जातकमाला (Gopadatta)

गोपदत्त: जातकमाला

1. अजातशत्रु

महान्ति पापान्य् अभिभूय यस्माद् अजातशत्रुर् गुणवान् बभूव । उपेत्य सद्भिः सह संप्रयोगम् अतो निषेव्या गुणवन्त एव ॥ गोअश्_1 ॥

अहो विभूतिर् गुणविस्तराणां गुणाब्धिकैर् यत् सह संप्रयुज्य । गुणैर् अभूतैर् विगुणो ऽभ्युपेति गुणप्रसिद्धिं गुणभूषनेषु ॥ गोअश्_2 ॥

अभूतसंभावनया तया तु हतो ऽप्य् असौ कालवशेन भूपः । तुषारदग्धद्रुमवद् वसन्ते गुणप्रभावोज्ज्वलताम् उपैति ॥ गोअश्_3 ॥

स्वभावसंसिद्धिर् इयं तथा हि जनस्य सद्वृत्तिनिरत्ययस्य । विजिह्मभावेष्व् अपि यत् प्रयाति गुणप्रसिद्धेः खलु हेतुभावम् ॥ गोअश्_4 ॥

ब्रवीम्य् अतो ऽहं नरके ऽपि वासो वरं स्फुरद्वह्निशिखाकराले । न चैव सन्मित्रनिराकृतस्य सुरेश्वराणां सुखसंपदो ऽपि ॥ गोअश्_5 ॥

तद्यथानुश्रूयते

राजा किलाजातशत्रुर् वनद्विरदवरोपग्रहनिमित्तं स्वनगराद् अभिनिःसृत्य ददर्श महान्तं कुञ्जरवरं वनाभिमुखम् अभिद्रवन्तम् । दृष्ट्वा च पुनस् तम् एव हस्तिनम् अनुजगाम । स च दन्ती

स्मृत्वा सरांसि कमलोत्पलमण्डितानि कादम्बपक्षपवनोद्धतशीकराणि । उद्भिन्नकोमलकसेरुलतावनानि वेगान् महीधरवनाभिमुखो जगाम ॥ गोअश्_6 ॥

उत्कण्ठितः किसलयोज्ज्वलपादपानां वैडूर्यनीलहरितोद्गतशाद्वलानाम् । उद्धूतशीकरकरो द्विरदो वनानां तूर्णं ययौ पवननुन्न इवाम्बुगर्भः ॥ गोअश्_7 ॥

अथ स महीपतिः पवनपटुजवातिशयतुरगवराधिरूढो दूराद् अपसृतबलसहायो न चिरेण खदिरबदरबिल्वेङ्गुदादिकण्टकद्रुमवनगहनां शरवणकाशकुशवंशजालजटिलदुःसंचारप्रदेशां जीर्णशीर्णविक्षिप्तास्थिकङ्कालशकलधवलभूमिभागां प्रतिभयगम्भीरश्वभ्रप्रपातस्थलस्थाणुवल्मीकदुर्निर्गमप्रवेशाम् अटवीं प्रपेदे । स च गजाधिपतिस् तस्य राज्ञो दर्शनम् अपजगाम ।

राजासौ विहतपराक्रमावकाशो ग्रीष्मोष्मक्लमशिथिलाकुलप्रयत्नः । भूरेणुव्यतिकरधूसराग्रकेशः संमोहं समुपजगाम साध्वसेन ॥ गोअश्_8 ॥

तस्मिन् खड्गविषाणकोटिकष्ण - - ⏑ - - ⏑ - सिंहव्याघ्रवराह - ⏑ महिषव्यालावकीर्णे वने । एकाकी स नृपो भ्रमन् रविकरज्वालाप्रतापातुरस् तृष्णार्तः पदवीं ददर्श सहसा शैलेन्द्रसंप्रापिकाम् ॥ गोअश्_9 ॥

तां च मुहूर्तम् अनुगच्छन् ददर्श दूराद् एव नीलविपुलस्निग्धपलाशनिचितविटपतरुवरगहनम् अचलसानुप्रदेशम् । दृष्ट्वा + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + यनः(?) प्रोवाच ॥

अस्मिन् नूनं प्रदेशे नवनलिनवनच्छन्नतोयं सरो वा धारा शैलोदराद् वा पतति मणिदलस्वच्छशोभा जलस्य । वृक्षास् तत्संनिकर्षाद् उपचितविपुलश्यामशाखाप्रशाखा येनैते शैलम् एतं जगद् इव सकलं सज्जनाः शोभयन्ति ॥ गोअश्_10 ॥

दूरत्वाद् अ ⏑ - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - ऽ; - - ⏑ - - ⏑ - - - - ⏑ ⏑ - ⏑ भारगुरवो जीमूतपुञ्जा इव । एते वृद्धिम् उपागताः खलु पराम् आसाद्य तोयाशयं सन्मित्रं समुपेत्य साधव इव प्रध्वस्यमानारयः ॥ गोअश्_11 ॥

तद् इतो गच्छामीति संप्रधार्योपेत्य च तं प्रदेशं समन्ततो विलोकयन् ददर्शान्यतमस्मिन् तरुवरगहनविवरे + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + कोपहाराभिदर्शने विपुलशिलातलाभोगनिषण्णकृताहारप्रयोजनम् उपशमनिभृतेन्द्रियप्रचारसौम्यवपुषं शाक्यभिक्षुं दृष्ट्वा समाश्वासप्राप्तः प्रह्लादित इव विश्रान्त इव च वाजिनम् एकान्ते निबध्य सप्रश्रयमःधुरो + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + क्त इव च विकचकमलवनरेणुपिञ्जरसुरभिशिशिरसमीरणेन तं भिक्षुम् अब्रवीत् । भदन्त सलिलाशयप्रदेशम् उपदेष्टुम् अर्हतीति । तेन चोपदिष्टम् । अथ स राजा तम् उपदिष्टं सलिलाशयम् उपगम्य विगतपिपासाक्लमपरि + + + + + + + + + + + + + + + + + + + ॥

- - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - मयूखैः प्रस्वेदवारिकणिकार्द्रललाटभित्तिः । पीत्वापि वारि कमलोत्पलनालशीतं तीव्रक्लमातुरमना न धृतिं जगाम ॥ गोअश्_12 ॥

अथ स भिक्षुः सान्द्रकरुणामृतरसार्द्रशीतलेन चक्षुषा तं राजानम् अभिसमीक्ष्याब्रवीत् । क्लीबसत्त्वम् इव व्या + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + प्रवादो लोकवृत्तातिवृत्तप्रभावेष्व् अप्य् उपलक्ष्यते । न खलु सुखोचिताः परदुःखानि जानन्तीति । ननु भदन्तावैषि ॥

दग्धापि भू रविकरैः स्फुटदीप्तिमद्भिर् दन्दह्यते गतघृणेन दवानलेन । भर्तुः प्रवासविरहे वनितेव दुःखैस् त - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - - ॥ गोअश्_13 ॥

- - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - - ः संतापिता रविकरैः सुतरां प्रचण्डैः । कल्याणमित्रविकलास् तु विचारशून्या रागात्मका इव नराः प्रमदाविलासैः ॥ गोअश्_14 ॥

घर्मातुरो भयम् अनागतम् अप्रधार्य च्छायां समाश्रयति भोगिफणस्य भेकः । आपातमात्रसुख - ⏑ ⏑ - ⏑ - - - - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - म् इव राजलक्ष्मीम् ॥ गोअश्_15 ॥

संशुष्कसालतरुकोटरसंनिलीनो व्यर्थं विरौति परिशुष्कगलः कपोतः । अज्ञानगह्वरनिरुद्ध इवात्मवादी बालः पुनर्भवतृषाविषमूर्छितात्मा ॥ गोअश्_16 ॥

एते गजा रविकरोत्करतापितेषु नैव स्थलेषु न जलेषु धृतिं लभन्ते । ग्रामेषु पुष्पविकचेषु च काननेषु पारिप्लवाल्पमतयो यतयो यथैव ॥ गोअश्_17 ॥

अम्ब्व् एव (?) पल्वलजलं क्षयम् अभ्युपैति संशुष्कशैवलरजोऽरुणपङ्कलेशम् । मन्दागमस्य सदसीव विजृम्भमाणं वाक्कौशलं स्वमतिशक्तिनिराकृतस्य ॥ गोअश्_18 ॥

एते खगा वनतरून् परिवर्जयन्ति संशीर्णपर्णनिचयोर्ध्वविशुष्कशाखान् । विस्मृत्य पूर्वपरिभोगसुखान्य् अनार्या वेश्या विलुप्तधनसारम् इवाल्पसत्त्वम् ॥ गोअश्_19 ॥

दावाग्निभस्मपरुषैः पवनैर् उदस्तम् एतद् भ्रमत्य् अविरतं तरुपर्णचक्रम् । उत्पीड्यमानम् अनिशं निरवग्रहेण संसारचक्रम् इव कर्मसमीरणेन ॥ गोअश्_20 ॥

पर्यन्तेषु स्फुटितशकलच्छेदसंपर्करूक्षस् तोयाभ्याशे स्रुतजलतया न द्रवो नातिशुष्कः । किंचिच्छेषाकलुषसलिलाप्लावितो मध्यभागे पङ्कः शोषं स्फुरितशफरीजालगर्भः प्रयाति ॥ गोअश्_21 ॥

किंचिच्छेषविवर्णपर्णशबला मूले कठोरारुणा मन्दश्यामपलाशसंचयवती मध्ये समार्द्रच्छविः । घर्मश्यामविभुग्नपल्लवदला प्रान्ते लता नर्तकी म्लानिं यात्य् अनिशं कलाव् इव युगे सत्पौरुषी धर्मता ॥ गोअश्_22 ॥

छत्त्रैर् व्यभ्रशशाङ्कमण्डलसितै रत्नप्रभाभास्वरैर् विक्षिप्ताः किरणा यद् अस्य बहुशो निर्याणकाले मम । तद् वैरं हृदयेन संचितम् अयं नूनं वहत्य् अंशुमान् यस्याग्निर् दहतीव दुर्जनवचस् तीक्ष्णैर् मयूखाङ्कुरैः ॥ गोअश्_23 ॥

अथ स भिक्षुः कथान्तरविवक्षया स्मितम् आविश्चकार । + + + + + + + + + + + + + स राजा समन्ततो निरीक्ष्यान्यम् अनीक्षमाणो माम् एवाधिकृत्य प्रव्रजितेन स्मितम् आदर्शितम् इति विनिश्चित्य कुतूहलाक्रान्तमतिस् तम् अब्रवीत् ॥

विनयधीरम् इदं च वपुस् तव स्मितम् इदं च भदन्त विधार्यते । चलति बुद्धिर् इयं पवनाहता वनलतेव किम् अत्र नु कारणम् ॥ गोअश्_24 ॥

+ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + । अथ स पार्थिवः सुतराम् उपजातविमर्शसंभ्रमोद्भ्रान्तमानसः पुनर् अपि तं भिक्षुं स्मितप्रयोजनं पर्यपृच्छत् । स च भिक्षुस् तदुपकारकामतयैव राज्ञः प्रोवाच ॥

सूर्यातपो दहति वत्स शरीरकं ते तस्मात् सुखोचितम् इदं तु रोगनीडम् । दुःख ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - - - - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - अभितापितानाम् ॥ गोअश्_25 ॥

वस्त्रातपत्रतरुमन्दिरचन्दनाम्बुहारादयस् तदुपघातनिमित्तभूताः । दुःखं त्व् अनागतम् अवीचिसमुद्भवं ते नाशं प्रयास्यति नराधिप कैर् उपायैः ॥ गोअश्_26 ॥

प्राणोपरोधसमकालम् अवश्यभावि यत् प्राप्स्यसि त्वम् अकृतज्ञ बहुप्रकारम् । दुःखं यदा क्षणय - ⏑ ⏑ - ⏑ - - - त् तव तद्गजभया ⏑ ⏑ - क्षणेन ॥ गोअश्_27 ॥

कर्मेन्धनः स्फुरति तत्र (?) सदा हुताशो दुर्वृत्तशोणितवसासवपानशौण्डः । यो बान्धवान् इव परिष्वजते प्रगाढं ज्वालाभुजैर् अविरलैः स्वकृतापराधान् ॥ गोअश्_28 ॥

वीचिं वदन्ति विवरं न च तत्र का चिद् दुःखस्य वीचिर् अपि तिर्यग् उपर्य् अधो वा । यस्माद् अवीचिर् इति तेन च संप्रसिद्धः शीर्णस् तनोति भवनो नरकान्तरेषु ॥ गोअश्_29 ॥

यत्र त्वयातिथिजनप्रणयो निषेव्यो ज्वालासखीशतपरिष्वजनोचितेन । स त्वं व्यथाम् उपगतो रविरश्मितप्तो हाराद् बिभेषि न तु घोरविषाद् भुजङ्गत् ॥ गोअश्_30 ॥

यस्योत्सङ्गे क्षितितलरजोधूसरस् त्वं निषण्ण - - - - ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - ⏕ ⏑ ⏕ ⏕ ⏑ ⏕ ⏕ । प्रेम्णा येनाकरुणहृदयो वर्धितः पालितश् च तं त्वं हत्वा यदि न पतितस् तत्क्षणं चित्रम् एतत् ॥ गोअश्_31 ॥

बाल्ये लालासलिलमलिनं पाणिना वक्त्रपद्मं येनामृष्टं विकचकमलच्छेदताम्रोदरेण । त्वां कृत्वाङ्के कृपण भवतः कुञ्चिताः काकपक्षा ये - - - ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - - ⏑ - - ⏑ - - ॥ गोअश्_32 ॥

स त्वं हत्वा पितरम् अपि ते धार्मिकं धर्मराजं कामास्वादव्यसनमदिरापानविक्षिप्तचित्तः । स्वस्थावस्थश् चरसि नरकद्वारशालां प्रविष्टो ज्वालाहस्तैर् नरकशिखिनः स्प्रष्टुम् इच्छन्ति हि त्वाम् ॥ गोअश्_33 ॥

ज्वलदनलशीखावलीपिङ्गलान्तःस्थलं सर्वतस् तुङ्गनिःसङ्गनिश्छिद्रलोहाद्रिजालावृतच्छिन्नसंभिन्नसंविग्नसंकूजितोत्कृष्टनिष्पिष्टनिष्पीडितोत्क्षिप्तविक्षिप्तलुप्तावलुप्ताश्रयप्राणिसंघाकुलभीषणं

कृपणक नरकं पदा यास्यसि प्रेरितो दारुणैः कर्मवातैर् अनेकोग्रदुःखप्रकर्षातिसंतापितो दीनकण्ठो ⏑ - ऊर्ध्वबाहुर् ज्वलच्छूलचक्रासिकुन्तप्रहारव्रणोद्वान्तरक्तोक्षितस् तत्र चाकामकः संवसन् ।

ज्वलदनलकमण्डलाकोटरस्तब्धनेत्रैः स्फुरत्कोपसंदष्टदन्तच्छदैर् उद्यताग्रायुधैर् अन्तकाज्ञाकरैस् तिष्ठ तिष्ठेति निस्तर्जितो भीतभीतो दिशः प्रेक्षमाणः स्थितो ऽस्मीति कृच्छ्राद् अभिव्याहरन् काम् अवस्थाम् अभिप्राप्स्यसि त्वं धृतो दुष्कृतैः कर्मभिर्

