दिव्यावदान

274.001. एभिः पञ्चभिर्दुःखैस्त्रैलोक्यमनुषक्तम्/ 274.001. शारीरमानसैर्दुःखैरुत्पीडिता वधकभूतान् स्कन्धान् पश्यन्ति, शून्यग्रामभूतान्यायतनानि, चौरिभूतानि विषयाणि, कृत्स्नं च त्रैधातुकमनित्यताग्निना प्रदीप्तं पश्यन्ति/ 274.003. तेषां रागाः कथमुत्पद्यते? आह च-- 274.004. मा तावदेकजन्मिकस्य मरणभयात्तव न जायते हर्षः/ 274.005. मनसि विषयैर्मनोज्ञैः सततं खलु पश्यमानस्य//8//

274.006. किं पुनर्जन्मशतानां मरणभयमनागतं विचिन्तयताम्/ 274.007. मनसि भविष्यति हर्षो भिक्षूणां भोजनाद्येषु //9//

274.008. तेषां तु वस्त्रशयनासनभोजनादि मोक्षो ऽभियुक्तमनसां जनयेत सङ्गम्/ 274.010. पश्यन्ति ये वधकशत्रुनिभं शरीरमादीप्तवेश्मसदृशांश्च भवाननित्यान् //10//

274.012. कथं च तेषां न भवेद्विमोक्षो मोक्षार्थिनां जन्मपरान्मुखानाम्/ 274.014. येषां मनः सर्वसुखाश्रयेषु व्यावर्तते पद्मदलादिवाम्भः//11//

274.016. यदा वीतशोको राज्ञा अशोकेनोपायेन भगवच्छासने ऽभिप्रसादितः, स कृतकरपुट उवाच--देव, एषो ऽहं तं भगवन्तं तथागतमर्हन्तं सम्यक्सम्बुद्धं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसंघं चेति/ आह च-- 274.019. एष व्रजामि शरणं विबुद्धनवकमलविमलनिभनेत्रम्/ 274.020. बुधविबुधमनुजमहितं जिनं विरागं च संघं च//12//इति/ 274.021. अथ राजा अशोको वीतशोकं कण्ठे परिष्वज्योवाच--न त्वं मया परित्यक्तः, अपि तु बुद्धशासनाभिप्रसादार्थं तव मया एष उपायः प्रदर्शितः/ 274.022. ततो वीतशोको गन्धपुष्पमाल्यादिवादित्रसमुदयेन भगवतश्चैत्यानर्चयति, सद्धर्मं च शृणोति, संघे च कारां कुरुते/ 274.024. स कुर्कुटारामं गतः/ 274.024. तत्र यशो नां स्थविरो ऽर्हन् षडभिज्ञः/ 274.024. स तस्य पुरतो निषण्णो धर्मश्रवणाय/ 274.025. स्थविरश्च तमवलोलयितुमारब्धः/ 274.025. स पश्यति वीतशोकमुपचितहेतुकं चरमभविकम्/ 274.026. तेनैवाश्रयेनार्हत्त्वं प्राप्तव्यम्/ 274.026. तेन तस्य प्रव्रज्याया वर्णो भाषितः/ 274.027. तस्य श्रुत्वा स्पृहा जाता--प्रव्रजेयं भगवच्छासने/ 274.027. तत उत्थाय कृताञ्जलिः स्थवितमुवाच--लभेयाहं स्वख्याते धर्मविनये प्रव्रज्यामुपसम्पदं भिक्षुभावम्/ 274.028. चरेयमहं भवतो ऽन्तिके ब्रह्मचर्यम्/ 274.029. स्थविर उवाच--वत्स, राजानमशोकमनुज्ञापयस्वेति/ 274.029. ततो वीतशोको येन राजा अशोकस्तेनोपसंक्रम्य कृताञ्जलिरुवाच--देव, अनुजानीहि माम्/ 274.030. प्रव्रजिष्यामि स्वाख्याते धर्मविनये सम्यगेव श्रद्धया अगारादनगारिकाम्/ 274.031. आह च--

275.001. <275>उद्भ्रान्तो ऽस्मि निरङ्कुशो राजा इव व्यावर्तितो विभ्रमात् त्वद्बुद्धिप्रभवाङ्कुशेन विधिवद्बुद्धोपदेशैरहम्/ 275.001. एकं त्वमर्हसि मे वरं प्रदर्शितुं त्वं पार्थिवानां पते लोकालोकवरस्य शासनवरे लिङ्गं शिभं धारयेत्//13//

275.005. श्रुत्वा च राजा साश्रुकण्ठो वीतशोकं कण्ठे परिष्वज्योवाच--वीतशोक, अलमनेन व्यवसायेन/ 275.006. प्रव्रज्य खलु वैवर्णिकाभ्युपगतावसः, पांशुकूलं प्रवरणं परिजनोज्ज्ञितम्, आहारो भैष्यं परकुले, शयनासनं वृक्षमूले तृणसंस्तरः पर्णसंस्तरः, व्याबाधे खल्वपि भैषज्यमसुलभं पूतिमूत्रं च भोजनम्/ 275.008. त्वं च सुकुमारः शीतोष्णक्षुत्पिपासानां दुःखानामसहिष्णुः/ 275.009. प्रसीद, निवर्तय मानसम्/ 275.009. वीतशोक उवाच--देव, 275.010. नैव हि जाने तं नूनं विषयतृषितो ऽनायासविहतः प्रव्रज्यां प्राप्तुकामो न रिपुहृतबलो नैवार्थकृपणः/ 275.012. दुःखार्तं मृत्युनेष्टं व्यसनपरिगतं दृष्ट्वा जगदिदं पन्थानं जन्मभीरुः शिवमभयमहं गन्तुं व्यवसितः//14//

275.014. श्रुत्वा च राजा अशोकः सत्वरं प्ररुदितुमारब्धः/ 275.014. अथ वीतशोको राजानमनुनयन्नुवाच--देव, 275.016. संसारदोलामभिरुह्य लोलम् यदा निपातो नियतः प्रजानाम्/ 275.018. किमर्थमागच्छति विक्रिया ते सर्वेण सर्वस्य यदा वियोगः//15//

275.020. राजा आह--वीतशोक, भैक्षे तावदभ्यासः क्रियताम्/ 275.020. राजकुले वृक्षवाटिकायां तस्य तृणसंस्तरः संस्तृतः, भोजनं चास्य दत्तम्/ 275.021. सो ऽन्तःपुरं पर्यटति, महार्हं चाहारं न लभते/ 275.022. ततो राज्ञा अन्तःपुरिका अभिहिता--प्रव्रजितसारूप्यमस्याहारमनुप्रयच्छतेति/ 275.022. तेन यावदभिदूषिता पूतिकुल्माषा लब्धाः/ 275.023. तांश्च परिभोक्तुमारब्धः/ 275.023. दृष्ट्वा राज्ञा अशोकेन निवारितः/ 275.024. तस्य बुद्धिरुत्पन्ना--यदीह प्रव्रजिष्यामि, आकीर्णो भविष्यामि/ 275.025. ततो विदेहेषु जनपदेषु गत्वा प्रव्रजितः/ 275.026. ततस्तेन युज्यता यावदर्हत्त्वं प्राप्तम्/ 275.026. अथायुष्मतो वीतशोकस्यार्हत्त्वं प्राप्तस्य विमुक्तिप्रीतिसुखसंवेदिन एतदभवत्--अस्ति खलु मे--पूर्वं राज्ञो ऽशोकस्य गृहद्वारमनुप्राप्तः/ 275.028. ततो दौवारिकमुवाच--गच्छ, राज्ञो ऽशोकस्य निवेदय--वीतशोको द्वारि तिष्ठति देवं द्रष्टुकाम इति/ 275.029. ततो दौवारिको राजानमशोकमभिगम्योवाच--देव, दिष्ट्या वृद्धिः/ 275.030. वीतशोको ऽभ्यागतो द्वारि तिष्ठति देवं द्रष्टुकामः/ 275.030. ततो राज्ञा अभिहितम्--गच्छ, शीघ्रं प्रवेशयेति/ 275.031. यावद्वीतशोको राजकुलं प्रविष्टः/ 275.031. दृष्ट्वा च रजा अशोकः संहासनादुत्थाय मूलनिकृत्त इव द्रुमः सर्वशरीरेणायुष्मन्तं वीतशोकं निरीक्षमानः प्ररुदन्नुवाच--

276.001. <276>भूतेषु संसर्गगतेषु नित्यं दृष्ट्वापि मां नैति यथा विकारम्/ 276.003. विवेकवेगाधिगतस्य शङ्के प्रज्ञारसस्यातिरसस्य तृप्तः//16//

276.005. अथ राज्ञो ऽशोकस्य राधगुप्तो नामाग्रामात्यः/ 276.005. स पश्यति--आयुष्मतो वीतशोकस्य पांशुकूलं च चीवरं मृण्मयं पात्रम् यावदन्नं भैक्ष्यं लूहप्रणीतम्/ 276.006. दृष्ट्वा च राज्ञः पादयोर् निपत्य कृताञ्जलिरुवाच--देव, यथा अयमल्पेच्छः संतुष्टश्च, नियतमयं कृतकरणीयो भविष्यति, प्रीतिरुत्पाद्येत/ 276.008. कृतह्? 276.009. भैक्षान्नभोजनम् यस्य पांशुकूलं च चीवरम्/ 276.010. निवासो वृक्षमूलं च तस्यानियतं कथम्//17//

276.011. निराश्रवम् यस्य मनो विशालं निरामयं चोपचितं शरीरम्/ 276.013. स्वच्छन्दतो जीवितसाधनं च नित्योत्सवं तस्य मनुष्यलोके//18//

276.015. श्रुत्वा ततो राजा प्रीतमना उवाच-- 276.016. अपहाय मौर्यवंशं मगधपुरं सर्वरत्ननिचयं च/ 276.017. दृष्ट्वा वंशानिवहं प्रहीणमदमानमोहसारम्भम्//19//

276.018. अत्युद्धृतमिव मन्ये यशसा पूतं पुरमिव महं च/ 276.019. प्रतिपद्यतां त्वया दशबलधरशासनमुदारेण//20//

276.020. अथ राजा अशोकः सर्वाङ्गेन परिगृह्य प्रज्ञप्त एवासने निषादयामास, प्रणीतेन चाहारेण स्वहस्तं संतर्पयति/ 276.021. भुक्तवन्तं विदित्वा धौतहस्तमपनीतपात्रमायुष्मतो वीतशोकस्य पुरतो निषण्णो धर्मश्रवणाय/ 276.022. अथायुष्मान् वीतशोको राजानमशोकं धर्म्यया कथया संदर्शयन्नुवाच-- 276.024. अप्रमादेन संपाद्य राज्यैश्वर्यं प्रवर्तताम्/ 276.025. दुर्लभा त्रीणि रत्नानि नित्यं पूजय पार्थिव//21//

276.026. स यावधर्म्यया कथया संहर्षयित्वा संप्रस्थितः//

276.027. अथ राजा अशोकः कृतकरपुटः पञ्चभिरमात्यशतैः परिवृतो ऽनेकैश्च पौरजनपदसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृत आयुष्मन्तं वीतशोकमनुव्रजितुमारब्धः/ 276.028. वक्ष्यति हि-- 276.029. भ्राता ज्येष्ठेन राज्ञा तु गौरवेणानुगम्यते/ 276.030. प्रव्रज्यायाः खलु श्लाध्यं संदृष्टिकमिदं फलम्//22//

277.001. <277>तत आयुष्मान् वीतशोकः स्वगुणानुद्भावयन् पश्यतः सर्वजनकायस्य ऋद्ध्या वैहायसमुत्पत्य प्रक्रान्तः/ 277.002. अथ राजा अशोकः कृतकरपुटः प्राणिशतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतो गगनतलावसक्तदृष्टिरायुष्मन्तं वीतशोकं निरीक्षमाण उवाच-- 277.004. स्वजनस्नेहनिःसङ्गो विहंग इव गच्छसि/ 277.005. श्रीरागनिगदैर्बद्धानस्मान् प्रत्यादिशान्निव//23//

277.006. आत्मायत्तस्य शान्तस्य महःसंकेतचारिणः/ 277.007. ध्यानस्य फलमेतच्च रागान्धैर्यन्न दृश्यते//24//

277.008. अपि च/ 277.009. ऋद्ध्या खल्ववभर्त्सताः परमया श्रीगर्वितास्ते वयं बुद्ध्या खल्वपि नामिताः शिरसिताः प्रज्ञाभिमानोदयम्/ 277.011. प्राप्तार्थेन फलान्धबुद्धिमनसः संवेजितास्ते वयं संक्षेपेण सबाष्पदुर्दिनमुखाः स्थाने विमुक्ता वयम्//25//

277.013. तत्रायुष्मान् वीतशोकः प्रत्यन्तिमेषु जनपदेषु शय्यासनाय निर्गतः/ 277.013. तस्य च महान् व्याधिरुत्पन्नः/ 277.014. श्रुत्वा च राज्ञा अशोकेन भैषज्यमुपस्थायिकाश्च विसर्जिताः/ 277.014. तस्य तेन व्याधिना स्पृष्टस्य शिरः खुस्तमभवत्/ 277.015. यदा च व्याधिर्विगतः, तस्य विरूटानि शिरसि रोमाणि/ 277.016. तेन वैद्योपस्थायकाश्च विसर्जिताः/ 277.016. तस्य च गोरसप्राय आहारो ऽनुसेव्यते/ 277.016. स घोषं गत्वा भैक्ष्यं पर्यटति/ 277.017. तस्मिंश्च समये पुण्ड्रवर्धननगरे निर्ग्रन्थोपासकेन बुद्धप्रतिमा निर्ग्रन्थस्य पादयोर् निपातिता चित्रार्पिता/ 277.018. उपासकेनाशोकस्य राज्ञो निवेदितम्/ 277.018. श्रुत्वा च राज्ञा अभिहितम्--शीघ्रमानीयताम्/ 277.019. तस्योर्ध्वम् योजनम् यक्षाः शृण्वन्ति, अधो योजनं नागाः/ 277.019. यावत्तं तत्क्षणेन यक्षैरुपनीतम्/ 277.020. दृष्ट्वा च राज्ञा रुषितेनाभिहितम्--पुण्ड्रवर्धने सर्वे आजीविकाः प्रघातयितव्याः/ 277.021. यावदेकदिवसे ऽष्टादशसहस्राण्याजीविकानां प्रघातितानि/ 277.021. ततः पाटलिपुत्रे भूयो ऽन्येन निर्ग्रन्थोपासकेन बुद्धप्रतिमा निर्ग्रन्थस्य पादयोर् निपातिता चित्रार्पिता/ 277.022. श्रुत्वा च राज्ञा अमर्षितेन स निर्ग्रन्थोपासकः सबन्धुवर्गो गृहं प्रवेशायित्वा अग्निना दग्धः/ 277.023. आज्ञप्तं च--यो मे निर्ग्रन्थस्य शिरो दास्यति, तस्य दीनारं दास्यामीति/ 277.024. घोषितम्/ 277.024. स चायुष्मान् वीतशोक आभीरस्य गृहे रात्रिं वासमुपगतः/ 277.025. तस्य च व्याधिना क्लिष्टस्य लूहानि चीवराणि, दीर्घकेशनखश्मश्रुः/ 277.026. आभीर्या बुद्धिरुत्पन्ना--निर्ग्रन्थो ऽयमस्माकं गृहे रात्रिं वासमुपगतः/ 277.027.

