द्वाविंशत्यवदानकथा

द्वाविंशत्यवदानकथा

ओं नमो भगवते श्रीगुणसागराय //

नत्वा श्रीशाक्यकेतुं सुरगणसहितं देवदेवाधिदेवं संसाराब्धेः प्लवन्तं सकलगुणनिधिं गौतमं बुद्धनाथम् / संसारे सिंहनादं सकलभयहरं धर्मच्छत्रं मुनीन्द्रं वक्ष्ये ऽहं धर्मरत्नं मुनिवरकथितं सर्वलोकाभिलाषम् // दक्_ओ.1 //

तद्यथाशोकभूमीन्द्रः कुक्कुटारामसंश्रितम् / उपगुप्तं पुनः प्राह द्वाविंशतिकथोत्सुकः // दक्_ओ.2 //

भदन्त श्रोतुम् इच्छामि चैत्यसेवाकथां शुभाम् / अप्य् एवं धर्मपीयुषं त्वन्मुखाम्बुजनिर्गतम् // दक्_ओ.3 //

इति विज्ञप्तिम् आकर्ण्य उपगुप्तः समादिशत् / शृण्व् अशोक प्रवक्ष्यामि द्वाविंशत्यवदानकम् // दक्_ओ.4 //

i. पुण्यप्रोत्साहनकथा

विहरति भगवाञ् छास्ता संबुद्धो लोकनायकः / राजगृहे महोद्भासे गृद्धकूटे सुखालये // dak_1.1 //

महता भिक्षुसंघेन सार्धं द्वादशभिः शतैः / महद्भिर् बोधिसत्त्वैश् च अशीत्या च सहस्रकैः // dak_1.2 //

देवदानवगन्धर्वयक्षकिंनरमानुजैः / पुरस्कृत्यार्चितस् तस्थौ पूर्णेन्दुः खे ग्रहैर् इव // dak_1.3 //

भासयन् महता दीप्त्या पर्षद्गणं विलोकयन् / त्रिकालकल्याणं धर्मं दिदेश पर्षदां पुनः // dak_1.4 //

आदौ कल्याणं मध्ये कल्याणं पर्यवसाने कल्याणं स्वर्थम् सुव्यञ्जनं केवलं परिपूर्णं परिशुद्धं पर्यवदातं ब्रह्मचर्यं संप्रकाशयति स्म //

तदाहानन्द आत्मज्ञः कृताञ्जलिपुटो मुदा / सर्वज्ञं धर्मराजं तं नत्वा भक्तिपुरःसरः // dak_1.5 //

भगवञ् छ्रोतुम् इच्छामि नराणां हितकाम्यया / धर्माणाम् उत्तमं धर्मं वद वादीन्द्र वादिराट् // dak_1.6 //

इति संप्रार्थिते तेन शाक्यसिंहस् ततः स्वयम् / समाधिं विदधे तत्र धर्मसंदर्शनं वरम् // dak_1.7 //

अथास्य सुभ्रूविवराद् बभूव विनिर्गता सा प्रहतान्धकारा / सर्वासु दिक्षु प्रतिभासितेव मध्याह्नसूर्यस्य गभस्तिमाला // dak_1.8 //

अथास्य शिष्याः पर्षद्भिर् भगवन्तम् अवाकिरन् / सुपुष्पैर् वायुना घूर्णा नगं बाललता इव // dak_1.9 //

चचाल वसुधा साब्धिः षड्विकाराथ साचला / पपात पुष्पं मेघेभ्यो नेदुर् वाद्यं सुरर्षयः // dak_1.10 //

अथ देवगणाः सर्वे चायान्ति गृद्धकूटके / ब्रह्मशंकरशक्राश् च हरिः कामेश्वरादयः // dak_1.11 //

असुराः खगगन्धर्वाः किंनराश् च महोरगाः / लोकपालास् तथान्ये ऽपि धृतराष्ट्रादयस् तथा // dak_1.12 //

तत्र प्रदक्षिणीकृत्य भगवन्तं निपत्य च / देवाश् चान्ये गणाः सर्वे प्रतस्थुर् विस्मयात् पुरः // dak_1.13 //

अथ श्रीभगवाञ् छास्ता व्युत्थाय च समाधिना / पर्षद्गणं समालोक्य प्रहसन् तूष्णीम् अभूत् तदा // dak_1.14 //

अथानन्दो महाविज्ञः ज्ञात्वाधिवासनं मुनेः / आसनात् सहसोत्थाय भगवन्तम् उवाच सः // dak_1.15 //

भगवन् पातुम् इच्छामि त्वन्मुखाम्भोजनिर्गतम् / वाक्पीयूषं तृषार्तो ऽपि गिरिजं कम् इवार्दितः // dak_1.16 //

कश् चिन् महाधनो लोके विद्वान् भोगी च भाग्यवान् / दरिद्रो व्याधितो दुःखी शिल्पवान् को ऽपि बालिशः // dak_1.17 //

सुरलोके गतः कश् चिन् निरये चातिदारुणे / केन कर्मविपाकेन तादृक् स्याद् भगवन् कथम् // dak_1.18 //

तत् सर्वं ब्रूहि वादीन्द्र सर्वलोकहितार्थक / मयि चानुग्रहं कृत्वा भवाम्भोधिनिमग्नके // dak_1.19 //

एवम् उक्ते ऽथ भगवान् उवाच भिक्षुसत्तमम् / सर्वलोकहितार्थाय स्वं प्रभावं प्रदर्शयन् // dak_1.20 //

महाभागेति सत्त्वानां यत् तच् चेद् धृदि रोचते / षट्सु गतिषु मग्नानां तच् छृणुष्व शुभाशुभम् // dak_1.21 //

श्रुतपूर्वं महाभाग सदसच् चेति जीविनाम् / चतुर्योनिषु संजाताः पृथक्कर्मगताः सदा // dak_1.22 //

अण्डजाः स्वेदजा औपपादुकाश् च जरायुजाः / खगाद्या अण्डजाः प्रोक्ता मानवाद्या जरायुजाः // dak_1.23 //

स्वेदजाः कृमिकीटाद्या देवाद्या औपपादुकाः / दृश्यन्ते कर्मणा चैते व्रतशीलेन धीमता // dak_1.24 //

तेषां गतिविशेषेण जायन्ते प्राणिनस् तथा / चतुर्द्वीपे महोत्साहे पूर्वकर्मविपाकगाः // dak_1.25 //

षड्गतौ संभवा भूता अधमोत्तममध्यमाः / भिक्षो कर्मविपाकेन गतिस् तेषां पृथक् पृथक् // dak_1.26 //

शुभाशुभम् इदं कर्म कायवाक्चित्तजं ततः / फलं भुक्ते जनस् तस्य लोकोत्तरे च लौकिके // dak_1.27 //

अथाह पुनर् आनन्दो भगवन्तं जगद्गुरुम् / पापानां मूललोकानां व्यक्तयस् त्वं प्रदर्शय // dak_1.28 //

कायवाङ्मनसा कर्म कानि कानि कृतानि च / यत् सर्वं तद् विशेषं च वद मे वादिपुंगव // dak_1.29 //

भगवान् आह //

शुभाशुभफलं नॄणां यच् छृणुष्व स्फुटं ततः / धर्मेण प्राप्यते मोदम् अमोदम् अशुभोद्भवम् // dak_1.30 //

पुनश् च विस्तरेण //

कायदुश्चरितं कर्म त्रिधा भिन्नं प्रकाशितम् / अदत्तप्राणातिपातः काममिथ्या तथैव च // dak_1.31 //

वाक्दुश्चरितं कर्म चतुर्विधं प्रकाशितम् / मृषापिशुनपारुष्यं संभिन्नेत्य् आह धीमता // dak_1.32 //

मनोदुश्चरितं कर्म त्रिधा भिन्नं विदुर् बुधाः / अभिध्या चैव व्यापादमिथ्यादृष्टि त्रयोविधाः // dak_1.33 //

यो दयां संत्यजेद् द्रोही परप्राणिवधादिना / ताडनहिंसकर्मादिः प्राणिपातस् तद् उच्यते // dak_1.34 //

परविषयलोभेन अन्यायेन बलेन च / चौर्यासत्य-अधर्मेण अदत्तग्रहणं विदुः // dak_1.35 //

व्रतिनी धर्मचारिण्यो ऽशुची वेश्याः परस्त्रियः / संबन्धिनि प्रसङ्गादि काममिथ्या तद् उच्यते // dak_1.36 //

विषयेषु च लोभेषु स्नेहेषु च भयेषु च / असत्येन प्रोबोधाय मृषावादस् तद् उच्यते // dak_1.37 //

स्वदोषम् गुप्तवान् येन परदोषः प्रकाश्यते / शापयेन् मर्मदिग्धेन पारुष्यवचनं विदुः // dak_1.38 //

दुर्वृत्तिव्यवहारेण बन्धुमित्रं विरुध्यते / स्वेन च गुणलब्धाय पैशुन्यं विदधा मतः // dak_1.39 //

यस्याग्रे भिन्नवादेन परचित्तम् अधीरयन् / परस्परविद्वेषं स्यात् संभिन्न विदधा मतः // dak_1.40 //

परद्रव्यादिसंपत्तिं लोभचित्तेन तर्कयन् / तद् अभिध्या इति ज्ञेयं दुर्जनः परिसेव्यते // dak_1.41 //

परदेहादिसंपत्तौ कुचित्तेन स शापयेत् / अमङ्गलं भवत्व् इति व्यापादो ऽयं स उच्यते // dak_1.42 //

परत्र पापपुण्यं न सुखदुःखं न विद्यते / दुर्बोधशास्त्रं श्रुत्वा च मिथ्यादृष्टिः स नास्तिकः // dak_1.43 //

एवं दशाकुशलेन पापेनैव स बालिशः / परत्र यमदूतेन नानापीडां प्रतप्यति // dak_1.44 //

तस्माच् चोक्तं मयानन्द देहवृक्षफलोदयम् / येन येन कृतं कर्म तेन तेन प्रभुञ्जते // dak_1.45 //

जन्मनाशजरावीचौ निमग्नाः प्राणिनो ह्रदे / तस्माद् भीया महाभीमे भुजङ्गे भीतिमान् इव // dak_1.46 //

देवासुरमनुष्याश् च तिर्यक्प्रेताश् च नारकाः / षगतौ जायते तस्मिञ् शुभाशुभेन कर्मणा // dak_1.47 //

इति श्रुत्वा अथानन्दो लोकानाम् अनुशोचयन् / भीतसंसारदुर्वारः संहर्षिततनुरुहः // dak_1.48 //

अथासनात् समुत्थाय मैत्रेयो दमितेन्द्रियः / लोकानां च हितार्थाय अवोचज् जगतां प्रभुम् // dak_1.49 //

भगवन् बुद्ध वीरेश जगदानन्दवर्धन / दाक्षिण्यम् फलसंपूर्णं भाषस्व विविधं वरम् // dak_1.50 //

पुण्योत्साहनं श्रवणं दुर्लभं त्यागपुण्ययोः / बिम्बस्नानम् तथा गन्धं छत्त्रम् धात्वावरोपणम् // dak_1.51 //

मण्डलं भोजनं पानं वस्त्रं पुष्पादिवर्णनम् / प्रणामोज्ज्वालिकादीपं विहारं शयनासनम् // dak_1.52 //

क्षेत्रं विचित्रं चैवान्तम् इत्य् एता बहुधा भृशम् / कथा द्वाविंशतिः संख्या वद मे वादिराट् प्रभो // dak_1.53 //

शीलक्षान्तिं तथा वीर्यं ध्यानं प्रज्ञा तथैव च / षड् एव पारमिताः सर्वा भाषस्व भगवन् मुने // dak_1.54 //

भगवान् आह //

साधु साधु त्व मैत्रेय लोकानां हितकारक / पुण्योत्साहकथां भव्यां शृणुष्व मैत्रमानस // dak_1.55 //

मानुष्यं समवाप्य दुष्करशतैर् लब्ध्वा दुरापं क्षणं मृत्यौ निष्प्रतिकारदारुणतरे नित्यं पुरःस्थायिनि / पाथेयं दमदानसंयममयं यैर् न प्रभूतं कृतं संसारोग्रमरुप्रपातपतिताः प्राप्स्यन्ति दुःखानि ते // dak_1.56 //

मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्फेनोर्मिभङ्गुरम् / मानुस्ये ऽप्य् अक्षणप्राप्ते तदा पुण्यं कथं स्मरेत् // dak_1.57 //

मानुष्यत्वं समासाद्य तर दुःखमहानदीम् / पुण्यम् एवात्र कुर्वीत यतश् चिन्तामणिर् नृणाम् // dak_1.58 //

यस्यानुभावान् मानुष्यं प्राप्तं भूयो ऽपि सांप्रतम् / पुण्यं तद् वर्धयस्वेह यस्माद् धेतुः सुखस्य ते // dak_1.59 //

मानुष्यं यदुपाश्रयेण भवता लब्धं पुनः सांप्रतं रूपौदार्यकुलोन्नतिप्रभृतिभिर् युक्तं विचित्रैर् गुणैः / तत् पुण्यं सुहृद् एक एव जगतां बन्धुश् च जन्मान्तरे तस्मात् तूर्णम् इदं कुरु त्वम् असकृत् सर्वार्थसंपत्करम् // dak_1.60 //

लक्ष्मीनिकेतं यदुपाश्रयेण प्राप्तो ऽसि लोकाभिमतं प्रभुत्वम् / तान्य् एव पुण्यानि विवर्धयेथा न कर्षणीयो ह्य् उपकारिपक्षः // dak_1.61 //

विरमत पापतः कुरुत पुण्यम् उदारतरं दमयत दुर्दमं विषयलोलमनस्तुरगम् / भवत मुनीन्द्रवत् परहिताभिरताः सततं दशति न यावद् एव मरणाहिर् असह्यविषः // dak_1.62 //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां पुण्यप्रोत्साहनकथा प्रथमः परिच्छेदः //

ii. धर्मश्रवणप्रोत्साहनकथा

जलनिधिकूर्मकर्णयुगरन्ध्रसमागमवत् क्षणम् अनवाप्यम् अद्भुतम् इमं समवेत्य चलम् / प्रशमपुरैकवर्म विनिपातभयापहरं शृणुत सुदुर्लभं क्षणम् अपीह मुनेर् वचनम् // dak_2.1 //

यद् दुर्लभं कल्पशतैर् अनेकैर् मानुष्यम् अष्टाक्षणदोषमुक्तम् / तत् साम्प्रतं प्राप्तम् अतो भवद्भिः कार्यो हि धर्मश्रवणाय यत्नः // dak_2.2 //

पल्लवाग्रजलबिन्दुचञ्चले क्लेशजालपरिवेष्टिते भवे / यो न चिन्तयति कर्मसत्पथं तस्य जन्म भवतीह निष्फलम् // dak_2.3 // न नरकगतैः प्रेतैस् तिर्यग्गतैर् विकलेन्द्रियैर् अमरगुरुभिः प्रत्यन्तस्थैः कुदृक्करविक्षतैः / मुनिसवितरि प्रज्ञालोके न चानुदिते जिने सनरविबुधैः शक्यम् पातुं मुनीन्द्रवचो ऽमृतम् // dak_2.4 //