यदि समनुविचारयेत् तद् भवान् नूनम् - - ⏑ - - ⏑ पादोपमाः स्युर् निदाघे ऽतितीव्रा अमी भूपते न त्व् अनभ्याहता यान्ति संवेगम् अज्ञा जनाः प्रायशो दुःखयन्त्रान्तरस्थास् तु शोचन्ति मोघं प्रलापार्तिशोकाभिभूता भृशम् ॥ गोअश्_34 ॥

अपि च हे पुत्रक ॥

कान्ताकराग्रविधृतानि मधूनि पीत्वा निश्वाससंचितदलोत्पलचन्द्रिकाणि । संदंशयन्त्रविवृतास्यपुटान्तरालस् ताम्रं कथं कथय पास्यसि वह्निवर्णम् ॥ गोअश्_35 ॥

स्नात्वा त्वं गृहदीर्घिकाम्भसि हसत्पद्मोत्पलालंकृते तीरान्तानतपुष्पपादपलताच्छायासमालिङ्गिते । क्लिन्नस्विन्ननरास्थिपञ्जरवसानिर्यासपर्याकुले तप्ते वैतरणीजले निपतितो दुःखात् कदा मोक्ष्यसे ॥ गोअश्_36 ॥

प्रासादे शरदभ्रशुभ्रशिखरे पुष्पावलीमण्डिते वीणावेणुमृदङ्गगीतमधुरे संप्राप्य चित्रं सुखम् । नित्यं प्रज्वलितस्फुटानलशिखासंतानजालाकुलं प्राप्यावीचिम् अनेकदुःखविहतः किं नाम कर्ता भवान् ॥ गोअश्_37 ॥

लज्जामात्रविभूषणां सविनयां चारूपचारां प्रियां दृष्ट्वा प्रीतिविजृम्भमाणनयनो विश्रम्भनिर्यन्त्रणाम् । क्रोधप्रज्वलिताक्षिकोशविषमभ्रूभङ्गरौद्राननान् आलोक्यान्तककिंकरान् अभिमुखान् संमोहम् आयास्यसे ॥ गोअश्_38 ॥

श्रीमच्चामरचारुभासुरनरैर् नानाविधैर् वाजिभिः कालिङ्गैश् च विचित्रितोत्तरकुथैर् गन्धोपवाह्यैर् गजैः । तीव्रक्रोधविषैस् तृ - ⏑ ⏑ ⏑ - - - ⏑ - - ⏑ - - - - ⏑ ⏑ के विशीर्णचरणो वोढासि दीप्तान् रथान् ॥ गोअश्_39 ॥

धृतश् चूडापीडो बकुलकुसुमामोदसुभगस् त्वया मूर्ध्ना येन स्फुटमणिकरालं च मुकुटम् । स्फुरद्वह्निज्वालावलयकपिलं चक्रम् अशिवं वहन् मूर्ध्ना तेन त्वम् अनुभविता चापलफलम् ॥ गोअश्_40 ॥

किं च भूयः ॥

कलेर् आज्ञाभङ्गो भवति सुचिराज् जन्मसमये मुनेर् यस्य प्राणिप्रियहितसमाधानविदुषः । जगन्नाथे तस्मिन् भगवति भवोपद्रवहरे प्रदुष्टानां का वा भवतु गतिर् अन्या परम् अतः ॥ गोअश्_41 ॥

उन्मीलिता इव दिशो दश यस्य दीप्तैः कीर्त्यंशुभिर् घनतमःपटलावनद्धाः । तस्मिन् प्रदोषम् उपगच्छति यस् तपस्वी स्वैर् एव कर्मभिर् असौ प्रहतः क्षतात्मा ॥ गोअश्_42 ॥

यो मातेव पितेव बान्धव इव प्राणिष्व् अनुक्रोशवान् आत्मस्नेहपराङ्मुखेन मनसा जन्माटवीगह्वरे । प्रज्ञावीर्यकृपाभ्युपायसचिवः क्लेशैर् अनाकम्पितः प्राप्तो बोधिम् अनुत्तरां स भगवान् कां सत्क्रियां नार्हति ॥ गोअश्_43 ॥

जगद्धिताधानविधानदीक्षां बभार शास्ता भृशदुर्वहां यः । मनःप्रसादायतने ऽपि तस्मिन् कथं नु चित्तानि विदूषयन्ति ॥ गोअश्_44 ॥

असज्जनसमागमस्य कटुकावसानं फलं नरेन्द्र समुपस्थितं तद् अधुना तवापायिकम् । इदं समनुचिन्त्य साधुजनसंगमः सेव्यतां ततस् तव भविष्यति व्यसनपञ्जरान् निर्गमः ॥ गोअश्_45 ॥

एवं गते ऽपि क्रियताम् प्रयत्नः पापप्रहाणे कुशलोदये च । अप्य् एव नाम व्यसनाम्बुराशेः स्यात् ते ऽवसानं नरलोकपाल ॥ गोअश्_46 ॥

अनेकरूपव्यसनोपमृष्टां समुद्रवेलाजललोलशीलाम् । नरेन्द्रलक्ष्मीम् उपगुह्य पापं कृतं त्वया दुःखशतावसानम् ॥ गोअश्_47 ॥

बहुप्रकारात्ययदारुणेषु विचार्यमाणाल्पसुखोदयेषु । विषज्य कामेषु मनस् त्वयात्मा स्वयं कृतो दुर्गतिदुःखसाक्षी ॥ गोअश्_48 ॥

अभिसन्धिकृतस्य कर्मणो न हि नाशं प्रवदन्ति सूरयः । अपि कल्पसहस्रकोटिभिः फलदं तन् नियमेन जायते ॥ गोअश्_49 ॥

अत एव जगौ जगद्वरो जगदालोककरः कृपामयः । भगवान् भवभोगनिःस्पृहः स हि कर्मस्वकतां शरीरिणाम् ॥ गोअश्_50 ॥

सलिलानलराजतस्करैर् धनम् अत्रैव विलुप्यते नृणाम् । प्रभवन्ति तु तेन कर्मणा स्वम् अतः कर्म नृणां शुभाशुभम् ॥ गोअश्_51 ॥

परिवर्तति निश्चलेक्षणः क्षणमात्रप्रतिबद्धजीवितः । मरणाभिमुखो यदा नरो ननु कर्मैव तदा परायणम् ॥ गोअश्_52 ॥

स्वजनो जनवन् निवर्तने गृहवित्ताद्यपरैर् विलुप्यते । स्वकृतं त्व् अनुयाति देहिनां भवसंक्रान्त्यनुकूलवर्तिनाम् ॥ गोअश्_53 ॥

अपि च हे महाराज ॥

मरणवशगतस्य जन्तोर् विवृद्धोल्बणश्वासशुष्कौष्ठकण्ठस्य हिक्काप्रवेशानुबन्धाद् विनिर्धूयमानोरसः कलविकलपदाक्षरे भाषिते विह्वले चक्षुषि च्छिद्यमानेषु मर्मस्व् अनामन्त्र्य रोषाद् इव प्रस्थितैर् वायुभिः । महति शिथिलतां गते सन्धिसंघातयन्त्रे रुजातीक्ष्णसूची- निपातान्तरे क्वापि गन्तुं कृताभ्युद्यमे जीविते तिमिरगहनसंकटं निर्जनं मार्गम् आक्रामतो नास्ति पुण्याद् ऋते कश् चिद् अन्यः सखा तत् प्रयत्नं कुरु श्रेयसि ॥ गोअश्_54 ॥

अपि च महाराज ॥

अवश्यं त्यक्तव्यः परमदयितो बान्धवजनः प्रवेष्टव्यं घोरं सभयम् असहायेन गहनम् । प्रवासे वस्तव्यं सुचिरम् अपि चासंस्तुतजने तद् अस्मात् कर्तव्यं बहुकुशलपाथेयम् असकृत् ॥ गोअश्_55 ॥

अथ स राजा तेन भिक्षुणा तथा संवेजितो यथा क्षणेनोपलब्धकुशलमूलोपचयाभिलाषस् तीव्रभयविषादव्याकुलमानसश् च प्रोवाच ॥

तद् अधुना करवाणि भदन्त हे वद वदास्ति दया यदि ते मयि । निपतितं महति व्यसनार्णवे कृपणकं कृपयोद्धर मां यते ॥ गोअश्_56 ॥

जलदमारुतचन्दनशीतलैर् अपि वयं वचनैस् तव तापिताः । स्वकृतदुष्कृतशङ्कुशतक्षता विषयलौल्यपराजितमानसाः ॥ गोअश्_57 ॥

विपरिणामकटूनि मया पुरा विषयसङ्गसुखान्य् अकृतात्मनाम् । समुपगुह्य कृतं बहु दुष्कृतं दहति यन् मम संप्रति मानसम् ॥ गोअश्_58 ॥

धिग् अवरं विषमं विषयाश्रयं सुखम् अनार्यनिषेवितम् अध्रुवम् । यद् उपगम्य नरा विषयद्विषाम् इह भवन्ति सदा करुणास्पदम् ॥ गोअश्_59 ॥

अविनयो ऽनुगतो मृदितं यशो न गणितं कुलम् आयतिर् उज्झिता । ⏑ ⏑ ⏑ - कलुषं विवृतो ऽनयो विषयलौल्यतया ⏑ ⏑ यागया ॥ गोअश्_60 ॥

असदृशजनसङ्गाभ्यासदोषान् मयैव प्रकृतिगुणविनाशो मन्दभाग्यस्य जातः । शठमतिभिर् अनार्यैर् विप्रलब्धो ऽस्मि वाक्यैर् यद् इह गुणधनानां शोचनीयो ऽस्मि जातः ॥ गोअश्_61 ॥

प्रकृतिरुचिरवृत्ताः साधवो नानुवृत्ताः सुच ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ मानां वाङ्मधूनां निमित्तम् । यद् अनयगहनान्तर्वर्तिनां - ⏑ - - व्यसनशरशतानां लक्ष्यताम् आगतो ऽहम् ॥ गोअश्_62 ॥

विषयसुखलवाशापाशम् आमुच्य चित्ते तृणलवम् इव जीर्णं प्रोज्झ्य सद्वृत्तवन्तम् । परिणतिविरसानां कर्मणाम् आत्मनैव क्षितिधर इव तुङ्गा राशयः संचिता - ॥ गोअश्_63 ॥

- - - ⏑ ⏑ - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ - भूयो ऽपि मां धक्ष्यति प्रोद्धूताकुललोलपिङ्गलशिखो वह्निः कथं नारकः । पापात्मा मृत एव नाम सततं यो ऽन्यो ऽपि वास्मद्विधो मृत्युः किं मृतमारिकाम् अकरुणः कर्तुं व्यवस्येन् मयि ॥ गोअश्_64 ॥

दिक्संमोहम् उपागतो ऽहम् अधुना गच्छामि कां वा दिशं मज्जामीव भदन्त शोकसरसि व्या - ⏑ - - ⏑ - - / शैलो ऽयं स्फुटतीव पापचरितं माम् अद्य संधारयन् युष्मत्पादसमाश्रयात् तु शतधा न त्व् एव याति ध्रुवम् ॥ गोअश्_65 ॥

अथ स महात्मा तं राजानं संविग्नमानसम् अवेत्य पात्रम् अयं श्रेयस इति विनिर्धार्योवाच । तेन हि महाराज तम् एव भगवन्तं विनिपात ... जनावलम्बवत्सलम् अपा ... त्यक्तसकलसत्त्वधातुम् अखिलजगद्धिताधानाम्लानप्रयोगम् अपरिमितविशुद्धोदारातिशयगुणगणरत्नाधिवासं महाकारुणिकं सर्वज्ञं सर्वदर्शनं शाक्यमुनिं शरणम् उपैहि । तत एव ते दुःखपरंपरापर्यन्तो भविष्यति + + + + + + + + + + ।

सुक्षेत्रे बीजम् उप्तं भवति बहुफलं तिक्तम् आस्यप्रियं वा क्षेत्रस्यासौ स्वभावो भवति समगुणः सर्वसस्यप्रसूतौ । एवं कारापकारा भगवति तनवो ऽप्य् आहिताः पापकाले पर्यन्तं नाप्नुवन्ति व्युपरतसकलक्लेशसंतानकाले ॥ गोअश्_66 ॥

अथ स भूपतिः प्रविजृम्भमाणकुशलमूलोपचयाभिलाषमृदुहृदयतया बुद्धे भगवति समुत्पन्नप्रेमगौरवप्रसादबहुमानः सप्रत्ययाश्रुसलिलबाष्पाविलदीनमृदुमुकुलितनयनयुगलवदनस् तं भिक्षुम् उदीक्षमाणो बाष्पगण्डूषोपरुध्यमानकषायकण्ठो धरणितलप्रतिष्ठितजानुमण्डलः कृतकरपुट इत्य् उवाच ॥

एषो ऽहं तम् ऋषिं व्रजामि शरणं प्राणैर् अपि प्राणिनाम् एकं बान्धवम् एकम् एव सुहृदं शास्तारम् एकं परम् । त्राणं त्रैभुवनार्तिगह्वरदरीव्यावर्तिनां प्राणिनाम् आचार्यं परमार्थतत्त्वविषये भूतार्थनाथं विभुम् ॥ गोअश्_67 ॥

पुनः पुनर् अनुत्तरं पुरुषदम्यसत्सारथिं प्रयामि शरणं शरण्यतमम् अप्य् अहं - ⏑ - । अचिन्त्यचरितं तम् एव भगवन्तम् अद्य कृत- प्रपञ्चविषबीजनिर्मलनिरुत्तराध्याशयम् ॥ गोअश्_68 ॥

अप्य् अस्थितिस्हितिमतां शरणं प्रपद्ये लोकोपकारकरणैकरसस्वभावम् । बुद्धं तम् एव शतधा च सहस्रधा चा- - - ⏑ - ⏑ मकरालयकर्णधारम् ॥ गोअश्_69 ॥

मन्ये पूतम् इवात्मभावम् अधुना शास्तुः प्रणामोद्भवैः पुण्याम्भोभिर् अखण्डमण्डलशशिज्योत्स्नावलीनिर्मलैः । को वा तं प्रणिपत्य सान्द्रकरुणाप्रह्लादिताध्याशयं तीव्रापायवतीं विषादमकरां तीर्णो न दुःखापगाम् ॥ गोअश्_70 ॥

यत्रैको ऽप्य् अकृतधियो मनःप्रदोषः संसारं व्यसनशतैस् तनोति कृत्स्नम् । तत्रैकः कथम् अपि चेतसः प्रसादो नोच्छिन्द्याद् व्यसनसहस्रतन्तुजालम् ॥ गोअश्_71 ॥

यं गत्वा शरणम् अहं जगत्प्रदीपं सर्वासच्चरितविरोधिनीं प्रपन्नः । आर्याणां नयपदवीं समन्तभद्रां तं वन्दे कृपणजनाधिकानुकम्पम् ॥ गोअश्_72 ॥

इत्य् उक्त्वा व्यसनपराङ्मुखः स राजा संबुद्धे भगवति निश्चलप्रसादः । तं भिक्षुं क्षितितललग्नमौलिमूर्ध्ना वन्दित्वा स्वपुरवरोन्मुखो जगाम ॥ गोअश्_73 ॥

संबुद्धे प्रतिलब्धवान् नरपतिः श्रद्धाम् असौ तादृशीं यत् कर्मावरणाद्रिजालम् अकरोद् अल्पावशेषाश्रयम् । पापं यत् क्रियते जिने व्रजति तत् तैर् आर्यकार्यैः क्षयम् एकेनैव हि शक्यते विलिखितुं वज्रस्वभावो ह्य् अयम् ॥ गोअश्_74 ॥

