यशोधराचरित

दवुल्देण ज्ञानेश्वर महास्थविर: यशोधराचरित

श्री सिद्धार्थः कपिलनगरे बोधिसत्त्वः सपुत्रां देवीं त्यक्त्वा सकलविभवं चक्रवर्तिश्रियं च । मास्य् आषाढे विरतमनसा पूर्णिमायां निशीथे निश्चक्राम श्रमणपदभृन् मोक्षम् अन्वेष्टुकामः ॥ यश्o_1 ॥

अथ प्रभाते शयनात् समुत्थिता सुतेन सार्धं महिषी यशोधरा । दिदृक्षया स्वामिवरस्य सत्वरं गताविदूरे शयनीयमन्दिरम् ॥ यश्o_2 ॥

यथा पुरे वञ्चयितुं स मे पती रहोगतः कुत्र चिद् एव गूढवान् । विचिन्त्य सौधे ऽन्तरबाहिरं भृशं परीक्ष्यमाणापि ददर्श नैव तम् ॥ यश्o_3 ॥

दधाव तस्मात् सचिवस्य मन्दिरं गवाक्षम् उद्घाट्य द्रुतं द्रुतं शुचा । कपाटम् आहत्य दृढं मुहुर् मुहुर् व्यरीरवच् छन्न भवन् भवन्न् इति ॥ यश्o_4 ॥

अपेक्ष्य किं चित् क्वणम् अन्तराद् गृहे व्यतिष्ठताल्पं प्रतिहारसन्निधौ । विचारभङ्गाच् छ्वसती च पाणिना प्रताडयाम् आस कपोलयुग्मकम् ॥ यश्o_5 ॥

ततो गता सा नृपमन्दुरालयं तुरङ्गमं नात्र ददर्श कन्थकम् । कुतो ययौ किं रहसा स वल्लभो वितर्कयन्तीति बभूव मूर्छिता ॥ यश्o_6 ॥

विचिन्त्य यत् किं चिद् इतस् ततः शिरश् चचाल जघ्रौ च मुखे सुतस्य सा । भुजातपत्रेण विलोचनद्वयान् न्यवारयत् सा स्रवदश्रुशीकरम् ॥ यश्o_7 ॥

अशक्नुवन्ती नितरां समुद्गमां मनोव्यथां सोढुम् उदग्रमन्युना । पतिप्रदत्तं मणिकण्ठभूषणं प्रवालमालाम् अपि कुण्डलद्वयम् ॥ यश्o_8 ॥

ललाटिकां हेममयाङ्गुलीयकं हिरण्यसूत्रेण निबद्धमेखलाम् । विमुच्य शीर्षाभरणं च कङ्कणे ससर्ज धिग् धिग् वदती ससम्भ्रमम् ॥ यश्o_9 ॥

अतीतडत् पादतलेन भूतलं जजृम्भ ऊर्ध्वं विचकर्ष मूर्धजम् । जजल्प वाक्यं विगतार्थम् आकुलं रुराव भीतेव रुरोद गद्गदम् ॥ यश्o_10 ॥

निवेश्य बालं शयने पुनः पुनः समुत्क्षिपन्ती युगपत् करद्वयम् । विकम्प्य शीर्षं च यथा विचेतना जुघोष शश्वास पपात विव्यथे ॥ यश्o_11 ॥

निपीड्यमानापि बुभुक्षयानिशं न भोजनं भोक्तुम् इयेष किं चन । तृषातुरा नोदकबिन्दुम् अप्य् असौ पपौ च काये ऽप्य् बभूव वेपथुः ॥ यश्o_12 ॥

निहन्यते धीस्मृतिशक्तिधीरता शरीरवर्णं बलम् इन्द्रियेष्व् अपि । विनश्यते जीवम् अनुक्रमेण च दुरन्ततेयं प्रियविप्रयोगता ॥ यश्o_13 ॥