तस्मात् कुकार्यं व्यपहाय सर्वं मत्वा स्वकार्यं परमार्यधर्मम् / श्रोतव्य एव प्रयतेन धर्मो यस्माद् अतः सर्वगुणा भवन्ति // dak_2.5 //

मौनीन्द्रं वाक्यरत्नं जनयति सुधियाम् एतद् आदौ प्रमोदं श्रोत्रापाते ततश् च प्रबलगुरुघनध्वान्तवृन्दं निहन्ति / चिन्ताध्यानावसाने स्फुटयति सकलं जन्मचक्रप्रबन्धं निःशेषातङ्कपङ्क्तिं विघटयति सदा सर्वसंपन्निधानम् // dak_2.6 //

हरति तीव्रभवप्रभवापदं दिशति निर्वृतिसौख्यम् अनुत्तरम् / तद् इदम् एवम् अवेत्य मुनेर् वचः शृणुत संप्रति निर्मलमानसाः // dak_2.7 //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां धर्मश्रवणप्रोत्साहनकथा द्वितीयः परिच्छेदः //

iii. मनुष्यदुर्लभकथा

यत् प्राप्य जन्मजलधेर् अपि यान्ति पारम् आरोपयन्ति शिवम् उत्तमबोधिबीजम् / चिन्तामणेर् अपि समभ्यधिकं गुणौघैर् मानुष्यकं क इह तद् विफलीकरोति // dak_3.1 //

यो मानुष्यं कुशलविभवैः प्राप्य कल्पैर् अनल्पैर् मोहात् पुण्यद्रविणम् इह न स्वल्पम् अप्य् आचिनोति / सो ऽस्माल् लोकात् परम् उपगतस् तीव्रम् अभ्येति शोकं रत्नद्वीपाद् वणिग् इव गतः स्वं गृहं शून्यहस्तः // dak_3.2 //

नाकुशलैः कर्मपथैर् मानुष्यं लभ्यते पुनः / अलभ्यमाने मानुष्ये दुःखम् एव कुतः सुखम् // dak_3.3 //

नातः परं वञ्चनास्ति न च मोहो ऽस्त्य् अतः परम् / यद् ईदृशं क्षणं प्राप्य न कुर्यात् कुशलं बहु // dak_3.4 //

एकक्षणकृतात् पापात् अवीचौ कल्पम् आस्यते / नैकजन्मकृतात् पापात् का पुनः सुगतौ कथा // dak_3.5 //

अत एवाह भगवान् मानुष्यम् अतिदुर्लभम् / महार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणोपमम् // dak_3.6 //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां मनुष्यदुर्लभकथा तृतीयः परिच्छेदः //

iv. दानकथा

अन्नपानशयनासनसंपद् रत्नमाल्यवसनाभरणानि / कीर्तिर् उत्तमगुणाश् च युवत्यो दानतः कथितम् एतद् अशेषम् // dak_4.1 // आज्ञादीप्तिर् भोगसंपत् प्रकृष्टा रूपौदार्यं वर्णमाधुर्यम् ओजः / वाक्षौभाग्यं कान्तिर् आरोग्यम् आयुर् एतद् दानाद् इष्टम् इष्टण् फलं च // dak_4.2 //

अश्वाः क्षौमाणि नागा बहुकुसुमसितं चामरं चातपत्रं सौधं संगीतिगर्भं मधुपटहरवाः पुष्पमाला युवत्यः / भोज्यं रत्नादिहाराः पुरनगरमही चेशिता देवलोकं संबुद्धत्वं च बुद्धैः कथितम् इह फलं दानकल्पद्रुमस्य // dak_4.3 //

यन् नीलोत्पलकोमलामलदलप्रस्पर्धिनेत्राः स्त्रियश् चञ्चन्मेखलचुम्बितोरुजघना विस्रस्तरक्तांशुकाः / दास्यं यान्ति विकम्पितस्तनतटा व्यावल्गितभ्रूलतास् तन् मात्सर्यकपाटपाटनपटोर् दानस्य विस्फूर्जितम् // dak_4.4 //

अश्वैश् चामरभारनामितशिरोरूपैः खलीनोन्मुखैर् नागैर् भिन्नमदैश् च यन् नरवरा गच्छन्ति छत्त्रोच्छ्रयैः / भृत्यैः साभरणैः कृताञ्जलिपुटैर् अभ्यर्च्यमानाः सदा तद् दानस्य फलं वदन्ति मुनयः पूर्वार्जितस्येदृशम् // dak_4.5 // हारैर् वज्रविचित्रहेमवलयैर् यत् पार्थिवा भूषिताः केयूरैर् मुकुटैश् च रत्नखचितैः सिंहासनस्थाः सदा / मध्ये ऽन्तःपुरिकाजनस्य विविधैः क्रीडन्ति विक्रीडितैस् तद् दानस्य फलम् वदन्ति मुनयः शार्दूलविक्रीडितम् // dak_4.6 //

प्रासादे मणिरत्नहेमखचिते छत्त्रध्वजालंकृते वीनावल्लरिवेणुगीतमुदिते रत्नप्रभोद्भासिते / यच् छक्रो रमते शचीसहचरो योषित्सहस्राकुले तद् दानस्य फलं वदन्ति मुनयः पूर्वार्जितस्येदृशम् // dak_4.7 //

दाता प्रियत्वम् उपयाति जनस्य शश्वत् संसेव्यते च बहुभिः समुपेत्य सद्भिः / कीर्तिश् च दिक्षु विसरत्य् अमलं यशो ऽस्य तत् तत् पदं समुपयाति विशारदो ऽसौ // dak_4.8 //

भेदात् कायस्य देवेष्व् अविकलविविधोत्तप्तभोगास्पदेषु प्राप्योत्पत्तिं विचित्रस्तबककुसुमितस्फीतकल्पद्रुमेषु / उद्यानेषु प्रकामं सुचिरम् अतिसुखं नन्दनादिष्व् अखिन्नः प्राप्नोत्य् उत्कृष्टरूपामरयुवतिजनैः सेव्यमानः प्रदानात् // dak_4.9 //

दानं नाम महानिधानम् अनुगं चौराद्यसाधारणं दानं मत्सरलोभदोषरजसः प्रक्षालनं चेतसः / संसाराध्वपरिश्रमापनयनं दानं सुखं वाहनं दानम् नैकसुखोपभोगसुमुखं सन्मित्रम् आत्यन्तिकम् // dak_4.10 //

श्रोणीसंगतमेखलाः कलगिरो लीलाचलैकभ्रुवः कर्णासन्नविशालचारुनयाः केशान्तसक्तस्रजः / यद् दास्यं स्वयम् अङ्गनाः सुकृतिनाम् आयान्ति पीनोरवस् तन् माहात्म्यम् उवाच संभृतफलं दानस्य शौद्धोदनिः // dak_4.11 //

पर्यस्यत्सहकारभङ्गसुरभि प्रेङ्खन्निमग्नोत्पलं श्रीमत्काञ्चनभाजने विनिहितं भन्धूकताम्रं मधु / कामिन्या शपथोपनीतम् असकृद् यत् पीयते कामिना हेतुं तत्र वदन्ति शुद्धमतयो दानं परं श्रेयसः // dak_4.12 //

इति दानगुणान् निशम्य सौम्य प्रयतात्मा कुरु दान एव यत्नम् / त्रिभवाग्रमहाभये नराणां न हि दानात् परम् अस्ति बन्धुर् अन्यः // dak_4.13 //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां दानकथा चतुर्थः परिच्छेदः //

v. पुण्यकामकथा

यद् दृश्यते जगति चारुतरं प्रियं वा रूपं कुलं प्रियजनो विभवाः सुखं वा / तत् पुण्यशिल्पिकृतम् एव वदन्ति सन्तः कल्याणकारिपुरुषस्य तु पुण्यम् एतत् // dak_5.1 //

अत्युच्छ्रितोन्नतसितध्वजपङ्क्तिचित्रैर् नागाश्वपत्तिरथसंकुषुभितैर् बलौघैः / उद्धूतचामरविराजितगात्रशोभाः पुण्याधिकाः क्षितिभुजो भुवि संचरन्ति // dak_5.2 //

कौशेयकाशिकदुकूलविचित्रवस्त्रा मुक्तावलीकनकरत्नविभूषिताङ्गाः / यत् के चिद् एव पुरुषाः श्रियम् उद्वहन्ति पुण्यस्य पूर्वचरितस्य कृतप्रशंसा // dak_5.3 //

आयुः सुदीर्घं सुकुले च जन्म कान्तं वपुर् व्याधिभयं न चास्ति / धनं प्रभूतं परिवारसंपद् भवन्ति पुण्यस्य महाविपाकात् // dak_5.4 //

यच् चक्रवर्ती प्रवरैस् तु रत्नैः सहस्रपुत्रैश् च समन्वितो ऽपि समुद्रसीमां बुभुजे धरित्रीं तत् पुण्यरत्नस्य फलं विशालम् // dak_5.5 //

विचित्रपद्मोत्तममध्यसंस्थितः सुरासुरेन्द्रादिसदानमस्कृतः / यद् ब्रह्मलोकं त्व् अभिभूय तेजसा ब्रह्मा सदा भाति तद् एव पुण्यतः // dak_5.6 //

यद् देवनागासुरसिद्धसंघैर् गन्धर्वयक्षोत्तमकिन्नरैश् च / संपूज्यते देवगुरुः सदैव तत् पुण्यरत्नस्य फलं विशालम् // dak_5.7 //

रूपं वीर्यं च शिल्पं च विहाय विवशा नराः / परलोकम् इतो यान्ति कर्मवायुभिर् ईरिताः // dak_5.8 //

पुण्यं त्व् एकम् इहात्यन्तम् अनुगामि सुखोदयम् / पुण्यम् अन्यैर् अहार्यत्वाद् धनानां परमं धनम् // dak_5.9 //

ये मेरुम् अपि वेगेन विकिरन्ति दिशो दश / ते ऽपि पुण्यस्य भङ्गाय नालं प्रलयवायवः // dak_5.10 //

संवर्तसलिलोद्वृत्तनिरङ्कुशविसर्पिणा / पुण्यं न क्लेदम् आयाति चतुःसागरवारिणा // dak_5.11 //

प्रदीप्तकिरणाङ्गारैः सप्तभिर् भास्करानलैः / क्षितौ वा दह्यमानायां पुण्यम् एकं न दह्यते // dak_5.12 //

इति श्रुत्वाथ मैत्रेयः सत्यम् एव मुनेर् वचः / भीतिसंसारदुर्वारः संहर्षिततनुरुहः // dak_5.13 //

ततः स मैत्रेयो हर्षैः श्रुत्वाथ वचनं मुनेः / जिनपादाम्बुजं नत्वा इदम् आह तथागतम् // dak_5.14 //

स्थापनं बुद्धबिम्बानां जीर्णोद्धारादिकं पुनः / कीदृशं स्यात् फलं तेषां चैत्यानां जिनधातुकाम् // dak_5.15 //

भगवान् आह //

जीर्णोद्धारक स्तूपानां बिम्बानां सुगतस्य च / ऋद्धिबलसमायुक्तश् चक्रवर्तिसमो भवेत् // dak_5.16 //

पुण्यवान् बलवान् भूत्वा न तस्य विकलेन्द्रियः / ततश् चान्ते सुखं भुक्त्वा संबुद्धत्वं प्रजायते // dak_5.17 //

मैत्रेय आह //

भगवञ् जिनशार्दूल साधु श्लाघ्यो ऽसि यद् विभो / केन चित् कृतम् अस्तीति वद मे ज्ञानसागर // dak_5.18 //

एवम् उक्ते ऽथ भगवांल् लोकानां विस्मयाय च / निमित्तम् एकम् अकरोत् तूष्णीं भूत्वात्र तिष्ठति // dak_5.19 //

तदा विद्युद् इवाकाशाद् आगतः किरणोज्ज्वलः / अवभास्य सभां सर्वांस् तेषां कौतूहलम् अभूत् // dak_5.20 //

मैत्रेय आह //

भगवन्न् इदम् आश्चर्यं को हेतुर् इदम् अद्भुतम् / कस्यैष विषयाभास आगतः किरणोज्ज्वलः // dak_5.21 //

भगवान् आह //

मैत्रेय रत्नव्यूहस्य विमानस्य नृपस्य च / प्रभा आगत्य सर्वत्र भासयन्ति समन्ततः // dak_5.22 //

मैत्रेय आह //

भगवन् नूनम् अस्येयं प्रभयागतम् ईदृशम् / केनेदृशप्रभां प्राप्तो हेतुभूतं च मे हृदि // dak_5.23 //

भगवान् आह //

अत्रेदानीन् तु मैत्रेय दर्शयिष्याम्य् अमुं नृपम् / पूर्वस्य कुशलेनापि प्रभावो ऽस्य महर्द्धिकः // dak_5.24 //

अथ स राजा रत्नव्यूहो रत्नविमानम् आरुह्य गगनदेशाद् ऋद्ध्या येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्त उपसंक्रम्य सहसा तत्रानुप्राप्तो ऽभूत् //

अथ स राजा भगवन्तं द्वात्रिंशता लक्षणैः समन्वागतं सुवर्णवर्णं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभाविराजितगात्रं भगवन्तं दृष्ट्वा प्रसादजातो विमानाद् अवतीर्य त्रिप्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पादयोः प्रणिपत्यैकान्ते स्थितवान् //

अथ पप्रच्छ भगवाञ् जानन्न् एव नृपागमम् / कुशलं तव राजेन्द्र बाह्याभ्यन्तरम् एव च // dak_5.25 //

वदेति त्वं महाभाग संगतं धर्मवत्सलः / मोक्षदं नृपशार्दूल हितैषी सत्त्ववल्लभः // dak_5.26 //

अथ सो ऽञ्जलिम् आबध्य कृत्वा प्रदक्षिणत्रयम् / निवेद्य चोपहाराणि प्रणम्योवाच तं गुरुम् // dak_5.27 //

एवं विचिन्त्यमानस्य भगवन् कुशलं त्वया / श्रेयो ऽर्थिना मे सर्वत्र गुरुणैवान्त्यवासिनः // dak_5.28 //

नान्यकार्यं मे भगवन् तत् तव दर्शनेच्छया / श्रवणाय सदा धर्मं तेनाहम् इह आगतः // dak_5.29 //

भगवान् आह //

देशयिष्यामि ते सम्यक् त्वम् असि नृपसत्तम / धर्माणां नीतिभूतानां भाजनत्वं महीभुज // dak_5.30 //

शृणु राजन् महाबाहो राज्ञां धर्मवरोत्तमम् / राजधर्मबलं रक्ष नीतिमार्गं समाचर // dak_5.31 //

तद्यथा //

यथैव वृक्षं फलिनं सपुष्पं सण्रक्षयेत् पौरजनान् अजस्रम् / आधारभूतान् नृपतेश् च नित्यं भूपाल इत्थं कुरु सर्वतः स्यात् // dak_5.32 //

