बुद्धचरित (bản khác)

अश्वघोष: बुद्धचरित

अश्वघोष: बुद्धचरित

चन्तो 1

ऐक्ष्वाक इक्ष्वाकुसमप्रभावःशाक्येष्वशक्येषु विशुद्धवृत्तः / प्रियः शरच्चन्द्र इव प्रजानां शुद्धोदनो नाम बभूव राजा // bc_1.1 //

तस्येन्द्रकल्पस्य बभूव पत्नी दीप्त्या नरेन्द्रस्य समप्रभावा / पद्मेव लक्ष्मीः पृथिवीव धीरा मायेति नाम्नानुपमेव माया // bc_1.2 //

सार्ध तयासौ विजहार राजा नाचिन्तयद्वैश्रवणस्य लक्ष्मीम् / ततश्च विधेव समाधियुक्ता गर्भ दधे पापविवर्जिता सा // bc_1.3 //

प्राग्गर्भधान्नान्मनुजेन्द्रपत्नी सितं ददर्श द्विपराजमेकम् / स्वप्ने विशन्तं वपुरात्मनः सा न तन्निमित्तं समवाप तापम् // bc_1.4 //

सा तस्य देवप्रतिमस्य देवी गर्भेण वंशश्रियमुद्वहन्ती / श्रमं न लेभे न शुचं न मायां गन्तुं वनं सा निभृतं चकाङ्क्ष // bc_1.5 //

सा लुम्बिनी नाम वनान्तभूमिं चित्रद्रूमां चैत्ररथाभिरामाम् / ध्यानानुकूलां विजनामियेष तस्यां निवासाय नृपं बभाषे // bc_1.6 //

आर्याशयां तां प्रवणां च धर्मे विज्ञाय कौतूहलहर्षपूर्णः / शिवात् पुराद् भूमिपतिर्जगाम तत्प्रीतये नापि विहारहेतोः // bc_1.7 //

तस्मिन्वने श्रीमति राजपत्नी प्रसूतिकालं समवेक्षमाणा / शय्यां वितानोपहितां प्रपेदे नारीसहस्रैरभिनन्द्यमाना // bc_1.8 //

ततः प्रसन्नश्च बभूव पुष्यस्तस्याश्च देव्या व्रतसंस्कृतायाः / पार्श्वात्सुतो लोकहिताय जज्ञे निर्वेदनं चैव निरामयं च // bc_1.9 //

ऊरोर्यथौर्वस्य पृथोश्च हस्तान्मान्धातुरिन्द्रप्रतिमस्य मूर्ध्नः / कक्षीवतश्चैव भुजांसदेशात्तथाविधं तस्य बभूव जन्म // bc_1.10 //

क्रमेण गर्भादभिनिःसृतः सन् बभौ च्युतः खादिव योन्यजातः / कल्पेष्वनेकेषु च भावितात्मा यः संप्रजानन्सुषुवे न मूढः // bc_1.11 //

दीप्त्या च धैर्येण च यो रराज बालो रविभूमिमिवावतीर्णः / तथातिदीप्तो ऽपि निरीक्ष्यमाणो जहार चक्षूंषि यथा शशाङ्कः // bc_1.12 //

स हि स्वगात्रप्रभयोज्ज्वलन्त्या दीपप्रभां भास्करवन्मुमोष / महार्हजाम्बूनदचारुवर्णो विद्योतयामास दिशश्च सर्वाः // bc_1.13 //

अनाकुलान्युब्जसमुद्गतानि निष्पेषवद्व्यायतविक्रमाणि / तथैव धीराणि पदानि सप्त सप्तर्षितारासदृशो जगाम // bc_1.14 //

बोधाय जातो ऽस्मि जगद्धितार्थमन्त्या भवोत्पत्तिरियं ममेति / चतुर्दिशं सिंहगतिर्विलोक्य वाणी च भव्यार्थकरीमुवाच // bc_1.15 //

खात्प्रस्रूते चन्द्रमरीचिशुभ्रे द्वे वारिधारे शिशिरोष्णवीर्ये / शरीरसंस्पर्शसुखान्तराय निपेततुर्मूर्धनि तस्य सौम्ये // bc_1.16 //

श्रीमद्विताने कनकोज्ज्वलाङ्गे वैडूर्यपादे शयने शयानम् / यद्गौरवात्काञ्चनपद्महस्ता यक्षाधिपाः संपरिवार्य तस्थुः // bc_1.17 //

अदृश्यभावाश्च दिवौकसः खे यस्य प्रभावात्प्रणतैः शीरोभिः / आधारयन् पाण्डरमातपत्रं बोधाय जेपुः परमाशिषश्च // bc_1.18 //

महोरगा धर्मविशेषतर्षाद् बुद्धेष्वतीतेषु कृताधिकाराः / यमव्यजन् भक्तिविशिष्टनेत्रा मन्दारपुष्पैः समवाकिरंश्च // bc_1.19 //

तथागतोत्पादगुणेन तुष्टाः शुद्धाधिवासाश्च विशुद्धसत्त्वाः / देवा ननन्दुर्विगते ऽपि रागे मग्नस्य दुःखे जगतो हिताय // bc_1.20 //

यस्य प्रसूतौ गिरिराजकीला वाताहता नौरिव भूश्चचाल / सचन्दना चोत्पलपद्मगर्भा पपात वृष्टिर्गगनादनभ्रात् // bc_1.21 //

वाता ववुः स्पर्शसुखा मनोज्ञा दिव्यानि वासांस्यवपातयन्तः / सूर्यः स एवाभ्यधिकं चकाशे जज्वाल सौम्यार्चिरनीरितो ऽग्निः // bc_1.22 //

प्रागुत्तरे चावसथप्रदेशे कूपः स्वयं प्रादुरभूत्सिताम्बुः अन्तःपुराण्यागतविस्मयानि यस्मिन् क्रियास्तीर्थ इव प्रचक्रुः // bc_1.23 //