अप्य् एव क्रकचैर् निशातदशनच्छेदावलीदन्तुरैस् तस्याज्ञा प्रविचार्यमानतनुभिः कार्यैव शास्तुर् भवेत् । यस्मात् तद्विमुखा विशन्ति नरकान् ज्वालावलीदारुणान् तस्याज्ञाप्रवणै ⏑ - नतसुखं संप्राप्यते शाश्वतम् ॥ गोअश्_75 ॥

स्वाभिप्रायम् अतो ब्रवीमि सकलं संसारम् अप्य् उत्सहे वस्तुं भीमभयानके ऽपि नरके लोके जिनालंकृते । न त्व् एवैकम् अपि क्षणं सुरपुरे संबुद्धशून्ये जगत्य् उद्वृत्तक्षतवृत्तराक्षसगणव्यालुप्तपुण्योत्सवे ॥ गोअश्_76 ॥

तद् यावन् न पतति सर्व एव लोको दुर्दृष्टिमतवितते प्रमादकूपे । सर्वज्ञप्रवचनभास्करे गते ऽस्तं तत् तावद् वचनरसायनं निषेव्यम् ॥ गोअश्_77 ॥

सर्वज्ञे परमगुरौ निवेश्य भक्तिं श्रोतव्यं वचनम् ऋषेः समन्तशोभि । निक्षिप्य व्यसनमयीं कुकार्यचिन्तां नातो ऽन्यत् परम् अधिकं यतो ऽस्ति कृत्यम् ॥ गोअश्_78 ॥

श्रवणकरकैः को ऽर्थस् तेषां असच्छ्रु ⏑ - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - ऽ; - - - - ऽ; ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - । ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - ऽ; - - - - ऽ; ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - ऽ; - - - - ऽ; ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ - ॥ गोअश्_79 ॥

2. भवलुब्धक

आपायानाम् अविच्छिन्नप्रायसंसारवर्त्मनाम् । कर्मक्लेशवशावश्या दुःखमय्यः प्रवृत्तयः ॥ gobhl_1 ॥

तद्यथानुश्रूयते ।

द्वौ भिक्षू स्रोतापन्नौ बभूवतुस् ताभ्याम् एकेनाशेषसंयोजनोपक्षयाद् अर्हत्त्वम् अधिगतम् । तद्द्वितीयस् तन्मात्रसंतुष्ट एवासीत् । स तेनार्हतोच्यते स्म । भद्रमुख शेषक्लेशविषोपशमाय यत्नम् आरभस्वेति । दुःखैकरसा भवा दुष्टपापसिद्ध्युपायानि श्रेयांसि क्षणलवपरिणामाविश्वसनीयं जीवितम् अपरिनिष्पन्नप्रकृतयो मायोपमास् तत्त्वविरोधिनः कामाः सभयाः सवैराः सोपायासाः पापक्रियाम् एवाङ्गीकृत्य प्रवृत्ताः परिभवायतनम् अकृतबुद्धीनां कृतात्मनाम् अप्य् अवहास्यताम् आवहन्ति । लेशेनाप्य् अनुगम्यमाना महद् दुःखम् आकर्षन्ति । नैतान् अनुपतन् कश् चिद् अक्षतो ऽनुपहतो वा । ह्रीमन्तो ऽप्य् एभिर् आविष्टाः पशुसहधर्मतां प्रतिपद्यन्ते । नैते तुलयन्ति वयसां परिणामवैकृतम् । यतिजनम् अप्य् एते प्रगल्भा व्यामोहयन्त्य् एव । श्रेयसो वधकाः प्रत्यमित्राश् चामी व्यतीत्य विनयनियमश्रीभराम् आर्यमर्यादाम् अनार्यकम् एवोद्भावयन्ति । समुदितकान्तिशोभम् अपि क्षणेन मलिनयन्ति पुरुषस्य शीलसौष्ठवम् । विपातिते च शीले सर्वविषयाय द्वारभूते हतोपनिषत्समाधिर् नालं प्रज्ञासंपदे । सकल एव च संसार एषां दुरन्तरायाणां पर्येषणाभिर् अतीतः । ये च श्वसूकरादीनाम् अपि साधारणा रतिप्रसङ्गदोहदाः कस् तान् साधुजनो मनसापि प्रार्थयेत् । स तम् अर्हन्तम् अब्रवीत् । भद्रमुख

भवा दुःखात्मकाः सन्ति श्रेयो दुरभिसंभवम् । जीवितं चलम् अत्यन्तं कामा दोषशताकराः ॥ gobhl_2 ॥

अपाया मम संक्षीणाः किञ्चिच्छेषो भवार्णवः । अनुभूय सुखं दिव्यं निर्वास्यामि नियोगतः ॥ gobhl_3 ॥

अपि चाकृतपुण्यानां भवेभ्यो जायते भयम् । पुण्यसम्भारयुक्तानाम् उत्सवातिशयो भवः ॥ gobhl_4 ॥

नानाविपत्तिगहनेष्व् अनयप्रपातेष्व् अन्धान् इवाशु पिथिते पथि संनिपात्य । आर्यान् अपि प्रतिभयेन पथा हरन्तः प्रख्यापयन्त्य् अशुचयो विषयाः स्वशक्तिम् ॥ gobhl_5 ॥

अथ सो ऽर्हन् मन्दसंवेगापन्नो ऽयम् आयुष्मान् इति विदित्वा तम् आह ।

आयुष्मन् सप्रतिद्वन्द्वाः परीत्तास्वाददूषिताः । भवा निशितनिस्त्रिंशधारासंपातदारुणाः ॥ gobhl_6 ॥

नोपादानक्षमास् तात भवाः क्रुद्धा इवोरगाः । विषाग्निकवलालोककरालमुखशक्तयः ॥ gobhl_7 ॥

दग्धप्रवृत्त्युपादानवासनामलमानसैः । प्रवृत्तयो जगन्नाथैः सर्वा एव विवर्जिताः ॥ gobhl_8 ॥

भवान् परिहरन्त्य् आराद् आत्मकामाः परीक्षकाः । परिच्छन्नतटागाधाञ् श्वभ्रापातभयंकरान् ॥ gobhl_9 ॥

रतीनां सोपतापानां मुखे स परिवर्तते । अभिनन्दत्य् अनादेयान् क्षणिकान् अपि यो भवान् ॥ gobhl_10 ॥

विच्छिन्नाशेषसंस्कारप्रवाहप्रतिसंधयः । प्रतिसंधिम् उपायासमूलम् आहुस् तथागताः ॥ gobhl_11 ॥

विसंवादिन्य एवैता गतयो महताम् अपि । विविधानर्थनाराचसंनिपातखलूरिकाः ॥ gobhl_12 ॥

आदीप्तः सर्व एवायं संसारविषपादपः । विष्वग्विकासिदुःखाग्नेर् ज्वालामालाकदम्बकैः ॥ gobhl_13 ॥

भवोपभोगस्पृहलालसाः स्वयं प्रविश्य संमोहतमिस्रदुर्दिनान् । चरन्ति मत्ता इव भग्नलोचना घनान्धकारे विपरीतबुद्धयः ॥ gobhl_14 ॥

हितोद्यतानाम् अवकीर्य भारतीं निपातरूक्षां परिणामपेशलाम् । अनर्थपङ्कौघनिमग्नशक्तयो भवन्ति निश्वासपरायणा नराः ॥ gobhl_15 ॥

लतां द्विरेफा इव पुष्पहासिनीम् उपासते ये तु सतां सरस्वतीम् । अकार्यनिर्मोकम् अपास्य ते कलेर् मुखं न पश्यन्ति पुनर् विभीषणम् ॥ gobhl_16 ॥

स तम् अर्हन्तम् अब्रवीत् । निरुत्तराण्य् अमूनि वो वचनकुसुमानि । किं तु

आपायिकानि व्यसनानि यानि मयानुभूतान्य् अतिदारुणानि । तेषां प्रतीकारनिमित्तभूतं सुखं भदन्तानुभवामि तावत् ॥ gobhl_17 ॥

अथ स महात्मा तेन तस्य वचसा सुतराम् उपजनितसंवेगो ऽब्रवीत् ।

न वर्णयन्ति क्षणिकाम् अपीश्वरा भवाभिनिर्वृत्तिम् अवन्ध्यवादिनः । तथा ह्य् अयं स्कन्धकदम्बकोद्भवः समुद्भवो नैकविधस्य पाप्मनः ॥ gobhl_18 ॥

भवप्रबन्धप्रणयो मनस्विनो जगद्धिताधानपरस्य युज्यते । अनुत्तरज्ञाननिबद्धचेतसां भवोद्भवो भावसुखाद् अपि प्रियः ॥ gobhl_19 ॥

पुनर्भवास्वादलवाकुलाशयः प्रवृत्तिम् अन्विच्छति यस् तु मोहनात् । मुधा स सर्वायतनोपतापिनीं विपत्तिम् अन्विच्छति सर्वतोमुखीम् ॥ gobhl_20 ॥

भवाः सशोकाः सभयाः सविग्रहा विवर्जिताः सद्भिर् उदारमानसैः । नरैर् मरुद्धूतशिखा विषद्रुमा भुजङ्गमाधिष्ठितकोटरा इव ॥ gobhl_21 ॥

भवावशिष्टाः किल सप्त जातयो भयं न ते येन पुनर्भवाश्रयम् । भवानुषङ्गो ऽप्य् अशुचेर् विवृज्यते नरैर् विदग्धाभरणानुलेपनैः ॥ gobhl_22 ॥

कृतं त्वयापायिकदुःखलङ्घनं प्रवृत्तिम् अन्विच्छसि येन जन्मनः । जिजीविषुस् तीव्रविषाभिदूषितं प्रणीतम् अप्य् अन्नम् उपाददीत कः ॥ gobhl_23 ॥

अपि च हे भवाभिनन्दिन्

क्रिमेर् इवावस्करकर्दमान्तर् विवर्तमानस्य यथाकथं चित् । नरस्य मातुर् जठरान्तराले किं गर्भवासो न महान् अपायः ॥ gobhl_24 ॥

कडेवरावस्करनिर्झरेण सुबद्धसासृङ्मलदुर्दिनेन । प्रजायमानस्य नरस्य दुःखम् अपायदुःखैर् अपि किं न तुल्यम् ॥ gobhl_25 ॥

दवानलप्लुष्टपलाशरूक्षं वहन् जराजर्जरम् अस्थियन्त्रम् । कथं चिद् आयासनिपीतहर्षो न किं समो ऽपायशतैर् मनुष्यः ॥ gobhl_26 ॥

विदाहिभिर् निष्प्रतिकारघोरैः कृतान्तबाणैर् इव संपतद्भिः । विभिद्यमानस्वविषात्मभावो गदैर् इहैवानुभवत्य् अपायान् ॥ gobhl_27 ॥

प्रत्यावृत्तसिताक्षिकोशविकृतव्याघ्राननो भीषणः शस्त्रेणेव विदार्यमाणकरणो मर्मच्छिदा वायुना । बन्धूनां पुरतः कृतान्तमकरेणाक्रम्य निघ्नो यदा क्रुद्धेनेव वितीर्यते ऽधिकतरं किं नाम दुःखं ततः ॥ gobhl_28 ॥

किं चायुष्मन्

कर्मावेधसमुद्धतस्फुटशिखिज्वालावलीपिङ्गलो नैवावीचिर् अपि व्यथाम् उपहरत्य् आर्यस्य तां दारुणः । धीदौर्बल्यकराः समाधिविधुराः सद्वृत्तवेलाभिदो यां कुर्वन्ति मनोज्वराः परिचयाः स्फीतावलेपा मलाः ॥ gobhl_29 ॥

अथ स विषयदौरात्म्यम् इवोद्भावयंस् तं महर्षिम् अब्रवीत् ।

विषयासङ्गिनी बुद्धिर् दुःखेन प्रतिवार्यते । गङ्गेव कूलतोयोर्मिपर्यस्ततटपादपा ॥ gobhl_30 ॥

अन्ये ऽपि बहवः शैक्षा भवसंभोगलालसाः । तर्पयन्तीन्द्रियग्रामं विषयैर् अविषादिनः ॥ gobhl_31 ॥

स चार्हंस् तैस् तद्वचोभिः सुतराम् उद्वेजितप्रतिभयस् तं शैक्षम् अवोचत् ।

प्रतिसंख्यानमहताम् अकृच्छ्रश् चित्तनिग्रहः । न चानुवर्तनीयास् ते विषयैर् ये पराजिताः ॥ gobhl_32 ॥

मयैव विषयोद्दामं ननु चेतो निवारितम् । अन्यैश् च व्रतिभिर् वीरैस् तत् कस्मान् नानुवर्तसे ॥ gobhl_33 ॥

विषयेषु यदि प्रमादम् एषे त्वम् अनार्याचरितेषु हन्त नष्टम् । अथ ते विरजन्ति नैव चेतस् तव को ऽर्थो वद तैर् अनर्थभूतैः ॥ gobhl_34 ॥

विषयेषु परिप्लुतेन्द्रियाणां स्वमनोविभ्रममात्रभद्रकेषु । निकटे निवसन्ति सर्वदुःखान्य् अपरिज्ञातनिपातदारुणानि ॥ gobhl_35 ॥

विषयापचयानुपातिनीनाम् अपरिम्लानसुखामृतप्रदानाम् । छलितः पुरुषः प्रसङ्गदोषैर् न च संवेत्ति निरामिषं रतीनाम् ॥ gobhl_36 ॥

परिभूतिर् उपान्तिके नराणां भवसंभोगविषक्तमानसानाम् । विषयप्रतिकुञ्चितं च चेतो विनिपातायतनानि चावृतानि ॥ gobhl_37 ॥

परिणामरताम् अशान्तरूपां विपरीताल्पसुखानुरागरम्याम् । परिभूय मनस्विनो रमन्ते कृपणां कामरतिं तपोवनेषु ॥ gobhl_38 ॥

विनिगृह्य मनः प्रमाददोलाचलम् अध्यात्मरतिव्यपाश्रयेण । अनिराकृतयोगिनो रमन्ते बहुरूपैर् अतिमानुषैर् विहारैः ॥ gobhl_39 ॥

वितथाभिनिवेषमात्ररम्याः पुरुषस्योपनमन्ति नाम कामाः । गतिचक्रचरव्रतं नराणां विषया एव समादिशन्त्य् अनार्याः ॥ gobhl_40 ॥

व्यसनोपनिपातलक्ष्यवृक्षे जगति क्लेशपिशाचिकाभिभूते । उदया न तु सर्वदा भवन्ति प्रकृतिस्वास्थ्यकृतां तथागतानाम् ॥ gobhl_41 ॥

तद् अयं समयः कथं चिद् एव प्रतिलब्धः कुशलप्रयोगयोग्यः । प्रतिपत्तिविधौ भवान् प्रमाणं शकुनानां हि वनं विरावमात्रम् ॥ gobhl_42 ॥

स तम् अर्हन्तम् अब्रवीत् ।

शक्नुयां सुगतौ भोगस्पृहां यद्य् अप्य् उपेक्षितुम् । ब्रूयाः प्रवदतां श्रेष्ठ नैव मां त्वं पुनः पुनः ॥ gobhl_43 ॥

यतस् तु मां हरत्य् एषा कामतृष्णा निशाचरी । तेनातिवेलकृपया त्वं मां कुत्सयसे विभो ॥ gobhl_44 ॥