फलोदयं पाकवशाद् यथैव गुणो ऽस्ति स्वादं च रसं तथैव / बलो जयश्री न भवेन् नरेश इत्थं पि ते च प्रबलो जनानाम् // dak_5.33 //

पुनश् च शृणु महाराज[न्] //

पापे प्रवर्तते बालो जनः शून्यं विलोकयन् / रात्रौ घनान्धकारायां कालो ऽयं पापकर्मणः // dak_5.34 //

कृतात्मानो ऽभिसन्त्य् एव मुनयो दिव्यचक्षुषः / क्व चित् किं चन शून्यं वा दिक्षु पूर्णास् तपोधनैः // dak_5.35 //

tatas tx x niratātmā bhava bhūmipasattama / varaṃ kapālam ādāya dviṣadveśmaniveśana // dak_5.36 //

पापकारी सुखेच्छश् च यत्र यत्राभिगच्छति / तत्र तत्रैव तत्पापैर् दुःखशस्त्रैर् विहन्यते // dak_5.37 //

मनोरथः शुभकृतां यत्र यत्रैव गच्छति / तत्र तरापि तत्पुण्यैः फलार्घेणाभिपूज्यते // dak_5.38 //

तस्मात् सर्वं प्रयत्नेन त्यक्तव्यं पापसंचयम् / निर्जित्य द्वेषसंरम्भं शुभे कर्म समाचर // dak_5.39 //

न च द्वेषसमं पापं न च क्षान्तिसमं तपः / तस्मात् क्षान्तिं प्रयत्नेन भावयेद् विविधैर् नयैः // dak_5.40 //

मनः शमं न गृह्णाति न प्रीतिसुखम् अश्नुते / न निद्रां न धृतिं याति द्वेषशल्ये हृदि स्थिते // dak_5.41 //

न द्विषन्तः क्षयं यान्ति दुर्जना गगनोपमाः / मारिते क्रोधचित्ते तु नश्यन्ते सर्वशत्रवः // dak_5.42 //

विकल्पेन्धनदीप्तेन जन्तुः क्रोधहविर्भुजा / दहत्य् आत्मानम् एवादौ परं धक्ष्यति वा न वा // dak_5.43 //

जरा रूपवतां क्रोधः तमश् चक्षुष्मताम् अपि / वधो धर्मार्थकामानां तस्मात् क्रोधं निवारयेत् // dak_5.44 //

अनिष्टकरणाज् जातम् इष्टस्य च विघातनात् / क्रोधं यो हन्ति निर्बन्धात् स सुखीह परत्र च // dak_5.45 //

तस्माद् द्वेषं विनिर्जित्य चित्तं रक्ष प्रयत्नतः / न शिक्षा रक्षितुं शक्या चलं चित्तम् अरक्षता // dak_5.46 //

अदान्ता मत्तमातङ्गा न कुर्वन्तीह तां व्यथाम् / करोति याम् अवीच्यादौ मुक्तश् चित्तमतङ्गजः // dak_5.47 //

बद्धश् चेच् चित्तमातङ्गः स्मृतिरज्ज्वा समन्ततः / भयम् अस्तंगतं सर्वं सर्वकल्याणम् आगतम् // dak_5.48 //

तस्माच् चित्तं समाधाय स्मृत्वा रक्ष प्रयत्नतः / चित्ताद् एव हि सर्वत्र भयं भद्रं च जायते // dak_5.49 //

चित्तरक्षाव्रतं त्यक्त्वा किम् अन्यैर् बहुभिर् व्रतैः / एवं बुद्ध्वा सदा राजन् धर्मेण पालय प्रजाः // dak_5.50 //

पुनश् च महाराज //

यो ऽसौ द्रुमो दामफलं चिनोति न विन्दति स्वादु च हन्ति बीजम् / क्षिणोति देशं करदुर्वहत्वात् धर्मं नृपो वै न च नन्दतीति // dak_5.51 //

तस्माद् अनीत्या न दण्डयेत् प्रजा न्यायेन राज्यं प्रतिपालयस्व / नृपाश् च येषां गुणम् आवहन्ति तेषां प्रजानां प्रवहन्ति दुःखम् // dak_5.52 //

पुनश् च महाराज //

स्वदुःखदुःखी परदुःखतो ऽपि सुखी स्वसौख्यैश् च परैः समानम् / इत्थं नृपा ये सततं भवन्ति राज्ञां सदा सर्वगुणा भवन्ति // dak_5.53 //

धर्मेण राज्यं परिपूरयन्ति धर्मेण लक्ष्मीः सततं वहन्ति / धर्मेण लोकान् परितर्पयन्ति धर्मेण कामान् सहसा लभन्ते // dak_5.54 //

पुनश् च //

दानेन भोगा न परोपतापान् नाज्ञानमोहात् परलोकवन्तः / परप्रतापाद् यद् इहैव भोगास् ते प्राप्नुवन्ते परलोकदुःखाः // dak_5.55 //

आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था सत्योदका शीलतटा दयोर्मिः / अत्राभिषेकं कुरुते प्रवीण न वारिणा शुध्यति चान्तरात्मा // dak_5.56 //

सत्येन शौच्यं न जलप्रवेशाद् देहस्य बाह्यमलम् एव नाशम् / सत्येन तिष्ठन्ति सदैव देवाः स्थितिः पृथिव्याः खलु एव सत्यैः // dak_5.57 //

शीलेन स्वर्गा न गिरिप्रपातात् शीलेन तुल्या न भवन्ति रक्षाः / दुःशीलशैलात् स्खलिता मनुष्याः पतन्ति दुःखेषु महार्णवेषु // dak_5.58 //

ज्ञानेन मोक्षं न शरीरशोषात् वर्षेण आर्द्रं न परं निदाघैः / ज्ञानैर् विहीनः पुरुषः स एव यथैव पङ्कस्य सरस्सु स्नातः // dak_5.59 //

इति श्रुत्वाथ राजेन्द्रः संहर्षिततनूरुहः / संसारे च महाघोरे कथम् उत्तारयाम्य् अहम् // dak_5.60 //

अथासौ भूपतीन्द्रेशः संसारभयभीतया / प्रसन्नो भगवति बुद्धे चकार शरणं पुनः // dak_5.61 //

भगवन् बुद्ध वीरेश श्रुत्वा मे रोचते मनः / संबोधौ व्याकरोषि त्वं याचयामीत्य् अहं प्रभो // dak_5.62 //

अथ श्रीभगवाञ् छास्ता ज्ञात्वा तस्याशयं शुभम् / व्याकार्षीद् अचिरेणैव तथागतो भविष्यसि // dak_5.63 //

अर्हन् रत्नाकरो नाम संबुद्धो लोकनायकः / धर्मराजो जगन्नाथः सर्वज्ञो ऽर्हन् मुनीश्वरः // dak_5.64 //

सर्वविद्याधिपः शास्ता गुणाकरो भविष्यसि / बुद्धकार्यं ततः कृत्वा दीर्घकालं च स्थास्यति // dak_5.65 //

अथ स भूपतीन्द्रेशस् तस्य सत्याशिषं प्रतिग्राह्यादौ प्रणम्य प्रमोदाद् गमिस्यामीत्य् आरोच्य विमानम् आरुह्य ऋद्ध्या लब्धलाभ इव वणिक् स्वगृहं प्राक्रमत् श्रीस्वम् एव राज्यम् //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां पुण्यकामकथा पञ्चमः परिच्छेदः //

vi. जीर्णोद्धारणबिम्बकथा

ततः कौतूहलजाता भिक्षवो भगवन्तम् एतद् अवोचत् //

भगवन् केन पुण्येन कुशलेन च कर्मणा / स राजात्यभिरूपो ऽयं दर्शनीयमनोहरः // dak_6.1 //

कस्या नगर्याः सरूपो मानुजस्येदृशं वरम् / लावण्यर्द्धिसमापन्नो देवस्यापि सुदुर्लभः // dak_6.2 //

भगवन् आह //

भिक्षवो ऽसौ महीपालो महापुण्यप्रभोज्ज्वलः / वैशाल्याश् च नगर्याश् च रत्नव्यूहो नृपोत्तमः // dak_6.3 //

नगरी कीदृशी स्याच् च ऋद्धा स्फीतमनोरमा / सुभिक्षा रमणीया च सुजनैः कोविदैर् वृता // dak_6.4 //

षोडशयोजनायामव्यायामं च तथैव च / नानोत्सवसमायुक्ता दूराद् दूरगदुर्जना // dak_6.5 //

यथा पौरजनचित्तं तथा राज्ञः समं मनः / विशालोद्यानसंपन्ना पुष्करिणीसुशोभिता // पार्श्वे तु वादिता एव पक्षिणो भृङ्गनिस्वनैः // dak_6.6 // महिषी तस्य संपन्ना शुभव्यूहः स तत्सुतः / दर्शनीयो ऽभिरूपश् च पुष्पधन्वेव रूपवान् // dak_6.7 //

सक्रोपचारकं सर्वं राजलक्ष्मीं च प्राप्तवान् / धनुर्विद्यासमायुक्तः शास्त्रविद्यासुपारगः // dak_6.8 //

महर्द्धिबलसंपन्नश् चक्रवर्तिसमप्रभः / शास्त्रागमविधिज्ञश् च कृतकृत्यः स विज्ञवान् // dak_6.9 //

ईदृशो राजरत्नेशः सर्वलोके प्रतापवान् / पूर्वकुशलकर्मणा प्राप्तवान् ईदृशं फलम् // dak_6.10 //

मैत्रेय उवाच // भगवन्न् अपरं केन कुशलमूलेन समन्वागतः स राजा ईदृशो विभूतिर् आसीत् केन कर्मणेति //

भगवान् आह // मैत्रेय शृणु /

भूतपूर्वं स मैत्रेय पूर्वजन्मनि नाविकः / नित्यं समुद्रतीरेषु वसति नाविकः स च // dak_6.11 //

नागता वणिजः के चित् तस्य दुर्दैवयोगतः / तस्माद् दुःखी महाकष्टी तरपण्यं ग्रहणं न हि // dak_6.12 //

अथ स चिन्तयाम् आस हा हा कर्म ममाधुना / किं कर्तव्यम् इदानीं मे न प्राप्तम् अन्नम् आदिकम् // dak_6.13 //

कस्यापि ईदृशं दुःखं मा भवतु कदा चन / इत्य् एवं मनसा चिन्त्य जिनं स्मरन् स तिष्ठति // dak_6.14 //

ततः स नाविकस् तत्र स्थातुं न रमते मनः / तस्मात् समुद्रतीराद् अनुचङ्क्रम्यमाने कस्मिंश् चित् स्थाने तथागतधातुस्तूपजीर्णनातिविस्तरं चैत्यम् एकं ददर्श //

तं चैत्यं गोपालकाः क्रीडया पाषाणेष्टकाचर्चितभग्निताश्चैत्योदरं दृष्ट्वा विमृश्येत्य् उवाच //

केन पापात्मना येन चैत्यभङ्गं च यत् कृतम् / अशोभनम् इदं चैत्यं संस्कारं क्रियते मया // dak_6.15 //

तत् संस्कारं कृतं तेन यत्र भग्नादि तत्र च / शीर्णचर्चितस्थानेषु शिलयेष्टाकयापि च // नाविक इति कृत्वा च पूर्ववच् छोभनं कृतम् // dak_6.16 // अथ बुद्धप्रभावेन तस्मिन् काले च तत्र ये / त्रयःशतवणिक्पण्याश् चायान्ति तस्य संसदि // dak_6.17 //

सार्थवाहसमायुक्ता नदीशोत्तरणाय च / वणिजस् ते तम् आहूय चैनम् ऊचुर् वणिग्जनाः // dak_6.18 //

भो नाविक वयं रत्नद्वीपं गच्छामः सर्वथा / भवान् नेतात्र संवीक्ष्य समुद्रात् पालयत्व् अतः // dak_6.19 //

इत्य् आकर्ण्य स धीवरो धीर आयव्ययं चाभिवीक्ष्य वहनं तेषां पुरतः समारोप्याह //

भवन्तो ऽत्र वहनेषु स्थातुम् अर्हथ संप्रति / स्वदेवतां स्मृत्वा धैर्यम् आलम्ब्य दृधं निवासत // dak_6.20 //

ते तथेति कृत्वा त्रयःशत वाणिजा वहनं प्रणम्य च समुद्रं संप्रार्थ्य वहनम् आरुह्य क्रमेण संतर्तुम् आरब्धाः //

तदा प्रमुदितमानसाः सर्वे च ते वणिजो महोत्साहं प्रमोदवन्तः / नियतम् अस्माकम् उत्तमयात्रासिद्धिर् इति बभूवुः //

ततः क्रमेण चावजगाहिरे विविधमीनकुलविचरिततरङ्गफेनावलीअगाढतरं समुद्रं नीलं विमलखड्गाभिनीलम् इव विगतमेघं सूर्यांशुतापाद् इव खं विलीनं समन्ततो ऽन्तर्हिततीरलेखम् अगाधम् अम्भोनिधिमध्यं क्रमेण प्राप्ताः // तदा सायाह्नसमयम् अभूत्, तीरं प्राप्तुं सुदुर्लभम् /

मृदुकिरणसवितरि काले, महोत्पातं परमभीषणं गरुत्मदाशीविषभीमम् उल्लोलम् अभूत् //

विभिद्यमानोर्मिविकीर्णफेनश् चण्डानिलास्फालनभीमनादः / उत्पातवाताकलितैर् महद्भिर् युगान्तकालम् इव संकटो ऽभूत् // dak_6.21 //

विद्युल्लतोद्भासुरलोलजिह्वा नीला भुजंगा इव नैकशीर्षाः आवव्रुर् आदित्यपथं पयोदाः प्रसक्तभीमस्तनितानुनादाः // dak_6.22 // ततः स नाविकः ते वाणिजान् स्वजीवे निराशिनो भयविह्वलांश् चाभिवीक्ष्य धैर्यम् अवलम्ब्य तान् उवाच // अवधीरयथ मा साहसं मा भैषी मा भैषी बुद्धं स्मरथ बुद्धं स्मरथ, इति वाणिजाग्रे निवेदयति // तच् छ्रुत्वा ते वाणिजा बौद्धेति नामस्मरणं नमस्कारं कृतवन्तः //

इत्य् उक्ते सति बुद्धानुभावेन महोत्पातः क्षणाद् विलयं गतो ऽभूत् // तद् दृष्ट्वा तान् सानन्देन तीरं तारयति स्म //

अथ ते वाणिजास् तम् आहुः // भो नाविक साधु तव प्रसादात् तीरम् अनुप्राप्तम् // इत्य् उक्त्वा महता सत्कारेण बहुमानपुरःसरम् अतिशयेन तरपण्यं दत्त्वा, गच्छामेत्य् आरोच्य ततः संक्रामन्ति स्म // नाविकस् तान् समादाय (दक्: 34) वहनम् आरोप्य प्रतिनिवृत्य स्थितः // तदा नाविकस् तरपण्यकार्षापणं संप्राप्य वस्त्रान्नपानसुसमृद्धः सुखेन तिष्ठति //