धर्मार्थिभिर्भूतगणैश्च दिव्यैस्तद्दर्शनार्थ वनमापुपूरे / कौतूहलेनैव च पादपेभ्यः पुष्पाण्यकाले ऽप्यवपातयद्भिः // bc_1.24 //

भूतैरसौम्यैः परित्यक्तहिंसैर्नाकारि पीडा स्वगणे परे वा / लोके हि सर्वाश्च विना प्रयासं रुजो नराणां शमयांबभूवुः // bc_1.25 //

कलं प्रणेदुः मृगपक्षिणश्च शान्ताम्बुवाहाः सरितो बभूवुः / दिशः प्रसेदुर्विमले निरभ्रे विहायसे दुन्दुभयो निनेदुः // bc_1.26 //

लोकस्य मोक्षाय गुरौ प्रसूते शमं प्रपेदे जगदव्यवस्थम् / प्राप्येव नाथं खलु नीतिमन्तम् एको न मारो मुदमाप लोके // bc_1.27 //

दिव्याद्भुतं जन्म निरीक्ष्य तस्य धीरो ऽपि राजा बहुक्षोभमेतः / स्नेहादसौ भीतिप्रमोदजन्ये द्वे वारिधारे मुमुचे नरेन्द्रः // bc_1.28 //

अमानुषी तस्य निशम्य शक्तिं माता प्रकृत्या करुणार्द्रचित्ता / प्रीता च भीता च बभूव देवी शीतोष्णमिश्रेव जलस्य धारा // bc_1.29 //

निरीक्षमाणा भयहेतुमेव ध्यातुं न शेकुः वनिताः प्रवृद्धाः / पूताश्च ता मङ्गलकर्म चक्रुः शिवं ययाचुः शिशवे सुरौघान् // bc_1.30 //

विप्राश्च ख्याताः श्रुतशीलवाग्भिः श्रुत्वा निमित्तानि विचार्य सम्यक् / मुखैः प्रफुल्लैश्चकितैश्च दीप्तैः / भीतप्रसन्नं नृपमेत्य प्रोचुः // bc_1.31 //

शमेप्सवो ये भुवि सन्ति सत्त्वाः / पुत्रं विनेच्छन्ति गुणं न कञ्चित् / त्वत्पुत्र एषो ऽस्ति कुलप्रदीपः / नृत्योत्सवं त्वद्य विधेहि राजन् // bc_1.32 //

विहाय चिन्तां भव शान्तचित्तो मोदस्व वंशस्तव वृद्धिभागी / लोकस्य नेता तव पुत्रभूतः दुःखार्दितानां भुवि एष त्राता // bc_1.33 //

दीपप्रभो ऽयं कनकोज्ज्वलाङ्गः सुलक्षणैर्यैस्तु समन्वितो ऽस्ति / निधिर्गुणानां समये स गतां बुद्धर्षिभावं परमां श्रियं वा // bc_1.34 //

इच्छेदसौ वै पृथिवीश्रियं चेत् न्यायेन जित्वा पृथिवी समग्राम् / भूपेषु राजेत यथा प्रकाशः ग्रहेषु सर्वेषु रवेर्विभाति // bc_1.35 //

मोक्षाय चेद्वा वनमेव गच्छेत् / तत्त्वेन सम्यक् स विजित्य सर्वान् / मतान् पृथिव्यां बहुमानमेतः राजेत शैलेषु यथा सुमेरुः // bc_1.36 //

यथा हिरण्यं शुचि धातुमध्ये मेरुर्गिरीणां सरसां समुद्रः / तारासु चन्द्रस्तपतां च सूर्यः पुत्रस्तथा ते द्विपदेषु वर्यः // bc_1.37 //

तस्याक्षिणी निर्निमिषे विशाले स्निग्धे च दीप्ते विमले तथैव / निष्कम्पकृष्णायतशुद्धपक्ष्मे द्रष्टुं समर्थे खलु सर्वभावान् // bc_1.38 //

कस्मान्नु हेतोः कथितान्भवद्भिः वरान्गुणान् धारयते कुमारः / प्रापुर्न पूर्वे मुनयो नृपाश्च राज्ञेति पृष्टा जगदुस् द्विजास्तम् // bc_1.39 //

ख्यातानि कर्माणि यशो मतिश्च पूर्व न भूतानि भवन्ति पश्चात् / गुणा हि सर्वाः प्रभवन्ति हेतोः निदर्शनान्यत्र च नो निबोध // bc_1.40 //

यद्राजशास्त्रं भृगुरङ्गिरा वा न चक्रतुर्वशकरावृषी तौ / तयोः सुतौ सौम्य ससर्जतुस्तत्कालेन शुक्रश्च बृहस्पतिश्च // bc_1.41 //

सारस्वतश्चापि जगाद नष्टं वेदं पुनर्यं ददृशुर्न पूर्वे / व्यासस्तथैनं बहुधा चकार न यं वसिष्ठः कृतवानशक्तिः // bc_1.42 //

वाल्मीकिरादौ च ससर्ज पद्यं जग्रन्थ यन्न च्यवनो महर्षिः / चिकित्सितं यच्च चकार नात्रिः पश्चात्तदात्रेय ऋषिर्जगाद // bc_1.43 //

यच्च द्विजत्वं कुशिको न लेभे तद्गाधिनः सुनूरवाप राजन् / वेलां समुद्रे सगरश्च दध्रे नेक्ष्वाकवो यां प्रथमं बबन्धुः // bc_1.44 //

आचार्यकं योगविधौ द्विजानामप्राप्तमन्यैर्जनको जगाम / ख्यातानि कर्माणि च यानि शौरेः शूरादयस्तेष्वबला बभूवुः // bc_1.45 //

तस्मात्प्रमाणं न वयो न वंशः कश्चित्क्वचिच्छ्रैष्ठ्यमुपैति लोके / राज्ञामृषीणां च हि तानि तानि कृतानि पुत्रैरकृतानि पूर्वैः // bc_1.46 //

एवं नृपः प्रत्ययितैर्द्विजैस्तैराश्वासितश्चाप्यभिनन्दितश्च / शङ्कामनिष्टां विजहौ मनस्तः प्रहर्षमेवाधिकमारुरोह // bc_1.47 //