स तं महात्मा पुनर् अपि सानुक्रोशपेशलैर् वचोभिः संवेजयन्न् अब्रवीत् ।

खिन्ना वयं रुधिरबिन्दुम् उपाददानाः सांक्लेशिकेषु सभयेषु भवेषु वत्स । आयासिनीं च कटसीम् अभिवर्धयन्तो नैकान्तरायविवशाः स्वपराभवाय ॥ gobhl_45 ॥

क्रूरैः परस्परविरोधिभिर् अप्रशान्तैर् धातूरगैः प्रकुपितैर् इव कृष्णसर्पैः । आतुद्यमानवपुषाम् अपरायणानां कल्पायुतान्य् अभिगतानि च नो महात्मन् ॥ gobhl_46 ॥

प्रत्यर्थिकैर् इव समुद्यतमण्डलाग्रैः स्कन्धैर् हता वयम् अकारणबद्धवैरैः । आयासिताश् च विषयैर् विषकुम्भकल्पैस् तच् छिद्यतां भवसुखव्यसनानुरागः ॥ gobhl_47 ॥

स तम् अर्हन्तम् आह ।

नोपच्छेत्स्यामि यद्य् अत्र जन्मनि स्कन्धसंततिम् । उपपद्योद्धरिष्यामि त्वद्वाक्येन जिताधिना ॥ gobhl_48 ॥

स तं प्रत्याह । यद्य् अप्य् एतद् एवं तथापि

सकृन् मर्तव्ये त्वं पुनर् अपि च मृत्युं मृगयसे स्फुटं दृष्ट्वालोकं तमसि विपुले मज्जसि पुनः । शिवं लब्ध्वा मार्गं कुसृतिम् उपयासि प्रतिभयां भवान् यस् त्वं वाञ्छस्य् अमृतपुरम् उत्सृज्य सुलभम् ॥ gobhl_49 ॥

समुत्तीर्यागाधात् क्रिमिकुलचलत्पङ्ककलिलात् कथं विज्ञाबालात् पिपतिषसि तस्मिन् पुनर् अपि । विमुक्तो रोगेभ्यः पुनर् अपि च रोगाय यतसे भवेभ्यो दुःखेभ्यः स्पृहयसि पुनर् यस् त्वम् अघृणः ॥ gobhl_50 ॥

अनाशान् अस्वन्तान् सुलभविनिपातप्रतिभयान् सवैरान् सोद्वेगान् सपरिभवसंतापविरसान् । परित्यज्यायुष्मन् व्यसनविशिखापातविहतान् भवान् सम्यग्मार्गं भवभयहरं भावय सदा ॥ gobhl_51 ॥

दृष्टसंसारदुःखो ऽपि सो ऽभ्यासाद् रागपाप्मनः । तम् उवाच महात्मानम् आरुजन्न् इव वाक्शरैः ॥ gobhl_52 ॥

भ्रमन्ति ते बहून् कल्पान् बोधिसत्त्वा भवाध्वनि । सुदान्ताः सप्तजन्मानि भ्रमतां कीदृशी व्यथा ॥ gobhl_53 ॥

स भिक्षुस् तेन वाक्येन प्रतोदेनेव विक्षतः । तम् अब्रवीद् भवास्वादकार्पण्योपहताशयम् ॥ gobhl_54 ॥

न तेन विदिता भिक्षो या व्यथा भ्रमतां भवे । अवज्ञाय वचो ऽस्माकं पुनर् अप्य् अवभोत्स्यसे ॥ gobhl_55 ॥

पुनश् च त्वां ब्रवीमि ।

ये जन्मैवाधिमुक्ताः शमसुखमहतीं निर्वृतिं शुद्धसत्त्वा येषां क्लेशावशेषो ऽप्य् उपशमितबलो यो ऽप्य् उपादानम् एव । आत्मत्वेनाभ्युपेता जगद् इदम् अखिलं ये कृपाक्रान्तचित्तास् तेषां श्लाघ्या प्रवृत्तिर् गतिषु न तु भवास्वादपर्यस्तबुद्धिः ॥ gobhl_56 ॥

स्पृश्यन्ते सत्त्ववन्तो न विषयरजसा ये विविक्ताशयत्वाद् दुःखैर् नैव व्यथन्ते क्षितिधरगुरवो ये परार्थे चरन्तः । ते जन्मोपाददानाः परपुरपरिखासेतवो बोधिसत्त्वाः शोभन्ते न क्षमं तु क्षणम् अपि गतिषु स्थातुम् आत्मंभरीणाम् ॥ gobhl_57 ॥

येषां सर्वे प्रयोगाः शशिन इव कलाः सर्वसत्त्वोपजीव्या ये लोकान् पान्ति कृत्स्नान् पितर इव सुतान् दुःखपातालमग्नान् । तेषां जन्मोपदेशः सुचरितमहताम् उत्सवः श्रीविशेषः स्वार्थोद्योगानुरागाद् अनुपतति भवान् मृत्यवे केवलं तु ॥ gobhl_58 ॥

येषाम् उत्पादकाले सुचरितकिरणैर् लिख्यमानं समन्ताद् ध्वान्तं चेतः स्वरङ्गाविवरपरिचयस्फीतम् अप्य् अस्तम् एति । उन्मज्जन्तीव लोकाः प्रतिभयमहतो दुःखपङ्कौघमध्यात् तेषाम् एवानुरूपा परहितविदुषां जन्मसंतानलीला ॥ gobhl_59 ॥

किं बहुना

सर्वेष्व् आचार्यवर्या नियमगुरुधरा धर्मयानाग्रधैर्याः कारुण्योच्छ्रीतवीर्या रजनिकरनिभा भास्कराभाश् च दीप्त्या । जन्माटव्यानुयात्रा नमुचिविदरणा ज्ञानदीपोल्कधाराः सर्वज्ञत्वाभिषेकाः पुरुषवरयुगाः सर्वदा बोधिसत्त्वाः ॥ gobhl_60 ॥

एवम् अप्य् असाव् उच्यमानः कुशलधर्मसाधनोद्योगविधुर एव व्याहार्षीत् ।

समुदागमवैगुण्यविरूक्षक्षामचेतसाम् । कुशलप्रत्यया बाह्याः किं करिष्यन्ति देहिनाम् ॥ gobhl_61 ॥

प्रक्षालयन्ति मुनयो न जलेन पापं हस्तेन नाप्य् अपहरन्ति जनस्य दुःखम् । संचारयन्त्य् अधिगमं न परत्र च स्वं धर्मान् वदन्ति तु सुखप्रतिपत्तिसाध्यान् ॥ gobhl_62 ॥

अथ स क्रमेण कालगतो भरुकच्छे प्रोषितभर्तृकाया नार्याः कुक्षौ जन्म प्रतिसंदधे । कालान्तरेण च गर्भाद् अभिनिष्क्रान्तः । माता चैनम् अभिवीक्ष्य पुत्रस्नेहम् अनादृत्यापवादभयाशङ्किनी किम् अपि किम् अपि तपस्विनी विललाप । अनुनीयमानापि च समानसुखदुःखाभिः सखीभिर् असहमाना तनयवियोगव्यसनं तम् अतिमनोहरात्मभावं बालकम् अङ्के कृत्वा बाष्पवेगोपरुध्यमानस्खलितवचसा नियतम् ईदृशं किं चिद् अवोचत् ।

जाते पुत्रे भवन्ति प्रमुदितहृदया मातरो जीवलोके दृष्ट्वा वंशस्य लक्ष्मीम् अनुपरतरसाम् उन्मिषन्तीं समन्तात् । आनन्दान्दोलितानां भवति स दिवसो बान्धवानाम् अदीर्घो जातः शोकाय तु त्वं मम तनय कथं मन्दभाग्योदयायाः ॥ gobhl_63 ॥

दुर्वृत्ताया मम तद् अधुना कर्मणा प्रेरितस् त्वं भुङ्क्ष्वासह्यं व्यसनम् अथवा स्वस्य दुश्चेष्टितस्य । एते ऽन्ये च व्यसननिवहा मूर्ध्नि तेषां स्फुरन्ति त्यक्त्वा लज्जां सुजनदयितां ये प्रमादं भजन्ते ॥ gobhl_64 ॥

खाद्यमानपरिकोमलच्छविस् तीक्ष्णतुण्डनखरैः पतत्रिभिः । पुत्र दुर्नयफलानि भोक्ष्यसे मातुर् अद्य परिमाणवर्तकः ॥ gobhl_65 ॥

धिग् धिग् अस्तु परिणामदारुणां सङ्गिनां रतिम् अपूर्ववाहिनीम् । अध्यवस्यति ययाभिभूतधीर् ईदृशान्य् अपि जनो हतत्रपः ॥ gobhl_66 ॥

कष्टम् आयतविषादभीषणे संकटे मम विवर्तते मनः । यत्र लोकरवभीतया मया पुत्रक त्वम् अटवीं निपात्यसे ॥ gobhl_67 ॥

दारुणं बत बिधेर् विचेष्टितं दुष्करं खलु मया समीहितम् । किं करोमि शरणं व्रजामि कं पुत्र शोकशरताडिताशया ॥ gobhl_68 ॥

हा हतास्मि विघृणेन चेतसा कामदोहदपथानुपातिना । यत् सुदुष्करम् इदं करिष्यते वैशसं विहतलज्जया मया ॥ gobhl_69 ॥

भूर् इयं किम् इति नावदीर्यते नारकः क्व नु स हव्यवाहनः । यो न निर्दहति पापकारिणीं कक्षमुष्टिम् इव मां हतत्रपाम् ॥ gobhl_70 ॥

विततशिखिकलापोद्भासुरालोकजालं निपतति मम वज्रं सांप्रतं किं तु मूर्ध्नि । सुतम् अकरुणचित्ता याहम् एवं त्यजामि स्तनरसपरिभोगक्लीबवक्त्रारविन्दम् ॥ gobhl_71 ॥

इत्य् एवम् अन्यथा च तस्या विलपन्त्याः किंचिच्छेषा रजनी बभूव । सा परिचारिकाम् अब्रवीत् । ज्ञायतां तावद् भद्रे किम् अवशेषं निशाया इति । साब्रवीत् । स्वामिनि संप्रति हि

अरुणकिरणमालापाटलोपान्तलेखं प्रविरलतरतारं खं परावृत्तचन्द्रम् । पुलिनम् इव पयोधेर् विद्रुमक्षोदताम्रं परिमुकुलपलाशस्वस्थसंसुप्तहंसम् ॥ gobhl_72 ॥

सा प्रोवाच ।

इमं हृदयसंतापं दीर्घकालानुषङ्गिनम् । दुर्जातं मम मन्दाया गच्छ च्छोरय बालकम् ॥ gobhl_73 ॥

इत्य् उक्त्वा सा बाष्पवेगोपरुध्यमानहृदया पृथिव्यां सहसा निपपात । परं च संमोहम् उपजगाम ।

सा तथेति प्रतिश्रुत्य तम् आदाय तपस्विनम् । उपहारम् इवापूर्वं विचिक्षेप महापथे ॥ gobhl_74 ॥

पुत्रक्रौर्यं विवृतम् अशिवं जन्मदुःखोपतप्तं भर्तृस्नेहः चिरपरिचयाद् बद्धमूलो न दृष्टः । दग्धं वंशद्वयम् अपि मया दुर्नयाङ्गारवर्षैर् हा कामानां प्रकृतिर् असती सर्वदुःखप्रसूतिः ॥ gobhl_75 ॥

नासौ रुरावामुषितस्मृतित्वाच् चुकोप मात्रे न च तत्त्वदर्शी । दृष्ट्वा तु ताम् आत्मगताम् अवस्थां स्वम् एव चित्तं विनिनिन्द बालः ॥ gobhl_76 ॥

नायं जनन्या मम कामचारो न चानिमित्तं व्यसनं ममेदम् । स्वयं कृतानि व्यसनान्य् अमूनि त्वयैव मे चित्त विमुञ्च दैन्यम् ॥ gobhl_77 ॥

अनार्य तां चित्तकले प्रतार्य प्रगाढदुःखोदयदारुणेषु । भवोपभोगेष्व् अधुना विषादं किम् एव मोहाद् असमीक्ष्यकारिन् ॥ gobhl_78 ॥

हितैषिणस् तस्य वचो ऽवधीर्य त्वम् अज्ञ निर्दग्धपुनर्भवस्य । बिभेषि दुःखाद् अधुना किम् एवं स्वकर्मनिर्माणम् इदं तवैव ॥ gobhl_79 ॥

न पूजयन्ति प्रतिपत्तिभिर् ये गिरो गुरूणाम् अनुकम्पकानाम् । इमानि चान्यानि च ते लभन्ते विषादनीनां विपदां शतानि ॥ gobhl_80 ॥

यथा यथा तीव्रद्वन्द्वोपनिपातजानि दुःखान्य् अनुभवति स्म तथा तथा सुतराम् उपजायमानसंवेगः साश्रुकण्ठ एव शुशोच विक्लवात्मा तपस्वी ।

प्रविरलतृणच्छन्नश्वभ्रप्रपातभयंकरान् मम गुरुर् असौ त्यक्त्वा यातो भवाब्धिकदुर्भवान् । तनुसुखलवक्लिष्टात्मानो वयं तु हतत्रपा भवजलनिधेर् दृष्ट्वाप्य् अन्तं पुनर् निधनं गताः ॥ gobhl_81 ॥

मतिहुतभुजा दग्ध्वा स्कन्धप्रवृत्तिविषद्रुमं स्थितिषु वशितां संप्राप्यापि प्रकाशयशोत्सवाः । सकलभुवनश्रेयः कृत्वा गताः सुगताः शमं विषयकृपणाः कष्टं नष्टा वयं भवलुब्धकाः ॥ gobhl_82 ॥

स्थानास्थानविवेकयोगविदुषा स्थानेन संवर्णिता स्कन्धानां क्षणिकाप्य् अनुत्तरगिरा निर्वृत्तिर् आयासिनी । स्थाने प्रज्वलितांस् तरून् इव खगास् त्यक्त्वा भवान् भङ्गुरान् निर्वान्ति ज्वलना इवाम्बुविहताश् चित्तेश्वरा योगिनः ॥ gobhl_83 ॥

कृत्वाभियोगम् अपि चागमगह्वरेषु स्वैरप्रचारम् अनुगृह्य मनो मनुष्याः । अल्पश्रुता इति जगत्य् उपयान्ति संख्यां चेतोविनिग्रहफलं श्रुतम् आहुर् आर्याः ॥ gobhl_84 ॥

स सूचिकाग्रैर् इव तुद्यमानः पिपीलिकैर् भुग्नकरालदंष्ट्रैः । महीरजोधूसरकोमलाङ्गो मुहुर् मुहुः संपरिवर्तते स्म ॥ gobhl_85 ॥

स मक्षिकाणां नयुतैः परीतो मृदुः प्रयत्नाकुलपाणिपादः । विचेष्टमानः करुणं कथं चिद् भवान् जगर्हे मनसानुतापी ॥ gobhl_86 ॥

क्रूरारावैः पुरबलिभुजां मण्डलैः संपतद्भिर् व्याधूतास्यो विपदम् अशिवां यो ऽस्वतन्त्रः प्रपेदे । गोमायूनां विषमविरुतैर् अग्निमालाकरालैर् आर्यस्यापि प्रकृतिमृदुकं तस्य चेतश् चकम्पे ॥ gobhl_87 ॥

