयिष्यामि / काश्यपभगवते मद्वचनेन प्रणामम् अल्पाबाधताम् इति ब्रूथः //

ततो भिक्षवो ऽप्य् एवम् एव वक्ष्याम इत्य् उक्त्वा प्रक्रान्ताः //

अथाष्टौ भिक्षव ऋषिपतने मृगदावे येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्ता उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते (दक्: 134) निषण्णाः / चैकान्ते निषण्णास् तस्या दारिकाया अल्पाबाधतां कुशलवार्त्तां प्रोचुः // ततो भगवान् काश्यपः सभां कारितवान् //

अथ तस्या दारिकाया मनस्य् एतद् अभवत् / यन् न्व् अहम् अष्टौ भिक्षून् पानप्रदानैः संतोषिता, तत् तथा मे मनः संतोषिता भवामि / तथा भगवन्तं काश्यपं पानेन प्रतिपादयामि च संघान् // ततः सा दारिका पितरं निवेद्य सज्जीकृता भगवन्तं मानितुम् //

ततः सिंहकेतुः सार्थवाहस् तस्या दारिकायाः प्रसादम् अभिवृद्ध्यर्थं यद् यद् अभिप्रायं तत् तत् तस्यै दत्तानि // ततो ऽसौ दारिका भगवान् काश्यपः सश्रावकसंघः श्वो ऽन्तर्गृहे भक्ष्येणोपनिमन्त्रितः // अधिवासितं च भगवता तस्या अनुग्रहार्थम् // अथ सा दारिका प्रभूतगन्धमाल्यविलेपनसंग्रहं कृतवती // सा चाहारपानादि सज्जीकृत्य भगवतो दूतेन कालम् आरोचयति // समयो भदन्त सर्वं सज्जीकृतं, यस्येदानीं भगवान् कालं मन्यत इति //

अथ काश्यपो भगवान् भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो येन सिंहकेतोः सार्थवाहस्य निवेशनं तेनोपसंक्रान्त उपसंक्रम्य पुरस्ताद् भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः // अथ सा दारिका सुखोपनिषण्णं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघं विदित्वा पादार्घं दत्त्वा पञ्चकामगुणैः स्वहस्तेन संतर्पिता //

पुनः स्वेच्छया कारितानि शर्करापानगुडपान-ओषधीपानक्षीरपानमधुरसपानानि समर्पितानि // ततस् तत्लिआगतेन तस्याः प्रसादम् अभिवृद्ध्यर्थम् अतृष्णयापि सुखेन पीतम् / तथागतानां कदा चन तृष्णा न विद्यते न बुभूक्षा न श्रमो न स्त्यानमिद्धं न शीतोष्णता, न गात्रे मलेन सज्जते, पृथिव्याम् अवक्रमति रजसा नोपलिप्तपादस् तथापि पादप्रक्षालितं स्नानम् अपि कृतं लोकानुवर्तनार्थं सत्त्वानां फलप्राप्तिहेतोर् भुञ्जति पिबति / यद् यद् ददाति तत् तत् प्रतिगृहीतस् तथागतैः // अथ सा दारिका तथागतेन सुखेन पीतं दृष्ट्वात्यन्तं प्रसाद्य मूलनिकृन्तनम् इव भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा प्रणिधानं कृतम् //

अनेन कुशलमूलेनाहं यत्र यत्रोपपद्यते तत्र तत्र जातौ जातौ जातिस्मरा भवेयम् / तद् अनुस्मृत्य बुद्धे भगवति पूजिते प्रसन्ना भवामि / तथागतं पूजासत्कारं करिस्यामीति // ततः सा दारिका बुद्धेष्व् अभिप्रसाद्य कालगता प्रणीतेषु देवेषु त्रायत्रिंशेषूपपन्ना // पञ्चशतपरिवारापरिवृता साभूद् दिव्यप्रासादे सुखोपविष्टे नानासंगीतिवाद्यप्रवादिते निष्पुंसके / अचिरोपपन्नस्य स्त्रिया वा पुरुषस्य वा त्रीणि चित्तान्य् उत्पद्यन्ते / कुतश् च्युता कुत्रोपपन्ना केन कर्मणेति // सा पश्यति, मानुष्येभ्यश् च्युता इहोपपन्ना / अपि तु काश्यपे भगवति सत्कारकृता तेन कुशलमूलेन देवेष्वूपपन्ना इति //

अथ सा पानदायिकादेवकन्याया एतद् अभवत् // न मम प्रतिरूपं स्याद् यद् अहं पर्युषितपरिवासा, काश्यपभगवन्तं दर्शनायोपसंक्रमेयम् इति / ज्ञानदर्शनं प्रवर्तते // काश्यपो भगवान् बुधकार्यं कृत्वा निर्वाणं ययौ // तस्य धातुस्तूपो महान् वर्तते // अथ तस्या एतद् अभवत् // अहो मन्दभाग्याहं कुत्र दर्शयेयम् अहं भगवन्तं काश्यपम् // अथ सानुस्मरति श्रुतं मया, सर्षपफलमात्रं तथागतानां शरीरधातुं पूजयिष्यतिन्, तैर् विशुद्धिफलं प्राप्यते / पापात्मनः पापं प्रशमं गच्छति // इत्य् उक्त्वा सा पानप्रदायिका (दक्: 137) देवकन्या पञ्चशतपरिवारासुरकन्यापरिवृता रात्रौ प्रशान्तायां विविधानि मान्दारवाणि पारिजातादि गन्धमाल्यपुष्पधूपादिना गृहीत्वा यत्र काश्यपभगवतो धातुस्तूपस् तत्रागत्य मान्दारवैः पुष्पैर् अवकिरति // अवकीर्य प्रदक्षिणीकृत्य स्वभवनं गता //