स्वामिनमुवाच--आर्यपुत्र, संपन्नो ऽयमस्माकं दीनारः/ 277.027. इमं निर्ग्रन्थं प्रघातयित्वा शिरो राज्ञो ऽशोकस्योपनामयेयमिति/ 277.028. ततः स आभीरो ऽसिं निष्कोषं कृत्वा आयुष्मन्तं वीतशोकमभिगतः/ 277.029. आयुष्मता च वीतशोकेन पूर्वान्ते ज्ञानं क्षिप्तम्/ 277.029. पश्यति स्वयंकृतानां कर्मणां फलमिदमुपस्थितम्/ 277.030. ततः कर्मप्रतिशरणो भूत्वा अवस्थितः/ 277.030. तेन तथास्याभीरेण शिरश्छिन्नम्/ 277.031. राज्ञो ऽशोकस्योपनीतम्--दीनारं प्रयच्छेति/ 277.031. दृष्ट्वा च राज्ञा अशोकेन परिज्ञातम्--विरलानि चास्य शिरसि रोमाणि न व्यक्तिमुपगच्छन्ति/ 277.032. ततो वैद्या उपस्थायका आनीताः/ 277.032. तैर्दृष्ट्वा <278>अभिहितम्--देव, वीतशोकस्यैतच्छिरः/

278.001. श्रुत्वा राजा मूर्च्छितो भूमौ पतितः/ 278.001. यावज्जलसेकं दत्वा स्थापितः/ 278.002. अमात्यैश्चाभिहितम्--देव, वीतरागाणामप्यत्र पीडा/ 278.002. दीयतां सर्वसत्त्वेष्वभयप्रदानम्/ 278.003. यावद्राज्ञा अभयप्रदानं दत्तम्--न भूयः कश्चित् प्रघातयितव्यः//

278.004. ततो भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारमायुष्मन्तमुपगुप्तं पृच्छन्ति--किं कर्म कृतमायुष्मता वीतशोकेन यस्य कर्मणो विपाकेन शस्त्रेण प्रघातितह्? स्थविर उवाच--तेन ह्यायुष्मन्तः कर्माणि कृतानि पूर्वमन्यासु जातिषु/

278.006. श्रूयताम्-- 278.007. भुतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि अन्यतमो लुब्धो मृगान् प्रघातयित्वा जीविकां कल्पयति/ 278.008. अटव्यामुदपानम्/ 278.008. स तत्र लुब्धो गत्वा पाशान् यन्त्रांश्च स्थापयित्वा मृगान् प्रघातयति/ 278.009. अस्ति बुद्धानामुत्पादे प्रत्येकबुद्धा लोके उत्पद्यन्ते/ 278.009. विस्तरः/ 278.009. अन्यतरः प्रत्येकबुद्धस्तस्मिन्नुदपाने आहारकृत्यं कृत्वा उदपानादुत्तीर्य वृक्षमूले पर्यङ्केन निषण्णः/ 278.010. तस्य गन्धेन मृगास्तस्मिन्नुदपाने नाभ्यागताः/ 278.011. स लुब्ध आगत्य पश्यति--नेइव मृगा उदपानमभ्यागताः/ 278.012. पदानुसारेण च तं प्रत्येकबुद्धमभिगतः/ 278.012. दृष्ट्वा चास्य बुद्धिरुत्पन्ना--अनेनैष आदीनव उत्पादितः/ 278.013. तेनासिं निष्कोषं कृत्वा स प्रत्येकबुद्धः प्रघातितः//

278.014. किं मन्यध्वे आयुष्मन्तह्? यो ऽसौ लुब्धः स एष वीतशोकः/ 278.014. यत्रानेन मेगाः प्रघातिताः, तस्य कर्मणो विपाकेन महान् व्याधिरुत्पन्नः/ 278.015. यत्प्रत्येकबुद्धः शस्त्रेण प्रघातितः, तस्य कर्मणो विपाकेन बहूनि वर्षसहस्राणि नरकेषु दुःखमनुभूय पञ्च जन्मशतानि मनुष्येषूपपन्नः शस्त्रेण प्रघातितः/ 278.017. तत्कर्मावशेषेणैतर्हि अर्हत्प्राप्तो ऽपि शस्त्रेण प्रघातितः//

278.018. किं कर्म कृतम् येनोच्चकुले उपपन्नः, अर्हत्त्वं च प्राप्तम्? स्थविर उवाच--काश्यपे सम्यक्सम्बुद्धे प्रव्रजितो ऽभूत् प्रदानरुचिः/ 278.019. तेन दायकदानपतयः संघभक्तं कारापितास्तर्पणानि यवागूपानानि निमन्त्रणकानि/ 278.020. स्तूपेषु च च्छत्राण्यवरोपितानि, ध्वजाः पताकाः/ 278.021. गन्धमाल्यपुष्पवादित्रसमुदयेन पूजाः कृताः/ 278.021. तस्य कर्मणो विपाकेनोच्चकुले उपपन्नः/ 278.022. यावद्दशवर्षसहस्राणि ब्रह्मचर्यं चरित्वा सम्यक्प्रणिधानं कृतम्, तस्य कर्मणो विपाकेनार्हत्त्वं प्राप्तमिति//

278.024. इति श्रीदिव्यावदाने वीतशोकावदानमष्टाविंशतिमम्//

********** अवदान 29 **********

279.001. दिव्29 अशोकावदानम्/

279.002. यदा राज्ञा अशोकेन अर्धामलकदानेन भगवच्छासने श्रद्धा प्रतिलब्धा, स भिक्षूनुवाच--केन भगवच्छासने प्रभूतं दानं दत्तम्? भिक्षव ऊचुह्--अनाथपिण्डदेन गृहपतिना/ 279.004. राजा आह--कियत्तेन भगवच्छासने दानं दत्तम्? भिक्षव ऊचुह्--कोटिशतं तेन भगवच्छासने दानं दत्तम्/ 279.005. श्रुत्वा च राजा अशोकश्चिन्तयति--तेन गृहपतिना भूत्वा कोटिशतं भगवछासने दानं दत्तम्/ 279.006. तेनाभिहितम्--अहमपि कोटिशतं भगवच्छासने दानं दास्यामि/ 279.007. तेन यावच्चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापितम्, सर्वत्र च शतसहस्राणि दत्तानि--जातौ, बोधौ, धर्मचक्रे, परिनिर्वाणे च, सर्वत्र शतसहस्रं दत्तम्/ 279.008. पञ्चवार्षिकं कृतम्/ 279.009. तत्र च चत्वारि शतसहस्राणि दत्तानि, त्रीणि शतसहस्राणि भिक्षूणां भोजितानि यत्रेकर्महतां द्वौ शैक्षाणां पृथग्जनकल्याणकानां च/ 279.010. कोशं स्थापयित्वा महापृथिवीमन्तःपुरामात्यगणमात्मानं कुणालं च आर्यसंघे निर्यातयित्वा चत्वारि शतसहस्राणि दत्त्वा निष्क्रीतवान्/ 279.012. षण्णवतिकोट्यो भगवच्छासने दानं दत्तम्/ 279.012. स यावद् ग्लानीभूतः/ 279.012. अथ राजा इदानीं न भविष्यामीति विक्लवीभूतः/ 279.013. तस्य राधगुप्तो नामामात्यो येन सह पांशुदानं दत्तम्/ 279.014. तदा स राजानमशोकं विक्लवीभूतमवेक्ष्य पादयोर् निपत्य कृताञ्जलिरुवाच-- 279.015. यच्छत्रुसंघैः प्रबलैः समेत्य नोद्वीक्षितं चण्डदिवाकराभम्/ 279.017. पद्माननश्रीशतसम्प्रपीतं कस्मात् सबाष्पं तव देव वक्त्रम्//1//

279.019. राजा आह--राधगुप्त, नाहं द्रव्यविनाशं न राज्यनाशनं न चाश्रयवियोगं शोचामि, किं तु शोचामि--आर्यैर्यद्विप्रयुक्ष्यामि/ 279.021. नाहं पुनः सर्वगुणोपपन्नं संघं समक्षं नरदेवपूजितम्/ 279.023. संपूजयिष्यामि वरान्नपानैरेतं विचिन्त्याश्रुविमोक्षणम्//2//

279.025. अपि च राधगुप्त, अयं मे मनोरथो बभूव--कोटिशतं भगवच्छासने दानं दास्यामीति, स च मे ऽभिप्रायो न परिपूर्णः/ 279.026. ततो राज्ञा अशोकेन चत्वारः कोट्यः परिपूरयिष्यामीति हिरण्यसुवर्णं कुर्कुटारामं प्रषयितुमारब्धः//

279.028. तस्मिंश्च समये कुणालस्य संपदिर् नाम पुत्रो युवराज्ये प्रवर्तते/ 279.028. तस्यामात्यैरभिहितम्--कुमार, अशोको राजा स्वल्पकालावस्थायी/ 279.029. इदं च द्रव्यं कुर्कुटारामं प्रेष्यते/ 279.029. कोशबलिनश्च राजानः/ 279.030. निवारयितव्यः/ 279.030. यावत् कुमारेण भाण्डागारिकः प्रतिषिद्धः/ 279.030. यदा राज्ञो ऽशोकस्याप्रतिषिद्धा (तस्य) सुवर्णभाजने आहारमुपनाम्यते/ 279.031. भुक्त्वा तानि सुवर्णभाजनानि <280>कुर्कुटारामं प्रेषयति/

280.001. तस्य सुवर्णभाजनं प्रतिषिद्धम्/ 280.001. रूप्यभाजने आहारमुपनाम्यते, तान्यपि कुर्कुटारामं प्रेषयति/ 280.002. ततो रूप्यभाजनमपि प्रतिषिद्धम्, यावल्लोहभाजन आहारमुपनाम्यते/ 280.003. तान्यपि राजा अशोकः कुर्कुटारामं प्रेषयति/ 280.003. तस्य यावन्मृद्भाजन आहारमुपनाम्यते/ 280.004. तस्मिंश्च समये राज्ञो ऽशोकस्य अर्धामलकं करान्तरगतम्/ 280.004. अथ राजा अशोकः संविग्नो ऽमात्यान् पौरांश्च संनिपात्य कथयति--कः साम्प्रतं पृथिव्यामीश्वरह्? ततो ऽमात्य उत्थायासनाद्येन राजा अशोकस्तेनाञ्जलिं प्रणम्योवाच--देव, पृथिव्यामीश्वरः/ 280.006. अथ राजा अशोकः साश्रुदुर्दिननयनवदनो ऽमात्यानुवाच-- 280.008. दाक्षिण्यादनृतं हि किं कथयत भ्रष्टाधिराज्या वयं शेषं त्वामलकार्धमित्यवसितम् यत्र प्रभुत्वं मम/ 280.010. एश्वर्यं धिग्नार्यमुद्धतनदीतोयप्रवेशोपमं मर्त्येन्द्रस्य ममापि यत्प्रतिभयं दारिद्र्यमभ्यागतम्//3//

280.012. अथवा को भगवतो वाक्यमन्यथा करिष्यति? संपत्तयो हि सर्वा विपत्तिनिधना इति प्रतिज्ञातम् यदवितथवादिना गौतमेन, न हि तद्विसंवदति//

280.014. प्रतिशिष्यते ऽस्मन्ने चिरादाज्ञा मम यावती यथा मनसा/ 280.015. साद्यैव महाद्रिशिलातलविहतनदीवत् प्रतिनिवृत्ता //4//

280.016. आज्ञाप्य व्यवधूतडिम्बडमरामेकातपत्रां महीमुत्पाट्य प्रतिगर्वितानरिगणानाश्वास्य दीनातुरान्/ 280.018. भ्रष्टस्वायतनो न भाति कृपणः संप्रत्यशोको नृपह् छिन्नाम्लानविशीर्णपत्रकुसुमः शुष्यत्यशोको यथा//5//

280.020. ततो राजा अशोकः समीपो गतं पुरुषमाहूयोवाच--भद्रमुख, पूर्वगुणानुरागाद्भ्रष्टैश्वर्यस्यापि मम इमं तावदपश्चिमं व्यापारं कुरु/ 280.021. इदं ममार्धामलकं ग्रहाय कुर्कुटारामं गत्वा संघे निर्यातय/ 280.022. मद्वचनाच्च संघस्य पादाभिवन्दनं कृत्वा वक्तव्यम्--जम्बुद्वीपैश्वर्यस्य राज्ञ एष साम्प्रतं विभव इति/ 280.023. इदं तावदपश्चिमं दानं तथा परिभोक्तव्यम् यथा मे संघगता दक्षिणा विस्तीर्णा स्यादिति/ 280.024. आह च-- 280.025. इदं प्रदानं चरमं ममाद्य राज्यं च तं चैव गतं स्वभावम्/ 280.027. आरोग्यवैद्योषधिवर्जितस्य त्राता न मे ऽस्त्यार्यगणाद्बहिर्धा//6//

280.029. ततथा भुज्यताम् येन प्रदानं मम पश्चिमम्/ 280.030. यथा संघगता मे ऽद्य विस्तीर्णा दक्षिणा भवेत्//7//

280.031. एवं देवेति स् पुरुषो राज्ञो ऽशोकस्य प्रतिश्रुत्य तदर्धामलकं कुरुकुटारामं गत्वा वृद्धान्ते स्थित्वा कृताञ्जलिस्तदर्धामलकं संघे निर्यातयन्नुवाच--

281.001. <281>एकच्छत्रसमुच्छ्रयां वसुमतीमाज्ञापयन् यः पुरा लोकं तापयति स्म मध्यदिवसप्राप्तो दिवा भास्करः/ 281.003. भाग्यच्छिद्रमवेक्ष्य सो ऽद्य नृपतिः स्वैः कर्माभिर्वञ्चितः संप्राप्ते दिवसक्षये रविरिव भ्रष्टप्रभावः स्थितः//8//

281.005. भक्त्यवनतेन शिरसा प्रणम्य संघाय तेन खलु दत्तमिदमामलकस्यार्धं लक्ष्मीचापल्यचिह्नितम्/ 281.006. ततः संघस्थविरो भिक्षूनुवाच--भदन्ता भवन्तः, शक्यमिदानीं संवेगमुत्पादयितुम्/ 281.007. कुतह्? एवं ह्युक्तं भगवता--परविपत्तिः संवेजनीयं स्थानमिति/ 281.007. कस्येदानीं सहृदयस्य संवेगो नोत्पद्यते? कुतह्? 281.009. त्यागशूरो नरेन्द्रो ऽसावशोको मौर्यकुञ्जरः/ 281.010. जम्बुद्वीपेश्वरो भूत्वा जातो ऽर्धामलकेश्वरः//9//

281.011. मृत्यैः स भूमिपतिरद्य हृताधिकारो दानं प्रयच्छति किलामलकार्धमेतत्/ 281.013. श्रीभोगाविस्तरमदैरतिगर्वितानां प्रत्यादिशन्निव मनांसि पृथग्जनानाम्//10//