प्रीतश्च तेभ्यो द्विजसत्तमेभ्यः सत्कारपूर्व प्रददौ धनानि / भूयादयं भूमिपतिर्यथोक्तो यायाज्जरामेत्य वनानि चेति // bc_1.48 //

अथो निमित्तैश्च तपोबलाच्च तज्जन्म जन्मान्तकरस्य बुद्ध्वा / शाक्येश्वरस्यालयमाजगाम सद्धर्मतर्षादसितो महर्षिः // bc_1.49 //

तं ब्रह्मविद्ब्रह्मविदं ज्वलन्तं ब्राह्म्या श्रिया चैव तपःश्रिया च / राज्ञो गुरुर्गौरवसत्क्रियाभ्यां प्रवेशायामास नरेन्द्रसद्म // bc_1.50 //

स पार्थिवान्तःपुरसंनिकर्ष कुमारजन्मागतहर्षवेगः / विवेश धीरो वनसंज्ञयेव तपःप्रकर्षाच्च जराश्रयाच्च // bc_1.51 //

ततो नृपस्तं मुनिमासनस्थं पाद्यार्ध्यपूर्वं प्रतिपूज्य सम्यक् / निमन्त्रयामास यथोपचारं पुरा वसिष्ठं स इवान्तिदेवः // bc_1.52 //

धन्यो ऽस्म्यनुग्राह्यमिदं कुलं मे / यन्मां दिदृक्षुर्भगवानुपेतः / आज्ञाप्यतां किं करवाणि सौम्य शिष्यो ऽस्मि विश्रम्भितुमर्हसीति // bc_1.53 //

एवं नृपेणोपनिमन्त्रितः सन्सर्वेण भावेन मुनिर्यथावत् / स विस्मयोत्फुल्लविशालदृष्टिर्गम्भीरधीराणि वचांस्युवाच // bc_1.54 //

महात्मनि त्वय्युपपन्नमेतत्प्रियातिथौ त्यागिनि धर्मकामे / सत्त्वान्वयज्ञानवयो ऽनुरूपा स्निग्धा यदेवं मयि मे मतिः स्यात् // bc_1.55 //

एतच्च तद्येन नृपर्षयस्ते / धर्मेण सूक्ष्मेण धनान्यवाप्य / नित्यं त्यजन्तो विधिवद्बभूवुस्तपोभिराढ्या विभवैर्दरिद्राः // bc_1.56 //

प्रयोजनं यत्तु ममोपयाने तन्मे शृणु प्रीतिमुपेहि च त्वम् / दिव्या मयादित्यपथे श्रुता वाग्बोधाय जातस्तनयस्तवेति // bc_1.57 //

श्रुत्वा वचस्तच्च मनश्च युक्त्वा ज्ञात्वा निमित्तैश्च ततो ऽस्म्युपेतः / दिदृक्षया शाक्यकुलध्वजस्य शक्रध्वजस्येव समुच्छ्रितस्य // bc_1.58 //

इत्येतदेवं वचनं निशम्य प्रहर्षसंभ्रान्तगतिनरेन्द्रः / आदाय धात्र्यङ्कगतं कुमारं संदर्शयामास तपोधनाय // bc_1.59 //

चक्राङ्कपादं स ततो महर्षिर्जालावनद्धाङ्गुलिपाणिपादम् / सोर्णभ्रुवं वारणवस्तिकोशं सविस्मयं राजसुतं ददर्श // bc_1.60 //

धात्र्यङ्कसंविष्टमवेक्ष्य चैनं देव्यङ्कसंविष्टमिवाग्निसूनुम् / बभूव पक्ष्मान्तविचञ्चिताश्रुर्निश्वस्य चैव त्रिदिवोन्मुखो ऽभूत् // bc_1.61 //

दृष्ट्वासितं त्वश्रुपरिप्लुताक्षं / स्नेहात्तनूजस्य नृपश्चकम्पे / सगद्गदं बाष्पकषायकण्ठः पप्रच्छ स प्राञ्जलिरानताङ्गः // bc_1.62 //

अल्पान्तरं यस्य वपुः सुरेभ्यो बव्हद्भुतं यस्य च जन्म दीप्तम् / यस्योत्तमं भाविनमात्थ चार्थ तं प्रेक्ष्य कस्मात्तव धीर बाष्पः // bc_1.63 //

अपि स्थिरायुर्भगवन् कुमारः कच्चिन्न शोकाय मम प्रसूतः / लब्धः कथंचित्सलिलाञ्जलिर्मे न खल्विमं पातुमुपैति कालः // bc_1.64 //

अप्यक्षयं मे यशसो निधानं कच्चिद्ध्रुवो मे कुलहस्तसारः / अपि प्रयास्यामि सुखं परत्र सुप्तो ऽपि पुत्रे ऽनिमिषैकचक्षुः // bc_1.65 //

कच्चिन्न मे जातमफुल्लमेव कुलप्रवालं परिशोषभागि / क्षिप्रं विभो ब्रूहि न मे ऽस्ति शान्तिः स्नेहं सुते वेत्सि हि बान्धवानाम् // bc_1.66 //

इत्यागतावेगमनिष्टबुद्ध्या बुद्ध्वा नरेन्द्रं स मुनिर्बभाषे / मा भून्मतिस्ते नृप काचिदन्या निःसंशयं तद्यदवोचमस्मि // bc_1.67 //

नास्यान्यथात्वं प्रति विक्रिया मे स्वां वञ्चनां तु प्रति विक्लवो ऽस्मि / कालो हि मे यातुमयं च जातो जातिक्षयस्यासुलभस्य बोद्धा // bc_1.68 //

विहाय राज्यं विषयेष्वनास्थस्तीव्रैः प्रयत्नैरधिगम्य तत्त्वम् / जगत्ययं मोहतमो निहन्तुं ज्वलिष्यति ज्ञानमयो हि सूर्यः // bc_1.69 //