अथ तस्याः पानप्रदायिकादेवकन्यायास् तृषा न बबाधे, तद् एव मनुष्यभूते ऽष्टभ्यो ऽष्टाङ्गपानीयं निसृष्टम् अनेन कुशलमूलेन / तस्माद् भिक्षवो मनुजैः पानदानं प्रदातव्यम् उदपानकादि कर्तव्यं तडागवापीकूपपुष्करिण्यादि कर्तव्यम् // भिक्षव ऊचुः // प्रबोधो ऽहं सुगत प्रबोधो ऽहं भगवन् / अथाप्य् अन्या स्त्री भिक्षुभ्यो मात्सर्यकारिणी पानीयं न ददाति स्त्री कुत्र गता किं फलं प्राप्तम् इति //

भगवान् आह // किं वक्तव्यं भिक्षवो ऽसौ दारिका तेन मात्सर्येणासेवितेन भावितेन बहुलीकृतेन कालं कृत्वा प्रेतेषूपपन्ना दग्धस्थूणाकृतिः स्वकेशरोमसंछन्ना सूचीच्छिद्रोपममुखा, (दक्: 138) अस्थियन्त्रबहूच्छ्रितैः पर्वतोपमकुक्षि आदीप्ता प्रज्वलिता एकज्वलीभूता प्यायान्ती आर्तस्वरं क्रन्दन्ती तृषार्ता दुःखां तीव्रां खरां कटुकाम् अमनापां वेदनां वेदयमाना // अथ सा तृष्णया पानीयं पातुं यत्र यत्राभिगच्छति ततो दर्शनमात्रेण चास्या नद्युदपानानि शुष्यन्ति // यदा देवो वर्षति तदास्या उपरि सविस्फुलिङ्गम् अङ्गारवर्षं पतति //

एवंविधां दुःखां तीव्रां खरां कटुकाम् अमनापां वेदनां वेदयते //

तस्माद् भिक्षवो यन् मात्सर्यप्रहाणाय व्यायन्तव्यम् //

महापुण्यता पानदानता महानुशम्सा, पुनः शृणुत भिक्षवः //

प्रेङ्खन्नीलसरोजगर्भम् अमलं यत् पद्मरागारुणं काम्यं काञ्चनभाजने विनिहितं प्रालेयमिश्रं मधु / किंचित्ताम्रविलोचनप्रियतमाप्रत्यर्पितं पीयते संगीतध्वनिसंगतं नरवरैस् तत् पानदानात् फलम् // dak_13.6 //

यद् वैडूर्येन्द्रनीलप्रवरविरचितैर् भाजनैः शातकौम्भैर् देवा दिव्याङ्गनाभिः स्तनकलशभरव्याप्तवक्षः स्थलाभिः / पानं प्रीतिप्रसक्ताः सह मधु मधुरं माधवं वा पिबन्ति प्रोक्तं प्राज्ञैः फलं तद् गुणनिचितगणे पानदानस्य रम्यम् // dak_13.7 //

यत् पानं वर्णगन्धप्रभृतिगुणयुतं कल्पितं तृड्विनाशि श्लेष्माघातोग्रवातप्रशमनचतुरं पिप्पलीखण्डचूर्णम् / ग्रीष्मे प्रालेयभिन्नं शशिकरसदृशे भाजने संस्कृतं तद् दत्त्वा संघे प्रभक्त्यामरभुवनगतो दिव्यम् आप्नोति पानम् // dak_13.8 //

मधुमधुरम् उदारम् आदरेण प्रवरगणाय ददाति पानकं यः / दिवि भुवि सकले स पानम् अग्र्यं पिबति चिरं प्रवराङ्गनोपनीतम् // dak_13.9 //

श्रद्धाप्रसन्नमनसो भुवि ये मनुष्याः संघाय पानकवरं प्रदिशन्ति काले / सम्सारपर्वतदरीतटवाससंस्थास् ते प्राप्नुवन्ति सततं मधुरं सुपानम् //

dak_13.10 //

ये संघे प्रतिपादयन्ति मुदितास् तृष्णाच्छिदं पानकं हृद्यस्वादुरसान्वितं पटुतरं गन्धाभिरामं प्रियम् / क्षित्वा ते ऽभवलालसा भवभयां तृष्णालातम् प्रज्ञया पारं यान्ति भवार्णवस्य नियतं दत्त्वा शुभं पानकम् // dak_13.11 //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां पानकथा त्रयोदशमः परिच्छेदः //

xiv. वस्त्रकथा

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत् //

श्रोतुम् इच्छामि तन् नाथ तव वचो ऽमृतोपमम् / वस्त्राणां च कथां भव्यां कथयस्व महाविभो // dak_14.1 //