281.015. यावत्तदर्धामलकं चूर्णयित्वा यूषे प्रक्षिप्य संघे चारितम्/ 281.015. ततो राजा अशोको राधगुप्तमुवाच--कथय राधगुप्त, कः साम्प्रतं पृथिव्यामीश्वरह्? अथ राधगुप्तो ऽशोकस्य पादयोर् निपत्य कृताञ्जलिरुवाच--देवः पृथिव्यामीश्वरः/ 281.017. अथ राजा अशोकः कथंचिदुत्थाय चतुर्दिशमवलोक्य संघाय अञ्जलिं कृत्वोवाच--एष इदानीं महत्कोशं स्थापयित्वा इमां समुद्रपर्यन्तां महापृथिवीं भगवच्छ्रावकसंघे निर्यातयामि/ 281.019. आह च-- 281.020. इमां समुद्रोत्तमनीलकञ्चुकामनेकरत्नाकरभूषिताननाम्/ 281.022. ददाम्यहं भूतधरां समन्दरां संघाय तस्मिन्नुपभुज्यते फलम्//11//

281.024. अपि च/ 281.025. दानेनाहमनेन नेन्द्रभवनं न ब्रह्मलोके फलं काङ्क्षामि द्रुतवारिवेगचपलं प्रागेव राजश्रियम्/ 281.027. दानस्यास्य फलं तु भक्तिमहतो यन्मे ऽस्ति तेनाप्नुयां चित्तैश्वर्यमहार्यमार्यमहितं नायाति यद्विक्रियाम्//12//

281.029. यावत् पत्राभिलिखितं कृत्वा दन्तमुद्रया मुद्रितम्/ 281.029. ततो राजा महापृथिवीं संघे दत्वा कालगतः/ 281.030. यावदमात्यैर् नीलपीताभिः शिबिकाभिर् निर्हारित्वा शरीरपूजां कृत्वा राजानं प्रतिष्ठापयिष्याम इति, यावद्राधगुप्तेनाभिहितम्/ 281.031. राज्ञा अशोकेन महापृथिवी संघे निर्यातिता <282>इति/

282.001. ततो ऽमात्यैरभिहितम्--किमर्थमिति? राधगुप्त उवाच--एष राज्ञो ऽशोकस्य मनोरथे बभूव--कोटिशतं भगवच्छासेन दानं दास्यामीति/ 282.002. तेन षण्णवितिकोट्यो दत्ता यावद्राज्ञ्या प्रतिषिद्धा/ 282.003. तदभिप्रायेण राज्ञा महापृथिवी संघे दत्ता/ 282.003. यावदमात्यैश्चतस्रः कोट्यो भगवच्छासने दत्त्वा पृथिवीं निष्क्रीय संपदी राज्ये प्रतिष्ठापितः/ 282.004. संपदेर्बृहस्पतिः पुत्रः, बृहस्पतेर्वृषसेनः, वृषसेनस्य पुष्यधर्मा, पुष्यधर्मणः पुष्यमित्रः/ 282.005. सो ऽमात्यानामन्त्रयते--क उअपायः स्याद्यदस्माकं नाम चिरं तिष्ठेत्? नैरभिहितम्--देवस्य च वंशादशोको नांना राजा बभूवेति/ 282.006. तेन चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापितम्/ 282.007. यावद्भगवच्छासनं प्राप्यते, तावत्तस्य यशः स्थास्यति/ 282.008. देवो ऽपि चतुरशीतिधर्मराजिकासहस्रं प्रतिष्ठापयतु/ 282.008. राजा आह--महेशाख्यो राजा अशोको बभूव/ 282.009. अन्यः कश्चिदुपाय इति? तस्य ब्राह्मणपुरोहितः पृथग्जनो ऽश्राद्धः/ 282.010. तेनाभिहितम्--देव, द्वाभ्यां कारणाभ्यां नाम चिरं स्थास्यति/ 282.010. यावद्राजा पुष्यमित्रश्चतुरङ्गबलकायं संनाहयित्वा भगवच्छासनं विनाशयिष्यामीति कुक्कुटारामं निर्गतः/ 282.011. द्वारे च सिंहनादो मुक्तः/ 282.012. यावत्स राजा भीतः पाटलिपुत्रं प्रविष्टः/ 282.012. एवं द्विरपि त्रिरपि/ 282.012. यावद्भिक्षूंश्च संघमाहूय कथयति--भगवच्छासनं नाशायिष्यामीति/ 282.013. किमिच्छथ स्तूपं संघारामान् वा? भिक्षुभिः परिगृहीताः/ 282.014. यावत्पुष्यमित्रो यावत् संघारामं भिक्षूंश्च प्रघातयन् प्रस्थितः/ 282.015. स

यावच्छाकलमनुप्राप्तः/ 282.015. तेनाभिहितम्--यो मे श्रमणशिरो दास्यति, तस्याहं दीनारशतं दास्यामि/ 282.016. धर्मराजिकावार्हद्बुद्ध्या(?) शिरो दातुमारब्धम्/ 282.016. श्रुत्वा च राजा अर्हत्प्रघातयितुमारब्धः/ 282.017. स च निरोधं समापन्नः/ 282.017. तस्य परोपकर्मो न क्रमते/ 282.017. स यत्नमुत्सृज्य यावत्कोष्ठकं गतः/ 282.018. दंष्ठ्रानिवासी यक्षश्चिन्तयति--इदं भगवच्छासनं विनश्यति/ 282.018. अहं च शिक्षां धारयामि/ 282.019. न मया शक्यं कस्यचिदप्रियं कर्तुम्/ 282.019. तस्य दुहिता कृमिशेन यक्षेण याच्यते, न चानुप्रयच्छति--त्वं पापकर्मकारीति/ 282.020. यावत्सा दुहिता तेन कृमिशस्य दत्ता भगवच्छासनपरित्राणार्यं परिग्रहपरिपालनार्थं च/ 282.021. पुष्यमित्रस्य राज्ञः पृष्ठतो यक्षो महान् प्रमाणे यूयम्(?)/ 282.022. तस्यानुभावात्स राजा न प्रतिहन्यते/ 282.022. यावद्दंष्ट्रानिवासी यक्षस्तं पुष्यमित्रानुबन्धयक्षं ग्रहाय पर्वतचर्ये ऽचरत्/ 282.023. यावद्दक्षिणा महासमुद्रं गतः/ 282.023. कृमिशेन च यक्षेण महान्तं पर्वतमानयित्वा पुष्यमित्रो राजा सबलवाहनो ऽवष्टब्धः/ 282.024. तस्य मुनिहत इति संज्ञा व्यवस्थापिता/ 282.024. यदा पुष्यमित्रो राजा प्रघातितस्तदा मौर्यवंशः समुच्छिन्नः//

282.026. इति श्रीदिव्यावदाने अशोकावदानं समाप्तम्//

********** अवदान 30 **********

283.001. दिव्30 सुधनकुमारावदानम्/

283.002. पुनरपि महाराज यन्मया अनुत्तरसम्यक्सम्बोधिप्राप्तये दानानि दत्तानि, पुण्यानि कृतानि, वीर्यपारमिता च परिरिपूता, अनुत्तरा सम्यक्सम्बोधिर् नाराधिता, तच्छ्रूयताम्//

283.003. भूतपूर्वं महारज पञ्चालविषये राजनौ बभूवतुः, उत्तरपाञ्चालो दक्षिणपाञ्चालश्च/ 283.005. तत्रोत्तरपाञ्चालो महाधनो नांना दस्तिनापुरे राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं च आकीर्णबहुजनमनुष्यं च शान्तकलिकलहडिम्बड्मरतस्करदुर्भिक्षरोगापगतं शलीक्षुगोमहिषीसम्पन्नम्/ 283.007. धार्मिको धर्मराजो धर्मेण राज्यं कारयति/ 283.007. तस्मिंश्च नगरे महाह्रद उत्पलकुमुदपुण्ड्रीकसम्पन्नो हंसकारण्डवचक्रवाकोपशोभितो रमणीयः/ 283.008. तत्र च ह्रदे जन्मचित्रको नां नागपोतः प्रतिवसति/ 283.009. स कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनुप्रयच्छति/ 283.010. अतीव शस्यसम्पत्तिर्भवति/ 283.010. शस्यवती वसुमती/ 283.010. सुभिक्षान्नपानो देशः/ 283.011. दानमानसत्कारवांश्च लोकः श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकोपभोज्यः/ 283.011. दक्षिणपाञ्चालस्तु राजा अधर्मभूयिष्ठश्चण्डो रभसः कर्कशो ऽधर्मेण राज्यं कारयति, नित्यं दण्डेन घातनधारणबन्धनहिडिनिगडोपरोधन राष्ट्रनिवासिनां त्रासयति/ 283.013. अधर्मभूयिष्ठतया चास्य देवो न कालेन कालं सम्यग्वारिधारमुत्सृजति/ 283.014. ततो ऽसौ महाजनकायः संत्रस्तः स्वत्रस्तः स्वजीवितापेक्षया राष्ट्रपरित्यागं कृत्वा उत्तरपाञ्चालस्यैव राज्ञो विषयं गत्वा प्रतिवसति/ 283.015. यावदपरेण समयेन दक्षिणपाञ्चालो राजा मृगयाव्यपदेशेन जनपदान् व्यवलोकनाय निर्गतः/ 283.016. यावत् पश्यति ग्रामनगराणि शून्यानि, उद्यानदेवकुलानि भिन्नप्रभग्नानि/ 283.017. स जनकायः क्व गत इति कथयति/ 283.018. अमात्याः कथयत्न्ति--देव, उत्तरपाञ्चालस्य राज्ञो विषयं गतः/

283.018. किमर्थम्? देव, अभयं प्रयच्छ, कथयामः/ 283.019. दत्तं भवतु/ 283.019. ततस्ते कथयन्ति--देव, उत्तरपाञ्चालो राजा धर्मेण राज्यं कारयति/ 283.020. तस्य जनपदा ऋद्धाश्च स्फीताश्च क्षेमाश्च सुभिक्षाश्च आकीर्णबहुजनमनुष्याश्च प्रशान्तकलिकलहडिम्बडमरतस्करदुर्भिक्षरोगापगताः शालीक्षुगोमहिषीसम्पन्नाः/ 283.022. दानमानसत्कारवांश्च लोकः श्रमणब्राह्मणवनीपकोपभोज्यः/ 283.022. देवस्तु चण्डो रभसः कर्कशो नित्यं ताडनघातनधारणबन्धननिगडोपरोध(न) राष्ट्रं त्रासयति/ 283.023. यतो ऽसौ जनकायः संत्रस्तः संवेगमापन्न उत्तरपाञ्चालस्य राज्ञो विषयं गतः/ 283.024. दक्षिणपाञ्चालो राजा कथयति--भवन्तः, को ऽसावुपायः स्यादेनासौ जनकायः पुनरागत्य एषु ग्रामनगरेषु प्रतिवसेत्? अमात्या आहुह्--यदि देव उत्तरपाञ्चालवद्धर्मेण राज्यं कारयसि, मैत्रचित्तो ऽनुकम्पाचित्तश्च राष्ट्रं पालयसि, नचिरादसौ जनकायः पुनरागत्य एषु ग्रामनगरेषु प्रतिवसेत्/ 283.027. दक्षिणपाञ्चालो राजा कथयति--भवन्तः, यद्येवम्, अहमप्युत्तरपाञ्चालवद्धर्मेण राज्यं कारयामि, मैत्रचित्तो हितचित्तो ऽनुकम्पाचित्तश्च राष्ट्रं पालयामि/ 283.029. यूयं तथा कुरुत, यथा असौ जनकायः पुनरागत्य एषु ग्रामनगरेषु प्रतिवसतीति/ 283.030. अमात्या आहुह्--देव, अपरो ऽपि तत्रानुशंसो ऽस्ति/ 283.031. तस्मिन् नगरे महाग्रद उत्पलकुमुदपुण्डरीकसंछन्नो हंसकारण्डवचक्रवाकोपशोभितह्<284>/

284.001. तत्र जन्मचित्रको नाम नागपोतकः प्रतिवसति/ 284.001. स कालेन कालं सम्यग्वारिधारमनुप्रयच्छति/ 284.002. अतीव शस्यसम्पत्तिर्भवति/ 284.002. तेंस् तस्य शस्यवती वसुमती, सुभिक्षान्नपानश्च देशः/ 284.003. राजा आह--को ऽसौ उपायः स्याद्येनासौ नागपोत इहानीयेत? अमात्या आहुह्--देव, विद्यामन्त्रधारिण्ः, तानानयेति/ 284.004. ते समन्विष्यन्ताम्/ 284.004. ततो राज्ञा सुवर्णपिटकं ध्वजाग्रे बद्ध्वा स्वविजिते घण्टावघोषणं कारितम्--य उत्तरपाञ्चालराजविषयाज्जन्मचित्रकं नाम नागपोतकमानयति, तस्येमं सुवर्णपिटकं दास्यामि, महता च सत्कारेण सत्करिष्यामीति/ 284.007. यावदन्यतमो ऽहितुण्डिको ऽमात्यानां सकाशं गत्वा कथयति--ममेदं सुवर्णपिटकमनुप्रयच्छत/ 284.008. अहं जन्मचित्रं नाम नागपितकमपहृत्यानयामीति/ 284.009. अमात्याः कथयन्ति--एष गृहाण/ 284.009. स कथयति--यो युष्माकं श्रद्धयितः प्रत्ययितश्च, तस्य हस्ते तिष्ठतु/ 284.010. आनीते जन्मचित्रे नागपोतके ग्रहीष्यामीति/ 284.010. एवं कुरुष्वेति/ 284.010. ततो ऽसौ अहितुण्डिकः प्रत्ययितस्य पुरुषस्य हस्ते सुवर्णपिटकं स्थापयित्वा हस्तिनापुरं गतः/ 284.012. तेनासौ ह्रदः समन्ततो व्यवलोकितः/ 284.012. निमित्तीकृतह्--असौ ज्ञ्मचित्रो नागपोतक एतस्मिन् प्रदेशे तिष्ठतीति/ 284.013. ततो बल्युपहारनिमित्तं पुनः प्रत्यागतः/ 284.013. अमात्यानां कथयति--बल्युपहारमेनं प्रयच्छत/ 284.014. सप्तमे दिवसे तं नागपोतकमपहृत्य आनयामीति/ 284.014. स चाहितुण्डिकस्तेन संलक्षितह्--ममासावपहरणायागतः/ 284.015. सप्तमे दिवसे मामपहरिष्यति/ 284.015. मातापितृवियोगजं मे