भूतपूर्वं भिक्षवः स रत्नव्यूहो नाविकजन्मनि तथागतधातुस्तूपजीर्णोद्धारणकुशलमूलेन तस्य राज्ञ ईदृशं रूपम् मनुष्यातिक्रान्तम् ऋद्धिप्रतिभानं प्राप्तम् //

अथ भिक्षव ऊचुः // भगवन् साधु सुगत प्रबोधा वयं स राजा श्लाघनीयः, पुनस् तस्य कीदृशं प्रतिभानं वद //

भगवान् आह // भिक्षवः स राजा धर्मेण राज्यं कारयति / सर्वपौरान् परिपालयति पितेव पुत्रं सर्वलोकाः कीर्तियशःशब्दं शृण्वन्ति // यथान्यायं कृतं कार्यं दानं अर्थिभ्यो दत्तवान् अन्नम् अन्नार्थिकेभ्यः पानं पानार्थिकेभ्यो वस्त्रं वस्त्रार्थिकेभ्य इत्थं भिक्षवः स राजा स्वराज्यविषये सहस्राक्ष इव स्वस्त्ययनं कृतवान् //

ततः स राजा एकस्मिन् समये सर्वं संनिपात्य सभां कारितवान् //

सदसि तस्य नृपतेर् भिक्षुर् एकः समागतः / दुःशीलदुष्कृतेनैव कुष्ठाविष्टेन खञ्जकः // dak_6.23 //

बीभत्सरूपदुर्गन्धमलिनवस्त्रप्रावृतः / निन्दायाः सर्वलोकेषु वाक्सिद्धिश् च न विद्यते // dak_6.24 //

तं दृष्ट्वाथ स राजापि विचार्यैनं प्रपृच्छति / कस्माद् अत्रागतो भिक्षो कथं ते पादखञ्जकः // dak_6.25 //

भिक्षुर् उवाच //

अनेन किं महाराज मम दुष्कृतकर्मणा / बाल्ये सपादखञ्जो मे कुष्ठाविष्टशरीरकः // dak_6.26 //

राजोवाच //

प्रव्रज्याग्रहणेनापि कथम् इत्थं शरीरकः / न दण्डपात्रं न च चीवरं ते नाम्नैव _ भिक्षुर् इहागतस् त्वम् // dak_6.27 //

भिक्षुर् उवाच //

कथं हि वेद्मि नरराजराज न दण्डपात्रं न च चीवरं मे / अभाग्य एवं कुशलैर् विहीनः कृपां कुरु त्वं नरदेवदेव // dak_6.28 //

राजोवाच // भिक्षो दक्षिणीयो यशसा सुशीलो भव शीलयुक्तेनानुचर / इत्य् उक्त्वा स राजा दण्डपात्रचीवरादिकं दत्त्वा महता सत्कारेण भोजयति स्म // ततो भिक्षो राजसंदर्शनमात्रेण खञ्जपादस्नायुनः कोमलाङ्गो जातो ऽभूत् //

क्रमतः कुष्ठादि विलयं गतम् / किंचिच्छेषमात्रो नास्ति // ततः स भिक्षुस् तस्मात् स्थानाद् अन्यप्रदेशं गतवान् //

ततः सर्वे जनाश् चाश्चर्यप्राप्ता एवम् आहुः // अहो महाराजः पुण्यवान् धर्मनिधानभूतः, तेन दर्शनमात्रेण तस्य भिक्षोः कुष्ठादिपादखञ्जप्रश्रब्धो ऽभूत् // तदा राजानुविचिन्तयति // किंहेतुर् माया भूतो वा तस्य भिक्षोः, मम विस्मयः प्राप्तवान् //

मैत्रेय उवाच // भगवन् कथं हेतुभूतः स भिक्षुस् तस्मिन् माययावागताः //

भगवान् आह //

शृणु मैत्रेय तस्येदृग् निमित्तं कथयामि ते / न मायया स्वभाविकैः स भिक्षुर् याचितुं गतः // dak_6.29 //

किं तु भिक्षव एतेन भिक्षुर् दर्शनमात्रकैः / पादखञ्जविनिर्मुक्त इत्थं धर्मतनुर् नृपः // dak_6.30 // ततो हि भिक्षवो ऽवोचन् परमाश्चर्यम् अद्भुतम् / भिक्षुभावे स्थितो वापि पादखञ्जम् अभूत् कथम् // dak_6.31 //

राजापि न देवभूतो न च ऋषिसिद्धराक्षसः / मनुष्यभूतो राजापि कथं प्रतिभानाम् ईदृशम् // dak_6.32 //

भगवान् उवाच //

मात्रपकारिः स भिक्षुः श्रोतुम् इच्छसि तत्कथाम् / कथयाम्य् अस्य वृत्तान्तं शृणुथ भिक्षुपुङ्गवाः // dak_6.33 //

ये मानवाः प्रमादेन मात्रपकारम् आचरन् / ब्रह्मभूतो हि पितरौ देवदेवस् तथा पुनः // तस्मात् कारणान् मा खेदं कारायेत् पितराव् अपि // dak_6.34 // ये कुलेषु मातापितरौ सम्यक् मान्यते सम्यक् पूज्यते सम्यक् सुखेन परिह्रियते // अथवान्नेन पानेन वस्त्रशय्यासनेन च तया सपरिचर्यया मातापित्रोश् चानिन्दितेन सत्कारं कर्तव्यम् // तत् कस्य हेतोः //

चन्द्राननाः प्रवरदेहविशालनेत्रा बालार्कतुल्यवपुषः शुभकीर्तियुक्ताः / राज्यं नरा विगतशत्रुभयं लभन्ते सर्वं हि तत् स्वगुरुमातृजनेषु दानात् // dak_6.35 //

भिक्षोस् तस्य पूर्वचरितानि श्रूयतां कथयामि //

भूतपूर्वं भिक्षवः कावेरी नाम नगरम् आसीत् / तस्मिन् नगरे स पूर्वकुशलदानहीनात् परमदारिद्रः कुशीदो नाम श्रेष्ठी प्रतिवसति स्म //

तस्य द्वौ पुत्राव् अस्ति / एको बालश् चैको दहरः / तदा पितरि कालगते, दहरपुत्रेण मातरं विद्वेषितः / नित्यं क्रोधेन परुषवचनेन वाचयति //

चान्नपानं परीतमात्रं दत्त्वात्मना भक्षितं सदा // तदा माता मनसि व्यथया तया पुत्रम् उवाच // पुत्र ते किं कृतं तवानुजबालो ऽजानकः स्तन्यं पिबत्य् अल्पान्नेन कथं वर्तयिष्ये // तच् छ्रुत्वा तेन मातुर् ईर्ष्यया क्रोधेन मातरं पादेन पृष्ट्वा निर्गतं वचनम् आः किम् // तथापि मातुर् हृदये दुःखशल्यो ऽपि स्वयं प्रशान्त्य चोक्ता / मा मे पुत्रकास्य कर्मणो विपाकम् अनुभवेथा इति चिन्त्य स्थिता //

अथ स श्रेष्ठिपुत्रो रोषणप्रश्रब्धाभूतत्वात् सरोषेण तां मातरम् उवाच // रे रे मात मा तिष्ठ अत्र मे गृहे, यत्रेप्सितं तत्र गच्छेति // माता उवाच //

कुत्र गन्तव्य मे पुत्र को ऽपराधो ऽस्ति मे सुत / मा वदसीदृशं वाचं मा क्रोधं सहसा व्रज // dak_6.36 //

ततः स दहरपुत्रेण मातुर् वचनम् अवचनं कृत्वा स्वाधीनेनावस्थितः // अथ स तस्य माता कनिष्ठपुत्रं प्रतिपाल्य तिष्ठति //

तदनन्तरं तस्य दहरपुत्रस्य गृहाचारकाविप्रहीनभूतत्वात् महत् कष्टतरं दुःखम् अभूत् // तस्य पादे विकारो भूत्वा कुष्ठाविष्टखञ्जपादो भवति // किं चित् कार्यकर्माणि न सुकराणि कर्तुम् // अशक्तत्वात् क्रमेण स्वदुष्कृतानि कर्माणि परिवेष्ट्य दरिद्रो भवति //

ततो विषयहीनत्वात् सन्मतिहीनम् एव च / आस्वस्थ्यम् अग्निदाहेनेव दुःखम् एव प्राप्तवान् // dak_6.37 //

अथ स चिन्तयाम् आस, हा हा कष्टतरं मम / अधुना किं करिष्यामि कुत्र गच्छाम्य् अहं नु भो // dak_6.38 //

किं चिद् अपि भिक्षुर् अहं भवेयम् इति वक्ष्यामि, इत्य् उक्त्वा व्रीडया तेन मातरं न संभाष्य स्वगृहात् प्रक्रान्तः // ततो पक्षत्रयात्ययेन स कालगतो ऽभूत् //

ततो मातर्य् अपकारकृतेन कर्मणो विपाकेन नरकेषूपपन्नः // ततो यमदूताः परिगृह्यान्यनरकेषु क्षिपन्ति // तस्माद् उत्क्षिप्य अयोगृहसमीपे नीयन्ते परमविस्तरमहोच्छ्रय स मातुर् अपकारी द्वारात् प्रेष्यते //

ततो ऽभ्यन्तरं प्रविष्टः / तत्रास्य द्वारं पिहितम् / ततो ऽभ्यन्तरं प्रविष्टः प्रविष्टमात्रेण तस्य मस्तके ऽयोमयम् चक्रं महाप्रमाणं तस्य मूर्ध्नि प्रादुर्भूतम् // द्वारकपाटं पिहितम् / तस्मात् पापाद् आदीप्तं चक्रं भ्रमति संप्रज्वलितम् एकज्वालीभूतम् / तस्य शिरसि यत् पूयशोणितं प्रसरति, सो ऽस्याहारः // ततः स कथयति //

अहो हि वेदना कष्टं केनैव दुष्कृतेन च / मे रक्षकजनः कश् चिद् आगच्छति त्व् उदीरितः // dak_6.39 //

दूरं हि कर्षते कर्म दूरात् कर्म प्रवर्तते / तत्र प्रकर्षते कर्म यत्र कर्म विपच्यते // dak_6.40 //

न प्रणश्यन्ति कर्माणि कल्पकोटिशतैर् अपि / सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम् // dak_6.41 //

तेन कर्मविपाकेन चक्रं वहति मस्तके / आदीप्तं संप्रज्वलितं मम प्राणोपरोधकम् // dak_6.42 //

इति //

अथ तस्मिन् गृहे आकाशाच् छब्दो निर्गतः //

कस् त्वां रक्षति दुष्टत्वं पापिनं मातृदूषिणम् / त्वद्विध आगते चात्र तस्माद् दुःखात् प्रमुच्यते // dak_6.43 //

तदनन्तरं शतवर्षपर्यन्ते तथाविधपुरुषस् तस्मिन्न् अयोमयगृहं समागतः, प्रविष्टमात्रेण तस्माच् च्युत्वा तस्य नवागतपुरुषस्य मूर्ध्नि चक्रं प्रादुर्भूतम् //

स कुशीदस्य पुत्रस् तस्मान् नरकान् मुक्त्वा पुनर् एव दरिद्रकुले जातः / तत्रैव मातापितरौ कालगतौ, कालगते सति एकाकीभूतः पुनर् एव पापशेषं न नश्यति पादखञ्जकुष्ठाविष्टो भवति // इहैव जन्मनि याचको भूत्वा भिक्षुर् अहम् इति वक्ष्यामीति चिन्तयित्वा स्वगृहात् प्रक्रान्तः //

एवं भिक्षवः स दुःशीलभिक्षुस् तेन मातृदोषेण पातकेन कुष्ठाविष्टपादखञ्जो भवति / मायया नैव तस्य कर्मविपाकेन भवति //

अथ तस्य भ्राता दहरानुजो भूत्वा मातरं सम्यग् मानितः पूजितः सम्यक् परिह्रियते स्म // तेन पिण्डप्रदानकृतेन पितृलोकान् संतर्पितः // तस्य पुण्यानुभावेन महति राजवंशे रत्नव्यूहस्य नृपतेः पुत्रो भूत्वा स शुभव्यूहराजकुमार आसीत् // तस्मात् तर्हि भिक्षवो येषां मातापितृष्व् अपकारं मनसापि मा चिन्तयेद् इति // एवम् उक्ते स मैत्रेयः संहर्षितरोमकूपजातो भगवन्तम् एतद् अवोचत् // प्रब् धो ऽहं भगवन् प्रबोधो ऽहं सुगत / ईदृक्पापरतेन, इत्थम् अनुभूतम् / केनोपायेन यत्नेन तस्य भिक्षोः पातकक्षयो भवति //

भगवान् आह // येषां मनुष्याणाम् इहैव संसारे यतश् च्युत्वा मातुः कुक्षाव् उपपन्नः सा माता दशमासपर्यन्तं धृत्वा कष्टेन प्रसूता स्तन्यपानेन प्रतिपालयति / ईदृशीमातरि अपकारकृते दुष्करकृतैर् न च मुच्यते //

अथ पुनर् अपि भगवान् आह // मैत्रेय रत्नव्यूहो नाम भूपालः परमपुण्यवान् स पुनर् अपि कस्मिंश् चिद् दिने चिन्तयाम् आस //

अहं वृद्धो ऽतिजीर्णाङ्गः स्थास्याम्य् एव कियच् चिरम् / अवश्यं दैवयोगेन यास्यामि मरणं ध्रुवम् // dak_6.44 //

सर्वम् अनर्थं राज्यं विषयोपभोग्यं महाघोरभयकरं मृत्युसर्पभयाकुलम् अनित्यम् असारकम् इति विचिन्त्यागार अध्यावसितुं मनो न रमते // तदा स राजपुत्रं शुभव्यूहं च मन्त्रिणं समामन्त्र्यैवम् आह //

पुत्र शुभव्यूह

अत्राहं जरसाक्रान्तो नूनं स्याज् जीर्णितेन्द्रियः / तदा रोगाभिभूतो ऽपि व्रजेयं मरणं ध्रुवम् // dak_6.45 //

तत् प्रव्रजितुम् इच्छामि श्रेयः श्लाघ्येन वर्त्मना / पुरा मृत्यू रिपुं हन्ति गृहसंरक्तम् एव वा // dak_6.46 //

तस्मात् संसारभीतान् मे बहुधा भयशङ्कया / नात्र स्थातुं मनो रम्य गच्छामि बुद्धम् आश्रयम् // dak_6.47 //

भो पुत्र शुभव्यूह मम पूर्वपुण्यानुभावेन गौतमेन शौद्धोदनेन मह्यं व्याकरोति / अचिरेण तथागतो भविष्यसि तेन प्रबोधितः / अहम् एव बुद्धो भवेयम्म्, पश्चिमायां चम्पकवर्णायां लोकधातौ बुद्धक्षेत्रम् एकम् अस्ति, तत्र गच्छामीति //

तस्मान् मया यथा प्रोक्तं तथा चरितुम् अर्हसि / प्रजानां पालनं कृत्वा धर्मनीत्यां समाचर // dak_6.48 //