भगवान् आह //

शृणु मैत्रेय वक्ष्ये ऽहं वस्त्रदानस्य वर्णनम् / कथिनवस्त्रदानेन सह वस्त्रेण जायते // dak_14.2 //

एकस्मिन्न् अन्तरे काले कपिलवस्तुनि विहरामि न्यग्रोधारामे सश्रावकसंघः //

तस्मिन् कपिलवस्तुनि महानगरवरे, अन्यतमः शाक्येषु रोहिणो नाम शाक्यः प्रतिवसति, आढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णविशालपरिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो वैश्रवणप्रतिस्पर्धी / तस्य पत्न्या न पुत्रो न दुहिता / स करे कपोलं कृत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः / अनेकधनसमुदितं मे गृहं न च मे पुत्रो न दुहिता / ममात्ययाद् अवश्यम् एव सर्वस्वं राजविधेयं भविस्यति / इति मत्वातीव परिदेवते, परमव्याकुली अभूत् //

अथास्य दैवयोगाद् अचिरेणान्यतमदेवनिकायाच् च्युत्वा तस्याः प्रजापत्याः कुक्षिम् अवक्रान्ता / ततस् तया स्वामी निवेदितः / ततः स्वामिनैवं विदितं ततः स्वामिनोच्यते // भद्रे यदि पुत्रं जनिष्यसीत्य् एवं कुशलम् / अथ दुहितरं तयैव सह त्वां निष्कासयामीति //

यावद् अष्टानां नवानां वा मासानाम् अत्ययात् प्रसूता दारिका जाता अभिरूपा प्रासादिका अतिक्रान्ता मनुष्यवर्णम् असंप्राप्ता च दिव्यवर्णशुक्लवस्त्रैः प्रावृता अलिप्ता गर्भमलेन / यावद् रोहिणेन श्रुतं प्रजापती ते प्रसूता दारिका जातेति / स कुपितः प्रविष्टः / ततो ऽस्य प्रजापत्या दिव्यवस्त्रप्रावृता दारिकोपनीता / ततो रोहिणः शाक्यो दारिकां दृष्ट्वा परं विस्मयम् आपनः //

अहो आश्चर्य मे पुत्री कीदृशी रूपशोभिता / वस्त्रेण सह जातासौ केन कर्मण जायते // dak_14.3 // ततस् तस्या जातौ जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थापितं, शुक्लवस्त्रप्रावृता तस्माद् भवतु दारिकायाः शुक्लेति नाम स्थापिता // सा दारिका क्रमतो उपकरणविशेषैर् आशु वर्धते ह्रदस्थम् इय पङ्कजम् // यथा यथा च शुक्ला दारिका वर्धते तथा तथा तान्य् अपि वस्त्राणि वर्धन्ते, न च मलिनी भवन्ति न चास्या कायो मलेनाभिभूयते //

यदा शुक्ला दारिका क्रमेण महती संवृत्ता तदास्या बहवः कुमारा भार्यार्थे याचनका आगच्छन्ति राजपुत्रा अमात्यपुत्राश् च / ततस् तैर् उपद्रूयमाणः पिता चास्याः करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः / यद्य् एकस्मै दास्यामि, अन्ये मे ऽमित्रा भविष्यन्तीति //

यावद् असौ दारिका पितरं चिन्तापरम् अवेक्ष्योवाच // तात किम् असि चिन्तापर इति / तेन सो ऽर्थो विस्तरेण समाख्यातः /

शृणु चिन्तापरस्यार्थं कथयामि दारिके न्व् अहम् / त्वाम् एव सह धर्माय राजपुत्राः समागताः // dak_14.4 //

बहवो ऽमात्यपुत्राश् च, आगच्छन्ति दिने दिने / तस्माच् चिन्तापरो ऽभूवं कस्मै दास्याम्य् अहं नु भो // dak_14.5 //

दारिका कथयति तात न ते शोकः कर्तव्यो नाहं कामेनार्थिनी // यतश् च //

कामोपभोग्यधनधान्यशरीरगेहं सर्वं ह्य् अनर्थम् अतिचञ्चलभङ्गुरं च / सौदामनीव जगतां क्षणमात्रहृद्यं दृष्ट्वाप्य् अनर्थं सुगते खलु संव्रजामि // dak_14.6 //

अनित्य संसारम् अनित्य कोषम् अनित्य सौहृद्य सपुत्रदारा / अनित्य राज्यं विविधोपभोग्यं संसारके सर्वम् अनित्यम् एव // dak_14.7 //

तस्मात् सुसारं खलु पुण्यम् एव बन्धुर् न पुण्याद् अपरो ऽस्ति कश् चित् / दीपश् च रात्रौ सघनान्धकारे सुखप्रदाता कलुषप्रहर्ता // dak_14.8 //