दुःखं भविष्यतीति/ 284.016. किं करोमि, किं शरणं प्रपद्येयमिति/ 284.016. तस्य ह्रदस्य नातिदूरे द्वौ लुब्धकौ प्रतिवसतः, सारको हलकः/ 284.017. तौ ह्रदमाश्रित्य जीविकां कल्पयतः/ 284.017. ये स्थलगताः प्राणिनो मृगशरभसूकरादयस्तं ह्रदमुपसर्पन्ति, तान् प्रघातयतः, ये ऽपि जलगता मत्स्यकच्छपमण्डूकादयः/ 284.019. तत्र सारकः कालगतः, हलको जीवति/ 284.019. जन्मचित्रो नागपोतः संलक्षयति--को ऽन्यो ऽस्ति मम शरणमृते हलकात् लुब्धकात्? ततो मनुष्यवेषमास्थाय हलकस्य लुब्धकस्य सकाशं गतः/ 284.021. गत्वा कथयति--भोः पुरुष, किं त्वं जानीषे कस्यानुभावाद्धनस्य राज्ञो जनपदा ऋद्धाश्च स्फीताश्च सुभिक्षाकीर्णबहुजनमनुष्याश्च प्रशान्तकलिकलहडिम्बडमरतस्करदुर्भिक्षरोगापगताः शालीक्षुगोमहिषीसम्पन्ना इति? स कथयति--जाने स राजा धार्मिको धर्मेण राज्यं कारयति, मैत्रचित्तो हितचित्तो ऽनुक्म्पाचित्तश्च राष्ट्रं पालयतीति/ 284.025. अस्मिन् प्रदेशे जन्मचित्रको नाम नागपितकः प्रतिवसति/ 284.026. स कालेन कालं सम्यग्वारिधारामनुप्रयच्छति/ 284.027. अतीव शस्यसम्पत्तिर्भवति/ 284.027. शस्यवती वसुमती, सुभिक्षान्नपानश्च देश इति/ 284.028. जन्मचित्रः कथयति--तं नागपोतकमितो विषयादपहरेत्, तस्य नागपोतकस्य किं स्यात्? न शोभनं स्यात्, मातापितृवियोगजं दुःखं स्याद्राज्ञो राष्ट्रस्य च/ 284.030. यो ऽपहरति, तस्य किं त्वं कुर्याह्? स आह--जीविताद्व्यपरोपयेयम्/ 284.030. जानीषे त्वं कतरो ऽसौ नागपोतक इति? न जाने/ 284.031. अहमेवासौ नागः/ 284.031. दक्षिणपाञ्चालवैषयिकेनाहितुण्डिकेनापहृत्य नीयेत/

284.032. स बल्युपहारविधानार्थं गतः/ 284.032. सप्तमे दिवसे आगमिष्यति/

285.001. <285>आगत्य अस्य ह्रदस्य चतसृषु दिक्षु खदिरशलाकान्निखन्य नानारङ्गैः सूत्रैर्वेष्टयित्वा मन्त्रानावर्तयिष्यति/ 285.002. तत्र त्वया प्रच्छन्ने संनिकृष्टे स्थातव्यम्/ 285.002. यदा तेनायमेवम्रूपः प्रयोगः कृतो भवति, तदा ह्रदमध्यात् क्वथमानं पानीयमुत्थास्यति अहं चोत्थास्यामि/ 285.003. तदा त्वयासौ अहितुण्डिकः शरेण मर्मणि ताडयितव्यः, आशु चोपसंक्रम्य वक्तव्यह्--मन्त्रानुपसंहर/ 285.004. मा ते उत्कृत्तमूलं शिरः कृत्वा पृथिव्यां निपातयिष्यामीति/ 285.005. यद्यसौ मन्त्राननुपसंहृत्य प्राणैर्वियोक्ष्यते, मृतं ते ऽहम् यावज्जीवं मन्त्रपाशब्द्धः स्यामिति/ 285.006. लुब्धकः प्राह--यदि तवैकस्यैवं गुणः स्यात्, तथाप्यहमेवं कुर्याम्, प्रागेव सराजकस्य राष्ट्रस्य/ 285.007. गच्छ, अहं ते त्रातेति/ 285.008. ततस्तेन नागपोतकेन तस्यैकपार्श्वे गुप्तस्थानमुपदर्शितम्/ 285.008. यावदसौ लुब्धकः सप्तमे दिवसे प्रतिगुप्ते प्रदेशे आत्मानं गोपयित्वा अवस्थितः/ 285.009. स चाहितुण्डिक आगत्य बल्युपहारं कर्तुमारब्धः/ 285.010. तेन चतसृषु दिक्षु चत्वारः खदिरकीलका निखाताः/ 285.010. नानारङ्गैः सूत्रैर्वेष्टयित्वा मन्त्रा आवर्तिताः/ 285.0ततस्तस्मात् पानीयं क्वथितुमारब्धम्/ 285.011. लुब्धकेन च शरेण मर्मणि ताडितः/ 285.012. निष्कोशं चासिं कृत्वा अभिहितह्--त्वमस्मद्विषयनिवासिनं नागपोतमपहरसि/ 285.013. मा ते उत्कृत्तमूलं शिरः कृत्वा पृथिव्यां निपातयामीति/ 285.013. ततो ऽहितुण्डिकेन दुःखवेदनाभिभूतेन मरणभयभीतेन मन्त्रा व्यावर्तिताः/ 285.014. तत्समनन्तरं च लुब्धकेन जीविताद् व्यपरोपितः/ 285.015. ततो नागो

मन्त्रपाशविनिर्मुक्तो ह्रदादभ्युद्गम्य लुब्धकं परिष्वक्तवान्, एवं चाह--त्वं मे माता, त्वं मे पिता, यन्मया त्वामागम्य मातापितृवियोगजं दुःखं नोत्पन्नम्/ 285.017. आगच्छ, भवनं गच्छामः/ 285.017. तेनासौ भवनं नीतः, नानाविधेन चान्नपानेन संतर्पितः, रत्नानि चोपदर्शितानि, मातापित्रोश्च निवेदितः/ 285.018. अम्ब तात--एष मे सुहृच्छरणं बान्धवः/ 285.019. अस्यानुभावाद्युष्माभिः सह वियोगो न जात इति/ 285.019. ताभ्यामसौ वरेण प्रवारितो विविधानि च रत्नानि दत्तानि/ 285.020. स तान्यादाय तस्माद् ह्रदाद् व्युथितः/ 285.020. तस्य च ह्रदस्य नातिदूरे पुष्पफलसलिलसम्पन्ने नानाशकुनिकूजिते ऋषेरग्रमाश्रमपदम्/ 285.021. तत्र च नागपोतकेन सार्धं वृत्तकं तत्सर्वं विस्तरेण समाख्यातम्/ 285.022. तत ऋषिः कथयति--किं रत्नैः किं वा ते सुवर्णेन? तस्य भवने ऽमोघो नां पाशस्तिष्ठति, तम् याचस्व/ 285.023. ततो लुब्धको ऽमोघपाशे संजाततृष्णह् ऋषिवचनमुपश्रुत्य पुनरपि नागभवनं गतः/ 285.024. यावत्पश्यति भवनद्वारे तममोघपाशम्/ 285.025. तस्यैतदभवत्--एष स पाशो यो मया प्रार्थनीयः/ 285.025. इति विदित्वा नागभवनं प्रविष्टः/ 285.025. ततो जन्मचित्रेण नागपोतकेन अन्यैश्च नागैः ससम्भ्रमैः प्रतिसंमोदितो रत्नैश्च प्रवारितः/ 285.026. स कथयति--अलं मम रत्नैः/ 285.027. किं तु एतममोघपाशं प्रयच्छथेति/ 285.027. स नाग आह--तवानेन किं प्रयोजनम्? यदा गरुत्मतोपद्रुता भवामः, तदा अनेनात्मानं रक्षामः/ 285.028. लुब्धक आह--युष्माकमेष कदाचित् कर्हिचित् गरुत्मतोपद्रुतानामुपयोगं गच्छति/ 285.029. मम तु

अनेन सततमेव प्रयोजनम्/ 285.030. यदस्ति कृतमुपकृतं च, अनुप्रयच्छेति/ 285.030. जन्मचित्रस्य नागपोतकस्यैतदभवत्--ममानेन बहूपकृतम्/ 285.031. मातापितरौ अवलोक्य ददामीति/ 285.031. तेन् मातापितरौ अवलोक्य स पाशो दत्तः/ 285.032. ततो ऽसौ लुब्धकः पृथिवीलब्धप्रख्येन सुखसौमनस्येनाप्यायितमना अमोघपाशमादाय नागभवनादभ्युद्गम्य स्वगृहं गतः//

286.001. <286>यावदपरेण समयेन धनो राजा देव्या सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति/ 286.001. तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो न पुत्रो न दुहिता/ 286.002. स करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थितह्--अनेकधनसमुदितं मे गृहम्/ 286.003. न मे पुत्रो न दुहिता/ 286.003. ममात्ययात्स्वकुलवंशच्छेदे राष्ट्रापहारः सर्वसन्तस्वापतेयमपुत्रमिति कृत्वा अन्यराजविधेयो भविष्यतीति/ 286.004. स श्रमणब्राह्मणसुहृत्सम्बन्धिबान्धवैरुच्यते--देव, किमसि चिन्तापरह्? स एतत्प्रकरणं विस्तरेणारोचयति/ 286.006. ते कथयति--देवताराधनं कुरु, पुत्रस्ते भविष्यतीति/ 286.006. सो ऽपुत्रः पुत्राभिनन्दी शिववरुणकुबेरवासवादीनन्यांश्च देवताविशेषानायाचते, तद्यथा--आरामदेवता वनदेवता चत्वरदेवता शृङ्गाटकदेवता बलिप्रतिग्राहिकाः/ 286.008. सहजाः सहधर्मिका नित्यावुबद्धा अपि देवता आयाचते/ 286.009. अस्ति चैष लोके प्रवादो यदायाचनहेतोः पुत्रा जायन्ते दुहितरश्चेति/ 286.009. तच्च नेइवम्/ 286.010. यद्येवमभविष्यत्, एकैकस्य पुत्रसहस्रमभविष्यत्, तद्यथा राज्ञश्चक्रवर्तिनः/ 286.010. अपि तु त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात्पुत्रा जायन्ते दुहितरश्च/ 286.011. कतमेषां त्रयाणाम्? मातापितरौ रक्तौ भवतः संनिपतितौ/ 286.012. माता चास्य कल्या भवति ऋतुमती च/ 286.012. गन्धर्वः प्रत्युपस्थितो भवति/ 286.013. एषा त्रयाणां स्थानानां संमुखीभावात्पुत्रा जायन्ते दुहितरश्च/ 286.013. स चैवमायाचनपरस्तिष्ठति/ 286.014. अन्यतमश्च भद्रकल्पिको बोधिसत्त्वस्तस्याग्रमहिष्या अवक्रान्तः/ 286.015. पञ्चावेणीया धर्मा एकत्ये पण्डितजातीये मातृग्रामे/

286.015. कतमे पञ्च? रक्तं पुरुषं जानाति विरक्तं जानाति/ 286.016. कालं जानाति क्रतुं जानाति/ 286.016. गर्भमवक्रान्तं जानाति/ 286.016. यस्य सकाशाद्गर्भमवक्रामति तमपि जानाति/ 286.017. दारकं जानाति, दारिकां जानाति/ 286.017. सचेद्दारको भवति, दक्षिणं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति/ 286.018. सचेद्दारिका भवति, वामं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति/ 286.018. सा आत्तमनाः स्वामिन्न् आरोचयति--दिष्ट्या वर्धस्व आर्यपुत्र/ 286.019. आपन्नसत्त्वास्मि संवृत्ता/ 286.019. यथा च मे दक्षिणं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति, नियतं दारको भविष्यतीति/ 286.020. सो ऽप्यात्तमनात्तमनाः पूर्वं कायमुन्नमय्य दक्षिणं बाहुमभिप्रसार्य उदानमुदानयति--अप्येवाहं चिरकालाभिलषितं पुत्रमुखं पश्येयम्/ 286.022. जातो मे स्यान्नावजातः/ 286.022. कृत्यानि मे कुर्वीत्/ 286.022. प्रतिभरेत्/ 286.022. दायाद्यं मे प्रतिपद्येत/ 286.023. कुलवंशो मे चिरस्थितिकः स्यात्/ 286.023. अस्माकं चाप्यतीतकालगतानामल्पं वा प्रभूतं वा दानानि दत्वा पुण्यानि कृत्वा अस्माकं नांना दक्षिणामादेक्ष्यति--इदं तयोर्यत्रतत्रोपपन्नयोर्गच्छतोरनुगच्छतु इति/ 286.025. आपन्नसत्त्वां विदित्वा उपरिप्रासादतलगतामयन्त्रितां धारयति तिक्ताम्ललवणमधुर्कटुकषायविवर्जितैराहारैः/ 286.026. हारार्धहारविभूषितगात्रीमप्सरसमिव नन्दनवनचारिणीं मञ्चान्मञ्चं पीठात्पीठमनवतरन्तीमधरिमां भूमिम्/ 286.027. न चास्याः किंचिदमनोज्ञशब्दश्रवणम् यावदेव गर्भस्य परिपाकाय/ 286.028. सा अष्टानां वा नवानां वा मासानामत्ययात्प्रसूता/ 286.029. दारको जातो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनकवर्णश्छत्राकारशिराः

प्रलम्बबाहुर्विस्तीर्णललाट उच्चघोणः संगतभ्रूस्तुङ्गनासः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेतः/ 286.030. तस्य जातौ आनन्दभेर्यस्ताडिताः/ 286.031. श्रुत्वा राजा कथयति--किमेतदिति/ 286.031. अन्तःपुरिकाभी राज्ञे निवेदितम्--देव, दिष्ट्या वर्धस्व/ 286.032. पुत्रस्ते जात इति/ 286.032. ततो राज्ञा तं सर्वं नगरमपगतपाषाणशर्करकठल्लम् <287>व्यवस्थितम्, चन्दनवारिसिक्तमुच्छ्रतध्वजपताकं सुरभिधूपघटिकोपनिबुद्धं नानापुष्पाभिकीर्णरमणीयम्/

287.002. आज्ञा च दत्ता--श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकेभ्यो दानं प्रयच्छत, सर्वबन्धनमोक्षं च कुरुतेति/ 287.003. तस्यैवं त्रीणि सप्तकान्येकविंशतिदिवसान् विस्तरेण जातकर्म करोति/ 287.004. तस्य जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थापितुमारब्धम्--किं भवतु दारक्स्य नामेति? अमात्याः कथयन्ति--अयं दारको धनस्य राज्ञः पुत्रः, भवतु दारकस्य सुधनो नामेति/ 287.005. तस्य सुधन इति नामधेयं व्यवस्ह्तापितम्/ 287.006. सुधनो दारको ऽष्टाभ्यो धात्रीभ्यो ऽनुदत्तो द्वाभ्यामंसधात्रीभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्रीभ्याम्/ 287.007. सो ऽष्टाभिर्धात्रीभिरुन्नीयते वर्ध्यते क्षीरेण दध्ना नवतीतेन सर्पिषा सर्पिमण्डैर्वा अन्यैश्चोत्तप्तोत्तप्तैरुपकरणविशेषैः/ 287.009. आशु वर्धते ह्रदस्थमिव पङ्कजम्//

287.010. स यदा महान् संवृत्तस्तदा लिप्यामुपन्यस्तः संख्यायां गणनायां मुद्रायामुद्धारे न्यासे निक्षेपे वस्तुपरीक्षायां कुमारपरीक्षायां कुमारिकापरीक्षायां दारुपरीक्षायां रत्नपरीक्षायां वस्त्रपरीक्षायाम्/ 287.012. सो ऽष्टासु परीक्षासु घटको वाचकः पण्डितः पटुप्रचारः संवृत्तः/ 287.012. स यानि तानि भवन्ति राज्ञां क्षत्रियाणां मूर्धाभिषिक्तानां जनपदैश्वर्यमनुप्राप्तानां महान्तं पृथिवीमण्डलमभिनिर्जित्याध्यावसतां पृथग्भवन्ति शिल्पस्थानकर्मस्थानानि, तस्यथा--हस्तिग्रीवायामश्वपृष्ठे रथे त्सरौ धनुषि अपयाने निर्याणे ऽङ्कुशग्रहे पाशग्रहे छेद्ये भेद्ये मुष्टिबन्धे पदबन्धे दूरवेधे शब्दवेधे मर्मवेधे ऽक्षुण्णवेधे दृढप्रहारितायाम्/ 287.016. पञ्चस्थानेषु कृतावी संवृत्तः/ 287.017. तस्य पित्रा त्रीण्यन्तःपुराणि व्यवस्थापितानि ज्येष्ठं मध्यं कनीयसम्/ 287.017. त्रीणि वासगृहाणि मापितानि, हैमन्तिकं ग्रैष्मिकं वार्षिकम्/ 287.018. त्रीण्युद्यानानि मापितानि, हैमन्तिकं ग्रैष्मिकं वार्षिकम्/ 287.019. ततः सुधनकुमार उपरिप्रासादतलगतो निष्पुरुषेण तूर्येण क्रीडति रमते परिचारयति//