लोकान् मा खेदयेत् तापैः कुलधर्मे समाचर / परेष्व् अपि दयायुक्तैर् दानं हि श्रद्धया कुरु // dak_6.49 //

प्राणातिपातादत्तादानकाममिथ्यादि मा कुरु / मा मृषावादपैशुन्यं पारुष्यं भिन्नम् एव च // dak_6.50 //

माभिध्याव्यापाददोषैर् मिथ्यादृष्ट्यादि संत्यज / एतानि तानि सर्वानि धारय दृढचेतसा // dak_6.51 //

पापानां मूल एषो हि सुगतेनेति देशितः / इत्थं कृते ऽपि नृपतेर् ईतिर् न च भविष्यति // dak_6.52 //

अद्यारभ्यासि सर्वेषां लोकानाम् अधिपः प्रभुः / सर्वधर्मानुशास्ता च सर्वसत्त्वहितार्थभृत् // dak_6.53 //

तत् कस्माद् धेतोः //

धर्मेण वर्धते राज्यं धर्मेण वर्धते धनम् / धर्मेण धन साध्यन्ते धर्मेण कामसिद्धयः / कामसिद्धेन मोक्षं च प्राप्यते नात्र संशयः // dak_6.54 //

अनेन ज्ञानमार्गेण शशास नृपतिः सुतम् / ज्ञानाङ्कुशभयेनैव कुञ्चितः स गजो यथा // dak_6.55 //

ननाम पितरं तेन श्रुत्वा वाक्यं वचोऽमृतम् / धृत्वाज्ञाते यथा तात प्रजानां प्रतिपालने // dak_6.56 //

इति प्रशास्य ततो भूपो रत्नव्यूहो महामतिः / प्रबोध्य पुत्रपत्न्यादीन् बुद्धक्षेत्रं ययौ मुदा // dak_6.57 //

शृणु मैत्रेय पुनर् भूपमार्गाणां गमनकथाम् / ददर्श भूपतिर् जीर्णप्रणालीं मार्गको ऽथ सः // dak_6.58 //

प्रवाहितं न पानीयं तद्दर्शनेन वाहितम् / प्राक् न प्रवाहितं केन, इदानीं तु प्रवाहितम् // dak_6.59 //

आश्चर्येति स्थिते भूप आकाशाद् एनम् ऊचिवान् / पुण्यवांस् त्वं महाराज त्वत्प्रभावात् प्रवाहितम् // dak_6.60 //

भग्नभूता प्रणालीयं नूनम् अभ्यन्तरे यतः / त्वं तु धर्मतनुर् एवं जानीहि किल भूपते // dak_6.61 //

राजोवाच // न ज्ञातो ऽहम् एव च //

तस्मात् प्रचरितो राजा वनखण्डं महत्तरम् / तत्रानुप्राप्तवान् दृष्टं फलपुष्पमहिरुहान् // dak_6.62 //

तदन्यवृक्ष एकस् तु मूलोत्पात्यैव स्थितो यदा / भूपतिदृष्टमात्रेण पूर्ववद् उत्थितागतः // dak_6.63 //

तदाकाशाद् उवाचैनं श्लाघनीयो हि भूपते / पादपो ऽयम् अचैतन्य उत्थितः सन् हि चागतः // dak_6.64 //

राजोवाच // न ज्ञातो ऽहम् एव तु //

तदनन्तरमार्गेषु ब्राह्मणास् त्रय आगताः / कुष्ठाविष्टविहीनाक्षी, आस्वास्थ्यवपुषुः सदा // dak_6.65 //

तान् दृष्ट्वा स च भूपालो विचार्यैनान् अपृच्छत / ब्राह्मणाः कुत्र गन्तारः कतमभूम्या इहागताः // dak_6.66 //

ब्राह्मणा ऊचुः //

कुशलं ते महाराजरत्नव्यूहेति विश्रुतः / नान्यत् तु कार्यम् अस्माकं गच्छामस् तत्र राजनि // dak_6.67 //

स राजदृष्टमात्रेण हीनाक्षिः प्राप्तचक्षुषः / शुभाङ्गा भवन्ति पुष्टाङ्गा मुञ्चन्ति पापराशयः // dak_6.68 //

ततः सखा ब्राह्मण उवाच //

अहो ऽत्याश्चर्यप्राप्तो ऽहं सखे किं केन हेतुना / चक्षुर्विहीनेन पुनश् चक्षुः प्राप्तं त्वयाधुना // dak_6.69 //

प्रत्यङ्गकुष्ठसङ्गस् त्वं शुभाङ्गो भवते पुनः / अनेन पुरुषेनैव दृष्टमात्रेण मुञ्चति / सखे तथा विकाराङ्गः शुभाङ्गो भूयते ऽद्य हि // dak_6.70 //

सांनिध्यं कुरुतेदानीं पृच्छामैनं वयं सखे / हेतुभूतम् अयं स त्वं न च प्रादेशिकः पुमान् // dak_6.71 //

कस्माद् आगतस् त्वं भो भवन् किं पुरुषर्षभः / पुण्येनोपचितात्मा ते श्रियाभिः प्रभवोज्ज्वलः // dak_6.72 //

राजोवाच //

ब्राह्मणाः किं न जानीथ रत्नव्यूहेति विश्रुतः / कथम् इत्थाम् अहं भद्र तत्र गच्छामि सांप्रतम् // dak_6.73 //

तदा ब्राह्मणाः प्रीतिप्रमोद्यसौमनस्यजातास् तस्मै राज्ञे आशीर्वाणीम् अब्रुवन् //

जयो भवतु भूपेन्द्र त्वया यन् मनसेप्सितम् / तत् सर्वं प्राप्तम् अस्त्व् ईति पुण्यश्रियासुशोभन // dak_6.74 //

ब्राह्मणास् तथास्तु मे, इत्य् उक्त्वा स सत्कारविशेषैः पूजयित्वा विसर्जयति स्म // ततो ब्राह्मणाः प्रसादप्रतिलब्धाः स्वम् आश्रमं प्रक्रान्ता अभूवन् // मैत्रेय आह //

केन पापैर् भवेत् काणः कुष्ठाविष्टः कथं भवेत् / इत्थंभूतद्विजाप्यैव, अहो कष्टं नरस्य च // dak_6.75 //

मैत्रेयेण तथा पृष्टो भगवान् आह तं पुनः //

दृष्टम् अदृष्टम् उक्तं ते मिथ्यया शपथं कृतम् / चक्षुहीनो ऽभवत् तेन स्वार्थी न परकार्यकृत् // dak_6.76 //

राजकार्ये धनं हृत्वा भाण्डागारीकृतो द्विजः / किं चिद् दत्त्वा परस्यैव स्वगृहे नीयते पुनः // dak_6.77 //

तेन कर्मविपाकेन कुष्ठाविष्टतनुर् द्विजः / यत् कृतं कर्म पाकेन तत्फलम् अश्नुते तथा // dak_6.78 //

मैत्रेय उवाच // प्रबुद्धो ऽहं भगवन् प्रबुद्धो ऽहं सुगत //

अथ स राजा चम्पकवर्णायां लोकधातौ बुद्धक्षेत्रं प्राप्तवान् / तत्र बुद्धक्षेत्रे विमलप्रभा नाम चैत्यं मनोरमदर्शनीयप्रासादिकं दृष्ट्वा परमप्रीतमनास् तस्याश्रमम् उपाश्रितवान् // पर्यङ्कम् आभुज्य, ऋजुकायं प्रणिधाय ध्यानारामे स्थितः / ततस् तत्क्षणं पञ्चाभिज्ञत्वं प्राप्तह्, क्रमेण रत्नाकरो नाम तथागतो ऽर्हन् प्राप्तो ऽभूत् //

मैत्रेय उवाच // भगवम्ष् तथागतधातुस्तूपजीर्णोद्धारणानां कीदृशं फलम् //

तथागतस्तूपबिंबानां स्थापनानां यतः कथम् / कीदृशं स्यात् फलं तेषां तत् सर्वं देशय प्रभो // dak_6.79 // भगवान् आह //

आढ्यो निर्नष्टशोकः क्षतसकलकलिर् लोचनानन्दपात्रं सौभाग्यश्रीनिधानं समुपचितबलो कान्तगात्रो यशस्वी / तेजस्वी कान्तरूपः प्रवचनचतुरो दान्तसर्वेन्द्रियाङ्गो ऽव्यग्रो धीमान् प्रदाता भवति भगवतो बुद्धबिम्बं विधाय // dak_6.80 //

यावन्तः परमाणवो भगवतः स्तूपेषु बिम्बेषु वा तत्कर्तुर् दिवि भूतले च नियतं तावन्ति राज्यान्य् अपि / रूपारूप्यसमाधिसंपद् अखिलं भुक्त्वा च सर्वं सुखम् अन्ते जन्मजराविपत्तिरहितं प्राप्नोति बौद्धं पदम् // dak_6.81 //

द्वात्रिंशता भूषितचारुगात्रः सल्लक्षणैर् लक्षितचक्रवर्ती / भवेज् जिनो ऽन्ते जितदोषशत्रुस् ताथागतीं यः प्रतिमां विधत्ते // dak_6.82 //

इन्द्रियाणाम् अवैकल्यं स्त्रीत्वदुर्गतिदूरता / जन्म मानुष्यकं वंश उच्चैर् आदेयवाक्यता // dak_6.83 //

जातिः श्रुतिः स्मृतिर् धैर्यम् अभिवाञ्चितसंपदः / स्थानेष्व् अभिनिवेशश् च रागादिभिर् अबाधना // dak_6.84 //

संबोधिर् इति जायन्ते विशेषाः साधुसंमताः / विधाय बुद्धप्रतिमां स्तूपं वा प्राणिनां मुदा // dak_6.85 //

न याति दास्यं न दरिद्रभावं न प्रेष्यतां नापि च हीनजन्म / न चापि वैकल्यम् इहेन्द्रियाणां यो लोकनाथप्रतिमां करोति // dak_6.86 //

एतत् संक्षेपतः पुण्यं ज्ञातव्यं चैत्यकर्मसु / न शक्यते जिनैः सर्वैर् वक्तुं सर्वं मया कथम् // dak_6.87 //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां जीर्णोद्धारणबिम्बकथा षष्टमः परिच्छेदः //

vii. स्नानकथा

अथानन्तर मैत्रेयो भगवन्तम् उवाच सः / चैत्यानां बुद्धबिम्बानां स्नानानां कथ्यतां फलम् // dak_7.1 //

भगवान् आह //

अजित शृणु मैत्रेय स्नानस्य फलम् उत्तमम् / चैत्याञां बुद्धबिम्बानां वक्ष्ये लोकार्थहेतवे // dak_7.2 //

नानागन्धैः सुगन्धैः स्नपयति सुगतं पुष्पधूपाङ्गरागैर् यो वा पूजं करोति प्रमुदितमनसा श्रव्यवादित्रशब्दैः / मन्दाकिन्यां विजृम्भत्कनकमयसरोजस्य किञ्जल्करेणु- व्याप्तायां स्नाति सो ऽन्ते सकलकलिमलक्षालितो यान्ति मोक्षम् // dak_7.3 //

दिव्यस्त्रीपीनतुङ्गस्तनजघनघनाघातविक्षोभितायां जृम्भज्जाम्बूनदाब्जच्युतसुरभिरसोद्गारगन्धं क्षिपत्याम् / मन्दाकिन्यां सुरौघाः प्रतिदिनम् उदकक्रीडया यद् रमन्ते नानागन्धोदकेन स्नपनफलम् इदं बुद्धभट्टारकस्य // dak_7.4 //

एवं मैत्रेय महानुशंसा तथागतेषु कृतपुण्यानि स्वल्पम् अपि बहु फलम् //

अथ तस्मिन् समये भगवान् सर्वसभाश्रितलोकानां काङ्क्षाच्छेदनार्थम् ऊर्णाकोशाद् भ्रूविवरान्तराद् दिव्यां प्रभाम् उत्ससर्ज / तया प्रभया त्रिसाहस्रलोकधातुम् अवभास्य यावद् भवाग्रपर्यन्तम् अवभासयति स्म //

तत्रैकप्रदेशे धर्मकोशवतीमहानगर्यां धर्ममतिर् नाम श्रेष्ठी प्रतिवसति स्म // स च महाधनो महाभोगो विस्तीर्णपरिवारो धनधान्यसंपन्नो गृहक्षेत्र-उद्यानदासदासीप्रेषकजनसंपन्नः / ततस् तया प्रभया सर्वावन्तं गृहं बाह्याभ्यन्तरम् अवभासितम् / ततस् तया प्रभया तस्य शरीरं स्पृष्ट्वा, प्रह्लादितमनाः कथयति //

अहो कस्य प्रभाव एष न भूतो न भविष्यति, हेतुभूतं कं पृच्छेयम् // इत्य् उक्त्वा तूष्णीम् अभूत् //

ततो भगवतो रश्मिजालप्रभया गाथाम् अभाषत //

प्रभावविषये ह्य् एष बुद्धस्य च जगद्गुरोः / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन बुद्धे भक्तिक्रियां कुरु // dak_7.5 //

बुद्धं तेन विजानाहि सत्त्वानां मोक्षदायकम् / भवाम्भोधिनिमग्नानां क्लेशजालविमोचकम् // dak_7.6 //

शरणम् अनाथबूतानां रोगशोकविनाशनम् / तारणं सर्वसत्त्वानां संसारदुःखसागरात् // dak_7.7 //

इत्य् उक्त्वान्तर्हितो ऽभूत् // अथ स धर्ममतिः श्रेष्ठी बुद्धे भगवति प्रसन्नप्रमोद्यजातेन पूजापुरःसरेण पुष्पधूपादिना पूजार्घं दत्त्वा पुष्पाञ्जलिं भगवते प्रक्षिप्तवान् // ततो बुद्धानुभावेन सर्वपुष्पाणि पुष्पमण्डप इव तस्थुः / धूपो ऽभ्रकूटवत् संस्थितः सितनीलपीतहरितारुणचित्र इव शिरसि समलंकृतो ऽभूत् //

अथ स श्रेष्ठी बुद्धे भगवति चित्तं प्रसाद्य नमस्कारं कृत्वा बुद्धम् अनुस्मरन् सुखेन तिष्ठति // ततस् तस्य श्रेष्ठिन अल्पायुत्वात् कालं गत्वा तस्य पुण्यप्रभावेन त्रायत्रिंशेषु देवेषूपपन्नः // ततो दिव्यस्त्रीभिः सह मन्दाकिन्यां स्नात्वा सुखलीलया तिष्ठति // ततः स्वपुण्यविपाकेन रत्नकूटागारे निषद्य स्वर्गं स्वर्गाद् भ्रमति रमित्वा क्रीडित्वा क्रमतश् च स रत्नमतीति ख्यातवान् // ततश् च शक्रो देवानाम् इन्द्रः सुधर्मायां देवसभायां बुद्धस्य वर्णं भासन्तं तं ददर्श //