ततो तस्माद् भगवच्छासने प्रव्रजिष्यामि, अनुजानीहि मां तातेति // यावद् असौ माता पितराव् अनुज्ञाप्य भगवच्छासने प्रव्रजिता / येनैव वस्त्रेण प्रवृता जाता तत् तेनैवं परिपूर्णं पञ्चचीवरं संपन्नम् / तया युज्यमानया घटमानया व्यायच्छमानया, इदम् एव पञ्चगण्डकसंसारचक्रं चलाचलं विदित्वा सर्वसंस्कारगतीः शतनपतनविकरणविध्वंसनधर्मतया प्राहत्य सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् / अर्हन्ती संवृत्ता, त्रैधातुकवीतरागा समलोष्टकाञ्चना आकाशपाणितलसमचित्ता वासीचन्दनकल्पा विद्याविदारिताण्डकोशा विद्याभिज्ञा प्रतिसंवित्प्राप्ता भवलाभलोभसत्कारपराङ्मुखा (दक्: 145) सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्या मन्याभिवाद्या च संवृत्ता // तदा भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः // कानि भदन्त शुक्लया कर्माणि कृतानि यनाढ्ये कुले जाताभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका शुक्लवस्त्रप्रावृता जाता प्रव्रज्य चार्हत्त्वं साक्षात्कृतम् इति //

भगवान् आह // शुक्लयैव भिक्षवः पूर्वम् अन्यासु जातिषु कर्मणि कृतान्य् उपचितानि विपच्यन्ते शुभान्य् अशुभानि / तच् छृणु //

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि अस्मिन्न् एव भद्रकल्पे विंशतिवर्षसहस्रायुषि प्रजायां काश्यपो नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुसदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् वाराणसीं नगरीम् उपनिश्रित्य विहरति ऋषिपतने मृगदावे / यावद् अन्यतरा श्रेष्ठिभार्या श्रद्धा भद्रा कल्याणाशया, केन चिद् एव करणीयेन ऋषिपतनं गता //

अथासौ ददर्श बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या चानुव्यञ्जनैर् विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गमम् इव रत्नपर्वतं (दक्: 146) समन्ततो भद्रकं सहदर्शनाच् च भगवतः पादाभिवन्दनं कृत्वा पुरस्तान् निषण्णा धर्मश्रवणाय / ततो ऽस्या भगवता काश्यपेन धर्मो देशितस् तया लब्धप्रसादया भगवन्तं सश्रावकसंघं मम गृहे पूजायामि / इत्य् उक्त्वा सा भिक्षुसंघाय कथिनचीवरम् अनुप्रदत्तं क्रमेण च मातापितराव् अनुज्ञाप्य भगवच्छासने प्रव्रजिता //

किं मन्यध्वे भिक्षवो यासौ श्रेष्ठिभार्या, एषैवासौ शुक्ला भिक्षुणी / यद् अनया भिक्षुसंघाय कथिनचीवरम् अनुप्रदत्तं तेन शुक्लवस्त्रप्रावृता जाता / यद् ब्रह्मचर्यवासः परिपालितस् तेनेह जन्मन्य् अर्हत्त्वं साक्षात्कृतम् इति //

वस्त्रप्रदानस्य महानुशंसा मनुष्यलोकेषु च देवलोके / यत् काङ्क्षवस्त्रं तद् एव लभन्ते ये चैव लोकाः खलु भक्तिपूर्वैः // dak_14.9 //

ये नीलपीतहरितारुणशुक्लचित्रवर्णप्रभेदरचितोज्ज्वलवस्त्रमालाम् / यच्छन्ति लोकगुरवे सगणोत्तमाय ते प्राप्नुवन्त्य् अभिमतप्रवराम्बराणि //

dak_14.10 //

यः संघायाशेषगणानां प्रवराय श्राद्धो भक्त्या चीवरमालां प्रददाति / स प्राप्नोति ह्रीवसनं वस्त्रवरिष्ठं काषायं च क्लेशकषायप्रतिपक्षम् //

dak_14.11 //

दत्त्वा सत्पिङ्गचित्रस्तबकविरचिता नीलपीतावदातै रक्तैर् अन्यैश् च रम्यैः सुरुचिरवसनैश् चीवरैश् चारुमालाः / दिव्यं वामुक्तवस्त्रं सुगतसुतगणायाभिरूपो मनोज्ञो ह्रीवस्त्रालंकृतात्मा भवति पटुमतिः सर्वधर्मेश्वरः सः // dak_14.12 //

पुनश् च //

ग्रीवाशिरश्चरणबाहुसमाश्रितस्य वैडूर्यहाटकमयस्य समुक्तकस्य / गात्रस्य भूषणविधेर् दिवि वा क्षितौ वा श्रेष्ठं विभूषणम् अतः प्रवदन्ति वस्त्रम् // dak_14.13 //

न केवलम् //

रूपान्वितो ऽपि कुलजो ऽपि विचक्षणो ऽपि लोकेषु शास्त्रमय _ ^ कृतश्रमो ऽपि / शीलादिभिर् गुणगणैः समलंकृतो ऽपि न भ्राजते दिवि सुवस्त्रम् ऋते मनुष्यः // dak_14.14 //

तस्माद् विभूषणम् अतुल्यम् अवेक्ष्य वस्त्रं शीतोष्णतामसकसंप्रतिवारणं च / ह्रीवस्त्रम् अप्रतिसमं समवाप्तुकामैर् वस्त्रप्रदानम् असकृन् मनुजैः प्रदेयम् // dak_14.15 //