287.021. यावदपरेण समयेन हलको लुब्धको मृगयामन्वेषमाणस्तेन तेनानुविचरन्नन्यतमं पर्वतमनुप्राप्तः/ 287.022. तस्य च पर्वतस्याधस्तादृषेराश्रमपदं पश्यति पुष्पफलसम्पन्नं नानापक्षिगणविचारितम्/ 287.023. महान्तं च ह्रदमुत्पलकुमुदपुण्डरीकसंछन्नं हंसकारण्डवचक्रवाकोपशोभितम्/ 287.024. स तमाश्रमपदं परिभ्रमितुमारब्धः/ 287.024. यावत्तम् ऋषिं पश्यति दीर्घकेशश्मश्रुनखरोमाणं वातापकर्षितशरीरं चीवरवल्कलधारिणमन्यतमवृक्षमूलाश्रयतृणकुटिकाकृतनिलयम्/ 287.025. दृष्ट्वा च पुनः पादाभिवन्दनं कृत्वा कृताञ्जलिपुटः पप्रच्छ--भगवन्, कियच्चिरमस्मिन् प्रदेशे तव प्रतिवसतह्? चत्वारिंशद्वर्षाणि/ 287.027. अस्ति त्वया इयता कालेनास्मिन् प्रदेशे कश्चिदाश्चर्याद्भुतधर्मो दृष्टः श्रुतो वा? प्रशान्तात्मा ऋषिर्मन्दं मन्दमुवाच--भद्रमुख, दृष्टस्ते ऽयं ह्रदह्? दृष्टो भगवन्/ 287.029. एषा ब्रह्मसभा नाम पुष्किरिणी उत्पलपद्मकुमुदपुण्डरीकसंछन्ना नानापक्षिगणनिषेविता हिमरजततुषारगौराम्बुसम्पूर्णा सुरभिकुसुमपूर्णतोया/ 287.030. अस्यां पुष्किरिण्यां पञ्चदशम्यां मनोहरा नाम द्रुमस्य किन्नरराजस्य दुहिता पञ्चकिन्नरीशतपरिवारा नानाविधस्नानोद्वर्तनैरागत्य स्नाति/ 287.032. स्नानकाले चास्या मधुरगीतवादितशब्देन मृगपक्षिणो ऽवह्रियन्ते/

288.001. अहमपि तं शब्दं श्रुत्वा महता प्रीतिसौमनस्येन सप्ताहमतिनामयामि/ 288.001. एतदाश्चर्यं भद्रमुख मया दृष्टमिति/ 288.002. अथ हलकस्य लुब्धकस्यैतदभवत्--शोभनो ऽयं मया अमोघः पाशो नागाल्लब्धो मनोहरायाः किन्नर्याः क्षेप्स्यामीति/ 288.003. सो ऽपरेण समयेन पूर्णपञ्चदश्याममोघं पाशमादाय ह्रदतीरसमीपे पुष्पफलविटपगहनमाश्रित्य अवधानतत्परो ऽवस्ह्तितः/ 288.004. यावन्मनोहरा किन्नरी पञ्चशतपरिवारिता तादृश्यैव विभूत्या ब्रह्मसभां पुष्किरिणीमवतीर्णा स्नातुम्/ 288.005. तत्समन्तरं च हलकेन लुब्धकेन अमोघः पाशः क्षिप्तः, येन मनोहरा किन्नरी बद्धा/ 288.006. तया अमोघपाशश्रितया ह्रदे महाहतनादः कृतो भीषणश्च शब्दो निश्चारितः, यं श्रुत्वा परिशिष्टः किन्नरिगण इतश्चामुतश्च संभ्रान्तो मनोहरां निरीक्षितुमारब्धः/ 288.008. पश्यन्ति बद्धाम्/ 288.008. दृष्ट्वा च पुनर्भीता निष्पलायिताः/ 288.009. अद्राक्षीत्स लुब्धकस्तां परमरूपदर्शनीयाम्/ 288.009. दृष्ट्वा च पुनरुपश्लिष्टो ग्रहीष्यामीति/ 288.010. सा आह--हा हतास्मि, हा मन्दभाग्या, ममोदृशीमवस्थामाप्ताम्/ 288.011. मा नैषीस्त्वं हि मा स्प्राक्षीर् नैतत्त्व सुचेष्टितम्/ 288.012. राजभोग्या सुरूपाहं न साधु ग्रहणं तव//1// इति/ 288.013. लुब्धकः प्राह--यदि त्वां न गृह्णामि, निष्पलायसे/ 288.013. सा कथयति--नाहं निष्पलाये/ 288.014. यदि न श्रद्दधासि, इमं चूडामणिं गृहाण/ 288.014. अस्यानुभावेनाहमुपरिविहायसा गच्छामीति/ 288.015. लुब्धकः कथयति--कथं जाने? तया शिरस्थश्चूडामणिर्दत्त उक्तश्च--एष चूडामणिर्यस्य हस्ते, तस्याहं वशा भवामि/ 288.016. ततो लुब्धकेनासौ चूडामणिर्गृहीतः, पाशबद्धां चैनां संप्रस्ह्तितः//

288.017. तेन खलु समयेन सुधनराजकुमारो मृगयानिर्गतः/ 288.017. अद्राक्षीत्स लुब्धकः सुधनं राजकुमारमभिरूपं दर्शनीयं प्रासादिकम्/ 288.018. दृष्ट्वा च पुनरस्यैतदभवत्--अयं च राजकुमारः, इयं च परमदर्शनीया/ 288.019. यद्येनां द्रक्ष्यति, बलाद्ग्रहीष्यति/ 288.019. यन्न्वहमेनां प्राभृतन्यायेन स्वयमेवोपनयेयम्/ 288.020. ततस्तां पाशब्द्धामादाय येन राजकुमारस्तेनोपसंक्रान्तः/ 288.020. उपसंक्रम्य पादयोर् निपत्य कथयति--इदं मम देवस्य स्त्रीरत्नं प्राभृतमानीतम्, प्रतिगृह्यतामिति/ 288.021. अद्राक्षीत्सुधनकुमारो मनोहरां किन्नरीमभिरूपां दर्शनीयां प्रासादिकां परमशुभवर्णपुष्कलतया समन्वागतां सर्वगुणसमुदितामष्टादशाभिः स्त्रीलक्षणैः समलंकृतां जनपदकल्याणां काञ्चनकलशकूर्मपीनोन्नतकठिनसहितसुजातवृत्तप्रगल्भमानस्तनीमभिनीलरक्तांशुकविसृतायतनवकमलसदृशनयनां सुभ्रुवमायततुङ्गनासां विद्रूममणिरत्नविंवफलसंस्थानसदृशाधरोष्ठीं सुदृढपरिपूर्णगण्डपार्श्वामत्यर्थरतिकरकपोलतिलकानुपूर्वचरितां संगतभ्रुवारविन्दविकचसदृशपरिपूर्णविमलशशिवपुषं प्रलम्बबाहुं गम्भीरतिवलिकसंततमध्यां स्तनभारावनाम्यमानपूर्वार्धां रथाङ्गसंस्थितसुजातजघनां कदलीगर्भसदृशकरानुपूर्वावस्थितसुजातकरभोरुं सुनिगूढसुरचितसर्वाङ्गसुन्दरशिरां सहितमणिपीडासम्रक्तकरतलप्रहर्षनूपुरवलयाम् हारर्धहारनिर्घोषविमलशितगतिमायतनीलसूक्ष्मकेशीं सचीवरप्रभ्रष्टकाञ्चीगुणां नूपुरावच्छादितपादां क्षामोदरीम्/ 288.030. तां प्रतिकीर्णहारामुत्तप्तजाम्बूनदचारुपूर्णां दृष्ट्वा कुमारः सहसा पपात विद्धो दृढरागशरेण/ 288.031. तत्र स रागवराहदवदहनपतङ्गसदृशेन जलचन्द्रचञ्चलविमलोज्ज्वलस्वभावेन दुर्ग्राह्यतरेण नदीतरङ्गज्ञषमकरसुरभिगमनेन <289>गरुडपवनजवसमगतिना तूलपरिवर्तनलघुतरेण वानरावस्थितचपलोद्भ्रान्ततरेण सतताभ्यासक्लेशनिषेवणरागसुखास्वादलोभेन सर्वक्लेशविषमदुर्गप्रपातनिःसङ्गेन परमसलीलेन चित्तेन तद्भूतानुगतया अयोनिशोमनस्कारधनुर्विसृतैः सम्योगाभिलषितपरमरहस्यशब्देन कामशरेण हृदये विद्ध/

289.004. आह च-- 289.005. दृष्ट्वा च तां सुधन इन्दुसमान्वक्त्रां प्रावृडघनान्तरविनिश्चरितेव विद्युत/ 289.007. तत्स्नेहमन्मथविलाससमुद्भवेन सद्यः स चेतसि नु रागशरेण विद्धः//2//

289.009. स तामतिमनोहरां गृहीत्वा हस्तिनापुरं गतः/ 289.009. स च लुब्धः पञ्चग्रामवरेणाच्छादितः/ 289.010. ततः सुधनो राजकुमारो मनोहरया रूपयौवनगुणेन सुघनः कुमारोनेकैश्चोपचारशतैस्तथा अपहृतो यथा मुहूर्तमपि तां न जहाति/ 289.011. यावदपरेण समयेन जेतवनाद्द्वौ ब्राह्मणौ अभ्यागतौ/ 289.012. तत्रैको राजानां संश्रितः, द्वितीयः सुधनं कुमारम्/ 289.012. यो राजानं संश्रितः, स राज्ञा पुरोहितः स्थापितो भोगैश्च संविभक्तः/ 289.013. यस्तु सुधनं कुमारम्, स भोगमात्रेण संविभक्तः/ 289.014. स कथयति--यथा तव सहायो ब्राह्मणो मम पित्रा पौरोहित्ये ऽवस्थापितः, एवमहं त्वामपि पौरोहित्ये स्थापयामीति/ 289.016. एष च वृत्तान्तस्तेन ब्राह्मणेन कर्णपरम्परया श्रुतः/ 289.016. तस्यैतदभवत्--अहं तथा करिष्ये, यथा कुमारो राज्यमेव नासादयिष्यति, कुतस्तं पुरोहितं स्थापयिष्यतीति? यावदपरेण समयेन तस्य राज्ञो विजिते ऽन्यतमः कार्वटिकः प्रतिविरुद्धः, तस्य समुच्छित्तये एको दण्डः प्रेषितः/ 289.019. स हतविहतविध्वस्तः प्रत्यागतः/ 289.019. एवम् यावत्सप्त, ये दण्डाः प्रेषिताः, ते ऽपि हस्तविध्वस्ताः प्रत्यागताः/ 289.020. अमात्यै राजा विज्ञापितः सर्वो ऽसौ आहूयतामिति/ 289.022. ब्राह्मण पुरोहितः संलक्षयति--अयं स कुमारस्य वधोपायकाल इति/ 289.022. तेन राजा विज्ञप्तह्--देव, नैवमसौ शक्यः संनामयितुम्/ 289.023. राजा कथयति--किं मया स्वयं गन्तव्यम्? पुरोहितः कथयति--किमर्थं देवः स्वयं गच्छति? अयं सुधनः कुमारो युवा बलदर्पयुक्तः/ 289.025. एष दण्डसहायः प्रेष्यतामिति/ 289.025. राजा

कथयति--एवमस्त्विति/ 289.025. ततो राजा कुमारमाहूय कथयति--गच्छ कुमार, दण्डसहायः कार्वटिकं संनामय/ 289.026. एवं देवेति सुधनः कुमारो राज्ञः प्रतिश्रुत्य अन्तःपुरं प्रविष्टः/ 289.027. मनोहरादर्शनाच्चास्य सर्वं विस्मृतम्/ 289.027. पुनरपि राज्ञा अभिहितह्--पुनरपि तद्दर्शनात्सर्वं विस्मृतम्/ 289.028. पुरोहितेन चाभिहितह्--देव, सुधनः कुमारो मनोहरया अतीव सक्तो न शक्यते प्रेषयितुम्/ 289.029. राजा कथयति--साधनं सज्जं क्रियताम्/ 289.029. निर्गतः कुमारो ऽन्तःपुरात् प्रेषयितव्यो यथा मनोहरायाः सकाशं न प्रतिवसतीति/ 289.030. एवं देवेति अमात्यै राज्ञः प्रतिश्रुत्य बलौघो हस्त्यश्वरथपदातिसम्पन्नो ऽनकप्रहरणोपकरणयुक्तः सज्जीकृतः/ 289.032. ततः कुमारो निर्गतह् उक्तह्--गच्छ कुमार, सज्जो बलौघ इति/ 289.032. स कथयति--देव, गमिष्यामि <290>मनोहरां दृष्ट्वा/

290.001. राजा कथयति--कुमार न द्रष्टव्या, कालो ऽतिवर्तते/ 290.001. स कथयति--तावद्यदि एवम्, मातरं दृष्ट्वा गच्छामि/ 290.002. गच्छ कुमारो अवलोक्य जननीम्/ 290.002. स मनोहरसन्तकं चूडामणिमादाय मातुःसकाशमुपसंक्रान्तः/ 290.003. पादयोर् निपत्य कथयति--अम्ब, अहं कार्वटिकं संनामनाय गच्छामि/ 290.005. दुहिता शक्रकल्पस्य किन्नरेन्द्रस्य मानिनी/ 290.006. पाल्या विरहशोकार्ता मद्वात्सल्यधिया//3//