दुःखार्णवाद्व्याधिविकीर्णफेनाज्जरातरङ्गान्मरणोग्रवेगात् / उत्तारयिष्यत्ययमुह्यमानमार्त जगज्ज्ञानमहाप्लवेन // bc_1.70 //

प्रज्ञाम्बुवेगां स्थिरशीलवप्रां समाधिशीतां व्रतचक्रवाकाम् / अस्योत्तमां धर्मनदी प्रवृतां / तृष्णार्दितः पास्यति जीवलोकः // bc_1.71 //

दुःखार्दितेभ्यो विषयावृतेभ्यः संसारकान्तारपथस्थितेभ्यः / आख्यास्यति ह्येष विमोक्षमार्ग मार्गप्रनष्टेभ्य इवाध्वगेभ्यः // bc_1.72 //

विदह्यमानाय जनाय लोके रागाग्निनायं विषयेन्धनेन / प्रल्हादमाधास्यति धर्मवृष्ट्या वृष्ट्या महामेघ इवातपान्ते // bc_1.73 //

तृष्णार्गलं मोहतमःकपाटं द्वारं प्रजानामपयानहेतोः / विपाटयिष्यत्ययमुत्तमेन सद्धर्मताडेन दुरासदेन // bc_1.74 //

स्वैर्मोहपाशैः परिवेष्टितस्य दुःखाभिभूतस्य निराश्रयस्य / लोकस्य संबुध्य च धर्मराजः करिष्यते बन्धनमोक्षमेषः // bc_1.75 //

तन्मा कृथाः शोकमिमं प्रति त्वमस्मिन्स शोच्यो ऽस्ति मनुष्यलोके / मोहेन वा कामसुखैर्मदाद्वा यो नैष्ठिकं श्रोष्यति नास्य धर्मम् // bc_1.76 //

भ्रष्टस्य तस्माच्च गुणादतो मे ध्यानानि लब्ध्वाप्यकृतार्थतैव / धर्मस्य तस्याश्रवणादहं हि मन्ये विपत्तिं त्रिदिवे ऽपि वासम् // bc_1.77 //

इति श्रुतार्थः ससुहृत्सदारस्त्यक्त्वा विषादं मुमुदे नरेन्द्रः / एवंविधो ऽयं तनयो ममेति मेने स हि स्वामपि सारवत्ताम् // bc_1.78 //

आर्षेण मार्गेण तु यास्यतीति चिन्ताविधेयं हृदयं चकार / न खल्वसौ न प्रियधर्मपक्षः / संताननाशात्तु भयं ददर्श // bc_1.79 //

अथ मुनिरसितो निवेद्य तत्त्वं सुतनियतं सुतविक्लवाय राज्ञे / सबहुमतुमुदीक्ष्यमाणरूपः पवनपथेन यथागतं जगाम // bc_1.80 //

कृतमितिरनुजासुतं च दृष्ट्वा मुनिवचनश्रवणे च तन्मतौ च / बहुविधमनुकम्पया स साधुः प्रियसुतवद्विनियोजयांचकार // bc_1.81 //

नरपतिरपि पुत्रजन्मतुष्टो विषयगतानि विमुच्य बन्धनानि / कुलसदृशमचीरकरद्यथावत्प्रियतनयस्तनयस्य जातकर्म // bc_1.82 //

दशसु परिणतेष्वहःसु चैव प्रयतमनाः परया मुदा परीतः / अकुरुत जपहोममङ्गलाद्याः परमभवाय सुतस्य देवतेज्याः // bc_1.83 //

अपि च शतसहस्रपूर्णसंख्याः स्थिरबलवत्तनयाः सहेमशृङ्गीः / अनुपगतजराः पयस्विनीर्गाः स्वयमददात्सुतवृद्धये द्विजेभ्यः // bc_1.84 //

बहुविधविषयास्ततो यतात्मा स्वहृदयतोषकरीः क्रिया विधाय / गुणवति नियते शिवे मुहूर्ते मतिमकरोन्मुदितः पुरप्रवेशे // bc_1.85 //

द्विरदरदमयीमथो महार्हा सितसितपुष्पभृतां मणिप्रदीपाम् / अभजत शिविकां शिवाय देवी तनयवती प्रणिपत्य देवताभ्यः // bc_1.86 //

पुरमथ पुरतः प्रवेश्य पत्नीं स्थविरजनानुगतामपत्यनाथाम् / नृपतिरपि जगाम पौरसंघैर्दिवममरैर्मघवानिवार्च्यमानः // bc_1.87 //

भवनमथ विगाह्य शाक्यराजो भव इव षण्मुखजन्मना प्रतीतः / इदमिदमिति हर्षपूर्णवक्त्रो बहुविधपुष्टियशस्करं व्यधत्त // bc_1.88 //

इति नरपतिपुत्रजन्मवृद्ध्या सजनपदं कपिलाव्हयं पुरं तत् / धनदपुरमिवाप्सरो ऽवकीर्ण मुदितमभून्नलकूबरप्रसूतौ // bc_1.89 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये भगवत्प्रसूतिर्नाम प्रथमः सर्गः // 1 // चन्तो इइ

आ जन्मनो जन्मजरान्तकस्य तस्यात्मजस्यात्मजितः स राजा / अहन्यहन्यर्थगजाश्वमित्रैर्वृद्धिं ययौ सिन्धुरिवाम्बुवेगैः // bc_2.1 //

धनस्य रत्नस्य च तस्य तस्य कृताकृतस्यैव च काञ्चनस्य / तदा हि नैकान्स निधीनवाप मनोरथस्याप्यतिभारभूतान् // bc_2.2 //

ये पद्मकल्पैरपि च द्विपेन्द्रैर्न मण्डलं शक्यमिहाभिनेतुम् / मदोत्कटा हैमवता गजास्ते विनापि यत्नादुपतस्थुरेनम् // bc_2.3 //

नानाङ्कचिन्हैर्नवहेमभाण्डैर्विभूषितैर्लम्बसटैस्तथान्यैः / संचुक्षुभे चास्य पुरं तुरङ्गैर्बलेन मैत्र्या च धनेन चाप्तैः // bc_2.4 //