चन्द्रांशुविस्फुरितचामरहेमदण्डैः सिंहासने परिनिषद्य सितातपत्रैः / सौवर्णरत्नमकुटैः शिरभूषितो ऽपि श्रीचक्रवर्तिर् अपि वस्त्रम् ऋते न भाति // dak_14.16 //

श्रीमद्धनेन्द्रनिवसत्यलकापुरे च जिह्वासहस्रफणिभूषितभोगवत्याम् / कैलासमेरुशिखरे सुरसंघमध्ये ब्रह्मेन्द्ररुद्रम् अपि वस्त्रम् ऋते न भाति // dak_14.17 //

एवं भिक्षवः कृष्णानि कर्माण्य् अपास्य, शुक्लेष्व् एव कर्मस्वाभोगः करणीय इत्य् एवं भिक्षवः शिक्षितव्यम् // इदम् अवोचद् भगवान् आत्तमनसस् ते भिक्षवो भाषितम् अभ्यनन्दन्न् इति //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां वस्त्रकथा चतुर्दशमः परिच्छेदः //

xv. पुष्पकथा

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत् //

भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि पुष्पस्यारोहणं फलम् / पुष्पाणां वर्णभेदेन भाषस्व कौसुमां कथाम् // dak.15_1 //

भगवान् आह //

शक्राधिकाः प्रवरभोगसमन्वितास् ते पद्मेन्दुकान्तिवपुषो वरकीर्तियुक्ताः / शक्रान् विजित्य रभसा सततं भवन्ति बुद्धाय ये सुकुसुमैः प्रकिरन्ति पूजाम् // dak.15_2 //

एवं बहुगुणं मत्वा मत्वा महाफलं पुनः / बुद्धपूजां प्रकुर्वन्तु विविधैः कुसुमैर् नराः // dak.15_3 //

तद्यथा //

अस्ति देवेषु त्रायत्रिंशेषु कुसुमगन्धिनी नाम देवकन्या / सा पुष्पविमानम् आरुह्य स्वर्गं स्वर्गाद् भ्रमति पञ्चशतदेवकन्यासहायपरिवृता // ततः क्रमतः सा कुसुमगन्धिनी देवकन्या शक्रस्य देवेन्द्रस्य सुधर्मया देवसभायाः समीपम् उपसंक्रान्ता // अथ दूराद् ददर्श शक्रो देवेन्द्रस् तां देवकन्यां नानापुष्पविमानालंकृताम् उत्तप्तकुशलमूलां दृष्ट्वा गाथया प्रत्यभाषत //

अहो आश्चर्यमहानुभावम् कुशलमूलम् यस्या देवकन्यायाह् //

अथ सा कुसुमगन्धिनी देवकन्या तेजसा प्रभया शरस्य देवेन्द्रस्य प्रभां दिव्यां प्रशान्ता, यथा शरत्काले धवलमेघैः प्रच्छन्नशशी तथाभूत् // अथ स सुधर्मो देवपुत्रस् तां दृष्ट्वावर्जितमनाः कथयति //

गात्रं केन विमृष्टकाञ्चननिभं वक्त्रं च चन्द्रोपमं गात्रश्रीर् अतुला सुकान्तिविभवा शक्राधिका निःसृता / सौगन्धं सुरभिं सुदेहम् अतुलं यस्या दृषौ नो भवेत् धन्यैषा कुशलाकृता कथम् अहो स्वर्गोपपन्ना त्व् इति // dak.15_4 //

भिक्षवो भगवन्तम् एतद् अवोचत् // भगवन्न् अस्याः कुसुमगन्धिन्या देवकन्यायाः कुतोजन्मोत्पत्तिनामाभिश्रोतुम् अभिलषन्ति तज्जनौघाः //

भगवान् आह //

भूतपूर्वं भिक्षवो मलयवती नाम नगरी मनोरमैकास्ति नानोत्सवसमापन्ना बहुलोकसमाकुला विद्वज्जनसमायुक्ता महर्द्धिकजनाकुला नारीबहुसमाकीर्णा रूपयौवनमण्डिता नगरी लक्षणोपेता वृक्षप्राकारावृता // तस्यां नगर्यां केतुविक्रमो नाम श्रेष्ठी प्रतिवसति महाढ्यो महाभोगो विस्तीर्णपरिग्रहो धनसमुदितः /

अस्य चेतिका एकास्ति / तया चेतिकया प्रतिदिनं तस्योद्यानपुष्पाणि निचित्वा परिनिवृत्य काले मार्गे तथागतस्य केशनखस्तूपे कवलैकानि पुष्पाण्य् अवरोहयति सागत्य, केतुविक्रमस्य देवार्चनाय ददातीति / एवं सा चेतिका प्रतिदिनं तद्व्यपारे नियोजिता / तेन उद्यानचारिणी भवति // तदनन्तरे काले लक्षसंख्यायां गच्छन्ति / तदा चैत्यदेवता प्रसन्नीभूय तया प्रसादः प्रतिलब्धः // इहैव फलम् आप्यते / सा चेतिका परमसुन्दरीभूय सुशीलस्वभावाभूत्, पुनर् अपि तस्याः कोष्ठागारे धनधान्यसमृद्ध्या नानालंकारपरिपूर्णानि भवन्ति // तदा सुखम् अनुभूयते // तदा केतुविक्रमः परमाश्चर्यप्राप्तः, कथं मे चेतिकायाः कलेवरं सुष्ठु भूतं को हेतुः कः प्रत्ययः // तथैवान्यलोका अपि उक्ताः के चिद् आहुः, बत भो कथं चेतिका विविधवस्त्रसंपन्ना भवति // एवम् एवान्यजनास् तां दृष्ट्वाश्चर्यप्राप्ता अभूवन् // ततस् तस्या अल्पायुः कालं कृत्वा, श्रावस्त्यां महानगर्याम् अन्यतमधर्मशीलो नाम श्रेष्ठी, तस्य प्रजापत्याः कुक्षाव् उपपन्ना // ततो दशमासात्यया दारिका जाता अभिरूपा प्रासादिका परमसुन्दरी, क्रमतः सा महती प्रवृत्ता //