290.007. अयं चूडामणि सुगुप्तं स्थापयितव्यः/ 290.007. न कदाचिन्मनोहराया दातव्यो ऽन्यत्र प्राणवियोगादिति/ 290.008. स एवं मातरं पितरं संदिश्य अभिवाद्य च नानायोधबलौघतूर्यनिर् नादितैः संप्रस्थितः/ 290.009. अनुपूर्वेण जनपदानतिक्रम्य तस्य कार्वटिकस्य नातिदूरे ऽन्यतं वृक्षमूलं निश्रित्य वासमुपगतः/ 290.010. तेन खलु समयेन वैश्रवणो महाराजो ऽनेकयक्षपरिवारो ऽनेकयक्षशतसहस्रपरिवारः/ 290.011. तेन यक्षाणाम् यक्षसमितिं संप्रस्थितः/ 290.011. तस्य तेन पथा गच्छतः खगपथेन यानमवस्थितम्/ 290.012. तस्यैतदभवत्--बहुशो ऽहमनेन पथा समतिक्रान्तः/ 290.012. न च मे कदाचिद्यानं प्रतिहतम्/ 290.013. को ऽत्र हेतुर्येनेदानीं प्रतिहत इति? पश्यति सुधनं कुमारम्/ 290.013. तस्यैतदभवत्--अयं भद्रकल्पिको बोधिसत्त्वः खेदमापत्स्यति युद्धायाभिप्रस्थितः/ 290.014. साहाय्यमस्य करणीयम्/ 290.015. कार्वटिकः संनामयितव्यः/ 290.015. न च कस्यचित्प्राणिनः पीडा करणीयेति विदित्वा पाञ्चिकं महायक्षसेनापतिमामन्त्रयते--एहि त्वं पाञ्चिक, सुधनस्य कुमारस्य कार्वटिकमयुद्धेन संनामय/ 290.017. न च ते कस्यचित्प्राणिनः पीडा कर्तव्येति/ 290.017. तथेति पाञ्चिकेन यक्षसेनापतिना वैश्रवणस्य महाराजस्य प्रतिश्रुत्य दिव्यश्चतुरङ्गो बलकायो निर्मितह्--तालमात्रप्रमाणाः पुरुषः, पर्वतप्रमाणा हस्तिनः, हस्तिप्रमाणा अश्वाः/ 290.019. ततो नानाविधखङ्गमुशलतोमरपाशचक्रशरपरश्वधादिशस्त्रविशेषेण नानावादित्रसंक्षोभेण च महाभयमुपदर्शयन् महता बलौधेन पाञ्चिको ऽनुप्राप्तः/ 290.021. हस्त्यश्वरथनिर्घोषान्नानावादित्रनिद्वनात्/ 290.022. यक्षाणां स्वप्रभावाच्च प्राकारः प्रपपात वै//4//

290.023. ततस्ते कर्वटनिवासिनस्तं बलौघं दृष्ट्वा तच्च प्राकारपतनं परं विषादमापन्नाः पप्रच्छुह्--कुत एष बलौघ आगच्छतीति? ते कथयन्ति--शीघ्रं द्वाराणि मुञ्चत/ 290.024. एष पृष्ठतः कुमार आगच्छति/ 290.025. तस्य च बलौघो यदि चिरं विधारयिष्यथ, सर्वथा न भविष्यथेति/ 290.026. ते कथयन्ति-- 290.027. व्युत्पन्ना न वयं राज्ञो न कुमारस्य धीमतः/ 290.028. नृपपौरुषकेभ्यो स्म भीताः संत्रासमागताः//5//

290.029. तैर्द्वाराणि मुक्तानि/ 290.029. तत उच्छ्रितध्वजपताकापूर्णकलशा नानाविधतूर्यनिर् नादितैः सुधनं कुमारं प्रत्युद्गताः/ 290.030. तेन च समाश्वासिताः, तदभिप्रायश्च राजभटः स्थापितः/ 290.030. निपकाश्च निगृहीताः/ 290.031. करप्रत्यायाश्च निबद्धाः/ 290.031. ततस्तं कर्वटकं स्फीतीकृत्य सुधनकुमारह् <291>प्रतिनिवृत्तः/

291.001. धनेन च राज्ञा तामेव रात्रिं स्वप्नो दृष्टह्--गृध्रेणागत्य राज्ञ उदरं स्फोटयित्वा अन्त्राण्याकृष्य सर्वं तन्नगरमन्त्रैर्वेष्टितम्, सप्त रत्नानि गृहं प्रवेश्यमानानि दृष्टानि/ 291.002. ततो राजा भीतस्त्रस्तः संविग्न आहृष्टरोमकूपो लघुकध्वेवोत्थाय महाशयने निषद्य करे कपोकं दत्त्वा चिन्तापरो व्यवस्थितह्--मा हैव मे अतोनिदानं राज्यच्च्युतिर्भविष्यति, जीवितस्य वा अन्तराय इति/ 291.005. स प्रभातायां रजन्यां स्वप्नं ब्राह्मणाय पुरोहिताय निवेदयामास/ 291.005. स संलक्षयति--यादृशो देवेन स्वप्नो दृष्टः, नियतं कुमारेण कर्वटको निर्जितः/ 291.006. वितथनिर्देशः करणीयः/ 291.007. इति कृत्वा कथयति--देव, न शोभनः स्वप्नः/ 291.007. नियतमतोनिदानं राज्याच्च्युतिर्भविष्यति, जीवितस्यान्तराय इति/ 291.008. केवलं तु अत्रास्ति प्रतिकारः, स च ब्राह्मणकमन्त्रेषु दृष्टः/ 291.008. को ऽसौ प्रतिकारह्? देव, उद्याने पुष्करिणी पुरुषप्रमाणिका कर्तव्या/ 291.009. तत सुधया प्रलेप्तव्या/ 291.010. सुसंमृष्टां कृत्वा क्षुद्रमृगाणां रुधिरेण पूरयितव्या/ 291.010. ततो देवेन स्नानप्रयतेन तां पुष्करिणीमेकेन सो ऽआनेनावतरितव्यम्, एकेनावतीर्य द्वितीयेनोत्तरितव्यम्, द्वितीयेनोत्तीर्य तृतीयेनावतरितव्यम्, तृतीयेनावतीर्य चतुर्थेनोत्तरितव्यम्/ 291.012. ततश्चतुर्भिर्ब्राह्मणैर्वेदवेदाङ्गपारगैर्देवस्य पादयोर्जिह्वया निर्लेढव्यम्, किन्नरवसया च धूपो देयः/ 291.013. एवं देवो विधूतपापश्चिरं राज्यं पालयिष्यतीति/ 291.014. राजा कथयति--सर्वमेतच्छक्यम् यदिदं किन्नरमेदमतीव दुर्लभम्/ 291.014. पुरोहितः कथयति--देव, यदेव दुर्लभं तदेव सुलभम्/ 291.015. राजा कथयति--यथा कथम्? पुरोहितः कथयति--देव, नन्वियं मनोहरा किन्नरी/ 291.016. राजा कथयति--पुरोहित, मा मैवं वद/ 291.016. कुमारस्यात्र प्राणाः प्रतिष्ठिताः/ 291.017. स कथयति--ननु देवेन श्रुतम्-- 291.018. त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्/ 291.019. ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्//6//

291.020. दृढेनाद्ध्यात्मना(?) राज्यं कुमारस्यास्य धीमतः/ 291.021. शक्ष्यसि ह्यपरां कर्तुं घातयैनां मनोहराम्//7// इति/ 291.022. आत्माभिनन्दिनो न किंचिन्न प्रतिपद्यन्त इति तेनाधिवासितम्/ 291.022. ततो यथोपदिष्टं पुरोहितेन कारयितुमारब्धम्/ 291.023. पुष्करिणी खाता सुधयोपलिप्ता क्षुद्रमृगरुधिरमुपावर्तायितुमारब्धम्/ 291.024. स च प्रयोगः सुधनस्यान्तःपुरजनेनोपलब्धः/ 291.024. ताः प्रीतिमनसः संवृत्ताह्--वयं रूपयौवनसम्पन्नाः/ 291.025. इदानीमस्माकं सुधनः कुमारः परिचारयिष्यतीति/ 291.026. ताः प्रमुदिता दृष्ट्वा मनोहरा पृच्छति--किम् यूयमतीव प्रहर्षिता इव? यावदपरया स वृत्तान्तो विस्तरेण मनोहराया निवेदितः/ 291.027. ततो मनोहरा संजातदुःखदौर्मनस्या येन सुधनस्य कुमारस्य जननी तेनोपसंक्रान्ता/ 291.028. उपसंक्रम्य पादयोर् निपत्य करुणदीनविलम्बितैरक्षरैरेतमर्थं निवेदयामास/ 291.029. सा कथयति--यद्येवं स्वागतमिदं कुरु विचारयिष्यामीति/ 291.029. मनोहरया आगम्य पुनरपि समाख्यातम्/ 291.030. तया अपि विचारितम्/ 291.030. पश्यति भूतम्/ 291.030. ततस्तया स चूडामणिर्वस्त्राणि च मनोहरायै दत्तानि, उक्ता च--पुत्रिके, प्राप्ते काले आगन्तव्यम्/ 291.031. एवं ममोपालम्भो न भवतीति/ 291.032. ततो राजा यथादिष्टेन क्रमेण स्नानप्रयतो रुधिरपूर्णां पुष्किरिणिमवतीर्योत्तीर्णह्<292>/ 292.001. ततो ऽस्य ब्राह्मणैर्जिह्वया पादौ निलीढौ, अवस्थितह्--आनीयतां किन्नरीति च समादिष्टम्/ 292.002. तत्समनन्तरमेव मनोहरा गगनतलमुत्प्लुत्य गाथां भाषते-- 292.003. स्पर्शसंगमनं मह्यं रमितं च मे/ 292.004. नागीव

बन्धनान्मुक्ता एषा गच्छामि साम्प्रतम्//8// इति/ 292.005. राज्ञा दृष्टा वायुपथेन गच्छन्ती/ 292.005. स भीतः पुरोहितमामन्त्रयते--यदर्थं कृतो यत्नः, स न संपन्नः, मनोहरा किन्नरी निष्पलायितेति/ 292.006. पुरोहितः कथयति--देव, सिद्धार्थो ऽपगतपापो देवः साम्प्रतमिति/ 292.007. ततो मनोहरायाः खगपथेन गच्छन्त्या एतदभवत्--यदहमेतामवस्थां प्राप्ता, तत्तस्य ऋषेर्ब्यपदेशात्/ 292.008. यदि तेन नाख्यातमभविष्यत्, नाहं ग्रहण गता अभविष्यत्/ 292.009. तेन हि यस्यामि तावदस्यैव ऋषेः सकाशामिति/ 292.009. सा तस्याश्रमपदं गता/ 292.009. पादाभिवन्दनं कृत्वा तम् ऋषिमुवाच--महर्षे, तव व्यपदेशादहं ग्रहणं गता, मनुष्यस्य संस्पर्शश्च संप्राप्तः/ 292.011. जीवितान्तरायश्चैतत्संवृत्तः/ 292.011. तद्विज्ञापयामि--यदि यदा कदाचित्सुधनः कुमार आगच्छति मां समन्वेषमाणः, तस्येमामङ्गुलिमुद्रां दातुर्महसि/ 292.012. एवं च वक्तव्यम्--कुमार, विषमाः पन्थानो दुर्गमाः, खेदमापत्स्यसे, निर्वतस्वेति/ 292.013. यदि निर्वायमाणो न रिष्ठेत्, तस्य मार्गं व्यपदेष्टुमर्हसि--कुमार, मनोहरया समाख्यातम्--उत्तरे दिग्भागे त्रयः कालपर्वताः, तानतिक्रम्य अपरे त्रयः, तानप्यतिक्रम्य अपरे त्रयः, तानतिक्रम्य हिमवान् पर्वतराजः, तस्योत्तरेणोत्कलकपर्वतः, तत उत्कूलको जलपथ एकधारको वज्रकः कामरूपी/ 292.017. तत्र खदिरके पर्वते गुहा, प्रवेश एकधारके तु कीलकाः, वज्रके पक्षिराजेन प्रवेशः/ 292.018. एभिरुपायैस्ते पर्वता अतिक्रमणीयाः, यन्त्राणि च भुङ्क्तव्यानि/ 292.019. अजवक्त्रमेण्ढकः पुरुषो राक्षसरूपी पिङ्गलागुहायां

लालास्रोतसा महानजगरो वेगेन प्रधावति/ 292.020. स ते विक्रमेण हन्तव्यः/ 292.020. अरान्तरगतां नाभीम् यत्र पश्येत्तत्र किटिभकश्च/ 292.022. अयं भुक्तेन बाणेन हन्तव्यो मम कारणात्/ 292.023. यत्र पश्येद्द्वौ मेषौ संघट्टन्तौ परस्परम्/ 292.024. तयोः शृङ्गमेकं भङ्क्त्वा मार्गं प्रतिलप्स्यसे//9//

292.025. आयसौ पुरुशौ दृष्ट्वा शस्त्रपाणी महाभयौ/ 292.026. तयोरेकं पादयित्वा मार्गं प्रतिलप्स्यसे//10//

292.027. संकोचयन्तीं प्रसारयन्तीं राक्षसीमायसं मुखम्/ 292.028. यदा पश्येत्तत्र कीलकं ललाटे तस्या निखानयेत्//11//

292.029. शूलावर्तस्तदा कूपो विलङ्घ्यस्ते षष्टिहस्तकः/ 292.030. हरिपिङ्गलकेशाक्षो दारुणो यत्र राक्षसः//12//

292.031. कार्मुकं मण्डलं कृत्वा हन्तव्यश्च दुरासदः/ 292.032. नद्यश्च बहवस्तार्या नक्रग्रहसमाकुलाः//13//

293.001. <293>रङ्गा पतङ्गा तपनी चित्रा रुदन्ती हसन्ती आशीविषा वेत्रनदी च/ 293.002. रङ्गायां राक्षसीकोपः पतङ्गायाममनुष्यकाः/ 293.003. तपन्त्यां ग्राहबहुलत्वं चित्रायां कामरूपिणः//14//

293.004. रुदन्त्यां किन्नरीचेट्यो हसन्त्यां किन्नरस्नुषा/ 293.005. आशीविषायां नानाविधाः सर्पा वेत्रनद्यां तु शाल्मलिः//15//

293.006. रङ्गायां धैर्यकरणं पतङ्गायां पराक्रमः/ 293.007. तपन्त्यां ग्राहमुखबन्धं चित्रायां विविधगीतम्//16//

293.008. रुदन्त्यां सौमनस्ये समुत्तारम्, हसन्त्यां तूष्णीभावयोगेन, अशीविषायां सर्पविषमन्त्रयोगेन, वेत्रनद्यां तीक्ष्णशस्त्रसम्पातयोगेन समुत्तारः/ 293.009. नदीः समतिक्रम्य पञ्च यक्षशतानि गुल्मकम्/ 293.010. तद्धैर्यमास्थाय विद्राब्यम्/ 293.010. ततो द्रुमस्य किन्नरराजस्य भवनमिति/ 293.010. ततो मनोहरा तम् ऋषिमेवमुक्त्वा पादाभिवन्दनं कृत्वा प्रक्रान्ता//

293.012. यावत्सुधनः कुमारस्तं कर्वटकं संनाम्य गृहीतप्राभृतो हस्तिनापुरमनुप्राप्तः/ 293.012. श्रुत्वा च राजा परां प्रीतिमुपगतः/ 293.013. ततः कुमारो मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य पितुः सकाशं गतः/ 293.013. प्रणामं कृत्वा पुरस्तान्निषण्णः/ 293.014. राज्ञा परमया संतोषणया संभाषितः, उक्तश्च--कुमार, शिवेन त्वमागतह्? देव, तव प्रसादात्कर्वटकः संनामितः, निपका गृहीताः, चिन्तकः स्थापितः/ 293.015. इमे तु करप्रत्ययाः/ 293.016. पण्यागारश्च स्थाप्यतामिति/ 293.017. राजा कथयति--कुमार तिष्ठ, प्राभृतं सहिता एव भोक्ष्यामः/ 293.018. देव गच्छामि, चिरं दृष्टा मे मनोहरा/ 293.018. अलं कुमार अद्य गमनेन/ 293.018. तिष्ठ, श्वो गामिष्यसीति/ 293.019. सो ऽनवबुध्यमान एवमाह--तात, अद्यैव मया अवश्यं गन्तव्यम्/ 293.019. राजा तूष्णीमवस्थितः/ 293.020. ततः कुमारः स्वगृहं गतः/ 293.020. यावत्पश्यति श्रिया वर्जितमन्तःपुरद्वारम्/ 293.020. स चिन्तापरः प्रविश्य मनोहरां न पश्यति/ 293.021. इतश्चामुतश्च संभ्रान्तः शून्यहृदयः शब्दं कर्तुमारब्धह्--मनोहरे मनोहरे इति/ 293.022. यावदन्तःपुरं संनिपतितम्/ 293.022. ताः स्त्रियः क्षेपं कर्तुमारब्धाः/ 293.022. विद्धो ऽसौ हृदयशल्येन सुतरां प्रष्टुमारब्धः/ 293.023. ताभिर्यथाभूतं समाख्यातम्/ 293.023. स शोकेन संप्रमुह्यते/ 293.023. ताः स्त्रियः कथयन्ति--देव, अस्मिन्नन्तःपुरे तत्प्रविशिष्टतराः स्त्रियः सन्ति, किमर्थं शोकः क्रियते? स पितुर् नैर्गुण्यमुपश्रुत्य कृतघ्नतां च, मातुः सकाशमुपसंक्रान्तः/ 293.025. पादयोर् निपत्य कथयति--अम्ब, 293.026. मनोहरां न पश्यामि मनोरथगुणैर्युताम्/ 293.027. साधुरूपसमायुक्ता क्व गता मे मनोहरा//17//