पुष्टाश्च तुष्टाश्च तथास्य राज्ये साध्व्यो ऽरजस्का गुणवत्पयस्काः / उदग्रवत्सैः सहिता बभूवुर्बव्ह्यो बहुक्षीरदुहश्च गावः // bc_2.5 //

मध्यस्थतां तस्य रिपुर्जगाम मध्यस्थभावः प्रययौ सुहृत्त्वम् / विशेषतो दार्ढ्यमियाय मित्रं द्वावस्य पक्षावपरस्तु नास // bc_2.6 //

तथास्य मन्दानिलमेघशब्दः सौदामिनीकुण्डलमण्डिताभ्रः / विनाश्मवर्षाशनिपातदोषैः काले च देशे प्रववर्ष देवः // bc_2.7 //

रुरोह सस्यं फलवद्यथर्तु तदाकृतेनापि कृषिश्रमेण / ता एव चास्यौषधयो रसेन सारेण चैवाभ्यधिका बभूवुः // bc_2.8 //

शरीरसंदेहकरे ऽपि काले संग्रामसंमर्द इव प्रवृते / स्वस्थाः सुखं चैव निरामयं च प्रजज्ञिरे कालवशेन नार्यः // bc_2.9 //

पृथग्व्रतिभ्यो विभवे ऽपि गर्ह्ये न प्रार्थयन्ति स्म नराः परेभ्यः / अभ्यर्थितः सूक्ष्मधनो ऽपि चार्यस्तदा न कश्चिद्विमुखो बभूव // bc_2.10 //

नागौरवो बन्धुषु नाप्यदाता नैवाव्रतो नानृतिको न हिंस्रः / आसीत्तदा कश्चन तस्य राज्ये राज्ञो ययातेरिव नाहुषस्य // bc_2.11 //

उद्यानदेवायतनाश्रमाणां कूपप्रपापुष्करिणीवनानाम् / चक्रुः क्रियास्तत्र च धर्मकामाः प्रत्यक्षतः स्वर्गीमवोपलभ्य // bc_2.12 //

मुक्तश्च दुर्भिक्षभयामयेभ्यो हृष्टो जनः स्वर्ग इवाभिरेमे / पत्नीं पतिर्वा महिषी पतिं वा परस्परं न व्यभिचेरतुश्च // bc_2.13 //

कश्चित्सिषेवे रतये न कामं कामार्थमर्थं न जुगोप कश्चित् / कश्चिद्धनार्थं न चचार धर्म धर्माय कश्चिन्न चकार हिंसाम् // bc_2.14 //

स्तेयादिभिश्चाप्यरिभिश्च नष्टं स्वस्थं स्वचक्रं परचक्रमुक्तम् / क्षेमं सुभिक्षं च बभूव तस्य पुरानरण्यस्य यथैव राष्ट्रे // bc_2.15 //

तदा हि तज्जन्मनि तस्य राज्ञो मनोरिवादित्यसुतस्य राज्ये / चचार हर्षः प्रणनाश पाप्मा जज्वाल धर्मः कलुषः शशाम // bc_2.16 //

एवंविधा राजकुलस्य संपत्सर्वार्थसिद्धिश्च यतो बभूव / ततो नृपस्तस्य सुतस्य नाम सर्वार्थसिद्धि ऽयमिति प्रचक्रे // bc_2.17 //

देवी तु माया विबुधर्षिकल्पं दृष्ट्वा विशालं तनयप्रभावम् / जातं प्रहर्ष न शशाक सोढुं ततो निवासाय दिवं जगाम // bc_2.18 //

ततः कुमारं सुरगर्भकल्पं स्नेहेन भावेन च निर्विशेषम् / मातृष्वसा मातृसमप्रभावा संवर्धयामात्मजवद्बभूव // bc_2.19 //

ततः स बालार्क इवोदयस्थः समीरितो वन्हिरिवानिलेन / क्रमेण सम्यग्ववृधे कुमारस्ताराधिपः पक्ष इवातमस्के // bc_2.20 //

ततो महार्हाणि च चन्दनानि रत्नावलीश्चौषधिभिः सगर्भाः / मृगप्रयुक्तान् रथकांश्च हैमानाचक्रिरे ऽस्मै सुहृदालयेभ्यः // bc_2.21 //

वयो ऽनुरूपाणि च भूषणानि हिरण्मयान् हस्तिमृगाश्वकांश्च / रथांश्च गोपुत्रकसंप्रयुक्तान् पुत्रीश्च चामीकररूप्यचित्राः // bc_2.22 //

एवं स तैस्तैर्विषयोपचारैर्वयो ऽनुरूपैरुपचर्यमाणः / बालो ऽप्यबालप्रतिमो बभूव धृत्या च शौचेन धिया श्रिया च // bc_2.23 //

वयश्च कौमारमतीत्य सम्यक् संप्राप्य काले प्रतिपत्तिकर्म / अल्पैरहोभिर्बहुवर्षगाम्या जग्राह विद्याः स्वकुलानुरूपाः // bc_2.24 //

नैःश्रेयसं तस्य तु भव्यमर्थं श्रुत्वा पुरस्तादसितान्महर्षेः / कामेषु सङ्गं जनयांबभूव वनानि यायादिति शाक्यराजः // bc_2.25 //

कुलात्ततो ऽस्मै स्थिरशीलयुक्तात्साध्वीं वपुर्ह्रीविनयोपपन्नाम् / यशोधरां नाम यशोविशालां वामाभिधानां श्रियमाजुहाव // bc_2.26 //

विद्योतमानो वपुषा परेण सनत्कुमारप्रतिमः कुमारः / सार्ध तया शाक्यनरेन्द्रवध्वा शच्या सहस्राक्ष इवाभिरेमे // bc_2.27 //

किंचिन्मनःक्षोभकरं प्रतीपं कथं न पश्येदिति सो ऽनुचिन्त्य / वासं नृपो व्यादिशति स्म तस्मै हर्म्योदरेष्वेव न भूप्रचारम् // bc_2.28 //