निषद्य भूम्यां विनतार्धविग्रहा शिरश् च पाणिद्वयम् अङ्कमस्तके । निवेश्य किं चित् परिणम्य कंधरं ममज्ज चिन्ताजलधाव् अपाश्रये ॥ यश्o_14 ॥

यशोधराया अवमाननक्रिया असह्य सिद्धार्थकुमार एककः । निवासम् उत्सृज्य गतो नु काननम् इति प्रवादो ऽपि भवेद् अहो मम ॥ यश्o_15 ॥

यद् अस्ति कार्यं त्रिषु मन्दिरेषु तच् चकार कार्यक्षमसेविका यथा । गतौ स्थितौ वा शयने च विप्रियं कदा चनाहं न चकार किं चन ॥ यश्o_16 ॥

विचिन्तयन्ती सहसागतापदं प्रगम्य देवायतनं प्रियं प्रति । सुगन्धिपुस्पैर् अपि धूमदीपकैर् अपूपुजद् देवगणं सगौरवम् ॥ यश्o_17 ॥

भुजद्वयं मूर्ध्नि निवेश्य शोकिनी विलोक्य देवप्रतिमाननश्रियम् । प्रणम्य भक्त्या परिशुद्धचेतसा ययाच देवान् इति विप्रयोगतः ॥ यश्o_18 ॥

त्रिलोकसर्गस्थितिनाशहेतवः चतुर्मुखश्रीपतिचन्द्रशेखराः । महानुभावा जगदीश्वराः सुराः सुदुःखितायै शरणं भवन्तु मे ॥ यश्o_19 ॥

विधाय याच्ञाम् इति देवहस्तयोर् उपायनीकृत्य बबन्ध कार्षिकौ । उपाहरन् मिष्टनवाम्बुपायसं सितांशुकं स्वर्णमयीं च पुत्रिकाम् ॥ यश्o_20 ॥

प्रमोदम् आपादयितुं सुरेश्वरांश् चकार घण्टानिनदं च भूसुरान् । अजीजपद् देवगिरा च संस्तवान् ननाम भूमाव् असकृत् निपत्य सा ॥ यश्o_21 ॥

पुरे वने संवसथे ऽपि वल्लभो वसेद् धि कस्मिन्न् इति दिव्याचक्षुषा । विलोक्य गेहं विनिवर्तयन्तु तं दिवौकसः प्रार्थयतैव सा पुनः ॥ यश्o_22 ॥

निरीक्ष्य जिह्मानिमिषेण चक्षुषा निहत्य गाढं चरणं भुवस् तले । मुहुर् मुहुर् दंशितकोमलाधरा प्रकर्षम् उत्क्षिप्य विकम्प्य तर्जनीम् ॥ यश्o_23 ॥

अरे-त्वयार्यस्य गृहाभिनिष्क्रमः श्रुतो न दृष्टः वद किं निराकुलम् । इति प्रतीहारभटं रुषोच्चकै रवेण पप्रच्छ सबाष्पलोचना ॥ यश्o_24 ॥

भवान् स आर्ये नृपवंशशेखरो मया न दृष्टः प्रतिहारम् आगतः । वराङ्गनाभिः सह केलिकानने गते निशीथे ऽरमतेति मे श्रुतम् ॥ यश्o_25 ॥

अवीतरागो ननु राजनन्दनो ववाञ्छ तस्मान् ननु नूतनप्रियाम् । मिथः स कां चित् परिणीय नाटिकां बहिर् गतो ऽद्धेति वितर्कयाम्य् अहम् ॥ यश्o_26 ॥

पुरा हि मन्धात्वभिधो महायशाः स सार्वभौमो ऽपि सुराङ्गनागणे । कृतानुरागो परिवर्ज्य मानुषीं श्रियं प्रपेदे नु दिवौकसां पुरम् ॥ यश्o_27 ॥