क्रव्याशिनां परवधप्रणयप्रगल्भैः पूगैर् असौ परिवृतो विगतासुकल्पः । प्राख्यापयत् स भवभोगलवाभिलाषदुःखानि तस्य च वचो विगतस्रवस्य ॥ gobhl_88 ॥

तस्य तथा कृच्छ्रगतस्य पुरद्वारि परिवर्तमानस्य गवां निर्गच्छन्तीनां पुरःसरो वृषभस् तम् आयुष्मन्तं दृष्ट्वा विधियोगसामर्थ्यात् पितेवोपगु तावद् अवतस्थे यावद् अतिक्रान्तः सर्वो गौगणः । सो ऽतितीव्रवेदनातुरतनुर् अल्पस्थामतया कण्ठगतप्राणः पुनर् अपि मया व्यसनम् एवानुभवनीयं मरणाद् ऊर्ध्वम् इत्य् अभिविषादो ऽपि मृत्युर् एव तत्कालदुःखप्रतीकारम् आकारयतु । वनविहगपक्षपातोद्धृतधरणितलरजोऽवकीर्णदेहो निराक्रन्दो मन्दम् अपरिस्पन्दकरचरणवदनकमल इदानीं न भविष्यामीति बुद्धम् एव भगवन्तं नमस्कर्तुम् आरब्धः । तद्भाग्यशेषोपकृष्टा इव चोपासका बुद्धधर्मसंघानुवादाश्रयाः संकथाः कथयन्तस् तं प्रदेशम् उपजग्मुः । स तान् अवलोक्य प्रत्युज्जीवित इव मृदुस्फुटकलेन वचसा कमलपलाशकोमलं पाणिम् अभिप्रसार्याब्रवीत् । भो भोः सत्पुरुषा मुहूर्तकं तावद् अस्मदनुकम्पयावतिष्ठध्वम् इति । अथ ते सहसा तच्छब्दश्रवणसंभ्रान्ताः किम् इदं कथं चेत्य् उत्पन्नविमर्शाः स्थिता वयं भद्रमुखेते तं महासत्त्वम् आश्वासयां बभूवुः । कौतूहलाकुलसमासाश् च पुनर् एवम् ऊचुः ।

अवस्थांश् च वयश् चेदं वाक्सौष्ठवम् इदं च ते । मत्वा चलति नो बुद्धिः कौतूहलसमाकुला ॥ gobhl_89 ॥

तत् सौम्य वद को नाम त्वं देवो ऽप्य् अथ दानवः । कथं चेमां दशां प्राप्तः सज्जनायासकारिणीम् ॥ gobhl_90 ॥

स तान् आह ।

मानुषो ऽस्मि महासत्त्वा नाहं देवो न दानवः । भवसंभोगतर्षेण प्राप्तस् त्व् अहम् इमां दशाम् ॥ gobhl_91 ॥

अथ ते तद्वचः श्रुत्वा संविग्नोद्धतमानसाः । अनुकम्पामृतस्निग्धं प्रत्यभाषन्त तं पुनः ॥ gobhl_92 ॥

उपासका वयं साधो नित्यं किंकुशलैषिणः । विस्तरं श्रोतुम् इच्छामः स चेत् खेदं न मन्यसे ॥ gobhl_93 ॥

स तान् इत्य् अवदद् यूयं धर्मभ्रातर एव मे । दुःखानि तावद् वार्यन्तां पश्चाद् वक्ष्यामि विस्तरम् ॥ gobhl_94 ॥

तथेति च प्रतिश्रुत्य गृहीत्वा पाणिभिः शनैः । प्रमृज्यास्तीर्य वस्त्राणि स्वानि तेषु न्यवेशयन् ॥ gobhl_95 ॥

प्रस्वस्थकायः स समाहितात्मा चत्वारि सत्यानि यथेक्षितानि । परीक्षमाणो न चिरेण साधुर् मलान् यथास्थूलमयांश् चकार ॥ gobhl_96 ॥

⏑ अनुशयविशेषं भावनामार्गहेयं ⏑ रविर् इव निशान्तध्वान्तम् उल्लिख्य भाभिः । स्वतनुम् अतनुपुण्याप्यायितान्तर्विशेषां अपहृतगुरुभारायासलघ्वीं बभार ॥ gobhl_97 ॥

अथ स महात्मा कृतकरणीयः क्षणम् अप्य् अवस्थां तां परित्यज्य सबहुमानः केवलं तेषाम् उपासकानां कृतज्ञताम् अनुरक्षन् पर्यङ्कं गगनतले बद्ध्वा तैः सबहुमानम् उदीक्ष्यमाणो विस्तरेण तेभ्यो यथावृत्तं व्याहृत्य पुनर् अपि तान् आबभाषे ।

अभिनन्दति यो जन्म स दुःखम् अभिनन्दति । दुःखाभिनन्दी दुःखेभ्यो न जातु परिमुच्यते ॥ gobhl_98 ॥

पक्वगण्डायमानस्य यः कायस्यास्य संभवः । ईत्युपायासदुःखानाम् उत्पादः स विदाहिनाम् ॥ gobhl_99 ॥

संसारावचरं कृत्स्नं सुखम् एकघनीकृतम् । नराणां जन्मदुःखेन क्षणिकेनाभिभूयते ॥ gobhl_100 ॥

विषोपदिग्धा निशिता इवायसाः शिखा इवाग्नेः प्रबलानिलाकुलाः । सभीमनादा इव चाश्मवृष्टयः प्रवृत्तयो दुष्प्रसहाः शरीरिणाम् ॥ gobhl_101 ॥

भवप्रबन्धव्यसनानुषङ्गिनी मतिर् विपर्यासतमोऽवगुण्ठिता । परं समुत्क्षिप्य निपातयत्य् अधो विपत्तिपातालतले दुरुत्तरे ॥ gobhl_102 ॥

तडिल्लतानां स्फुटनानुकारिणीम् अनेकरूपव्यसनानुबन्धिनीम् । उपाददानस्य न जात्व् इमां शिवं नरस्य संस्कारविकारसंकुलाम् ॥ gobhl_103 ॥

स्वयं समुत्थाप्य विकल्पवासनान् समीरणोद्धूतशिखान् भवानलान् । जनाः सरोषा इव निर्दहन्त्य् अमी स्वम् इन्द्रियग्रामम् अनर्थपण्डिताः ॥ gobhl_104 ॥

स्वभावदुःखान् प्रकृतिप्रभङ्गुरान् असारकान् फेनलवान् इवाम्भसः । अरीन् इमान् आत्मसमुद्भवान् भवान् सुखाभिमानाश् छलिताः शरीरिणः ॥ gobhl_105 ॥

निशम्य को नाम विडम्बनाम् इमां पुमान् मदीयां श्रवणोपतापिनीम् । रतिं प्रकुर्याद् अपरिप्लुतेन्द्रियो विचित्रसंक्लेशसमुद्भवे भवे ॥ gobhl_106 ॥

त एव सन्तः सुखम् अध्युपासते सनातनं शान्तम् अतीतमानुषम् । भवोपभोगप्रणयानुपातिनी मतिर् न येषां परिशुद्धकर्मणाम् ॥ gobhl_107 ॥

हतावलेपाः परिशुद्धवृत्तयः स्थितास् त एवोपरि सर्वसंपदाम् । न भावनां ये श्लथयन्ति साधवः प्रवृत्त्युपादानविषोपशान्तये ॥ gobhl_108 ॥

प्रख्याप्य दोषकणिकान् विभवान् भवानां नानाविधव्यसनसंकटसंभवानाम् । संवेज्य पर्षदम् ऋषिः स उपासकानां सद्यो ययौ प्रशमम् अग्निर् इवाम्बुषिक्तः ॥ gobhl_109 ॥

इति भवलुब्धकावदानम् ॥

4. कपीश्वरजातकम् = गोकी

अभ्यस्यन्ति तथा तथागतसुतास् त्यागं यथा स्वान् अपि प्राणान् प्राणिकृते त्यजन्ति कृपया रोगान् इवायासिनः । क्षुद्राः पापविधौ तथा त्व् अभिरतिं बध्नन्ति निःसाध्वसा भूत्वा दुश्चरितैकतानमनसो गच्छन्त्य् अधस्ताद् यथा ॥ गोकी_1 ॥

तद्यथानुश्रूयते

बोधिसत्त्वः किलान्यतमस्मिन् विविधवर्णगन्धरससंपन्नफलभारावनतद्रुमोपगूढे विकचसुरभिकुसुमवल्लीविराजितपर्यन्ते मरकतमणिप्रभाहरितशाद्वलकुथास्तीर्णविषमभूमिभागे कमलकुवलयाकरोन्मीलितविमलजलाशयपरिग्रहे महत्य् अरण्ये वानराधिपतिर् बभूव ॥

महाकृपास्वीकृतमानसत्वान् नीत्वापि पुण्यानि परं प्रकर्षम् । गतिं तिरश्चाम् अधमां प्रपेदे साधुः स केनापि तु कारणेन ॥ गोकी_2 ॥

शुभाशुभैः कर्मभिर् आर्यकर्मा क्रीडन्न् इवासौ भवरङ्गमध्ये । निदर्शयाम् आस विचित्ररूपाम् उपायपूर्वाम् उपपत्तिमायाम् ॥ गोकी_3 ॥

कृत्वाप्य् असौ दुर्गतिसंनिरोधम् अपायहेतोश् चिरविप्रवासात् । संमोहतामिस्रमयीं प्रपेदे तिर्यग्विपत्तिं करुणापरीतः ॥ गोकी_4 ॥

प्रवर्तते कर्मवशेन लोको निराश्रयो ऽयं गतिचक्रमध्ये । बभूव तस्य त्व् अनवद्यबुद्धेः शुभाशुभे कर्मणि कामकारः ॥ गोकी_5 ॥

महात्मा कायमात्रेण विनिपातं गतो ऽप्य् असौ । अविपन्नगुणाभ्यासपेशलाध्याशयो बभौ ॥ गोकी_6 ॥

अनार्यैश् चरितैर् दूरान् निशम्यैव विवर्जितः । आर्याम् उद्भावयाम् आस पद्धतिं स शिवोदयाम् ॥ गोकी_7 ॥

आत्मसंज्ञाविपर्यासप्रहाणाद् एव सो ऽत्यजत् । स्वसुखासङ्गिनीं चर्याम् अनार्यजनवर्तिनीम् ॥ गोकी_8 ॥

वृत्तशोभां समालोक्य तस्य जातिविरोधिनीम् । मुनयो ऽप्य् अभवन्न् आत्मन्य् अवज्ञाशिथिलादराः ॥ गोकी_9 ॥

स तत्र मातरम् अन्धां वृद्धां च परिचरन् विवेककामतया च स्वयूथम् अपहाय तेषु तेषु पुष्पफलसमृद्धेषु वनान्तरेष्व् अनुत्कण्ठितमना विजहार ।

अंसेन तां परिहरन् विषमेषु देशेष्व् अम्लायिनीं स्रजम् इवाधिपतिः कपीनाम् । आनृण्यम् अप्रतिसमं स जगाम मातुर् गर्भादिधारणपरिश्रमखेदितायाः ॥ गोकी_10 ॥

पाकोपपादितरसैः स फलप्रकारैर् निष्प्राणकैश् च मधुभिः कुसुमाधिवासैः । तोयैश् च फुल्लकमलोत्पलिनीमनोज्ञैस् तां मातरं परिचचार विशुद्धसत्त्वः ॥ गोकी_11 ॥

तया करुणया चासाव् अनुबद्धः कपीश्वरः । विजहार विविक्तेषु पर्वतेषु वनेषु च ॥ गोकी_12 ॥

अथ कदा चिद् अन्यतमो व्याधो धन्वी पृष्ठावापी प्रगाढावबद्धपरिकरो मालुतावतानसंयताकुलकेशभारभासुरः श्वापदान् अभिद्रवंस् तं देशम् अभिजगाम ।

क्रोधारक्तविलोचनं गिरिशिलाश्यामायतोरःस्थलं वल्लीकुण्डलकावबद्धकपिलव्याधूतकेशाशिवम् । दृष्ट्वा मृत्युम् इवापतन्तम् अथ तं तद्गोचराः प्राणिनो याताः क्वापि विलङ्घ्य कण्टकलतानद्धान् प्रपातान् अपि ॥ गोकी_13 ॥

अथ स दुरात्मा विफलप्रयासतया सुतरां क्रोधाग्निना प्रदीप्तमानसः सशिरःप्रकम्पं निश्वस्य च पलाशिकयावगृह्य ललाटपुटप्रस्वेदसलिलं तम् एवानुकम्पमानं तं वानराधिपतिं ददर्श पादपैकदेशावस्थितम् । दृष्ट्वा च भृशतरं क्रोधवह्निना प्रजज्वाल ।

अशक्नुवन्तो बलिनः प्रबाधितुं खलाः स्वदौरात्म्यविरूक्षदृष्टयः । अकारणक्रोधविषाशिवाशिवा भवन्ति साधुष्व् अपकारदारुणाः ॥ गोकी_14 ॥

अथ स दुरात्मा धनुषि निशितं सायकं संधाय वेगेन बोधिसत्त्वम् अभिदुद्राव । स च महात्मा लोभनीयतरं वपुर् अवेत्य मयि च नास्यायं निर्बन्ध इति । शक्तो ऽपि प्रत्यवस्थातुम् अपगतसंरम्भमानसः खग इव महता जवेन तद्बाणपथम् अतिचक्राम ।

मुष्टिप्रहारेण स शैलशृङ्गं शक्तो ऽपि संचूर्णयितुं महात्मा । जाल्मं तम् एव त्व् अनुकम्पमानस् तद्बाणसंपातपथाद् व्यतीतः ॥ गोकी_15 ॥

स च पुरुषाधमस् तीव्रतरसंरम्भमन्युवेगाकुलीकृताशयस् तां बोधिसत्त्वजननीं प्रत्याकृष्टतीक्ष्णबाणाशनिर् अभिससाद ।

अभ्यासयोगात् कठिनीकृतानि मनांस्य् अनार्यैश् चरितप्रसङ्गैः । पापक्रियायाम् अविचार्य कार्यं चरन्ति लोकस्य निरङ्कुशानि ॥ गोकी_16 ॥

अथ बोधिसत्त्वः पुरायं मे मातरं व्यापादयतीत्य् अविगणितस्वप्राणात्ययः ससंभ्रमद्रुततरगतिर् अभिगम्य तं व्याधं सानुनयप्रशममधुरम् इत्य् अब्रवीत् ।

तिष्ठ तिष्ठ महासत्त्व मा वधीर् जननीं मम । कस् तवेमां गुणो हत्वा वृद्धां प्रोषितलोचनाम् ॥ गोकी_17 ॥

तवापि नूनम् आयुष्मन् माता हृदयवल्लभा । आत्मस्नेहानुमानेन मा व्यात्सीर् मम मातरम् ॥ गोकी_18 ॥

फलमूलजलाहारां वसन्तीं विजने वने । व्यापादयितुम् अम्बां मे साधोस् तव न युज्यते ॥ गोकी_19 ॥

स्पृष्टदृष्टापचारे ऽपि पुरुषास् तुङ्गमानसाः । प्रहरन्ति न शौटीराद् दैन्योपहतचेतसि ॥ गोकी_20 ॥

पुरातनैर् एव हतां कर्मभिः परुषैर् इमाम् । घ्नतो निरपराधां ते कथं नोत्पद्यते दया ॥ गोकी_21 ॥