तदाहम् एव श्रावकसंघैः श्रावस्त्यां विहरामि जेतवने ऽनाथपिण्डदस्यारामे / तेन खलु पुनः समयेन श्रावस्त्यां सालप्रभञ्जिका नाम पर्व प्रत्युपस्थितम् / तत्रानेकानि प्राणिशतसहस्राणि संनिपात्य सालपुष्पाण्य् आदाय क्रीडन्ति रमन्ति परिचारयन्ति // तदा सा श्रेष्ठिदारिका सालपुष्पाण्य् आदाय श्रावस्तीं प्रविशति / भगवांश् च भिक्षुसंघपरिवृतः श्रावस्तीं पिण्डाय चरित्वा निर्गच्छति // ददर्श बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतम् अशीत्य चानुव्यञ्जनैर् विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गमम् इव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकं दृष्ट्वा पुनः प्रसादजातया सालपुष्पैर् अवकीर्णः / ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रतिनिवृत्ता / भूयो ऽन्यानि गृहस्यार्थे आनेष्यामीति // यावद् असौ सालवृक्षम् अधिरूढा पतिता भगवतः कृतोपस्थाना सा कालगता प्रणीतेषु देवेषु त्रायत्रिंशेषूपपन्ना // यावद् सालपुष्पविमानालंकृता स्वर्गं स्वर्गाद् भ्रमन्ती रमन्ती //

एवम् एव भिक्षवः सा दारिका, यया अर्हन् मार्गे सालपुष्पैर् अवकीर्णः / तस्माद् भिक्षवस् तथागतेषु कारापयितव्याः सत्कर्तव्याः / ईदृशं फलम् आप्यते / अथ भगवतो वचनं (दक्: 153) प्रतिश्रुत्य प्रसादजातेन आनन्दो भगवन्तम् एतद् अवोचत् //

भगवन् कीदृशं नाथ लक्षपुष्पस्य यत् फलम् / श्रोतुकामं महाबाहो वद त्वं परमेश्वर // dak.15_5 //

भगवान् आह //

प्रवक्ष्यामि समासेन लोकानां हितहेतवे / क्रमतो लक्षपुष्पाणां शृण्व् आनन्द अतन्द्रितः // dak.15_6 //

ब्रह्महत्याशतं पापं शतजन्मकृतानि वै / रोहणं माघ्यपुष्पाणां शमयति न संशयः // dak.15_7 //

कृष्णापराजिता येन प्ररोहन्ते नराः क्व चित् / सर्वपापहरा घोरान् सर्वशत्रून् निकृन्तनम् // dak.15_8 //

नानाविघ्नविनाशं च भुक्तिमुक्तिफलं भवेत् / भूपालसुख संप्राप्य देवराजपदं वरम् // dak.15_9 //

श्वेतापराजिता नूनं प्ररोहन्ति च मानवाः / शान्तभूता धनाढ्याश् च नानाशास्त्रेषु पारगाः // dak.15_10 //

धैर्यवीर्यसुसंपन्ना नानाबुद्धिसमन्विताः / भूपतेः पदं संप्राप्य जायन्ते स्वर्गगामिनः // dak.15_11 //

सुवर्णयूथिकापुष्पं ये प्ररोहन्ति मानवाः / धनवान् भोगवान् भूत्वा विभवैः धनदसमाः // dak.15_12 //

आरोहन्ति नराः श्रेष्ठाः करवीरकुसुमं परम् / सर्वलोकवशीप्राप्ता देवानां रतिवर्धनाः // dak.15_13 //

दमनपुष्पं रोहन्ते मनुजा ये सुश्रद्धया / सुगन्धदेहगा नित्यम् अतृप्तरूप लभ्यते // dak.15_14 //

कोकिलाक्षं प्ररोहन्ते जनवान् धनवान् भवेत् / यिद्यावतां कुले जातः सर्वलोकैः प्रपूज्यते // dak.15_15 //

रोहणाच् चम्पकं पुष्पं नरा ये श्रद्धया किल / कीर्तिशब्दश् च लोकेषु सर्वसंपद लभ्यते // dak.15_16 //

दर्शनीयाभिरूपाश् च कन्दर्पसमताङ्गतः / सुगन्धदेहसंपन्ना राजलक्ष्मी च लभ्यते // dak.15_17 //