मनोऽभिरामं सुरसुन्दरीगणं विहाय विन्ध्यावनतापसाश्रमे । अगस्तिपत्नीं परिरभ्य तापसीं ललास रन्तुं निशि पाकशासनः ॥ यश्o_28 ॥

प्रतीतलङ्काविजिते ऽग्रभूपतिर् दशाननो दण्डककाननं गतः । विगृह्य सीतां जनकात्मजाम् अपि निजप्रियावद् व्यदधात् तदात्मसात् ॥ यश्o_29 ॥

महेश्वरश् चापि पुरा तपश् चरन्न् उमामहिष्या सह कलिकानने । अपास्य सातत्यसमाधिभावनं व्यरीरमच् चाजनयत् सुतौ ननु ॥ यश्o_30 ॥

शुचाकुलां सान्त्वयितुं वधूत्तमाम् इति प्रतीहार उरःस्थले ऽञ्जलिम् । विधाय वल्गुध्वनिनानुकम्पया नतेन मूर्ध्ना वचसा व्यजिज्ञपत् ॥ यश्o_31 ॥

अरे-त्वम् एतर्हि भवन्तम् उत्तमं गृहे बहिर् वोपवने ऽपि कुत्र चित् । अहर्मुखे किं निशि वा ददर्शिथ व्यपृच्छद् इत्थं निजसेविकां रुषा ॥ यश्o_32 ॥

निधाय वामेतरजानुमण्डलं क्षितौ भुजौ चापि ललाटमस्तके । नतार्धकायं निजगाद सेविका श्रुतं च दृष्टं न न वेद्मि किं चन ॥ यश्o_33 ॥

अतः-परं हर्म्यम् उपेयुषी सती प्रमार्ज्य निस्यन्दजलं विलोचने । अरे-किम् आर्यो ऽत्र समागतो न वा व्यपृच्छद् अन्तःपुरपालपण्डकम् ॥ यश्o_34 ॥

प्रशस्यरूपेण गिरा च वल्गुना श्रिया ऽपि धृत्या तव कक्षम् आगताः । महोत्तमे सर्वजनेन मानिता भवन्ति तस्य त्रितयाः प्रियाङ्गनाः ॥ यश्o_35 ॥

मनोऽभिरामा भवती च भारती तथैव लक्ष्मीर् इति ताः प्रियाङ्गनाः । सदैव ताभी रमते कुमारकः कदा चिद् अन्यत्र मनो ऽस्य नो रजेत् ॥ यश्o_36 ॥

जुगुप्सिते सत्पुरुषैर् मनस्विभिः सदोषकामे विमुखो नु ते पतिः । ततो ऽस्य शुद्धान्तगतिः कदा चन श्रुता न दृष्टा न दिवा वा निशि ॥ यश्o_37 ॥

तपोधनानां समताम् उपेयिवान् रतिं न कुर्यात् स भवत्रये क्व चित् । अमेध्यगेहेन समे ऽवरोधने कथं विधत्ते रतिम् एष ते पतिः ॥ यश्o_38 ॥

असाध्यरोगायतने सुखेतरे बुभुक्षया नित्यनिपीडितोदरे । अतर्पणीये विविधान्नपानकैः स्पृहां न देहे प्रकरोति पण्डितः ॥ यश्o_39 ॥

विकीर्णघर्मोदकविप्रुषि त्वचि विचित्रवर्णं शमलेन संस्कृते । शरीर आलोक्य जनो विनश्यते पतङ्गवद् दीपशिखोज्ज्वलप्रभाम् ॥ यश्o_40 ॥

ततो नृपान्तःपुरपालकोदिते कृतावधाना वचने यशोधरा । दिवौकसां नन्दनकाननोपमं जगाम राजोपवनं चलात्मना ॥ यश्o_41 ॥