अपि चेदं मृगेन्द्रासृक्कलङ्कितमुखं शरम् । न लज्जसे कथं नाम मुञ्चञ् छाखामृगीतनौ ॥ गोकी_22 ॥

स्फीतावलेपौ करिमस्तकेषु भुजाव् इमौ ज्याकठिनप्रकोष्ठौ । नियुज्यमानौ कृपणाश्रयेषु दौर्भाग्यम् उद्भावयतः स्फुटं ते ॥ गोकी_23 ॥

अमुक्तपूर्वो हरिणाङ्गनास्व् अप्य् अक्षूणलक्षस् तव कङ्कपत्त्रः । शिलीमुखो ऽयं प्रतिकुञ्जरीव नियुज्यमानः कपिदुर्गतायाम् ॥ गोकी_24 ॥

अभ्यर्थ्यमाना रिपुणापि धीरा बाष्पाम्बुविष्यन्दिविलोचनेन । भवन्ति तत्कालविनीयमानक्रोधोपरागाधिकरम्यशोभाः ॥ गोकी_25 ॥

तस्माद् उद्वीक्षस्व परं च लोकम् इमां च वृद्धाम् अपरायणां त्वम् । मा गा वशं रोषनिशाचरस्य लोकद्वयानर्थशतावहस्य ॥ गोकी_26 ॥

एवम् अप्य् असाव् उच्यमानः क्रौर्याभ्यासकठोरहृदयपाषाणस् तद् बोधिसत्त्ववचनम् आकर्ण्यैवावधीरयाम् आस ।

पापप्रसङ्गपरुषीकृतमानसेषु व्यर्था गिरो गुणिजनाभिहिता भवन्ति । विप्रस्रुता जलधरेभ्य इवाम्बुधारा वज्राग्निदग्धशिखरेषु महीरुहेषु ॥ गोकी_27 ॥

अथ वानरेश्वरस् तम् अनार्यकर्माणम् अनुनयविधुरम् अवगम्य चिन्ताम् आपेदे ।

मातर्य् अयं यदि मम प्रहरत्य् अनार्यः संपश्यतो मम वधः सकलः स एव । त्यक्त्वा स्वजीवितम् अतः परिपालयामि वृद्धाम् इमां कुमुदिनीधवलां च कीर्तिम् ॥ गोकी_28 ॥

कामं मृते मयि मरिष्यति विक्लवेयं हा पुत्रकेति कृपणा करुणं रुदन्ती । युक्तस् तथापि मम पूर्वतरं विनाशो द्रष्टुं गुरुव्यसनम् अस्ति न मे प्रभुत्वम् ॥ गोकी_29 ॥

जातश् च नाम न विनक्ष्यति वेत्य् अयुक्तम् उत्पाद एव नियमेन निपातहेतुः । तुल्ये च नाम मरणव्यसनोपतापे मृत्युर् वरं परहितावहिताशयस्य ॥ गोकी_30 ॥

तद्गर्भसंधारणसंभृतस्य स्नेहानुबद्धस्य परिश्रमस्य । अस्याः क्रमेणैव ममाभ्युपेतो निर्वेशकालातिशयोत्सवो ऽयम् ॥ गोकी_31 ॥

दुःखं तु निर्गारयतीव चेतो ममैकम् एवाविनिवार्यवीर्यम् । अम्बा मृतं मां यद् इयं विदित्वा दुःखेन संत्यक्ष्यति जीवलोकम् ॥ गोकी_32 ॥

अर्थाय नेत्रव्यसनं तु जातम् अस्या न मां द्रक्ष्यति मार्यमाणम् । यद् अस्य तीक्ष्णेन दुराधरेण व्याधप्रयुक्तेन शिलीमुखेन ॥ गोकी_33 ॥

कृत्वा च यत् पापम् अयं तपस्वी दुःखानि संप्राप्स्यति दारुणानि । एतन् मनो निर्दहतीव मह्यं प्राणोपरोधं स्वम् अचिन्तयित्वा ॥ गोकी_34 ॥

धिग् अस्तु संक्लेशपिशाचवैशसं पृथग्जनत्वं धिग् अनर्थपण्डितम् । विपत्तिपातालतले दुरुत्तरे वृथैव यल् लोकम् इमं विमुञ्चति ॥ गोकी_35 ॥

अथ स प्रकृतिशुद्धसत्त्वस् तदवस्थो ऽप्य् अनभिजातविषाददैन्यसंभ्रममनास् तं व्याधम् अब्रवीत् ।

अमोघो यद् अयं बाणस् त्वया तात समुद्यतः । मयि प्रहर निःशङ्कं मा कार्षीर् मृतमारिकाम् ॥ गोकी_36 ॥

अथ सा वृद्धा वानरी तं बोधिसत्त्वस्यातिदुष्करं हृदयसंतापकरं व्यवसायम् अवेत्य पाणिभ्यां हृदयम् अभिघ्नन्ती साश्रुकण्ठा गद्गदायमानवचना बोधिसत्त्वम् आह ।

पुत्र मा साहसं कार्षीर् मय्य् एव प्रहरत्व् अयम् । मृतयापि मया किं स्याज् जरयापीतसारया ॥ गोकी_37 ॥

यद् अहं तात जीवामि दुर्मना दुःखभागिनी । त्वत्सङ्गमसुखाभ्यासं रसाग्रं न वरं हि तत् ॥ गोकी_38 ॥

त्वयि जीवति जीवन्ति बहवो धर्मजीविनः । निमीलिते त्वयि व्यक्तं दिशः सर्वा निमीलिताः ॥ गोकी_39 ॥

जराजनितसंवेगा विप्रोषितविलोचना । मृत्युम् एवाभिकाङ्क्षामि निश्वासैकपरायणा ॥ गोकी_40 ॥

त्वं मे हृदयसर्वस्वं पुत्रकोच्छ्वसिमि त्वया । त्वयि जीवति जीवन्तीं माम् अवेहि मृताम् अपि ॥ गोकी_41 ॥

उपायासि प्रपन्नाया जराकान्तारम् आयतम् । विश्रम्भस्थानवन् मृत्युर् भाग्येनैव ममागतः ॥ गोकी_42 ॥

अथ बोधिसत्त्वो ऽभिप्रणम्यानुनेष्यन्न् अनुकम्पाशीतलैर् अपि निर्दहन्न् इव वचोभिर् जननीं प्रत्य् आह ।

क्षुद्रजन्तोर् अपि कृते जह्यां देहशतान्य् अपि । मातुर् अर्थे त्यजेद् देहम् इतरो ऽपि गतव्यथः ॥ गोकी_43 ॥

कायव्रणम् इमं तीव्रव्यसनापातकातरम् । तवैव परिचर्यायै मातः परिहराम्य् अहम् ॥ गोकी_44 ॥

न च मे कायिकं दुःखं तथा जनयति व्यथाम् । मानसेनैव दुःखेन यथा पीड्ये विदाहिना ॥ गोकी_45 ॥

स्वकायपरिरक्षार्थम् अध्युपेक्ष्य वधं तव । दुःखं मनोमयं सोढुं कथं शक्ष्यामि दुःसहम् ॥ गोकी_46 ॥

अपि चाम्ब ।

उच्छ्राया विनिपातिनः प्रियजनश्लेषा विसंयोगिनः सर्वे संनिचयाः क्षयान्तविरसा दीपाः प्रभातेष्व् इव । मृत्योर् अप्रतिवार्यवीर्यमहतः क्रीडामृगाः प्राणिनः संसाराध्वनि देहिनां विचरतां धर्मानुकृत्यं परम् ॥ गोकी_47 ॥

अथ सा बोधिसत्त्वजननी शीतैर् अनन्यसत्त्वसदृशैः करुणानिष्यन्दभूतैः स्नेहातिशयोद्गारिभिः स्वजीवितनिरपेक्षैर् अपरिम्लायमानगौरवप्रसादपेशलैस् तद्वचोभिः सुतराम् आक्लेदितहृदया व्यापिना स्वरेण तद् वनम् आपूरयन्ती सकरुणं विरुराव ।

अमूनि तव वाक्यानि शीतान्य् अपि दहन्ति माम् । हिमापाता इव लतां पाकपाण्डुपलाशिनीम् ॥ गोकी_48 ॥

हा मातृवत्सल रिपुष्व् अपि मैत्रचित्त क्षुद्रेष्व् अपि प्रकृतिभद्र मृदुस्वभाव । पुत्रापहाय कृपणां क्व नु यास्यसि त्वं माम् अद्य दुःखशतबाणशरव्यभूताम् ॥ गोकी_49 ॥

हा हा हतास्मि कृपणा च्युतभागधेया दैवेन साधुजननिर्दयपौरुषेण । संरक्ष मां सुचिरम् एकपदे जहासि किं पुत्रकाद्य ननु सैव तवास्मि माता ॥ गोकी_50 ॥

याताः क्व ते ऽद्य मुनयो ज्वलितप्रभावाः सख्यः क्व ताः प्रतिगता वनदेवतास् ते । धर्माय रक्षति जगत् किल धर्मजीवी कस्माज् जगन् मम निमीलति पुत्रशून्यम् ॥ गोकी_51 ॥

शैला निर्झरिणः कदम्बककुभश्रेणीनिरुद्धातपा नद्यश् च स्फुटपद्मरेणुहरितक्षामोर्मिमालाधराः । संशान्ता वनराजयश् च शिखिना सुद्योतिताश् चन्द्रकैर् भानोर् अंशुकरालिताश् च दिवसा रक्षन्तु मे पुत्रकम् ॥ गोकी_52 ॥

अचेतनानाम् अपि पादपानां बभूव कम्पो रुदितेन तेन । मृदूकृतं तस्य न नाम चेतो मनाग् अपि क्रूरमनोरथस्य ॥ गोकी_53 ॥

अथ स दुरात्मा तद्वाक्यश्रवणज्वलितकोपानलादीप्तहृदयः कथापर्यवसानम् अविगणय्यैव बोधिसत्त्वं तीक्ष्णेन बाणेन मर्मदेशे ऽभिहत्य प्राणैर् वियोजयां बभूव ।

शिवाविरुतजर्जरा इव दिशो ऽभवंस् तत्क्षणं ततान बहलं तमो द्विरदयूथनीलं जगत् । भयाद् इव चकम्पिरे विलुलितोपलाः पर्वताः पपात शलभावलीवलयपिङ्गलं खाद् रजः ॥ गोकी_54 ॥

विशुष्कजलभैरवाः प्रदरगह्वराः सिन्धवो द्वितीय इव भास्करे समुदिते ऽभवंस् तत्क्षणम् । पपात रुधिरं दिवो घटमुखैर् इवावर्जितं हते कपिगणाधिपे सुचरितैकरत्नाकरे ॥ गोकी_55 ॥

अथ स दस्युस् तद् अतिदारुणं कर्म कृत्वा सद्यस् तद्विपाकचिह्नाकुलीकृतहृदयः स्वम् आवासम् अभिप्रतस्थे । तत्र च तत्कर्मापराधेन भैरवो निष्प्रतीकाररभसज्वालामालाकुलो महदग्निः प्रजज्वाल ।

दूराद् एव तम् आपतन्तम् अनिलप्रेङ्खोलनाचञ्चलैः सद्यो ऽग्निः परिषष्वजे प्रियम् इव ज्वालाभुजैर् आयतैः । कर्म क्षेत्रविशेषबृंहितफलं कर्मान्तराव्याहतं निक्षेपं वपुषो विपाकचपलं नोदीक्षते प्राणिनाम् ॥ गोकी_56 ॥

संशुष्ककक्षान्तविसर्पिणीभिर् ज्वालाभिर् अग्नेः पवनोद्धताभिः । आलिङ्गितो ऽसौ कठिनान्तरात्मा मुमोह हा हेति च संरुराव ॥ गोकी_57 ॥

अनिलाकुलितानलावलीढः कटुधूमौघनिरुद्धकण्ठतालुः । निपपात समुत्पपात चासाव् असकृन् मीन इवातुरस् तपस्वी ॥ गोकी_58 ॥

तस्यास्थिशेषम् अपि कापुरुषस्य दग्ध्वा वह्निः सरोष इव नैव शशाम शीघ्रम् । तद्दूषितां वसुमतीम् अपि दग्धुकामो जज्वाल धूमकपिशार्चिर् ⏑ - ⏑ अन्तः ॥ गोकी_59 ॥

ज्वालानां गगनतलावलम्बिनीनां संतानाः कुसुमितकर्णिकारगौराः । रेजुस् ते प्रलयविलीयमानसानोर् निर्यासाः कनकगिरेर् इव स्रवन्तः ॥ गोकी_60 ॥

दग्धो दुश्चरिताग्निभिः स परुषैर् दग्धः पुनः पावकैः पापात्मा सकलत्रपुत्रविभवः शुष्को यथा पादपः । तं भूयो ऽपि ददाह दारुणतरः कर्मेन्धनो नारको वह्निर् धूमकलाकलङ्कितमुखज्वालाकलापश् चिरम् ॥ गोकी_61 ॥

अवेत्य पापकर्मणाम् इदं विपाकवैशसं विवर्जयेद् असत्क्रियां भुजङ्गमाङ्गनाम् इव । प्रसादयेच् च मानसं प्रसादनीयकर्मसु जिनौरसेष्व् अकारणप्रजाहिताभियोगिषु ॥ गोकी_62 ॥

॥ इति श्रीकपीश्वरजातकं नवत्रिंशत्तमम् ॥

5. मैत्रकन्यक

मातर्य् अपकारिणः प्राणिन इहैव व्यसनप्रपातपातालावलम्बिनो भवन्तीति सततसमुपजायमानप्रेमप्रसादबहुमानमानसैः सत्पुरुषैर् मातरः शुश्रूषणीयाः ।

तद्यथानुश्रूयते

विकसितसितकुमुदेन्दुकुन्दकुसुमावलीगुणगणविभूषितः पूर्वजन्मान्तरोपात्ताप्रमेयानवद्यविपुलसकलसंभारो धनदसमानरत्नाश्रयः स्वजनकृपणवनीपकभुज्यमानोदारविभवसारनिचयो मित्रो नाम सार्थवाहो बभूव ।

परोपकारैकरसाभिरामा विभूतयः स्फीततरा बभूवुः । तस्यार्यसत्त्वस्य नभस्य् अनभ्रे करा इवेन्दोः कुमुदावदाताः ॥ gomk_1 ॥

तृष्णानलैः शोकशिखाप्रचण्डैश् चित्तानि दग्धानि बहुप्रकारम् । आशावतां सप्रणयाभिरामैर् दानाम्बुसेकैः शमयां बभूव ॥ gomk_2 ॥

दृष्ट्वा लोकम् इमं धनक्षयभयात् संत्यक्तदानोत्सवं लोभक्लेशपिशाचिकावशतया संदूषिताध्याशयम् । कारुण्यात् स ददाव् अनाथकृपणक्लीबातुरेभ्यो धनं मत्वा वायुहतार्णवोर्मिचपलं स्वं जीवितं भूयसा ॥ gomk_3 ॥

येषु व्यासज्य चेतो भुजगवरवधूभोगभीमेषु लुब्धा गाहन्ते पापगर्तं स्फुटदहनशिखाभीमपर्यन्तरन्ध्रम् । वाताघातप्रनृत्तप्रवरनरवधूनेत्रपक्ष्माग्रलोलांस् तान् अर्थान् अर्थिदुःखव्युपशमपटुभिः प्रोत्ससर्ज प्रदानैः ॥ gomk_4 ॥