अथ शक्रो देवेन्द्रस् तं देवपुत्रं कूटागार _ _ं सुतप्तं कुशलमूलं दृष्ट्वा च गाथया प्रत्यभाषत् //

गात्रं केन विमृष्टकाञ्चननिभं पद्मोत्पलाभं तव गात्रश्रीर् अतुला कृतेयम् इह ते देहात् प्रभा निःसृता / वक्त्रं केन विबुद्धपद्मसदृशं चामीकराभं तव ब्रूहि त्वं मम देवते फलम् इदं यत् कर्मजं भुज्यते // dak_7.8 //

रत्नमतिदेवपुत्र उवाच //

सश्रावको नरादित्य आकीर्णो वरलक्षणैः / तत् कर्म कुशलं कृत्वा राजते ऽभ्यधिकं मम / जलजेन्दुविशुद्धाभं वदनं कान्तदर्शनम् // dak_7.9 //

शक्रः प्राह //

अहो गुणमयं क्षेत्रं सर्वदोषविवर्जितम् / यत्र न्यस्तं त्वया बीजम् इष्टं स्वर्गोपपत्तये // dak_7.10 //

को नार्चयेत् प्रवरकाञ्चनराशिगौरं बुद्धं विशुद्धकमलायतचारुनेत्रम् / यत्राधिकारजनितान्य् अमरेषु तस्य रेजुः सुखानि गगणेष्व् इव पूर्णचन्द्रम् // dak_7.11 //

धर्मता खलु देवपुत्रस्य अचिरोपपन्नस्य त्रीणि चित्तान्य् उत्पद्यन्ते // कुतश् च्युतः कुत्रोपपन्नः केन कर्मणेति // स पश्यति मनुष्येभ्यश् च्युतः प्रणीतेषु देवेषु त्रायत्रिंसेषूपपन्नः भगवतो ऽन्तिके चित्तं प्रसाद्येति //

अथ तस्य देवपुत्रस्य चेतस्य् एतद् अभवत् // न मम प्रतिरूपं स्याद् यद् अहं पर्युषितपरिवासो भगवन्तं दर्शनायोपसंक्रामयेयम् / इति स देवपुत्रः सर्वाङ्गविराजितगात्रो रत्नचूडसुगन्धादिसंसृष्टदेह अनेकदेवपुत्रसहस्रपरिवृतस् तेनैव रत्नकूटागारेण सह भगवतः सकाशम् उपसंक्रान्तः / ततो भगवन्तं दिव्यपुष्पैर् अवकीर्य भगवतः पुरस्तान् निषण्णो धर्मश्रवणाय //

अथ खलु भगवान् स देवपुत्रस्याशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञात्वा चतुरार्यसत्यप्रतिवेधिकीं धर्मदेशनां कृतवान् // यां श्रुत्वा तस्य देवपुत्रस्य विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्त्वा श्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम्, स दृष्टसत्यस् त्रिर् उदानम् उदानयति //

इदम् अस्माकं भदन्त न मात्रा न देवताभिर् न राज्ञा नेष्टजनबन्धुवर्गेण कृतम् / यद् भगवता उच्छोषिता रुधिराश्रुसमुद्रा लङ्घिता अस्थिपर्वताः पिहितान्य् अपायद्वाराणि विवृतानि स्वर्गद्वाराणि प्रतिस्थापिताः स्मो देवमानुष्येष्व् इति आह च //

तवानुभावात् पिहितः सुघोरो ह्य् अपायमार्गो बहुदोषयुक्तः / अपावृता स्वर्गगतिः सुपुण्या निर्वाणमार्गश् च मयोपलब्दः // dak_7.12 //

त्वदाश्रयाच् चाप्तम् अपेतदोषं मयाद्य शुद्धं सुविशुद्धचक्षुः / प्राप्तं च शान्तं पदम् आर्यकान्तं तीर्णश् च दुःखार्णवपारम् अस्मि // dak_7.13 //

नरवरेन्द्र नरामरपूजित विगतजन्मजरामरणामय / भवसहस्रसुदुर्लभदर्शन सफलम् अद्य मुने तव दर्शनम् // dak_7.14 //

अथ स देवपुत्रो भगवतश् चरणयोः प्रणिपत्य संजातहर्सः सुरलोकाभिमुखं दिवं जगाम //

अथ स देवपुत्रो वणिग् इव लब्धलाभः सस्यसंपन्न इव कर्षकः शूर इव जितसंग्रामः सर्वरोगपरिमुक्त इवातुरो यया विभूत्या भगवत्सकाशम् आगतस् तयैव विभूत्या स्वभवनं गतः //

यं दृष्ट्वा संदिग्धमनसो भिक्षवो भगवन्तं पप्रच्छुः / कानि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि सा देवपुत्रस्येदृशी विभूतिर् आसित् // अवरकेण कुशलमूलेन समन्वागतः स देवपुत्र इति //

अथ भगवान् क्षणं तूष्णीम् आस्थाय सर्वावन्तं भिक्षुगणम् आमन्त्र्यैवम् आह // भिक्षवो वः किम् आश्चर्यभूतं तद्धेतुं प्रवक्ष्यामि शृणुत //

उप्ते बीज्[ए] अङ्कुरः स्यात् पृथिव्यां तस्माद् वल्ली सुप्रजाता सुपुष्पा / बह्वी शाखा बहुपत्त्रा फलाद्या लोके तद्वज् ज्ञेयम् एवं प्रकाराः // dak_7.15 //

बीज उप्ते हि वरो बीजाङ्कुरो हि महान्, यथा बीजाङ्कुरो पृथिव्याः, धरणीतलाल् लटा प्रजातान्यशेषान् महाप्रजातानां, बहुशाखापत्त्रा सपुष्पजातात्रान्तरे फलप्रसिद्धा सुबहुप्रकारात् //

तथा मनुष्या वरश्रेष्ठबीजं सुपात्रक्षेत्रे प्रतिरोपयन्ति / तदुभवो वृक्ष न नीच कश् चित् क्षयं न यान्ति सततं फलन्ति // dak_7.16 //

तस्मात् कस्य चिद् भिक्षो बीजाङ्कुरं महत्तरम् / सर्वेषां चैव बीजानां पुण्यबीजं सुबीजकम् // dak_7.17 //

तत् कस्य हेतोः //

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वन्य् असंख्येय कल्पैर् मल्ला नाम जनपदे कुशिनगरपत्तनवने भगवतः प्रभूतरत्नस्य तथागतस्य धातुस्तूपम् एकम् अस्ति / तस्मिन् नगरे विभवविहीनमहादीनपरमदरिद्रः शान्तमतिर् नाम श्रेष्ठी प्रतिवसति स्म // तस्यानुजो विगतमतिर् नाम, तयोर् मिलित्वा ताभ्याम् अनेकयत्नेन धनार्जनं कृतं तथापि न सफलम् अभूत् / तत् कस्माद् धेतोः पूर्वकुशलदानहीनत्वात् //

ततः प्रभूतरत्नतथागतस्य शासने समुत्पन्नः प्रकृतिपरिशुद्धिर् नामोपासकः प्रतिवस्ति स्म // स धर्मचित्तकः करुणाचित्तम् उपस्थाप्य सर्वसत्त्वेभ्यो नित्यं धर्मं देशयति //

तद्यथा //

ये के चित् पश्चिमे काले सर्षपफलमात्रं तथागतस्य शरीरधातुं पूजयिष्यन्ति / तथागतधातुस्तूपं पूजयिष्यन्ति / तेषां सर्वकर्मभयो ऽन्तशः पैशुन्यपापका अकुशलान् दुःखधर्मान् न क्रमिष्यन्ति // ये ये मानवास् तथागतधातुस्तूपं प्रदक्षिणं कुर्वन्ति पूजयन्ति स्वदोषपरिहारार्थम्, ते प्रमादाद् गम्यागम्य प्राणिवधादिदोषविलयं भवेयुः //

शुभानि धर्मः परिशुद्धधर्मः पूर्वाणि पापानि विशुद्धधर्मः / अहो हि धर्मः परमार्यधर्मः पवित्रधर्मः शुभकारिधर्मः // dak_7.18

//

अथ स दरिद्रपुरुषो बुद्धस्य धर्मं श्रुत्वा प्रसादजातो नित्यम् एव धर्मं श्रोतुं गच्छतीति // तदानुजो विगतमैत्र् भ्रातरं उवाच / भ्रात आ किं तव मर्यादं व्यपहाय कार्यं धर्मश्रुतेन किम्, त्वया सह वर्तनं न सुकरं कर्तुम्, परप्रेषको भूत्वा वर्तयामीत्य् उक्त्वा स्वगृहान् निष्क्रम्य स्वच्छन्देन, अन्यस्य प्रेषको ऽभूत् // अथ स दरिद्रो भ्राता वियोगे सति चित्तव्याकुलीभूत्वा तथापि स्वयम् एव मनः प्रशान्त्य धर्मेषु चिन्तापरो व्यवस्थितः // अथैकस्मिन् दिने रक्तकाषायवस्त्रपात्रधारी भिक्षुर् एको द्वारमूलेष्व् अथिष्ठत् पिण्डपात्रं याचितुम् // तं दृष्ट्वा शीघ्रम् एव गृहं प्रविश्याद्राक्षीत् किं चिन् न विद्यते / आत्मनाहाराय परित्तानि तण्डुलान्य् एव सन्ति, स सहसा गृहीत्वा तस्मै प्रायच्छत् //

भिक्षुर् अपि तेन यथा दत्तं तथा गृहीत्वा तम् उवाच //

दरिद्रे ऽपि च पुण्यात्मा दरिद्रे त्यागदुर्लभः / तस्मात् पुण्यानुभावेन दारिद्र्यं ते प्रणश्यतु // dak_7.19 //

भद्रं भवतु ते भद्र नाशयतु अभद्रकम् / बुद्धे भक्तिप्रसादो ऽस्तु तेन स्वर्गोपपत्तये // dak_7.20 //

इत्य् उक्त्वान्तर्हितो ऽभूत् // अथ तस्य दरिद्रस्यैतद् अभवत् /

किं कर्तव्यम् इदानीं मे हा धिग् जन्म च जीवितम् / विभवस्य विहीनेन मरणं शोभनं भवेत् // dak_7.21 //

पुनर् अपि तस्यैतद् अभवत् // प्रकृतिपरिशुद्धिनामोपासकसकाशाद् धर्म श्रुतं मे / ये के चित् पश्चिमे काले सर्षपफलमात्रं तथागतस्य शरीरधातुं पूजयिष्यन्ति, तथागतस्य धातुस्तूपं पूजयिष्यन्ति, तेषां पूर्वकर्मावरणानि क्षयो भविष्यतीति / पापक्षयत्वाच् चित्तं परिशुध्यते, चित्तपरिशुद्धत्वाद् धर्म परिशुध्यते, धर्मपरिशुद्धत्वात् तेनैव फलं लभ्यते // तथा श्रुतं मे परिशुद्धधर्मेति //

अथ तस्यैतद् अभवत् / तथा तथागतं पूजयेयम् इति सो ऽपि निर्वाणं गतः / तथाप्य् अस्य धातुस्तूपम् अस्ति तम् अहं पूजयेयम् इति // पुनस् तस्यैतद् अभवत् //

सामग्र्याच विहीनेन किंविधैर् अपि पूजयेत् / पुष्पं धूपस् तथा गन्धं दीपनैवेद्यम् एव च / एतैर् विधिं विना पूजा किं पूजाफलम् आप्यते // dak_7.22 //

इति दरिद्रः समनुशोच्य तिष्ठति दीनमानसः //

अथ तस्य धर्मश्रुतस्य पुण्यानुकूल प्रतोदेनेव प्रचोदयति स्म // तस्य मनसि एतद् अभवत् // न मम प्रतिरूपं स्याद् यद् अहं तथागतधातुस्तूप उपासितव्यः पानीयमात्रेण स्नानं कर्तव्यम् / इति मत्वा मृन्मयघतं गृहीत्वा नद्यां तीरे स्नात्वा परिशुद्धमानसो जलम् आदाय तस्मिन् स्तूपे स्नापयति स्म // ततो दिनमासात्यायाद् एकस्मिन् दिने चैत्यबिम्बस्नानाय जलम् आदातुं गच्छति //

जलम् आदाय तदा गत्वा स्नानं चापि प्रकल्पितम् / तदा घटात् पतितानि रत्नानि विविधानि च // dak_7.23 //

ततः स शान्तमतिस् तानि दृष्ट्वा प्रसादजातो मनसीत्य् अभूत् //

नमस्करोमि स्तूपाय चैत्याय धर्मधातवे / निर्यातयामि रत्नानि चैत्याय शुद्धचेतसा // dak_7.24 //

ततः स प्रतिनिवृत्य नद्यास् तीरे प्रगच्छति / ददर्श स दरिद्रेण रत्नानि च समाकुला // dak_7.25 //

वज्रवैडूर्यमसारमुक्तामणिक्यबाहुलम् / कर्केतनेन्द्रनीलादि पुष्परागादिना तथा / नद्याः प्रवाहं क्षोभित्वा ससार सिकतास्थले // dak_7.26 //

बुद्धपुण्यानुभावेन दरिद्रेणाचिरेण च / प्राप्यते रत्नलाभानि स्वप्नोपमेव ईदृशा // dak_7.27 //

ततः स दरिद्रस् तानि स्वेच्छया गृह्य पुनर् अपि / स्वं भवनं प्रतिनिवृत्य चिन्तयन्न् उवाच //

अहो गुणमयं क्षेत्रं सर्वदोषविवर्जितम् / सेवया स्वल्पमात्रेण प्राप्तो ऽहं सफलं पदम् // dak_7.28 //

ततः स महाधनो ऽभूत् सुष्कह्रदो नीरगासरित्समूहैर् इतस् ततः प्रवेशित इव पूर्णो ऽभूत् // ततः प्रभृति राज्ञा राजामात्यैर् ब्राह्मणैः संमानितः साधुभिर् लोकसंमतो ऽभूत् // साधु सत्पुरुष एष लोके प्रख्यातः //

अथ स श्रेष्ठी उल्लासितमना हर्षसौमनस्यजातो बुद्धे चित्तं प्रसादयाम् आस //

ततो दिनमासात्ययात् तस्यैतद् अभवत् //

अहो बुद्धप्रभावो हि अचिन्त्यसंपदप्रदः / भिक्षा राशिषः संप्राप्ता दारिद्र्यं दुःखितं गतम् // dak_7.29 //

अथ स श्रेष्ठी महता सत्कारेण स्तूपेषु रत्नमय कूटागारं कृतम् अभूत् / नानागन्धोदकेन स्नापनं कृतं त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य मूर्ध्ना प्रणिपत्य साञ्जलिं च प्रणिधानं चकार / भगवन् मे जन्मान्तरे तथाविधेन तथागतेषु मनःप्रसादः सन् रत्नमयकूटागारेण सह स्वर्गे त्रायत्रिंशेष्व् उपपत्तिर् भवेयम् // इत्य् उक्त्वा नित्यम् एव तस्मिन् स्तूपे पर्युपासितः //