ततः शरत्तोयदपाण्डरेषु भूमौ विमानेष्विव रञ्जितेषु / हर्म्येषु सर्वर्तुसुखाश्रयेषु स्त्रीणामुदारैर्विजहार तूर्यैः // bc_2.29 //

कलैर्हि चामीकरबद्धकक्षैर्नारीकराग्राभिहतैर्मृदङ्गैः / वराप्सरोनृत्यसमैश्च नृत्यैः कैलासवत्तद्भवनं रराज // bc_2.30 //

वाग्भिः कलाभिर्लीलतैश्च हावैर्मदैः सखेलैर्मधुरैश्च हासैः / तं तत्र नार्यो रमयांबभूवुर्भूवञ्चितैरर्धीनरीक्षितैश्च // bc_2.31 //

ततः स कामाश्रयपण्डिताभिः स्त्रीभिर्गृहीतो रतिकर्कशाभिः / विमानपृष्ठान्न महीं जगाम विमानपृष्ठादिव पुण्यकर्मा // bc_2.32 //

नृपस्तु तस्यैव विवृद्धिहेतोस्तद्भाविनार्थेन च चोद्यमानः / शमे ऽभिरेमे विरराम पापाद्भेजे दमं संविबभाज साधून् // bc_2.33 //

नाधीरवत्कामसुखे ससञ्जे न संररञ्जे विषमं जनन्याम् / धृत्येन्द्रियाश्वांश्चपलान्विजिग्ये बन्धूंश्च पौरांश्च गुणैर्जिगाय // bc_2.34 //

नाध्यैष्ट दुःखाय परस्य विद्यां ज्ञानं शिवं यत्तु तदध्यगीष्ट / स्वाभ्यः प्रजाभ्यो हि यथा तथैव सर्वप्रजाभ्यः शिवमाशशंसे // bc_2.35 //

भं भासुरं चाङ्गिरसाधिदेवं यथावदानर्च तदायुषे सः / जुहाव हव्यान्यकृशे कृशानौ ददौ द्विजेभ्यः कृशनं च गाश्च // bc_2.36 //

सस्नौ शरीरं पवितुं मनश्च तीर्थाम्बुभिश्चैव गुणाम्बुभिश्च / वेदोपदिष्टं सममात्मजं च सोमं पपौ शान्तिसुखं च हार्दम् // bc_2.37 //

सान्त्वं बभाषे न च नार्थवद्यज्जजल्प तत्त्वं न च विप्रियं यत् / सान्त्वं ह्यतत्त्वं परुषं च तत्त्वं ह्रियाशकन्नात्मन एव वक्तुम् // bc_2.38 //

इष्टेष्वनिष्टेषु च कार्यवत्सु न रागदोषाश्रयतां प्रपेदे / शिवं सिषेवे व्यवहारशुद्धं यज्ञं हि मेने न तथा यथा तत् // bc_2.39 //

आशावते चाहिगताय सद्यो देयाम्बुभिस्तर्षमचेच्छिदिष्ट / युद्धादृते वृत्तपरश्वधेन द्विड्दर्पमुद्वृत्तमबेभिदिष्ट // bc_2.40 //

एकं विनिन्ये स जुगोप सप्त सप्तैव तत्याज ररक्ष पञ्च / प्राप त्रिवर्ग बुबुधे त्रिवर्ग जज्ञे द्विवर्ग प्रजहौ द्विवर्गम् // bc_2.41 //

कृतागसो ऽपि प्रतिपाद्य वध्यान्नाजीघनन्नापि रुषा ददर्श / बबन्ध सान्त्वेन फलेन चैतांस्त्यागो ऽपि तेषां ह्यनयाय दृष्टः // bc_2.42 //

आर्षाण्यचारीत्परमव्रतानि वैराण्यहासीच्चिरसंभृतानि / यशांसि चापद्गुणगन्धवन्ति रजांस्यहार्षीन्मलिनीकराणि // bc_2.43 //

न चाजिहीर्षिद्वलिमप्रवृत्तं न चाचिकीर्षित्परवस्त्वभिध्याम् / न चाविवक्षीद् द्विषतामधर्म न चाविवाक्षीद्धृदयेन मन्युम् // bc_2.44 //

तस्मिंस्तथा भूमिपतौ प्रवृत्ते भृत्याश्च पौराश्च तथैव चेरुः / शमात्मके चेतसि विप्रसन्ने प्रयुक्तयोगस्य यथेन्द्रियाणि // bc_2.45 //

काले ततश्चारुपयोधरायां यशोधरायां स्वयशोधरायाम् / शौद्धोदने राहुसपत्नवक्त्रो जज्ञे सुतो राहुल एव नाम्ना // bc_2.46 //

अथेष्टपुत्रः परमप्रतीतः कुलस्य वृद्धिं प्रति भूमिपालः / यथैव पुत्रप्रसवे ननन्द तथैव पौत्रप्रसवे ननन्द // bc_2.47 //

पुत्रस्य मे पुत्रगतो ममेव स्नेहः कथं स्यादिति जातहर्षः / काले स तं तं विधिमाललम्बे पुत्रप्रियः स्वर्गमिवारुरुक्षन् // bc_2.48 //

स्थित्वा पथि प्राथमकल्पिकानां राजवर्षभाणां यशसान्वितानाम् / शुक्लान्यमुक्त्वापि तपांस्यतप्त यज्ञैश्च हिंसारहितैरयष्ट // bc_2.49 //

अजाज्वलिष्टाथ स पुण्यकर्मा नृपश्रिया चैव तपःश्रिया च / कुलेन वृत्तेन धिया च दीप्तस्तेजः सहस्रांशुरिवोत्सिसृक्षुः // bc_2.50 //

स्वायंभुवं चार्चिकमर्चयित्वा जजाप पुत्रस्थितये स्थितश्रीः / चकार कर्माणि च दुष्कराणि प्रजाः सिसृक्षुः क इवादिकाले // bc_2.51 //