तस्यापुत्रधनत्वात् पुत्राभिलाषिणो यदा मनोरथशतैर् असकृद् उन्मिषितोन्मिषिताः पुत्रश्रियः प्रसह्य स्फीततरवैरभारेन्धनवह्निनेव विगतनिखिलप्रतीकारदारुणप्रभावमहताशु कृतान्तालयैकपरायणाः क्रियन्ते स्म तदासौ लोकप्रवादमात्रयापि पन्थानं समवतीर्य धनदवरुणकुबेरशंकरजनार्दनपितामहादीन् देवताविशेषान् पुत्रार्थं याचितुम् आरेभे ।

यस्मिन् यस्मिंस् तनयसरसि स्वच्छपुण्याम्बुपूर्णे वव्रे वृद्धिं समुदितमहावंशलक्ष्म्यम्बुजन्म । तत् तत् तस्य प्रबालविरसां याति तीक्ष्णांशुमालैः शोषं निन्ये रविर् इव जलं भागधेयार्कबिम्बम् ॥ gomk_5 ॥

रुद्रं नैककपालशेखरधरं चक्रायुधं वज्रिणं स्रष्टारं मकरध्वजं गिरिसुतापुत्रं मयूरासनम् । गङ्गां शङ्खदलावदातसलिलां तां तांश् च देवान् असौ पुत्रार्थी शरणं ययौ बहु पुनर् दानं द्विजेभ्यो ददौ ॥ gomk_6 ॥

यद् यज् जनो मङ्गलदेशनाभिर् व्रतोपवासाधिगतैश् च दुःखैः । ⏓ - ⏑ - - ⏑ ⏑ - ⏑ - - ⏓ - ⏑ - - ⏑ ⏑ - ⏑ - - ॥ gomk_7 ॥

- - ⏑ - - ⏑ ⏑ - ⏑ - - - - ⏑ - - ⏑ ⏑ - ⏑ - - । पुत्रार्थसंसिद्धिनिमग्नबुद्धिर् विक्षिप्य खेदं स चकार तांस् तान् ॥ gomk_8 ॥

एवम् अनेकप्रकारं कायचेतस्सोर् आयासकारिभिर् अपि व्रतोपवासमङ्गलैर् यदा नैव कदा चित् काले ऽस्य पुत्रा जीविनो बभूवुस् तदैवम् अतिविपुले प्रगाढशोकापगाम्भसि निमज्जन्तं कश् चित् साधुपुरुषो ऽब्रवीत् ।

कर्माण्य् एवावलम्बन्ति देहिनां सर्वसंपदः । भूतानां तुङ्गशृङ्गाच् च विनिपातो न भूतये ॥ gomk_9 ॥

संक्लेशं बहवः प्राप्ताः पुत्रतृष्णार्तबुद्धिना [!] । न च ते ऽद्यापि जीवन्ति तत्र किं परिखिद्यसे ॥ gomk_10 ॥

कर्माणि निर्मुच्य कथं भवेभ्यः स्वर्गौकसस् तुष्टिवशाद् इहेयुः । ये यैर् विना नात्मभवं लभन्ते ते तैर् विना जन्म कथं भजेरन् ॥ gomk_11 ॥

ये सांसारिकनैकदुःखदहनज्वालालतालिङ्गितास् ते वाञ्छन्ति नरामरोरगसुखं प्रायेण दानादिभिः । त्वं केनापि विडम्ब्यसे जडमतिः पुत्राशयोन्मत्तको यस् त्वं द्याम् अधिगन्तुम् इच्छसि बृहत्सोपानमालाश्रयात् ॥ gomk_12 ॥

विधिम् अपरम् अहं ते बोधयामि प्रसिद्ध्यै त्वम् अपि च कुरु तावत् संप्रसिद्ध्यै कदा चित् । यदि भवति सुतस् ते कन्यकानाम तस्य सकलजनपदे ऽस्मिन् ख्यापयस्व प्रसिद्ध्यै ॥ gomk_13 ॥

अथ तस्य कालान्तरे गगनतलम् अंशुमालीव स्वकिरणनिकरैर् विराजमानं स्ववंशलक्ष्मीः पुत्रं जनयां बभूव । स च

निर्वान्तामलहेमशैलशिखरप्रच्छेदगौरद्युतिः संपूर्णामलचन्द्रमण्डलसमच्छत्त्रोरुभास्वच्छिराः । मत्तैरावणचारुपुष्करकरव्यालम्बबाहुद्वयो भिन्नेन्दीवरफुल्लपत्त्रनिचयश्यामारुणान्तेक्षणः ॥ gomk_14 ॥

भूयः कल्पसहस्रसंचितमहापुण्यप्रभावोद्भवैः प्रव्यक्तस्फुरितेन्द्रचापरुचिरैः प्रह्लादिभिर् लक्षणैः । मूर्तिस् तस्य रराज मेरुशिखराद् धेमं यथा भूच्युतं प्रोद्गीर्णस्वमयूखजालजटिलै रत्नाङ्कुरैर् वेष्टितम् ॥ gomk_15 ॥

भ्रमरचमरपङ्क्तिश्यामकेशाभिरामं समविपुलललाटं श्रीमदुत्तुङ्गनासम् । तनयम् उदितचेता मैत्रकन्याभिधानं दशदिवसपरेण ख्यापयाम् आस लोके ॥ gomk_16 ॥

शरीरिणां वृद्धिकरैः समृद्धैर् विशेषयुक्तैर् विविधान्नपानैः । सुधावदातैः स्फुटचन्द्रपादैः पयोधिवेलेव ययौ समृद्धिम् ॥ gomk_17 ॥

धात्रीभिः स समुन्नीतः क्षीरैश् च सर्पिमण्डकैः । पुपोष सुन्दरं देहं ह्रदस्थम् इव पङ्कजम् ॥ gomk_18 ॥

अथ तस्य पिता मित्रः सार्थवाहो वणिग्जनैः । द्रव्यैर् वहनम् आरोप्य जगाहे तोयधिं मुदा ॥ gomk_19 ॥

तिमिङ्गिलक्षोभविवर्धितोर्मिमहोदधौ मीनविपन्नपात्रे । पितुर् व्यतीते जननीं जगाद चकार किं कर्म पिता ममेति ॥ gomk_20 ॥

ततो ऽस्य जननी पतिवियोगशोकग्लपितहृदया चिन्ताम् आपेदे ।

आशापाशशताकृष्टो जनो मृत्युं न पश्यति । विषयास्वादकृपणो वारण इव बन्धनम् ॥ gomk_21 ॥

यद्य् अपि कथयिष्यामि पितरं यानपात्रिकम् । एषो ऽपि मम मन्दाया नाशम् एष्यति तोयधौ ॥ gomk_22 ॥

यावच् चायं जनपदम् इमं तस्य वृत्तिं न भूतां पृच्छत्य् अस्मै कथयति न वा सर्व एवैष लोकः । तावद् युक्तं मम सुतम् इमं मृत्युवक्त्रान्तरालं नानादुःखव्यसनगहनं व्याधिसक्तं निषेद्धुम् ॥ gomk_23 ॥

परो ऽपि यः साधुजनानुजुष्टं विहाय मार्गं श्रयते विमार्गम् । निवारणीयः स मताज् जनेन प्रयत्नतः किं पुनर् एव पुत्रः ॥ gomk_24 ॥

ततो जनानि कथयां चक्रे ।

पुत्रकौकरिकत्वेन पिता ते माम् अपूपुषत् । यद्य् अहं सुखिता कार्या कारयौकरिकापणम् ॥ gomk_25 ॥

अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वो मातुर् वचनं कुसुममालाम् इव शिरसा समभिवद्यान्यस्मिन्न् अहनि [!] औकरिकापणं प्रससार ।

पुण्यसंभारमहतस् तस्य सत्त्वदयावतः । प्रथमे ऽहनि संपन्नं चतुष्कार्षापणं धनम् ॥

स्वगर्भसंधारणदुःखितायै ददौ स तस्यै मुदितो जनन्यै । दरिद्रदुःखव्यसनच्छिदायै धनं महाभोगफलप्रसूत्यै ॥ gomk_27 ॥

अथ ये तस्मिन् पुरवरे चिरंतना औकरिकास् ते तस्य तम् अभिवर्धमानं क्रयविक्रयलोकम् अविषमव्यवहारनीत्या प्रकृतिप्रेमपेशलतया चावर्जितमनसं तस्मिन् महासत्त्वे व्यवहारार्थम् आपतन्तम् अवलोक्य तं तस्मात् कर्मणो विनिवर्तनार्थम् आहुः ।

गान्धिकापणिकः श्रेष्ठी पिता ते ऽस्मिन् पुरे पुरा । स त्वं तां वृत्तिम् उज्झित्वा श्रयसे ऽन्यां कया धिया ॥ gomk_28 ॥

अथ बोधिसत्त्वस् ताम् अपि जीविकाम् अपहाय गान्धिकापणं चकार ।

यस्मिन्न् एव दिने चक्रे स साधुर् गान्धिकापणम् । कार्षापणाष्टकं तस्य तस्मिन्न् एवोपपद्यते ॥ gomk_29 ॥

तम् [!] अपि मात्रे प्रतिपादितवान् । अथ गान्धिकापणिकाः पुरुषाः समेत्यागत्य च तं महासत्त्वं विच्छन्दयाम् आसुः ।

गान्धापणं क्लीबजनाभिपन्नं पिता न वैमद्यपुरे चकार । तत्रैव हैरण्यिकतां स कृत्वा धनानि भूयांसि समाप साधो ॥ gomk_30 ॥

अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वस् ताम् अपि जीविकाम् अपहाय हैरण्यिकापणं चकार ।

तयापि तस्मिन् व्यवहारनीत्या हैरण्यिकांस् तान् अभिभूय सर्वान् । लेभे दिने स प्रथमे महार्हः कार्षापणान् षोडश तान् ददौ च ॥ gomk_31 ॥

दिने द्वितीये द्वात्रिंशत्कार्षापणान् उपार्ज्य सः । दक्षिणीयविशेषाय [!] मात्रे तान् अपि दत्तवान् ॥ gomk_32 ॥

अथ हैरण्यिकापणिकाः पुरुषाः समेत्यागत्य च तं तस्मात् कर्मणो विनिवर्तनार्थम् आहुः ।

शरच्चन्द्रांशुधवले लब्ध्वा जन्म कुले कथम् । कृपणां जीविकाहेतोर् वृत्तिम् आश्रयते भवान् ॥ gomk_33 ॥

पर्भञ्जनोद्धूतशिखाकराले हुताशने विस्फुरितस्फुलिङ्गे । विवर्तितं श्लाघ्यम् अतिव पुंसां न तु स्ववृत्तेश् च्यवनं प्रवृत्तम् ॥ gomk_34 ॥

महोरगश्वासविघूर्णितोग्रैस् तरङ्गभङ्गैर् विषमान् पयोधीन् । अगाधपातालविलग्नमूलान् पिता विगाह्यार्जितवान् धनं ते ॥ gomk_35 ॥

यद् आश्रितं कर्म जनानुवर्तिना त्वया विदग्धेन धनेप्सुनाधुना । कथं न संप्राप्स्यसि भाग्यसंपदं पितुर् व्यतीते ऽपि विशालिनीं श्रियम् ॥ gomk_36 ॥

वित्तेश्वरो ऽप्य् अर्थविभूतिविस्तरैर् नासासदर्था विबभार यस्य । तस्या [!] महेन्द्रामलतुल्यकीर्तेः सूनुः कथं त्वं न बिभर्षि लज्जाम् ॥ gomk_37 ॥

ये मृत्युं गणयन्ति नैव विपदि ग्रामं भजन्ते न ये गेहे बन्धुषु सूनुषु व्यपगतस्नेहात्मनोद्योगिनः । ते तीर्त्वा जलधीन् अगाधसलिलान् आवर्तभीमान् बुधाः प्राप्यार्थान् गजदन्तभङ्गसितया चिन्वन्ति कीर्त्या जगत् ॥ gomk_38 ॥

अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वस् तेभ्यो ऽप्य् तथानुगुणिनीं कथाम् अवधार्य समुद्रावतरणकृतव्यवसायो मातरम् उपसृत्योवाच । अम्ब सार्थवाहः किलास्माकं पिता पुरा तद् अनुज्ञां प्रयच्छ यद् अहम् अपि महासमुद्रम् अवतरिष्यामीति । सा पूर्वम् एव भर्तृमरणदुःखेन विगतजीविताशा स्वस्य तनयस्य तेनासंलक्षितदारुणेन वियोगशोकशस्त्रेण भृशतरं प्रविदार्यमाणहृदया स्वतनयम् आह ।

वत्स केन तवाख्यातं विनाकारणशत्रुणा । जीवितं कस्य ते ऽनिष्टं त्वया क्रीडां करोति कः ॥ gomk_39 ॥

दैवात् कथं चित् संप्राप्तं चक्षुर् एकं त्वम् अद्य मे । पुत्रक क्लेशभागिन्या मृत्युना ह्रियसे ऽधुना ॥ gomk_40 ॥

न यावद् एकं मम दुःखशल्यं प्रयाति नाशं प्रविदार्य शोकम् । कथं नु तस्योपरि मे द्वितीयं निपात्यते पापमयैर् अमित्रैः ॥ gomk_41 ॥

येषां चेतो विविधविरसायासदुःखाप्रकम्प्यं यैः संत्यक्तं कृपणहृदयैर् जीवितं भोगलुब्धैः । ते संत्यक्त्वा [!] नयनगलिताश्रुप्रवाहार्द्रवक्त्रान् बन्धून् अज्ञा मकरनिलये मृत्यवे यान्ति नाशम् ॥ gomk_42 ॥

तन् माम् अनाथां प्रतिपालनीयां त्वज्जीविताशैकनिबन्धजीवाम् । संत्यज्य यातुं कथम् उद्यमस् ते मा सा कथा मानवरो मदीयम् ॥ gomk_43 ॥

स्वप्राणसंदेहकरीम् अवस्थां प्रविश्य नैकान्तसुखं प्रसाध्यम् । संपत्तयो येन वणिग्जनस्य ततो ऽहम् एवं सुत वारयामि ॥ gomk_44 ॥

स तस्या हितार्थं मधुराण्य् अपि वचनकुसुमानि तृणम् इवावधूय सप्रगल्भतया समवलम्बितविकत्थाशोभं किं चिद् ईदृशं प्रत्याह ।

वरं नैव तु जायेरन् ये जाता निर्धना जनाः । जातस्य यदि दुःखानि वरं मृत्युर् न जीवितम् ॥ gomk_45 ॥

आशया गृहम् आगत्य दीनदीनास् तपस्विनः । अर्थिनो मम पापस्य यान्ति निश्वस्य दुर्मनाः [!] ॥ gomk_46 ॥

ये शक्तिहीना विभवार्जनादौ ते देहिनो दुःखशतं सहन्ते । लोकं पुनर् दुःखशतोपतप्तं द्रष्टुं न शक्नोमि चिरायमाणः ॥ gomk_47 ॥

तस्माद् विलङ्घामि वचस् तवेदं यास्यामि तं त्वं प्रजहीहि शोकम् । तत्रैव यायां निधनं समुद्रे छिन्नं मया वा व्यसनं जनस्य ॥ gomk_48 ॥

अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वो मातरम् अप्रमाणीकृत्य निर्गत्य गृहाद् वाराणस्यां पुर्याम् आत्मानं सार्थवाहम् इत्य् उद्घोषयाम् आस ।