जातिपुष्पं च रोहन्ते जातिश् च सुकुले गता / सुष्ठुसुगन्धदेहा वै धनेन धनदसमाः // dak.15_18 //

पद्मपुष्पं नरः कश् चित् प्रसन्नेन प्ररोहति / बुद्धज्ञानं समाप्नोति जायते कमलासने // dak.15_19 //

मधुदं मधुरीपुष्पैः कुसुमैर् वस्त्रदं तथा / कौशिकैर् वस्त्रदं चैव किंशुकै रक्तवस्त्रदम् // dak.15_20 //

कुसुमं पारिजातं च यः प्ररोहति मानवः / अनन्तसुखम् आप्नोति सुगन्धदेहगो भवेत् // dak.15_21 //

बन्धूकपुष्पसंरोहं सर्वपापापदक्षयम् / रोहनं केतकीपुष्पं कीर्तिवन्तो भवेन् नराः / सुगन्धसुखसम्पन्नं मङ्गलं भवति सर्वतः // dak.15_22 //

कुमुदपुष्प रोहन्ते चन्द्रवन्मुखमण्डलम् / चन्द्रकान्तिसमं सौम्यं जायन्ते त्रिदशालये // dak.15_23 //

नीलोत्पलानि पुष्पाणि ये प्ररोहन्ति श्रद्धया / मुखे ऽस्य चोत्पलोगन्धो महर्द्धिकनृपो भवेत् //

अशोकपुष्प रोहन्ते, असमंच कलेवरम् / सर्वरोगविनिर्मुक्तभूपतित्वं प्रजायते // dak.15_25 //

कुसुमं भृङ्गराजं च रोहणं मानवाः पराः / रोगशोकमहाघोरसर्वव्याधिनिषूदनम् // dak.15_26 //

जवाकुसुम रोहन्ते मानवा नरनायकाः ल् मोहनं सर्वलोकानां लोकानां वश्यम् आगताः // dak.15_27 //

रोहणम् अर्कपुष्पाणां मानवाः शुद्धमानसाः / सहस्ररश्मिसंयुक्तः जनवान् धनवान् भवेत् // dak.15_28 //

कह्लारपुष्पम् आरोहात् सुप्रसन्नेन चेतसा / नाशनं सर्वरोगाणां लक्ष्मीर् वहति सर्वदा // dak.15_29 //

नागपुष्पैर् इहाभ्यर्च्य परत्र सुखीभवेत् / तथा च मालतीपुष्पैर् महापातकनाशनम् // dak.15_30 //

बिल्वपत्त्राणि श्रेष्ठानि रोहणाच् च अतन्द्रितः / शिवं सर्वत्र प्राप्नोति यज्जानां च सहस्रकम् // dak.15_31 //

धूर्तपुष्पं रोहन्ते सुवर्णतुल्यनिर्मितम् / विभवसुखसंपन्नः स भोगफलम् आप्यते // dak.15_32 //

रक्तपद्मैश् च संपूज्य ब्रह्महत्यादिनाशनम् / दूर्वकुन्दप्ररोहेण ये नरा भक्तिमानसाः / शतजन्मार्जितं पापं मुक्तो भवति तत्क्षणात् // dak.15_33 //

तगरं पुष्प रोहन्ति परलोके सुखावहाः / पितरः प्रीतितां यान्ति विशेषैः श्राद्धकर्मकैः // dak.15_34 //

तत्कारीपुष्प रोहन्ते लक्ष्मीवन्तः सदा नराः / धनधान्यसमृद्धं च ईप्सितार्थफलं भवेत् // dak.15_35 //

मल्लिकापुष्प रोहन्ते न मारो क्षोभयेत् पुनः / सुगन्धपुष्परोहेण सुगन्धगुणकीर्तनः // dak.15_36 //

भगवान् आह //

विशेषं लक्षपुष्पाणां रोहणेन फलाफलम् / उच्चनीचादिकं सर्वं प्रवक्ष्यामि समासतः // dak.15_37 //

माघ्यपुष्पविशिष्टं वै धर्मधातो विशेषतः / {कृष्णापराजिता पश्चात्} सुवर्णयूथिकापुष्पं करवीरं तदन्ततः // dak.15_38 //

दमनपुष्पाणि तत्पश्चात् यं च पुष्पाणि सर्वतः / विशिष्टं यं च बुद्धानां सततं जिनभाषितम् // dak.15_39 //

चम्पकजातिपुष्पाणि पारिजातस् तथैव च / केतकीनवमाली च पद्मकुमुद-उत्पलम् // dak.15_40 //

अशोक-अर्कपुष्पाणि कह्लारनागपुष्पम् / बिल्वपत्त्राणि धत्तूरं जवापुष्पनि तथैव च // dak.15_41 //

भ्र्ङ्गराजानि पुष्पाणि लक्ष्मीपुष्पं ततः क्रमात् / तमारनिर्ग्रन्थीयूथी मल्लिकामाधवी तथा // dak.15_42 //

वनमालाकुन्दबन्धूक न म्लानं कुवलकस् तथा / सैरेयक्रोरणश् चैव मधुरीकुसुमावती // dak.15_43 //

एवं क्रमं विशिष्टं च अन्येषां च पृथक् पृथक् / नानाविधानि पुष्पाणि अनेकजातैर् उद्भवम् // dak.15_44 //