अथ स श्रेष्ठी संसारिके कृतकरणीयो बुद्धे भगवति चित्तं प्रसाद्य कालगतः // कालं गत्वा धर्मकोशवतिनगरे धर्ममतिश्रेष्ठिजन्म बभूव / महाधनो महाभोगो विस्तीर्णधनधान्यसंपन्न इहैव जन्मनि मयि प्रसाद्य भक्तितः पूजां कृतवान् / तत् सर्वं ममाग्रे वहन्ति /

प्रादुर्भूतं जलान्य् अग्रे मुक्तावलीव शोभिता / पुष्पं च पुष्पकूटेव धूपो ऽभ्रकूटवत् स्थितः // dak_7.30 //

ततस् तस्य श्रेष्ठिन अल्पायुत्वाद् बौद्धे प्रसाद्य कालगतः प्रणीतेषु त्रायत्रिंशेषु देवेषूपपन्नः स्वपुण्यफलविपाकेन रत्नकूटागारे निषद्याद्यरात्रौ तत्रागच्छति / मया धर्मो देशितः //

किं मन्यध्वे भिक्षवो यो ऽसौ तेन कालेन तेन सनयेन स दारिद्रो ऽयं रत्नमतिर् नाम देवपुत्रो मयि धर्मं श्रुत्वा स्वभवनं गतः // भुतपूर्वं प्रभूतरत्नस्य तथागतस्य धातुस्तूपे स्नानकृतमात्रेण महद्थ्नो ऽभूत् / तेन पश्चाद् रत्नमयकूटागरं क् र्तं तेनैव प्रणिधानवशास् रत्नकूटागारेण सह स्वर्गेषूपपन्नः //

इति द्वाविंशत्यवदानकथायां स्नानकथापरिवर्तो नाम सप्तमः परिच्छेदः //

viii. कुङ्कुमादिदानकथा

अथ कदा चिद् बुद्धो भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजामात्यैर् धनिभिः सार्थवाहैर् देवैर् नागैर् यक्षासुरगरुडकिन्नरमहोरगैर् अभ्यर्चितो बुद्धो भगवान् ज्ञातो महापुण्यलाभी चीवरपिण्डपात्रशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणां सश्रावकसंघो महता सत्कारेण पूजितो धर्मश्रवनार्थम् / तदा बुद्धो भगवान् स्वं प्रभावं प्रदर्शयन् येषाम् उन्नतचित्तानां मानमददर्पप्रहाणार्थं पर्षद्भ्यो धर्मं देशितवान् / तच् छ्रुत्वा सभाश्रितजनाः संमोदवन्तः //

तस्मिन्न् अवसरे तदा तत्र राजगृहे ऽन्यतमः सौतीर्णो नाम वणिग् आसीत् / महाधनो महाभोगो विस्तीर्णपरिवारप्राप्तः / तदात्मसदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम् / तया सह सुखेन तिष्ठति // स चिन्तयति / तथा न युक्तम्, किं तु पिता चास्माकं किंकर्मफलोपजीवी आसीत् / अहम् अपि तथा करिष्यामीति // यद्य् ओक्करिक आसीद् ओक्करिकत्वां करिष्यामि / महासमुद्रवणिग् आसीत् तत् तथा करिष्यामीति //

तदा केनापि कथ्यमानेन श्रुतम् / जानामि पिता चास्माकं समुद्रवणिग् आसीत् / इति चिन्तयित्वा स्वपत्नीम् उवाच // कान्ते मत्कर्मणा एव वणिक्कुले जातस् तेनाहं रत्नाकरं महासमुद्रं गन्तुम् इच्छामि / त्वया गृहाचारं कृत्वा तिष्ठ म भीतासि / अचिरेणागमिष्यामि ममार्थे देवतां स्मृत्वा धैर्यम् आलम्ब्य मा साहसं कुरु //

तच् छ्रुत्वा पत्न्य् उवाच //

मा ब्रूहि नाथ भर्तस् त्वं कथं तिष्ठाम्य् अहं ननु / विशेषैर् अबलाजातिः को रक्षति गृहे तव // dak_8.1 //

कस्मै साधयते द्रव्यं पुत्रो वा ते न विद्यते / यद् अस्ति पूर्वद्रव्यं ते तेन शान्तो भव प्रभो // dak_8.2 //

किम् एव बहुभिर् द्रव्यैः क्लेश एव यद् उद्भवेत् / क्लेशिनां हि सदा दुःखं संसारे सुखता कुतः // dak_8.3 //

बहुद्रव्यवतां नित्यं क्लेशदुःखं महद् भयम् / तन् निरर्थं बहुद्रव्यं साधने मा कुरूद्यमम् // dak_8.4 //

भर्ता उवाच //

इत्थं मा वदसि कान्ते कुलधर्मैष मे यतः / नीचेन महता चापि कुलधर्मं न वर्जयेत् // dak_8.5 //

विशेषेण गृहस्थानां धनं मूलं तु देहिनाम् / धनेनापि विहीनस्य कुतो मित्रं कुतः सुखम् // dak_8.6 //

द्रव्येनैव वशाः सर्वे पुमान् अपि धनेन च / धनेन लोकसत्कारं यात्य् अतः साधयेद् धनम् // dak_8.7 //

पत्न्य् उवाच //

स्वामिन् विना कथं नाथं तिष्ठामि चाहम् एकिका / चन्द्रेण रहिता रात्रिर् अन्धकारं गृहे यथा // dak_8.8 //

पुनश् च //

यस्मात् स्त्रियो विना भर्त्रा तर्कयन्ते परैर् अपि / भूमौ पतितमांसानि पिण्डानि शकुनैर् इव // dak_8.9 //

भवेषु लोभवस्तूनि नारीपुष्पफलानि च / कस्यास्ति नागमे चित्तं दृष्ट्वा स्त्रीषु विमोहिताम् // dak_8.10 //

अदान्तश् चित्तमातङ्गः सत्पथेन कथं व्रजेत् / कुपथेन यदा गच्छेत् प्रपतेन् नारके हि सः // dak_8.11 //

विशेषेण स्त्रिया धर्मः प्राप्यते यस् सुदुर्लभः / तस्मात् संत्रसितां स्वामिन् मा मां त्यज्य व्रज स्वयम् // dak_8.12 //

तत् कस्य हेतोः //

शृणुष्वैककथां भर्तः श्रुतं मे मातरि क्व चित् / मनसा चिन्तितात् पापाद् वेश्या भवति ब्राह्मणी // dak_8.13 //

भर्ता उवाच //

कथं वेश्या भवेत् कान्ते ब्राह्मणी सुकुलोद्भवा / मनसा चिन्तितामात्रैर् इदम् आश्चर्यम् अद्भुतम् // dak_8.14 //

पत्न्य् उवाच //

कोशला नगरी चासीद् विशालपरिशोभिता / विद्वज्जनसमाकीर्णा सुजनैः परिशोभिता // dak_8.15 //

तस्मिन् पुरे महा-आढ्यो ब्राह्मणो वेदपारगः / स पत्नीसहितश् चासौ वसते सुखलीलया // dak_8.16 //

ततो दशाविभागेण मृतो ऽसौ द्विजसत्तमः / विहाय प्रियसौहार्दं विवशात् सर्ववैभवात् // dak_8.17 //

तत्पत्नी ब्राह्मणी सा वै अप्रसूता सयौवनी / भर्तुर् गुणान् अनुस्मृत्य अभूद् अस्वस्थचेतना // dak_8.18 //

दिनेषु गच्छत्सु नितान्त-आतुरा भर्तुर् वियोगाद् विरहाच् च प्रेम्णः / शीतोपचारैश् च कृते ऽपि गात्रे दाहेव यस्या ज्वलितोग्रवह्निना // dak_8.19 //

का मलकर्पटी शय्ये मर्कटीशयनोपमा / तस्यास् तथाविधैर् अन्यैर् उपचारैश् च को विधिः // dak_8.20 //

उपचारिणी ततस् तस्या वैद्यम् आहूय दर्शिता / वैद्येन हस्तं संगृह्य धमनी वीक्ष्यते पुनः // dak_8.21 //

दृष्ट्वा उक्तं तदा तेन, प्रश्रब्धा न चिकित्सया / यस्या विरहरोगे न वैद्यौषधिर् लगिष्यति // dak_8.22 //

इति विचार्य वैद्यो ऽसौ प्रत्यागतः स्वकं गृहम् / धमनीदृष्टम् अन्यं च गृहीत्वा हि यथा मतम् // dak_8.23 //

यतः, अचेतनी ग्लानी पुंसस्य पाणिनास्पृशत् / स्पर्शमात्रेण तस्या वै हृदये शीतलं त्व् अभूत् // dak_8.24 //

हृदये स्वस्थभूतेन परिवृतोपचारिका / पश्यन्ती चक्षुषा सर्वाः सा बभाषे शनैः शनैः // dak_8.25 //

केन पृष्टाद्य मे हस्ते केन स्पृष्टा च मे तनौ / कीदृशी सुखस्वस्थानि उच्यतां मयि हे सखि // dak_8.26 //

उपचारिका ऊचुः //

स्वामिनि ते विना स्वस्थैः वैद्यः प्रज्ञप्तः काम्यया / ग्लानानाम् अक्षणा किं च दृष्ट्वा औषधम् आचरेत् // dak_8.27 //

ब्राह्मणी उवाच //

स्त्रियो वा पुरुषो वापि, स्वस्थो जातश् च मे हृदि / ईदृशः सुखजातो मे ग्लानं शान्तम् अभूत् क्षणात् // dak_8.28 //

उपचारिका ऊचुः //

न स्त्रियः स्वामिनि वैद्यः पुमांल् लोकचिकित्सकः / धमनीमात्रम् आलक्ष्य गतवान् स्वगृहे स च // dak_8.29 /

ब्राह्मणी उवाच //

अहह पुरुषोहस्तपृष्टमात्रेण मे हृदि / उपजातम् ईदृशं सौख्यं क्रीडाकृते कथं सुखम् // dak_8.30 //

इति चिन्तितमात्रेण, अघीभवति सा व्रती / इहजन्म ततस् त्यक्त्वा कर्मवायुभिर् ईरिता // dak_8.31 //

पातरिनगरे रम्ये वेश्याजन्म बभूव सा / कामरतीति नाम्ना सा रूपलावण्यशोभिता // dak_8.32 //

क्रमतो यौवनी चाभूत् कन्दर्पमदगर्विता / तस्या माता रतीलोला पुत्रीं वदति तत्र च // dak_8.33 //

अस्माकं कुलधर्मेषु वेश्यावृत्तिं कुरुष्व तत् / विशेषै रूपलावण्यं महांश् च जन रोचते / क्रीडं कुरुष्व पुत्रि त्वं बहुशो धनदैः सह // dak_8.34 //

ततः प्रभृति सा कामरती असकृत् स्वकुलव्यवहारं कृतवती // ततः कामरती पञ्चत्वम् उपगता नरके पतिता //

स्वामिन्न् अहम् अपि तथा भविष्यतीति त्वाम् अहं वक्ष्यामि //

मा भैषी हे प्रिये कान्ते साधु साधु सुभाषितम् / न भविष्येत् तथा त्वं हि संतिष्ठ दृढचेतसा // dak_8.35 //

अथ सतीर्णवणिजः पत्नीवचनम् अकृत्वा पण्यम् आदाय बहुभिर् वाणिजैर् महासमुद्रम् अवतीर्णः // तस्य पत्नी नातियौवनवती मध्यवयसी अप्रसूता / ततः कश्चिद्वर्षान्तरे गते सा पुत्रार्थे च स्वामिनो ऽर्थे उत्कण्ठिता परितस्यति न चास्या भर्ता आगच्छति // // सा उवाच //

भर्ता नैवागतः कस्मात् दीर्घकालं गतो वणिक् / तदा विना च सङ्गेन कुतः पुत्रोदयं मम / वयसि गते विशेषैस् तु वंशच्छेदो न संशयः // dak_8.36 //

तस्या भर्ता सौतीर्णो ऽसौ नागतः सुचिरेण च / हृदये शोकशल्येन तिष्ठति दीनमानसा // dak_8.37 //

अथ सौतीर्णवणिजो महता सत्कारेण, के चित् प्रत्यागता वणिजाः, सुगन्धद्रव्याणि तथागताय निर्यातये त्यक्त्वा पत्त्रलेखं चान्यवणिजस्य हस्ते दत्त्वा प्रेषयति //

ततः स वणिजस् तस्य पत्न्यै हस्ते पत्त्रं समर्पयति //

तदा तस्य पत्न्य् आगृहीत्वा लेखम्, कुशलवार्त्तां पप्रच्छ //

कुशली भद्र मे भर्ता कुशलं सर्ववस्तुकम् / सिद्धानि सर्वकार्याणि मा कश् चिद् रुजया वपुः // dak_8.38 //

सो ऽवोचत् सर्वं कुशलं मा भैषीत्य् उक्त्वा स्वगृहं गतः // अथ सा तस्य पत्नी भर्ता आगमिष्यतीति चिन्त्याशया उत्कण्ठितमनास् तिष्ठति //

प्रत्यागते ततश् चास्मिंस् तस्य दुर्दैवयोगतः / तदा च तरणे नौका बभूव प्रलयाम्बुधौ // dak_8.39 //

तदा तेन अनुस्मृत्य बुद्धनाम उदीरितम् / क्षणात् प्राणं ययौ तत्र तेनासौ सुगतिं गतः // dak_8.40 //

नश्यन्ति सर्ववस्तूनि जीवश् चापि प्रणश्यति / वार्त्तापि नागतस् तस्य मृतो ऽपि जीवितो ऽथ वा // अगमन् विंशत्य् अब्दानि कालं गत अभूद् असौ // dak_8.41 // दिनेषु गच्छत्सु क्रमतश् च वृद्धा धम्मिल्लशुक्ला कुब्जा च साभूत् / तथापि तस्याः स्नेहो न नश्यति चानेकदेवस्मरणेन तिष्ठति // dak_8.42 //

अथ सा चिन्तयाम् आस स्वामिना प्रहितानि च / सुगन्धगन्धद्रव्याणि बुद्धाय सुगताय च // dak_8.43 //

पूजयामि कथं चात्र शाक्यसिंहं गुणोदधिम् / अजातशत्रुणा राज्ञा बुद्धपूजानिवारिते // dak_8.44 //

अथ सा चिन्तयाम् आस पूजयामि तथागतम् / प्रासादशिखरे स्थित्वा चन्दनेन विलेपनैः // dak_8.45 //

ततस् तया प्रमोदेन भक्तिपूर्वेण चेतसा / अर्चितं चन्दनेनैव कुसुमैः सह मण्डलम् // dak_8.46 //

ततः सा प्राञ्जलिं कृत्वा नत्वाह सादरैः पुनः / भर्ता मे ऽपि मृतो वापि जीवितो वाथ वा पुनः // dak_8.47 //

वार्त्तापि नागता तस्य कथं हे भगवन् मुने / सर्वज्ञः सर्वदर्शी त्वं नास्ति किं चिद् अवेदितम् // dak_8.48 //