293.028. मनसा संप्रधावामि मनो मे संप्रमुह्यते/ 293.029. हृदयं दह्यते चैव रहितस्य तया भृशम्//18//

293.030. मनोभिरामा च मनोहरा च मनोनुकूला च मनोरतिश्च/

294.001. <294>संतप्तदेहो ऽस्मि मनोहरां विना कुतो ममेदं व्यसनं समागतम्//19// इति/ 294.003. सा कथयति--पुत्र, कृच्छ्रसंकटसम्बाधप्राप्ता मनोहरेति मया प्रतिमुक्ता/ 294.003. अम्ब, यथा कथम्? तया यथावृत्तं विस्तरेण समाख्यातम्/ 294.004. स पितुर् नैर्गुण्यमकृतज्ञतां च ज्ञात्वा कथयति--कुत्र गता कतरेण वा पथेति? सा कथयति-- 294.006. एषो ऽसौ पर्वतशैल ऋषिसंघनिषेवितः/ 294.007. उषितो धर्मराजेन यत्र याता मनोहरा//20// इति/ 294.008. स मनोहरावियोगदुःखार्तः कृच्छ्रं विललाप, करुणं परिदेवते-- 294.009. मनोहरां न पश्यामि मनोरथगुणैर्युताम्/ 294.010. साधुरूपसमायुक्ता क्व गता मे मनोहरा//21//

294.011. मनसा संप्रधावामि मनो मे संप्रमुह्यते/ 294.012. हृदयं दह्यते चैव रहितस्य तया भृशम्//22//

294.013. मनोभिरामा च मनोहरा च मनोनुकूला च मनोरतिश्च/ 294.015. संतप्तदेहो ऽस्मि मनोहरां विना कुतो ममेदं व्यसनं समागतम्//23// इति/ 294.017. ततो मात्रा अभिहितह्--पुत्र, सन्त्यस्मिन्नन्तःपुरे तद्विशिष्टतराः स्त्रियः/ 294.017. किमर्थं शोकस् त्रियत इति? कुमारः कथयति--कुतो मे रतिरनुप्राप्यतामिति? स तया समाश्वास्यमानो ऽपि शोकसंतापसंतप्तस्तस्याः प्रवृत्तिं समन्वेषमाण इतश्चामुतश्च परिभ्रमितुमारब्धः/ 294.019. तस्य बुद्धिरुत्पन्ना--यत एव लब्धस्तमेव तावत्पृच्छामि/ 294.020. स हलकस्य सकाशं गतः पृच्छति--मनोहरा कुतस्त्वया लब्धेति? स कथयति--अमुष्मिन् प्रदेशे ऋषिः प्रतिवसति/ 294.021. तस्याश्रमपदे ब्रह्मसभा नाम पुष्किरिणी/ 294.022. तस्यां स्नातुमवतीर्णा ऋषिव्यपदेशेन लब्धेति/ 294.022. स संलक्षयति--ऋषिरिदानीमभिगन्तव्यः, तस्मात्प्रवृत्तिर्भविष्यतीति/ 294.023. एष च वृत्तान्तो राज्ञा श्रुतह्--मनोहरावियोगात्कुमारो ऽतीव विक्लव इति/ 294.024. ततो राज्ञा अभिहितह्--कुमार, किमसि विक्लवह्? इदानीं तद्विशिष्टतरमन्तःपुरं व्यवस्थापयिष्यामीति/ 294.025. स कथयति--तात, न शक्यं मया तामनानीय अन्तःपुरस्थेन भवितुम्/ 294.026. स राज्ञा बह्वप्युच्यमानो न निवर्तते/ 294.026. ततो राज्ञा नगरप्राकारशृङ्गेष्वारक्षकाः पुरुषाः स्थापिताः, यथा कुमारो न निष्कासतीति/ 294.027. कुमारः कृत्स्नां रात्रिं जागर्तुकामः/ 294.028. उक्तं च--पञ्चेमे रात्र्या अल्पं स्वपन्ति बहु जागार्ति/ 294.028. कतमे पञ्च पुरुषाह्? स्त्रियामवेक्ष्य(पेक्षा?)वान् प्रतिबद्धचित्तः/ 294.029. स्त्रीपुरुष उत्कोशः, ऋणी, चौरसेनापतिः, भिक्षुश्चालब्धवीर्य इति/ 294.030. अथ कुमारस्यैतदभवत्--यदि द्वारेण यास्यामि, राजा द्वारपालकान् रक्षकांश्च दण्डेनोत्सादयिष्यति/ 294.031. यन्न्वहमरक्षितेन पथा गच्छेयमिति/ 294.031. स रात्र्या व्युत्थाय नीलोत्पलमालाबद्धशिरा<295> येन रक्षिणः पुरुषा न सन्ति, तेन तां मालां ध्वजे बद्ध्वा अवतीर्णः/

295.001. चन्द्रश्चोदितः/ 295.002. ततो ऽसौ चन्द्रमवेक्ष्य मनोहराविरहित एवं विललाप-- 295.003. भोः पूर्णचन्द्र रजनीकर तारराज त्वं रोहिणीनयनकान्त सुसार्थवाह/ 295.005. कच्चित्प्रिया मम मनोहरणैकदक्षा दृष्टा त्वया भुवि मनोहरनामधेया//24// इति/ 295.007. अनुभूतपूर्वरतिमनुस्मरञ् जगाम/ 295.007. ददर्श मृगीम्/ 295.007. तामप्युवाच-- 295.008. हे त्वं कुरङ्गि तृणवारिपलाशभक्षे स्वस्त्यस्तु ते चर सुखं न मृगारिरस्मि/ 295.010. दीर्घेक्षणा मृगवधूकमनीयरूपा दृष्टा त्वया मम मनोहरनामधेया//25//

295.012. स तामतिक्रम्य अन्यतमं प्रदेशं गतो ददर्श वनं नानापुष्पफलोपशोभितं भ्रमरैरुपभुज्यमानसारम्/ 295.013. ततो ऽन्यतमं भ्रमरमुवाच-- 295.014. नीलाञ्जनाचलसुवर्ण मधुद्विरेफ वंशान्तराम्बुरुहमध्यकृताधिवास/ 295.016. वर्णाधिमात्रसदृशायतकेशहस्ता दृष्टा त्वया मम मनोहरनामधेया//26//

295.018. तस्मादपि प्रदेशादतिक्रान्तः पश्यत्याशीविषम्/ 295.018. दृष्ट्वा चाह-- 295.019. भोः कृष्णसर्प तनुपल्लवलोलजिह्व वक्त्रान्तरोत्पतितधूमकलापवक्त्र/ 295.021. रागाग्निना तव समो न विषाग्निरुग्रो दृष्टा त्वया मम मनोहरनामधेया//27//

295.023. तमपि प्रदेशं समतिक्रान्तो ददर्शापरं कोकिलाभिनादितम्/ 295.023. दृष्ट्वा च पुनस्तं कोकिलमुवाच-- 295.025. भोः कोकिलोत्तम वनान्तरवृक्षवासिन् नारी मनोहर पतत्रिगणस्य राजन्/ 295.027. नीलोत्पलामकसमायतचारुनेत्रा दृष्टा त्वया मम मनोहरनामधेया//28//

295.029. तमपि प्रदेशं समतिक्रान्तो ददर्शाशोकवृक्षं सर्वपरिफुल्लम्/ 295.030. मङ्गल्यनामान्तरनामयुक्त सर्वद्रुमाणामधिराजतुल्य/

296.001. <296>मनोहराशोक विभूर्च्छितं माम् एषो ऽञ्जलिस्ते कुरु वीतशोकम्//29//

296.003. स एवं विक्लवो ऽनुपूर्वेण तस्य ऋषेराश्रमपदमनुप्राप्तः/ 296.003. स तम् ऋषिं सविनयं प्रणिपत्योवाच-- 296.005. चीराजिनाम्बरधर क्षमया विशिष्ट मूलाङ्कुरामलकबिल्वकपित्थभक्त/ 296.007. वन्दे ऋषे नतशिरा वद मे लघु त्वं दृष्टा त्वया मम मनोहरनामधेया//30//

296.009. ततः स ऋषिः सुधनं कुमारं स्वागतवचनासनदानक्रियादिपुरःसरः प्रतिसंमोद्य उवाच-- 296.011. दृष्टा सा परिपूर्णचन्द्रवदना नीलोत्पलाभास्वरा रूपेण प्रियदर्शना सुबदना नीलञ्चतभ्रूलता/ 296.013. त्वं स्वस्थो भुवि भुज्यतां हि विविधं मूलं फलं च प्रभो पञ्चात्स्वस्ति गमिष्यसीति मनसा नात्रास्ति मे संशयः//31//

296.015. इदं ह्यवोचद्वचनं च सुभ्रूः कुमार तृष्णा त्वयि बाधते मे/ 296.017. महच्च दुःखं वसतां वनेषु यातां रमां द्रक्ष्यसि निष्चयेन//32// इति/ 296.019. इयं च तया अङ्गुलिमुद्रिका दत्ता/ 296.019. कथयति च-- कुमार, विषमाः पन्थानो दुर्गमाः/ 296.020. खेदमापत्स्यसे, निवर्तस्वेति/ 296.020. यदि च निवार्यमाणो न तिष्ठेत्, तस्य मार्गमुपदेष्टुमर्हसि/ 296.021. कुमार, इदं च तया समाख्यातम्--उत्तरे दिग्भागे त्रयः कालपर्वताः, तानतिक्रम्य अपरे त्रयः, तानप्यतिक्रम्य हिमवान् पर्वतराजः/ 296.022. तत्प्रदेशेन त्वया इमानि भैषज्यानि समुदानेतव्यानि--तद्यथा सूदया नामौषधिस्तया घृतं पक्त्वा पातव्यम्/ 296.023. तेन च ते न तृषा न बुभुक्षा, स्मृतिबलं च वर्धयति/ 296.024. वानरः समुदानेतव्यः, मन्त्रमध्येतव्यम्, सशरं धनुर्ग्रहीतव्यम्, मणयो ऽवभासात्मकाह् अगदो विषघातको ऽयस्कीलास्त्रयो वीणा च/ 296.026. हिमवतः पर्वराजस्योत्तरेणोत्कीलकः पर्वतः/ 296.026. ततः कूलको जलपथः खदिरक एकधारको वज्रकः कामरूपी/ 296.027. उत्कीलक एरावतको ऽधोबाणः प्रमोक्षक एते पर्वताः/ 296.027. सर्वे ते समतिक्रमणीयाः/ 296.028. तत्र खदिरके पर्वते गुहा, प्रवेश एकधारके तु कोलकाः, वज्रके पक्षिराजेन प्रवेशः/ 296.029. एभिरुपायैस्ते सर्वे पर्वताः समतिक्रमणीयाः, यन्त्राणि च भङ्क्तव्यानि/ 296.029. अजवक्त्रो मेण्ढकः पुरुषो राक्षसीरूपी पिङ्गलायां गुहायां लालास्रोतसा महता अजगरो वेगेन प्रधावति/ 296.031. स ते विक्रमेण हन्तव्यः/ 296.031. अरान्तरगतां नाभीम् यत्र पश्येत्तत्र किटिभकश्च/

297.001. <297>अयं मुक्तेन बाणेन हन्तव्यो मम कारणात्/ 297.002. यत्र पश्येद्द्वौ मेषौ संघट्टन्तौ परस्परम्/ 297.003. तयोः शृङ्गमेकं भङ्क्त्वा भार्गं प्रतिलप्स्यसे//33//

297.004. आयसौ पुरुषौ दृष्ट्वा शस्त्रपाणी महाभयौ/ 297.005. तयोरेकं ताडयित्वा मार्गं प्रतिलप्स्यसे//34//

297.006. संकोचयन्तीं प्रसारयन्तीं राक्षसीमायसं सुखम्/ 297.007. यदा पश्येत्तदा कीलं ललाटो तस्या निखानयेत्//35//

297.008. शूलावर्तस्तदा कूपो विलङ्घ्यस्ते षष्टिहस्तकः/ 297.009. हरिपिङ्गलकेशाक्षो दारुणो यक्षराक्षसः//36//

297.010. कार्मुकं मण्डलं कृत्वा हन्तव्यश्च दुरासदः/ 297.011. नद्यश्च बहवस्तार्या नक्रग्रहसमाकुलाः//37//

297.012. रङ्गा पतङ्गा तपनी चित्रा रुदन्ती हसन्ती आशीविषा वेत्रनदी च/ 297.013. रङ्गायां राक्षसीकोपः पतङ्गायाममानुषाः/ 297.014. तपन्त्यां ग्राहबहुत्वं चित्रायां कामरूपिणः//38//

297.015. रुदन्त्यां किन्नरीचेट्यो हसन्त्यां किन्नरीस्नुषा/ 297.016. आशीविषायां नानाविधाः सर्पा वेत्रनद्यां तु शाल्मलिः//39//

297.017. रङ्गायां धैर्यकरणं पतङ्गायां पराक्रमः/ 297.018. तपन्त्यां ग्राहमुखबन्धश्चित्रायां विविधं गीतम्//40//

297.019. रुदन्त्यां सौमनस्येन समुत्तारः/ 297.019. हसन्त्यां तूष्णीभावेन, आशीविषायां सर्वविषमन्त्रप्रयोगेण समुत्तारः, वेत्रनद्यां तीक्ष्णशस्त्रसम्पातयोगेन समुत्तारः/ 297.020. नदीमतिक्रम्य पञ्च यक्षशतानि गुल्मकस्थानम्/ 297.021. तद्धैर्यमास्थाय विद्राव्यम्/ 297.021. ततो द्रुमस्य किन्नरराजस्य भवनमिति//