नान्योक्तं च मया के चित् सामान्यपुष्पकस्य च / कथितं जिननाथैश् च पुष्पाणां सर्वतः किल // dak.15_45 //

सर्वपुष्पादिना चैत्ये रोहणात् फलम् उत्तमम् / पृथक् पृथक् फलं तस्मात् पुष्पाणां कथिता जिनाः // dak.15_46 //

आनन्द उवाच //

चैत्यानां च श्रुतं नाथ लक्षपुष्पविशेषतः / तथागतानाम् अन्येषां वद मे वादिपुंगव // dak.15_47 //

भगवान् आह //

पूर्वोक्तानि च पुष्पाणां चैत्यानाम् अभवत् तदा / प्रवक्ष्यामि यथानन्द सांनिध्यं शृणु सर्वतः // dak.15_48 //

तथागतेषु अनेयेषु देवतायां विशेषतः / पूर्वोक्तानि च पुष्पाणां यथायोग्यं यथेच्छया / देवता वर्णभेदेन पुष्पाणां च तथैव च // dak.15_49 //

एवम् आनन्द ज्ञातव्यं नरः पुष्पाणि रोहयेत् / पूर्वोक्तफलम् आप्नोति नित्यम् एव न संशयः // dak.15_50 //

महानुशंसा पुष्पाणाम् आरोहणाद् धि फलं तथोक्तम् / बुद्धेषु बिम्बेषु तथा च स्तूपे अन्येषु देवेषु फलं तद् एव // dak.15_51 //

पुनश्च //

शक्राधिकाः प्रवरभोगसमन्वितास् ते पद्मेन्दुकान्तिवपुषो वरकीर्तियुक्ताः / शक्रान् विजित्य रभसा सततं भवन्ति बुद्धस्य ये सुकुसुमैः प्रकिरन्ति पूजाम् //

dak.15_52 //

नीलोत्पलप्रचयतुल्यशरीरगन्धा विख्यातकीर्तिविमलायतचारुनेत्राः / रत्नोपमा भुवि चरन्ति मनुष्यभूता दत्त्वा जिने प्रवरधूपम् उदारगन्धम् // dak.15_53 //

वैडूर्यमुक्तामणिभूषिताङ्गाः कौशेयवस्त्रावृतसर्वकायाः / नरोत्तमाः सर्वजनैर् उपेता भवन्ति बुद्धे सुरभिप्रदानात् // dak.15_54 //

एवं भिक्षवो ऽपि ईदृशफलं सा चेतिका प्राप्ता //

तस्माद् भिक्षवस् तथागतेषु स्तूपबिम्बेषु पुष्पैः प्रतिपूजनीयाः // एवं शिक्षितव्यं भिक्षव इति //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां पुष्पकथा पञ्चदशः परिच्छेदः //

xvi. प्रणामकथा

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तं प्रणम्यैतद् अवोचत् //

श्रोतुम् इच्छामि हे नाथ भगवन् भवमोचक / ताथागते प्रणामस्य फलं तेषां वद प्रभो // dak_16.1 //

भगवान् आह //

साधु साधु त्व मैत्रेय पृच्छितं यन् मयि त्वया / बुद्धस्य च प्रणामस्य फलं वक्ष्याम्य् अहं नु भो // dak_16.2 //

बुद्धप्रणामस्य महानुशंसा सुरूपभूपं सुखम् आप्नुवन्ति / ये चैकचित्तैः प्रणमन्ति भक्त्या भवार्णवस्योत्तरणाय हेतुम् // dak_16.3 //

भूतपूर्वं मैत्रेयातीते ऽध्वन्य् असंख्येयकल्पे दीपंकरेण सह पूर्वं पद्मोत्तरो नाम सम्यक्संबुद्धो जनपदचारिकां चरन्न् अन्यतममहाजनपदं प्राप्तः //

तत्र महाजनपदे वीथि स्थित्वा लोकानां धर्मं देशितवान् // तस्मिन् समये दक्षिणापथो द्विजोत्तमः पुष्करशाली नाम द्वात्रिंशता शिष्यगणैः सार्धं परिवृतो बुद्धगुणवर्णनां श्रुत्वा (दक्: 161) गृद्धकूटे पर्वते धर्मश्रवणार्थं समागच्छति // अथ ते ददृशुर् बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या चानुव्यञ्जनैर् विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गमम् इव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकं दृष्ट्वा च पुनः प्रसादजातया भगवन्तं त्रिप्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पादाव् अभिवन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः / अन्यैकेन भगवन्तं मनसापि न प्रणामितः / भगवति बुद्धे न मनःप्रसन्नताभूत् / किंचित्पापशेषैर् बुद्धकुलेषु प्रवेशेषु आविलचित्तकुटिलचित्तः स तूष्णीस्थितः // अन्ये बुद्धे भगवति प्रसन्नचित्ताः स्थिताः // प्रव्रज्याग्रहणतत्परचित्तान् भगवान् विदित्वैवम् आह // भो ब्राह्मण द्विजोत्तम केनार्थेनागतो ऽसि सहायैर् मयि उच्यताम् //

ब्राह्मण उवाच //