स्वप्नं दास्यसि मे नाथ, अस्ति नास्त्य् अथ वा मुने / दर्शनम् औत्सुकं जातं भर्तुर् वदनपङ्कजम् // dak_8.49 //

इति सा याचनं कृत्वा तद् दिनानि निनाय च / संवेशाय निशायां वै स्वागारनिलयं ययौ // dak_8.50 //

अथ भगवान् सर्वज्ञस् तस्या आशयं ज्ञात्वा स्वं प्रभावं प्रदर्शयन्न् ऋद्ध्या ब्रह्मस्वरेण सौतीर्णं प्रावदत् //

सौतीर्ण तव पत्न्या त्वाम् एव कालगतं न जानाति / तस्माद् दिव्यरूपं धृत्वा स्वर्गाद् अवतीर्य दिव्यदेहं स्वप्नं दर्शयतु // इति सहचित्तोत्पादाद् भगवतः सौतीर्णवणिजो दिव्यशरीरम् अभिवीक्ष्य,

धर्मता खलु अचिरोपपन्नस्य त्रीणि चित्तान्य् उत्पद्यन्ते // कुतश् च्युत्वा, इहोपपन्नः, केन कर्मणेति / स पश्यति मनुष्येभश् च्युतस् त्रायत्रिंशेषूपपन्नो भगवतः कुङ्कुमादिदानाद् इति //

ततस् सुगन्धमुखो देवपुत्रश् चलविमलकुण्डलहारार्धहारविभूषितगात्रो रत्नचूडः कुङ्कुमतमालपत्त्राद्यलंकृतगात्रस् ताम् एव रात्रिं सुगन्धगन्धेन चतुःक्रोशं स्फुरित्वा यत्र यत्र गतः स्वर्गलोकाद् अवतीर्य भार्यायाः कोष्ठागारे प्रत्यस्थात् // ततः सा इमं स्वप्नम् अपश्यत् // भर्ता उवाच //

कान्ते जानीहि त्वद्भर्ता ममैव मरणं ध्रुवम् / त्वं न जानीषि मा भीता स्वर्गलोकाद् इहागतः // dak_8.51 //

बुद्धप्रभावान् नान्येन कुङ्कुमादिप्रदानतः / दिव्यलोकसुखं भुक्त्वा तिष्ठामि सुखलीलया // dak_8.52 //

काश्मीरगोशीर्षकचन्दनानि ददन्ति तस्मै सुगतोत्तमाय / ते प्राप्नुवन्ति ह्य् अमरालयेषु सुगन्धदेहाः खलु ये मनुष्याः // dak_8.53 //

बुद्धेषु धर्मेषु तथा च संघे प्रसन्नचित्ता भव चाप्रमत्ता / तथा भवेथास् त्वम् अतो यथाहं कल्याणमार्गं नचिरेण प्राप्तुम् // dak_8.54 //

इति जिनानुभावेन स्वपत्नीं धर्मम् उपदेश्य स्वभवनं गतः // ततः सा तथाविधं स्वप्नं दृष्ट्वा प्रबुध्यति महाद्भूतं च संप्राप्ता शोकाकुलितमानसा //

ततोत्थायासनात् सा च विमृश्य मनसा पुनः / सत्यस्वप्नम् इमं ज्ञात्वा दुःखोत्फुल्लतनूरुहा / वेपथुस् तस्यास् तनुर् नूनम् अश्रु स्रवति लोचनात् // dak_8.55 //

ततः कृत्वा समाधानं ननाम सुगताय वै / रक्ष मां भगवञ् छास्तः कुरु नाथ अनुग्रहम् // dak_8.56 //

इत्य् उक्त्वा सुप्रसन्नेन भगवान् सुगतोत्तमः / पूर्ववद् मण्डलं कृत्वा अष्टौ दिनानि पूजितः // dak_8.57 //

ततः कालवशात् सापि पञ्चत्वम् उपसंगता / प्रणीतत्रायत्रिंशेषूपपन्ना देवकन्यका // dak_8.58 //

सुगन्धगन्धिनी नाम देवकन्याभवत् तदा / भर्त्रा सह सुखेनैव स्वर्गे तिष्ठति सा चिरम् // dak_8.59 //

ततस् तौ संभाषितौ भगवतः कुङ्कुमादिदानाद् देवलोकेषूपपन्नौ // तस्माद् भगवतः सकाशं गच्छावः पर्युपासनाय वदनायेति //

तदा सुगन्धमुखदेवपुत्रस्त्रीपुरुषौ सुगन्धगन्धेन चतुःक्रोशं स्फुरित्वा ताम् एव रात्रिं सर्वं जेतवनमहाविहारम् उदारेणावभास्य भगवन्तं चन्दनादिसुगन्धवर्षैः पूरयित्वा भगवतः पुरस्तान् निषण्णौ धर्मश्रवणाय //

अथ भगवान् सुगन्धमुखदेवपुत्रयोर् आशयं प्रकृतिं च ज्ञात्वा तादृशीं चतुरार्यसंप्रतिवेधिकीं धर्मदेशनां कृतवान् / यां श्रुत्वा तयोः स्त्रीपुरुषयोर् विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्त्वा श्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम् // स दृष्टसत्यस् त्रिर् उदानम् उदानयति स्म //

इदम् अस्माकं भदन्त न मात्रा कृतं न पित्रा कृतं न राज्ञा न देवताभिर् नेष्टस्वजनबन्धुवर्गेण न पूर्वप्रेतैर् न श्रमणब्राह्मणैर् यद् भगवतास्माकं कृतम् / अपायद्वाराणि पिहितानि स्वर्गद्वाराणि प्रतिष्ठापितानि //

तवानुभावात् पिहितः सुघोरो ह्य् अपायमार्गो बहुदोषयुक्तः / अपावृता स्वर्गगतिः सुपुण्या निर्वाणमार्गश् च मयोपलब्धः // dak_8.60 //

त्वदाश्रयाच् चाप्तम् अपेतदोषं नाव् अद्य लब्धं सुविशुद्धचक्षुः / प्राप्तं च शान्तं पदम् आर्यकान्तं तीर्णं च दुःखार्णवपारम् अस्मिन् //

dak_8.61 //

नरवरेन्द्र नरामरपूजित विगतजन्मजरामरणामय / भवशहस्रसुदुर्लभदर्शन सफलम् अद्य मुने तव दर्शनम् // dak_8.62 //

अवनम्य भगवतश् चरणौ द्वाव् अभिवन्द्य जातसंहर्षौ गमिष्याव इत्य् आरोच्य सुरलोकाभिमुखं दिवं जगतुः //

अथेह भिक्षवः पूर्वरात्रिं जागरिकायोगम् अनुयुक्ता विहरन्ति / तैर् दृष्टो भगवतो ऽन्तिके उदारो ऽवभासः / यं दृष्ट्वा संदिग्धा भगवन्तं पप्रच्छुः // किं भगवन्न् अस्यां रात्रौ भगवन्तं दर्शनाय ब्रह्मा सहापतिः शक्रो देवेन्द्र उत चत्वारो लोकपाला उपसंक्रान्ताः //

भगवान् आह // न भिक्षवो ब्रह्मा सहापतिर् न शक्रो देवेन्द्रो नापि चत्वारो लोकपाला मां दर्शनायोपसंक्रान्ताः /

असौ सौतीर्णवणिजो महासमुद्रम् अवतीर्णः / ततो ऽसौ सौतीर्णवणिजो मह्यं कुङ्कुमादिसुगन्धद्रव्याणि दत्त्वान्यं प्रेषितः / ततः प्रत्यागते दुर्दैवयोगान् महाम्बुधौ समुद्रमध्ये नावं भग्नीभूत्वा समुद्रे पतित्वा कालं गतः // तस्य पत्नी सुगन्धगन्धिनी देवकन्या, तया मयि प्रसन्नीभूय प्रासादशिखरे स्थित्वा कुङ्कुमादिसुगन्धैर् अष्टौ दिनानि पूजितः, तया प्रणिधानं कृतम् // यत्रे मे स्वामिनः स्थाने प्रेष्यतां सुगत / इति तत्पुण्यप्रणिधानवशात् त्रायत्रिंशेषु देवेषूपपन्ना // ताव् इमां रात्रिं मत्सकाशम् उपसंक्रान्तौ, तयोर् मया धर्म देशितम्, दृष्टसत्यौ च स्वभवनं गतौ //

तस्मात् तर्हि भिक्षवः शिक्षितव्यम् / यत् त्रिरत्नेष्व् उपकारं कुर्यान् नापकारम् इत्य् एवं भिक्षवः शिक्षितव्यं ममान्तरे मम निर्वृते //

ततो भिक्षवः संशयजाता भगवन्तं पप्रच्छुः // भगवन् को हेतुः कः प्रत्यय असौ सौतीर्णः कुङ्कुमादिगान्धिकवस्तूनि प्रहितानि, त्वद्दर्शनम् अप्राप्य समुद्रमध्ये कालगत इति //

(दक्: 79) भगवान् आह // भिक्षवः शृणुध्वम् //

भूतपूर्वं भिक्षवः प्रदेशिकमण्डलिनो राजैक अस्ति / तत्राजिरवतीनामनदीपारे नातिदूरे नानापादपद्रुमोपशोभिते मनोरमविस्तारे सरित्प्रवाहिते धर्मरुचिर् नाम ऋषिः प्रतिवसति स्म / स नित्यं धर्म श्रोतुं गच्छतीति //

अथ कदा चिद् ऋष्याश्रममार्गान्तरे दुष्टजन्तोर् भयम् उत्पादित इति लोकोपवादं श्रुत्वा स राजा सहायैर् इषुधनु सज्जीकृत्य ऋष्याश्रमं गतवान् // तत ऋष्याश्रमं प्राप्य गुरुप्रणामं कृत्वा नानाविनोदकथालापेन सुखेन तिष्ठति // ततः स मुनिर् धनुर्बाणं दृष्ट्वा राजानम् उवाच // अलम् अनेन राजन् धनुर्बाणं सज्जीकृत्य, आगतस् त्वम् / अहं दुष्टो न, मे दृष्ट्वा राजन् भीतो ऽसि वा पुनः //

अथ स राजा कर्णं मृष्ट्वा प्रणामं कृत्वाह / म एवं ब्रूहि गुरो त्वद्भयविषादान् न, किं तु मार्गान्ते दुष्टजन्तोर् भयम् उत्पादित इति लोकोपवादं श्रुत्वागतो ऽहम् इति //

अथ ऋषिर् अब्रवीत् /

मा खेदं कुरु हे राजन् संसारेषु असारके / हेलया चापराधि स्यात् कथितं त्वयि भूपते // dak_8.63 //

सङ्कटप्राप्तकालेषु पश्यन्न् अपि न पश्यते / श्रुतम् अपि न भाव्यं ते तस्माच् चोक्तो महीधर // dak_8.64 //

शस्त्रे भृते प्रहारेयुः कस्मिंश् चित् प्राणिषु स्वयम् / समाधानं ततो भूत्वा क्रीयसे दृढचेतसा // dak_8.65 //

कस्माच् छासितम् इत्थं ते शृणु त्वं भूपते पुनः / अकारणे गते प्राणे शस्त्रेण विध्यते यदि // dak_8.66 //

व्यथया प्राणिना तेन प्रलापैः कन्दनेन तु / पुनः शापयते नूनं दोषशल्यो हि जायते // dak_8.67 //

अहिंसा परमो धर्म अहिंसा परमं तपः / अहिंसा परमं ज्ञानम् अहिंसा परमं पदम् // dak_8.68 //

अथ स राजा तथेति सत्यम् एव इत्य् उक्त्वा गुरुचरणौ प्रणामं कृत्वा प्रतिनिवृत्तयति सहायैः सह पथि नानाकथाविनोदैः //

ततो नदीं निष्क्रम्य, उपार्धं प्राप्तवान् दृष्टः / मध्याह्ने रविकिरणैर् आतप्तैः पानीयं पीत्वा तरुच्छायायाम् आशृतां मृगपत्नीं ददर्श //

अथ सहसैव स राजा गुरोर् वचनं विस्मारितस् तां मृगपत्नीं शरेण भिन्नः / उदरे शरं भिद्यति // ततो मृगपत्नी मानुष्यगिरा राजानम् एवम् आह //

साधु साधु महाराज कृतस् त्वम् उत्तमं व्रतम् / त्वं च राजर्षभः श्रेष्ठदेवजातिः सुधार्मिकः // dak_8.69 //

न मानुषा चास्मि मनुष्यवर्य मृग्य् अप्य् अहं त्वद्विषयान्तवासा / वृद्धा त्वदीयेन तृणोदकेन कथं हि राजन् त्वयि खेदयत्नः // dak_8.70 //

लक्ष्मीनिकेतं यदुपाश्रयेण प्राप्तो ऽसि लोकाभिमतं नृपत्वम् / त्रातासि लोके व्यसने भयेषु कथं नु राजन् शरेण भिन्नो मे // dak_8.71 //

अहं हि पशुजातिः स्याम् अज्ञानदीनदुर्बला / आहारो मैथुनं निद्रा पशुवृत्तिस् तथा नृप // dak_8.72 //

नैकधर्माधिकारस् त्वं धर्माधर्मविचारकृत् / भूपाल इति विख्यातः सर्वलोकैः प्रशंसितः // dak_8.73 //

सुबलो बलहीनानां दीनानां शरणं प्रभुः / ईदृशस् त्वं महाराज कथं मे जीव हारितः // dak_8.74 //

विशेषैर् गुर्विणी चाहम् उदरस्थस्य का गतिः / अस्य मुखं न पश्येयं तेनास्यं पश्यते न मे // dak_8.75 //

पुनश् च //

न सिंहजातिर् न च व्याघ्रजातिर् न ऋक्षजातिर् न च सूकरी ह्य् अहम् / वृका न जातिर् न च क्रूरजातिस् त्वया किमर्थं स्वशरेण भिन्ना // dak_8.76 //

व्याधानां चण्डक्रूराणम् अलज्जानां तथैव च / असत्यानां च दुष्टानाम् एवाचारविधो नृप // dak_8.77 //

ततो राजा इदं वचनं श्रुत्वा शल्यम् इव गद्गदकण्ठेन प्रत्युत्तरं दातुं न शक्नोति // तत्र क्षणं तूष्णीम् आस्थाय स राजा मृगपत्नीम् उवाच //

किं मन्यसे मृगीदानीं मृगयाना[ं]गते ऽपि च / अपराधेन लिप्तो ऽहं गुरोर् वचनं नान्यथा // dak_8.78 //

काकतालीव यत् प्राप्य प्रमोदेनाभिनिर्मिते / न किं चित् क्रूरचित्तेन न च ते द्वेषभावतः // dak_8.79 //

मृगपत्न्य् उवाच //

किं मन्यसे महाराज प्रसादेन परात्मनि / स्वकानां च पराणां च शरीरं तुल्यम् एव च // dak_8.80 //

सुखदुःखं च सर्वेषां कथं न ज्ञायसे नृप / मम प्राणहरस् त्वं हि किं वक्तव्यम् अतः परम् // dak_8.81 //

इत्य् उक्त्वा सा मृगी कालगता //