तत्याज शस्त्रं विममर्श शास्त्रं शमं सिषेवे नियमं विषेहे / वशीव कंचिद्विषयं न भेजे पितेव सर्वान्विषयान्ददर्श // bc_2.52 //

बभार राज्यं स हि पुत्रहेतोः पुत्रं कुलार्थं यशसे कुलं तु / स्वर्गाय शब्दं दिवमात्महेतोर्धर्मार्थमात्मस्थितिमाचकाङ्क्ष // bc_2.53 //

एवं स धर्म विविधं चकार सिद्भिर्निपातं श्रुतितश्च सिद्धम् / दृष्ट्वा कथं पुत्रमुखं सुतो मे वनं न यायादिति नाथमानः // bc_2.54 //

रिरक्षिषन्तः श्रियमात्मसंस्थां रक्षन्ति पुत्रान् भुवि भूमिपालाः / पुत्रं नरेन्द्रः स तु धर्मकामो ररक्ष धर्माद्विषयेषु मुञ्चन् // bc_2.55 //

वनमनुपमसत्त्वा बोधिसत्त्वास्तु सर्वे विषयसुखरसज्ञा जग्मुरुत्पन्नपुत्राः / अत उपचितकर्मा रूढमूले ऽपि हेतौ स रतिमुपसिषेवे बोधिमापन्न यावत् // bc_2.56 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये अन्तःपुरविहारो नाम द्वितीयः सर्गः // 2 // चन्तो इइइ

ततः कदाचिन्मृदुशाद्वलानि पुंस्कोकिलोन्नादितपादपानि / शुश्राव पद्माकरमण्डितानि गीतैर्निबद्धानि स काननानि // bc_3.1 //

श्रुत्वा ततः स्त्रीजनवल्लभानां मनोज्ञभावं पुरकाननानाम् / बहिःप्रयाणाय चकार बुद्धिमन्तर्गृहे नाग इवावरूद्धः // bc_3.2 //

ततो नृपस्तस्य निशम्य भावं पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य / स्नेहस्य लक्ष्म्या वयसश्च योग्यामाज्ञापयामास विहारयात्राम् // bc_3.3 //

निवर्तयामास च राजमार्गे संपातमार्तस्य पृथग्जनस्य / मा भूत्कुमारः सुकुमारचित्तः संविग्नचेता इति मन्यमानः // bc_3.4 //

प्रत्यङ्गहीनान्विकलेन्द्रियांश्च जीर्णातुरादीन् कृपणांश्च दिक्षु / ततः समुत्सार्य परेण साम्ना शोभां परां राजपथस्य चकुः // bc_3.5 //

ततः कृते श्रीमति राजमार्गे श्रीमान्विनीतानुचरः कुमारः / प्रासादपृष्ठादवतीर्य काले कृताभ्यनुज्ञो नृपमभ्यगच्छत् // bc_3.6 //

अथो नरेन्द्रः सुतमागताश्रुः शिरस्युपाघ्राय चिरं निरीक्ष्य / गच्छेति चाज्ञापयति स्म वाचा स्नेहान्न चैनं मनसा मुमोच // bc_3.7 //

ततः स जाम्बूनदभाण्डभृद्भिर्युक्तं चतुर्भिर्निभृतैस्तुरङ्गैः / अक्लीबविद्वच्छुचिरश्मिधारं हिरण्मयं स्यन्दनमारुरोह // bc_3.8 //

ततः प्रकीर्णोज्ज्वलपुष्पजालं विषक्तमाल्यं प्रचलत्पताकम् / मार्गं प्रपेदे सदृशानुयात्रश्चन्द्रः सनक्षत्र इवान्तरीक्षम् // bc_3.9 //

कौतूहलात्स्फीततरैश्च नेत्रैर्नीलोत्पलार्धैरिव कीर्यमाणम् / शनैः शनै राजपथं जगाहे पौरैः समन्तादभिवीक्ष्यमाणः // bc_3.10 //

तं तुष्टुवुः सौम्यगुणेन केचिद्ववन्दिरे दीप्ततया तथान्ये / सौमुख्यतस्तु श्रियमस्य केचिद्वैपुल्यमाशंसिषुरायुषश्च // bc_3.11 //

निःसृत्य कुब्जाश्च महाकुलेभ्यो व्यूहाश्च कैरातकवामनानाम् / नार्यः कृशेभ्यश्च निवेशनेभ्यो देवानुयानध्वजवत्प्रणेमुः // bc_3.12 //

ततः कुमारः खलु गच्छतीति श्रुत्वा स्त्रियः प्रेष्यजनात्प्रवृत्तिम् / दिदृक्षया हर्म्यतलानि जग्मुर्जनेन मान्येन कृताभ्यनुज्ञाः // bc_3.13 //

ताः स्रस्तकाञ्चीगुणविघ्निताश्च सुप्तप्रबुद्धाकुललोचनाश्च / वृत्तान्तविन्यस्तविभूषणाश्च कौतूहलेनानिभृताः परीयुः // bc_3.14 //

प्रासादसोपानतलप्रणादैः काञ्चीरवैर्नूपुरनिस्वनैश्च / वित्रासयन्त्यो गृहपक्षिसङ्घानन्योन्यवेगांश्च समाक्षिपन्त्यः // bc_3.15 //

कासांचिदासां तु वराङ्गनानां जातत्वराणामपि सोत्सुकानाम् / गतिं गुरुत्वाज्जगृहुर्विशालाः श्रोणीरथाः पीनपयोधराश्च // bc_3.16 //

शीघ्रं समर्थापि तु गन्तुमन्या गतिं निजग्राह ययौ न तूर्णम् / ह्रियाप्रगल्भा विनिगूहमाना रहःप्रयुक्तानि विभूषणानि // bc_3.17 //

परस्परोत्पीडनपिण्डितानां संमर्दसंक्षोभिकुण्डलानाम् / तासां तदा सस्वनभूषणानां वातयनेष्वप्रशमो बभूव // bc_3.18 //

वातायनेभ्यस्तु विनिःसृतानि परस्परायासितकुण्डलानि / स्त्रीणां विरेजुर्मुखपङ्कजानि सक्तानि हर्म्येष्विव पङ्कजानि // bc_3.19 //