297.022. ततः सुधनः कुमारो यथोपदिष्टानौषधिमन्त्रागदप्रयोगान् समुदानीय तस्य ऋषेः पादाभिवन्दनं कृत्वा प्रक्रान्तः/ 297.023. ततस्तेन यथोपदिष्टाः सर्वे समुदानीताः स्थापवित्वा वानरम्/ 297.024. ततस्तानादाय पुनरपि तस्य ऋषेः सकाशमुपसंक्रान्तः/ 297.024. उक्तश्च--अलं कुमार, किमनेन व्यवसायेन? किं मनोहरया? त्वमेकाकी असहायः शिरीरसंशयमवप्स्यसीति/ 297.025. कुमारः प्राह--महर्षे, अवश्यमेवाहं प्रयास्यामीति/ 297.026. कुतह्? 297.027. चन्द्रस्य खे विचरतः क्व सहायभावो दंष्ट्राबलेन बलिनश्च मृगाधिपस्य/ 297.029. अग्नेश्च दावदहने क्व सहायभावह् अस्मद्विधस्य च सहायबलेन किं स्यात्//41//

298.001. <298>किं भो महार्णवजलं न विगाहितव्यं किं सर्पदष्ट इति नैव चिकित्सनीयः//

298.003. वीर्यं भजेत्सुमहदूर्जितसत्त्वदृष्टम् यत्ने कृते यदि न सिद्ध्यति को ऽत्र दोषः//42// इति/ 298.005. ततः सुधनः कुमारो मनोहरोपदिष्टेन संप्रस्थितः/ 298.005. अनुपूर्वेण पर्वतनदीगुहाप्रपातादीनि भैषज्यमन्त्रागदप्रयोगेण विनिर्जित्य द्रुमस्य किन्नरराजस्य भवनसमीपं गतः/ 298.007. कुमारो ऽपश्यन्नगरमदूरं श्रीमदुद्यानोपशोभितं नानापुष्पफलोपेतं नानाविहगसेवितं तडागदीर्घिकावापिकिन्नरैः समुपावृतम्/ 298.008. किन्नरीस्तत्र चापश्यत् पानीयार्थमुपगताः/ 298.008. ततस्ताः सुधनकुमारेणाभिहिताह्--किमनेन बहुना पानीयेन क्रियत इति? ताः कथयन्ति--अस्ति द्रुमस्य किन्नरराजस्य दुहिता मनोहरा नाम/ 298.010. सा मनुष्यहस्तगता बभूव/ 298.010. तस्याः स मनुष्यगन्धो नश्यति/ 298.011. सुधनः कुमारः पृच्छति--किमेते घटाः समस्ताः सर्वे तस्या उपरि निपात्यन्ते, आहोस्विदनुपूर्वेणेति? ताः कथयन्ति--अनुपूर्व्या/ 298.012. स संलक्षयति--शोभनो ऽयमुपायः/ 298.013. इमामङ्गुलिमुद्रामेकस्मिन् घटे प्रक्षिपामीति/ 298.013. तेनैकस्याः किन्नर्या घटे ऽनालक्षितं प्रक्षिप्ता/ 298.014. सा च किन्नरी अभिहिता--अनेन त्वया घटेन मनोहरा तत्प्रथमतरं स्नापयितव्या/ 298.014. सा संलक्षयति--नूनमत्र कार्येण भवितव्यम्/ 298.015. ततस्तयासौ घटः प्रथमतरं मनोहराया मूर्ध्नि निपातितो यावदङ्गुलिमुद्रा उत्सङ्गे निपतिता/ 298.016. सा मनोहरया प्रत्यभिज्ञाता/ 298.016. ततः किन्नरीं पृच्छति--मा तत्र कश्चिन्मनुष्यो ऽभ्यागतह्? सा आह--उभ्याग्तः/ 298.017. गच्छ, एनं प्रच्छन्नं प्रवेशय/ 298.018. तया प्रवेशितः, सुगुप्ते प्रदेशे स्थापितः/

298.018. ततो मनोहरा पितुः पादयोर् निपत्य कथयति--तात, यद्यसौ सुधनः कुमार आगच्छेत्, येनाहं हृता, तस्य त्वं किं कुर्याह्? स कथयति--तमहं खण्डशतं कृत्वा चतसृषु शिक्षु क्षिपेयम्/ 298.020. मनुष्यो ऽसौ, किं तेनेति/ 298.020. मनोहरा कथयति--तात, मनुष्यभूतस्य कुत इहागमनम्? अहमेवं ब्रवीमीति/ 298.021. ततो द्रुमस्य किन्नरराजस्य पर्यवस्थानो विगतः/ 298.022. ततो विगतपर्यवस्थानः कथयति--यद्यसौ कुमार आगच्छेत्, तस्याहं त्वां सर्वालंकारविभूषितां प्रभूतचित्रोपकरणैः किन्नरीसहस्रपरिवृतां भार्यार्थं दद्यामिति/ 298.024. ततो मनोहरया हृष्टतुष्टप्रमुदितया सुधनं कुमारो दिव्यालंकारविभूषितो द्रुमस्य किन्नरराजस्योपदर्शितः/ 298.025. ततो द्रुमः किन्न्नरराजः सुधनं कुमारं ददर्श अभिरूपं दर्शनीयं प्रसादिकं परमया शुभवर्णपुष्कलतया समन्वागतम्/ 298.026. दृष्ट्वा च पुनः परं विस्मयमुपगतः/ 298.027. ततस्तस्य जिज्ञासां कर्तुकामेन सौवर्णाः स्तम्भा उच्छ्रिताः, सप्त तालाः, सप्त भेर्यः, सप्त सूकराः/ 298.028. आह च-- 298.029. त्वया कान्त्या जितास्तावदेते किन्नरदारकाः/ 298.030. संदर्शितप्रभावस्तु दिव्यसम्बन्धमर्हसि//43//

298.031. अत्यायतं शरवणं कृत्वोद्धृत्य शरं क्षणात्/ 298.032. व्युप्तमन्यूनमुच्चित्य पुनर्देहि तिलाटकम्//44//

299.001. <299>संदर्शय धनुर्वेदे दृटलक्षादिकौशलम्/ 299.002. ततः कीर्तिपताकेयं तवायत्ता मनोहरा//45//

299.003. सुधनकुमारो बोधिसत्त्वः/ 299.003. कुशलाश्च भवन्ति बोधिसत्त्वास्तेषु शिल्पस्थानकर्मस्थानेषु/ 299.004. देवताश्चैषामौत्सुक्यमापत्स्यन्ते अविघ्नभावाय/ 299.004. ततो बोधिसत्त्वो नृत्तगीतवीणापणवसुघोषकवल्लरीमृदङ्गादिनानाविधेन दैवतोपसंहृतेन वादित्रविशेषेण समन्तादापूर्यमाणे ऽनेकैः किन्नरसहस्रैः पतिवृतः/ 299.007. शतक्रतुसमादिष्टैर्यक्षैः सूकररूपिभिः/ 299.008. उत्पाटिते शरवने समे व्युप्तं तिलाडकम्//46//

299.009. एकीकृतं समुच्चित्य शक्रसृष्टैः पिपीलकैः/ 299.010. कुमारः किन्नरेन्द्राय विस्मिताय न्यवेदयत्//47//

299.011. नीलोत्पलदलाभेनासिना गृहीतेन पश्यतो द्रुमस्य किन्नरराजस्य सौवर्णस्तम्भसमीपं गत्वा तान् स्तम्भान् कदलीच्छेदेन खण्डखण्डं छेत्तुमारब्धः/ 299.012. ततस्तांस् तिलशो ऽवकीर्य सप्त तालान् सप्त भेरीः सप्त च सूकरान् बाणेन विध्य सुमेरुवदकम्प्यो ऽवस्थितः/ 299.013. ततो गगनतलस्थाभिर्देवताभिश्च किन्नरशतसहस्रैर्हाहाकारकिलिकिलाप्रक्ष्वेडोच्चैर् नादो मुक्तः, यं दृष्ट्वा च किन्नरराजः परं विस्मयमुपगतः/ 299.015. ततः किन्नरीसहस्रस्य मनोहरासमानरूपस्य मध्ये मनोहरां स्थापयित्वा सुधनः कुमारो ऽभिहितह्--एहि कुमार, प्रत्यभिजानासि मनोहरामिति? ततः सुधनः कुमारस्तां प्रत्यभिज्ञाय गाथाभिगीतेनोक्तवान्-- 299.018. यथा द्रुमस्य दुहिता ममेह त्वं मनोहरा/ 299.019. शीघ्रमेतेन सत्येन पदं व्रज मनोहरे//48//

299.020. ततः सा द्रुतपदमभिक्रान्ता/ 299.020. किन्नराः कथयन्ति--देव, अयं सुधनः कुमारो बलवीर्यपराक्रमसमन्वितो मनोहरायाः प्रतिरूपः/ 299.021. किमर्थं विप्रलभ्य? दीयतामस्य मनोहरेति/ 299.022. ततो द्रुमः किन्नरराजः किन्नरगणेन संवर्णितः सुधनं किन्नराभिमेतेन महता सत्कारेण पुरस्कृत्य मनोहरां दिव्यालंकारविभूषितां वामेन पाणिना गृहीत्वा दक्षिणेन सौवर्णभृङ्गारं सुधनं कुमारमभिहितह्--कुमार, एषा ते मनोहरा किन्नरीपतिवृता भार्यार्थाय दत्ता/ 299.024. अपरिचिता मानुषाः, यथैनां न परित्यक्षसीति/ 299.025. परं तातेति सुधनः कुमारो द्रुमस्य किन्नरराजस्य प्रतिश्रुत्य किन्नरभवनस्थो मनोहरया सार्धं निष्पुरुषेण तूर्येण क्रीडते रमते परिचारयति/ 299.027. सो ऽपरेण समयेन स्वदेशमनुस्मृत्य मातापितृवियोगजेन दुःखेनात्याहतो मनोहराया निवेदयति--मातापितृवियोगजं मे दुःखं बाधत इति/ 299.028. ततो मनोहरया एष वृत्तान्तो विस्तरेण पितुर् निवेदितः/ 299.029. स कथयति--गच्छ कुमारेण सार्धम्/ 299.029. अपक्रान्तया ते भवितव्यम्/ 299.029. विप्रलम्भका मनुष्याः/ 299.030. ततो द्रुमेण किन्नरराजेन प्रभूतं मणिमुक्तासुवर्णादीन् दत्त्वा अनुप्रेषितः/ 299.030. स मनोहरया सार्धमुपरिविहायसा किन्नरखगपथेन संप्रस्थितः/ 299.031. अनुपूर्वेण हस्तिनापुरनगरमनुप्राप्तह्<300>/

300.001. ततो हस्तिनापुरं नगरं नानामनोहरेण सुरभिना गन्धविशेषेण सर्वा दिगामोदितम्/ 300.002. श्रुत्वा धनेन राज्ञा आनन्दभेर्यस्ताडिताः, सर्वं च तन्नगरमपगतपाषाणशर्करकठल्लं कारितम्/ 300.003. चन्दनवारिषिक्तमामुक्तपट्टदामकलापसमुच्छ्रितध्वजपताकं सुरभिधूपघटिकोपनिबद्धं नानापुष्पावकीर्णरमणीयम्/ 300.004. ततः कुमारो ऽनेकनरवरसहस्रपरिवृतो मनोहरया सार्धं हस्तिनापुरं नगरं प्रविष्टः/ 300.005. ततो मार्गश्रमं प्रतिविनोद्य विविधानि रत्नान्यादाय पितुः सकाशमुपसंक्रान्तः/ 300.006. पित्रा कण्ठे परिष्वक्तः/ 300.006. पार्श्वे राजासने निषण्णः/ 300.006. किन्नरनगरगमनागमनं च विस्तरेण समाख्यातम्/ 300.007. ततो धनेन राज्ञा अतिबलवीर्यपराक्रम इति विदित्वा राज्याभिषेकेणाभिषिक्तः/ 300.008. सुधनः कुमारः संलक्षयति--यन्मम मनोहरया सार्धं समागमः संवृत्तो राज्याभिषेकश्चानुप्राप्तः, तत्पूर्वकृतहेतुविशेषात्/ 300.009. यन्न्वहमिदानीं दानानि दद्याम्, पुण्यानि कुर्यामिति/ 300.010. तेन हस्तिनापुरे नगरे द्वादश वर्षाणि निर्गटो यज्ञ इष्टः//

300.011. स्यात्खलु ते महाराज अन्यः स तेन कालेन समयेन सुधनः कुमारो वेति? न खल्वेवं द्रष्टव्यम्/ 300.012. अपि त्वहमेव तेन कालेन तेन समयेन बोधिसत्त्वचर्यायां वर्तमानः सुधनो नाम राजा बभूव/ 300.013. यन्मया मनोहरानिमित्तं बलवीर्यपराक्रमो दर्शितः, द्वादश वर्षाणि निरर्गटो यज्ञ इष्टः, न तेन मया अनुत्तरा सम्यक्सम्बोधिरधिगता, किं तु तद्दानं तच्च वीर्यमनुत्तरायाः सम्यक्सम्बोदेर्हेतुमात्रकं प्रत्ययमात्रकं संभारमात्रकम्//

300.016. इत्यवोचद्भगवान्/ 300.016. आत्तमनसस्ते च सर्वे लोका भगवतो भाषितमभ्यनन्दन्//

300.017. इति सुधनकुमारावदानं समाप्तम्//

********** अवदान 31 **********

301.001. दिव्31 तोयिकामहावदानम्/

301.002. तत्र भगव्बानायुष्मन्तमामन्त्रयते--स्म आगमय आनन्द येन श्राअवस्तीति/ 301.002. एवं भदन्तेत्यायुच्मानानन्दो भगवतः प्रत्यश्रौषीत्/ 301.003. अथ भगवान् येन श्रावस्ती तेन चारिकां प्रक्रान्तः/ 301.004. यावदन्यतमस्मिन् प्रदेशे ब्राह्मणश्छिन्नभक्तो हलं वाहयति, तस्यार्थाय दारिका पेयामादाय गता/ 301.005. भगवांश्च प्रदेशमनुप्राप्तः/ 301.005. ददर्श स ब्राह्मणो बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्चणैः समलंकृतमशीत्यानुव्यञ्जनैर्विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गममिव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकम्/ 301.007. सहदर्शनाच्चास्य भगवति प्रसाद उत्पन्नः/ 301.008. न तथा द्वादशवर्षाभ्यस्तः शमथश्चत्तस्य कल्यतां जनयति, अपुत्रस्य वा पुत्रप्रतिलम्भः, दरिद्रस्य वा निधिदर्शनम्, राज्याभिनन्दनो वा राज्याभिषेकः, यथोपचितकुशलमूलस्य सत्त्वस्य तत्प्रथमतो बुद्धदर्शनम्/ 301.010. स तां पेयामादाय लघुलध्वेव येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः/ 301.011. उपसंक्रम्य भगवन्तमेतदवोचत्--इयं भो गौतम पेया/ 301.011. यद्यस्ति ममान्तिके ऽनुकम्पा, पिबेद्भगवान् गौतमः पेयामिति/ 301.012. ततो भगवता ब्राह्मणस्य जीर्णकूपो दर्शितह्--सचेत्ते ब्राह्मण परित्यक्ता, अस्मिञ् जीर्णकूपे प्रक्षिपेति/ 301.013. तेन तस्मिञ् जीर्णकूपे प्रक्षिप्ता/ 301.013. स जीर्णकूपो वाप्यायमानः पेयापूर्णः, यथापि तद्बुद्धानां बुद्धानुभावेन देवतानां च देवतानुभावेन/ 301.014. ततो भगवता स ब्राह्मणो ऽभिहितह्--चारय महाब्राह्मण पेयामिति/ 301.015. स चारयितुमारब्धः/ 301.015. भगवता तथा अधिष्ठिता यथा