अथाभिरामोपवनस्य रक्षकः पुरः प्रगम्योरसि बद्धपाणिना । किमर्थम् आर्ये ऽत्र समागतिस् तव भवामि जिज्ञासुर् इति न्यवेदयत् ॥ यश्o_42 ॥

सखे ममार्यो रहसारुणोदये समागतो वात्र न किं समागतः । किम् अत्र दृष्टः स न वा श्रुतस् त्वया विचिन्त्य सम्यग् वद मां यथातथम् ॥ यश्o_43 ॥

गतस्पृहः पञ्चसु कामवस्तुषु स आर्यपुत्रो विजितेन्द्रियो भवेत् । ततो ऽभिरामोपवनं समागमो न दृष्ट आर्ये न हि वा श्रुतो मया ॥ यश्o_44 ॥

विधित्समानो ऽभ्युदयं जगत्त्रये दिवौकसानाम् अधिगम्य याचनम् । दिवो ऽवतीर्णो ननु पुण्यतेजसा मनुष्यजन्मन्य् अजनिष्ट स प्रभुः ॥ यश्o_45 ॥

महामहे सत्य् असितर्षिर् ईयिवान् दिवं किम् इत्य् अस्य विमृश्य कारणम् । स्वमित्रशुद्धोदनभूपतेः सुतो ऽजनीति हर्षात् तम् अवेक्षितुं ययौ ॥ यश्o_46 ॥

ततो ऽसितर्षिर् नृपसौधम् आगतः कुमारकं वीक्ष्य सपुण्यसम्पदम् । अतीन्द्रियज्ञानमयेन चक्षुषा परीक्षमाणो ऽस्य शरीरलक्षणम् ॥ यश्o_47 ॥

जगाद वाक्यं शिशुर् एष पुण्यवान् भवेद् धि बुद्धो हतमारबन्धनः । प्रतारयेत् सर्वनरामरासुरान् अपारसंसारमहार्णवाद् इति ॥ यश्o_48 ॥

द्विजेषु पञ्चस्व् अथ देहलक्षणं परीक्ष्य कौण्डण्यबुधो ऽब्रवीद् इति । विनश्य तृष्णादिमलान्य् अयं शिशुर् अनुत्तरं बुद्धपदं गमिष्यति ॥ यश्o_49 ॥

तदा प्रसूतक्षण एव लुम्बिनी- वने स सप्ताम्बुजमूर्ध्न्य् अभिव्रजन् । अभीतनादं न्यनदज् जगत्त्रये भवेयम् अग्रस् त्व् इति सिंहपोतवत् ॥ यश्o_50 ॥

भ्रमद्द्विरेफश्रुतिरम्यनिस्वनः सुगन्धिनः पुष्पपरागराशिना । तरंगिणीशीकरमिश्रमारुतो ववौ समन्ताद् विपिने शनैः तदा ॥ यश्o_51 ॥

महात्मनस् तस्य परार्ध्यजन्मनि वसुंधराया निधयः समुद्गताः । धराङ्गना तर्ह्य् अतिमात्रमोदिता सविस्मयां सिद्धिम् अदर्शयद् भुवि ॥ यश्o_52 ॥

ततः परं लुम्बिनिकाननाद् गृहं विचित्रजाम्बूनदबिम्बसंनिभम् । कुमारकं तौ पितरौ सवत्सलौ सबन्धुवर्गं परिवार्य निन्यतुः ॥ यश्o_53 ॥

गुरुप्रदिष्टं विधिवद् गुरुप्रियः समस्तविद्यासमयं च दर्शनम् । भवे भवे संचितपुण्यतेजसा समध्यगीष्टाचिरम् एष बुद्धिमा ॥ यश्o_54 ॥

श्रुतेन धृत्या नवयौवनश्रियम् उपेयुषो ऽस्यार्यसुतस्य जन्मनः । सह त्वया षोडशमे हि हायने विवाहदीक्षां विधिवच् चकार नु ॥ यश्o_55 ॥