अस्याम् एव पुरा पुरंदरपुरीप्रस्पर्धिपुर्यां वणिङ् मित्रो नाम बभूव यः सुरनरप्रख्यातकीर्तिध्वजः । पुत्रस् तस्य महासमुद्रम् अचिराद् यास्यत्य् अमुष्मिन् दिने यातुं ये वणिजः कृतोपकरणास् ते सन्तु सज्जा इति ॥ gomk_49 ॥

अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वो विविधोपकरणसंभारसाधनानां समागृहीतपुण्याहप्रस्थानभद्राणाम् उपहृतमङ्गलविधानानां वणिजां पञ्चभिः शतैः कृतपरिवारः प्रससार । माता चैनं गच्छतीति श्रुत्वाह । ममैकपुत्रक क्व यास्यसीति करुणकरुणाक्रन्दितमात्रपरायणा कोमलविमलकमलविलासालसाभ्यां पाणिकमलाभ्यां रुचिरकनकघटितघटविकटपयोधरवरोरुभासुरम् उरः प्रगाढम् अभिताडयति । बाष्पसलिलधारापरंपरोद्भवोपरुध्यमानकण्ठी [!] अनिलबलाकुलितगलितसजलजलदपटलावलीमलिनकेशपाशा सत्वरत्वरम् अभिगम्य मैत्रकन्यकस्य बोधिसत्त्वस्य पादयोः परिष्वज्यैवम् आह । मा मां पुत्रक परित्यज्य यासीति ।

अनर्थरागग्रहमूढबुद्धयो नरा हि पश्यन्ति न केवलं हितम् । सतां हिताधानविधानचेतसां गिरो ऽपि शृण्वन्ति न भूतवादिनाम् ॥ gomk_50 ॥

मैत्रकन्यको ऽपि

धरणितलनिमग्नां मातरं शोकवश्यां शिरसि कुपितचित्तः पादवज्रेण हत्वा । मुहुर् उपचितशोकः कर्मणा प्रेर्यमाणस् त्वरितमतिर् अभूत् - संप्रयातुं वणिग्भिः ॥ gomk_51 ॥

ततः सा माता समुत्थायाह । पुत्रक

मयि गमननिवृत्तिं कर्तुम् अभ्युद्यतायां यद् उपचितम् अपुण्यं मच्छिरस्ताडनात् ते । व्यसनफलम् अनन्तं मा तु भूत् कर्मणो ऽस्य पुनर् अपि गुरुवाक्यं मातिगाः स्वप्नतो ऽपि ॥ gomk_52 ॥

अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वो विविधविहारायतनपर्वतोपवनगह्वरसरित्तडागारामरमणीयतरान् अनेकनगरनिगमकर्वटग्रामादीन् अनुविचरन् क्रमेण समुद्रतीरं संप्राप्य सज्जीकृतयानपात्रो भुजगपतिवदनविसृतश्वसनचपलानिलबलविलुलितविपुलविमलसलिलम् अरुणतरुणकिरणनिकररुचिरपद्मरागपुञ्जप्रभारागरञ्जितोर्मिमालाजलम् असुरस्वरसमसुरसुरेश्वरकरोदरस्फुरितहुतवहशिखावलीकरालवज्रपतनभयनिलीनधरणीधरशिखरपराहतजलोद्धतोत्तुङ्गतरङ्गभङ्गरौद्रं समुद्रम् अवततार ।

महानिलोत्क्षिप्ततरङ्गभङ्गैः समुल्लसद्भिः खम् इवोत्पतन्तम् । सरित्सहस्राम्बुरयप्रवाहैर् भुजैर् विलासैर् इव गृह्यमाणम् ॥ gomk_53 ॥

प्रक्षुब्धशीर्षोरगभीमभोगव्यावर्तितोद्वर्तिततोयराशिम् । तन्मुर्ध्नि रत्नोद्गतरश्मिपुञ्जं ज्वालाकलापोच्छुरितोर्मिचक्रम् ॥ gomk_54 ॥

अहिपतिवदनाद् विमुक्ततीव्रज्वलितविषानलदाहभीमशङ्खम् । तिमिनखकुलिशाग्रदारिताद्रिं तदचलपादहताम्बुमीनवृन्दम् ॥ gomk_55 ॥

तुङ्गतरङ्गसमुद्गततीरं तीरनिलीनकलस्वनहंसम् । हंसनखक्षतदारुणमीनं मीनविवर्तितकम्पितवेलम् ॥ gomk_56 ॥

रत्नलतावृतभासुरशङ्खं शङ्खसितेन्दुगभस्तिविवृद्धम् । वृद्धभुजंगमहाहवरौद्रं रौद्रमहामकराहतचक्रम् ॥ gomk_57 ॥

खगपतिसविलासपाणिवज्रं प्रहतविपाटितदृष्टिमूलरन्ध्रम् । प्रमुदितजलदन्तिदन्तकोटिप्रमथितनैकविलासकल्पवृक्षम् ॥ gomk_58 ॥

तद् एव स संलक्ष्य तीरपर्यन्तरेखं प्रकटविकटावर्तगर्तोदरभ्रमद्भ्रमितझषभुजगकुलमण्डलं नैकविचित्राद्भुताश्चर्यम् अतिशयम् अम्भसाम् आलयम् अतिक्रमतस् तस्य धरणीधरशिखरविपुलात्मभावस्य मकरकरिपतेर् विवर्तमानस्य समुत्थितैर् उर्वीधराकारदारुणैः प्रमुक्तकलकलारावरौद्रैर् महद्भिः सलिलनिवहैर् उत्पीड्यमानं तद् यानपात्रं मरणभयविषादभ्रश्यमानगात्रैर् दीनरुदिताक्रन्दितमात्रपरायणैः संयानपात्रकैः सह सहसैव सलिलनिधेर् अधः प्रवेष्टुम् आरब्धम् ।

उर्वीधराकारतरङ्गतुङ्गैर् उग्रैर् युगान्तानिलचण्डवेगैः । तद् यानपात्रं जलधेर् जलौघैर् आस्फाल्यमानं विददार मध्ये ॥ gomk_59 ॥

दंष्ट्राकराले झषवक्त्ररन्ध्रे कश् चिन् ममारार्तरवस् तपस्वी । के चिज् जलोद्गारनिरुद्धकण्ठा जग्मुर् निरुच्छ्वासगिरो व्यसुत्वम् ॥ gomk_60 ॥

गत्वापि के चित् फलकैर् महद्भिर् अम्भोनिधेस् तीरम् अवेक्षमाणाः । दूराम्बुसंतानपरिश्रमार्तास् त्रासाकुला नेदुर् उदीर्णनादाः ॥ gomk_61 ॥

अथ मैत्रकन्यको बोधिसत्त्वस् तेन महता व्यसनोपनिपातेनाप्य् अनापतितभयविषाददैन्यायासमनाः समवलम्ब्य महद् धैर्यपराक्रमं ससंभ्रमं फलकम् आदाय प्रससार ।

ततो ऽसौ समपवनगमनजवजनितसविलासगतिभिः सलिलप्लवैर् इतस् ततः समाक्षिप्यमाणो निराहारतया च परिम्लायमाननयनवदनकमलश् चान्यैर् बहुभिर् अहोरात्रैर् यथा कथं चित् तस्य दुरवगाहसलिलस्य महार्णवस्य दक्षिणं तीरदेशम् आससाद ।

तीर्त्वा तम् अम्भोनिधिम् अप्रगाधम् आसाद्य तीरं फलकं मुमोच । संस्मृत्य मातुर् वचनं स पाणौ व्यासज्य मूर्धानम् इदं जगाद ॥ gomk_62 ॥

शृण्वन्ति ये नात्महितं गुरूणां वाक्यं हितार्थोदयकार्यभद्रम् । तेषाम् इमानि व्यसनानि पुंसां मायावहन्ति प्रभवन्ति मूर्ध्नि ॥ gomk_63 ॥

तैर् एव नैकव्यसनप्रदस्य तोयेन्दुबिम्बस्थितभङ्गुरस्य । प्राप्तं फलं जन्मतरोः सुधीभिर् ये मानयन्तीह गिरो गुरूणाम् ॥ gomk_64 ॥

मातुर् हितायैव सदोद्यतायाः प्रोल्लङ्घ्य वाक्यं मम दुष्कृतस्य । पुष्पं यद् ईदृग् भरपापदारुणं प्रान्तं गमिष्यामि कदा फलस्य ॥ gomk_65 ॥

हुतवहहतलेखात्यन्तपर्यन्तरौद्रं गगनौग्रं विस्मयत्यन्तवज्रम् । गुरुशिरसि दधानः पादवज्रं खलो ऽहं कथम् अवनिविदार्यश्वभ्ररन्ध्रे न लग्नः ॥ gomk_66 ॥

ये सन्तो हितवादिनां स्फुटधियां संपादयन्ते गिरः श्रेयस् ते समवाप्नुवन्ति नियतं क्रव्यादपुर्यां यथा । ये तूत्सृज्य महार्थसारदयितां वाचं श्रयन्ते ऽन्यथा दुस्तरे व्यसनोदधौ निपतिताः शोचन्ति ते ऽहं यथा ॥ gomk_67 ॥

ततो ऽसौ क्रमेण खदिरवटसरलनिचुलबकुलतमालतालनालिकेशरद्रुमवनगहनं प्रवरवारणवराहचमरशरभशम्बरमहिषविषाणकर्षणपतितमथितविविधमालुतालताजालदुःसंचरं क्व चित् क्षुभितकेसरिनिनादभयचकितवनचरकुलाकीर्णचरणं कथं चिद् अपि शबरमनुजजनचरणाक्षुण्णपर्यन्तम् अनुचरन् क्व चित् स्थित्वैवम् आह ।

एते दाडिमपुष्पलोहितमुखाः प्रोन्मुक्तकोलाहला हासादर्शितदन्तपङ्क्तिविरसाः शाखामृगा निर्भयाः । सर्पान् भीमविषानलस्फुरदुरुज्वालाकरालस्फुटान् हत्वा पाणितालैः प्रयान्ति विवशाः फुत्कारभीताः पुनः ॥ gomk_68 ॥

रम्ये कुङ्कुमशाखिनाम् अविरलच्छायाकुथाशीतले मूले कोमलनीलशाद्वलवति प्रव्यक्तपुष्पोत्करे । वंशैस् तालरवैः सगीतमधुरैः प्रच्छेदसंपादिभिः संगीताहितचेतसः प्रमुदिता गायन्त्य् अमी किन्नराः ॥ gomk_69 ॥

ततो नातिदूरम् अतिसृत्य महीधरवराकारं पर्वतं ददर्श ।

क्व चिद् उग्रतरचारुमणिप्रभया सुरभीकृतभीमगुहाविवरम् । क्व चिद् उद्धतकिन्नरगीतरवं प्रतिबुद्धससंभ्रमनागकुलम् ॥ gomk_70 ॥

चपलानिलवेल्लितपुष्पतरुं तरुमन्दिरमूर्ध्नि चलद्भ्रमरम् । भ्रमरध्वनिपूर्णगुहाकुहरं कुहरस्थितरौद्रभुजंगकुलम् ॥ gomk_71 ॥

पक्षिविराजितपर्वतशृङ्गं शृङ्गशिलातलसंस्थितसिद्धम् । सिद्धवधूजनरम्यनिकुञ्जं कुञ्जनिषेवितमत्तशकुन्तम् ॥ gomk_72 ॥

मत्तशिखण्डिकलस्वनरम्यं रम्यगुहामुखनिर्गतसिंहम् । सिंहनिनादभयाकुलनागं नागमदाम्बुसुगन्धिसमीरम् ॥ gomk_73 ॥

क्व चिद् उपचितवारणदन्तशिखाशनिदारितशिखरतटं प्रविरूढविलासशिखागरुवृक्षवनं क्व चिद् उपरिपयोधरभारतरध्वनिञ्जितशिखिकुलविस्तृतपिच्छकलापविचित्रितचारुतटम् । क्व चिद् अनिलविकम्पितपुष्पतरुं स्खलितोज्ज्वलसुरभिजलं कुसुमप्रबलप्रतिवासितसानुशिखं ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ⏑ ⏑ - ॥ gomk_74 ॥

तथापरं ददर्श ।

लिखन्तं करालैर् नभः शृङ्गजालैः क्षिपन्तं मयूखैस् तमः सागराणाम् । वहन्तं समुद्राम्बराम् अद्रिगुर्वीं क्षरन्तं क्व चित् काञ्चनाम्भःप्रवाहम् ॥ gomk_75 ॥

फलितामलभूषणकल्पतरुं तरुखण्डविराजितसानुशिखम् । शिखरस्थितदेववधूमिथुनं मिथुनैर् दहतां वयसां मधुरम् ॥ gomk_76 ॥

क्व चिद् अर्कमहारथचक्रनिर्वातविखण्डितमयूखकलापकरालितनैकमहामणिपल्लवसंचयमौलिभरावनतोन्नतभासुरवज्रधरं क्व चिद् इन्द्रकरीन्द्रविमर्दतरङ्गरयभ्रमितप्रचलत्कलहंसकुलावलिहारनभःसरिदम्बुविधौतशिलं । क्व चिद् अण्डजराजविलाससमुच्छ्रितपक्षमहाभुजवज्रविपाटितसागरवारितलोद्धृतपन्नगभोगधरं क्व चिद् एव सुरासुरसंयुगशस्त्रविपन्नमहासुर- वैद्युतशोणितरङ्गमहावलयम् ॥ gomk_77 ॥

दृष्ट्वैवम् आह ।

एते पर्वतशृङ्गचन्दनतरुच्छायास्थलं संसृताः कर्णप्रावरणं नवारुणकरच्छायासमानश्रियः । प्रेक्षन्ते मदवारिलोलमधुलिट्प्रोल्लीढगण्डस्थलं दर्पात् केसरिणो बलेन महता प्रोन्मथ्यमाना गजम् ॥ gomk_78 ॥

इत्य् एवम् असाव् अतिकान्तारदुर्गं सलिलफलाहारमात्रपरायणः परिभ्रमन्न् अज्ञानतमःपटलावगुण्ठितम् इव जगत् संसारपङ्के त्रिभुवनस्वामीवोदयद् रमणकं नाम नगरं ददर्श ।

समुच्छ्रितोत्तुङ्गचलत्पताकैः पतत्पतत्रिस्वनवावदूकैः । सुवर्णसालैर् मणिहेमशृङ्गैर् महीधराकारगृहैः सुगुप्तैः ॥ gomk_79 ॥

निलीनपद्मालिकुलालिपद्मैः समुन्मिषत्पद्मरजःपिशङ्गैः । कलप्रलापाण्डजरावरम्यैर् मन्दानिलैर् आवसथीकृतं सदा ॥ gomk_80 ॥

सुरकरिकरदघ्नकल्पवृक्षैर् मरकतरत्नतृणैः शुकांशुनीलैः । मणिकनकलताबद्धशाखैः क्व चिद् उरुभिस् तरुभिः प्रकामहारि ॥ gomk_81 ॥

विकसितनवकर्णिकारगौरैः कनकगृहैर् बहुरत्नशृङ्गचित्रैः । स्वकिरणरुचिरोरुरत्नसानोर् अचलपतेः सकलश्रियं दधानम् ॥ gomk_82 ॥

क्व चिद् अमरविलासिनीकराग्रप्रहतमहामुरजस्वनाभिरामम् । क्व चिद् उपरिपयोदतूर्यनादप्रमुदितमत्तशिखण्डिवृन्दकीर्णम् ॥ gomk_83 ॥