ततो विमानैर्युवतीकरालैः कौतूहलोद्घाटितवातयानैः / श्रीमत्समन्तान्नगरं बभासे वियद्विमानैरिव साप्सरोभिः // bc_3.20 //

वातायनानामविशालभावादन्योन्यगण्डार्पितकुण्डलानाम् / मुखानि रेजुः प्रमोदोत्तमानां बद्धाः कलापा इव पङ्कजानाम् // bc_3.21 //

तं ताः कुमारं पथि वीक्षमाणाः स्त्रियो बभुर्गामिव गन्तुकामाः / ऊर्ध्वोन्मुखाश्चैनमुदीक्षमाणा नरा बभुर्द्यामिव गन्तुकामाः // bc_3.22 //

दृष्ट्वा च तं राजसुतं स्त्रियस्ता जाज्वल्यमानं वपुषा श्रिया च / धन्यास्य भार्येति शनैरवोचञ्शुद्धैर्मनोभिः खलु नान्यभावात् // bc_3.23 //

अयं किल व्यायतपीनबाहू रूपेण साक्षादिव पुष्पकेतुः / त्यक्त्वा श्रियं धर्ममुपैष्यतीति तस्मिन् हि ता गौरवमेव चक्रुः // bc_3.24 //

कीर्ण तथा राजपथं कुमारः पौरैर्विनीतैः शुचिधीरवेषैः / तत्पूर्वमालोक्य जहर्ष किंचिन्मेने पुनर्भावमिवात्मनश्च // bc_3.25 //

पुरं तु तत्स्वर्गमिव प्रहृष्टं शुद्धाधिवासाः समवेक्ष्य देवाः / जीर्णं नरं निर्ममिरे प्रयातुं संचोदनार्थं क्षितिपात्मजस्य // bc_3.26 //

ततः कुमारो जरयाभिभूतं दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथगाकृतिं तम् / उवाच संग्राहकमागतास्थस्तत्रैव निष्कम्पनिविष्टदृष्टिः // bc_3.27 //

क एष भोः सूत नरो ऽभ्युपेतः केशैः सितैर्यष्टिविषक्तहष्टः / भ्रूसंवृताक्षः शिथिलानताङ्गः किं विक्रियैषा प्रकृतिर्यदृच्छा // bc_3.28 //

इत्येवमुक्तः स रथप्रणेता निवेदयामास नृपात्मजाय / संरक्ष्यमप्यर्थमदोषदर्शी तैरेव देवैः कृतबुद्धिमोहः // bc_3.29 //

रूपस्य हन्त्री व्यसनं बलस्य शोकस्य योनिर्निधन रतीनाम् / नाशः स्मृतीनां रिपुरिन्द्रियाणामेषा जरा नाम ययैष भग्नः // bc_3.30 //

पीतं ह्यनेनापि पयः शिशुत्वे कालेन भूयः परिसृप्तमुर्व्याम् / क्रमेण भूत्वा च युवा वपुष्मान् क्रमेण तेनैव जरामुपेतः // bc_3.31 //

इत्येवमुक्ते चलितः स किंचिद्राजात्मजः सूतमिदं बभाषे / किमेष दोषो भविता ममापीत्यस्मै ततः सारथिरभ्युवाच // bc_3.32 //

आयुष्मतो ऽप्येष वयःप्रकर्षो निःसंशयं कालवशेन भावी / एवं जरां रूपविनाशयित्रीं जानाति चैवेच्छति चैव लोकः // bc_3.33 //

ततः स पूर्वाशयशुद्धबुद्धिर्विस्तीर्णकल्पाचितपुण्यकर्मा / श्रुत्वा जरां सविविजे महात्मा महाशनेर्घोषमिवान्तिके गौः // bc_3.34 //

निःश्वस्य दीर्घं स्वशिरः प्रकम्प्य तस्मिंश्च जीर्णे विनिवेश्य चक्षुः / तां चैव दृष्ट्वा जनतां सहर्षां वाक्यं स संविग्न इदं जगाद // bc_3.35 //

एवं जरा हन्ति च निर्विशेषं स्मृतिं च रूपं च पराक्रमं च / न चैव संवेगमुपैति लोकः प्रत्यक्षतो ऽपीदृशमीक्षमाणः // bc_3.36 //

एवं गते सूत निवर्तयाश्वान् शीघ्रं गृहाण्येव भवान्प्रयातु / उद्यानभूमौ हि कुतो रतिर्मे जराभये चेतसि वर्तमाने // bc_3.37 //

अथाज्ञया भर्तुसुतस्य तस्य निवर्तयामास रथं नियन्ता / ततः कुमारो भवनं तदेव चिन्तावशः शून्यमिव प्रपेदे // bc_3.38 //

यदा तु तत्रैव न शर्म लेभे जरा जरेति प्रपरीक्षमाणः / ततो नरेन्द्रानुमतः स भूयः क्रमेण तेनैव बहिर्जगाम // bc_3.39 //

अथापरं व्याधिपरीतदेहं त एव देवाः ससृजुर्मनुष्यम् / दृष्ट्वा च तं सारथिमाबभाषे शौद्धोदनिस्तद्गतदृष्टिरेव // bc_3.40 //

स्थूलोदरः श्वासचलच्छरीरः स्रस्तांसबाहुः कृशपाण्डुगात्रः / अम्बेति वाचं करुणं ब्रुवाणः परं समाश्रित्य नरः क एषः // bc_3.41 //

ततो ऽब्रवीत्सारथिरस्य सौम्य धातुप्रकोपप्रभवः प्रवृद्धः / रोगाभिधानः सुमहाननर्थः शक्तो ऽपि येनैष कृतो ऽस्वतन्त्रः // bc_3.42 //

इत्यूचिवान् राजसुतः स भूयस्तं सानुकम्पो नरमीक्षमाणः / अस्यैव जातो पृथगेष दोषः सामान्यतो रोगभयं प्रजानाम् // bc_3.43 //

ततो बभाषे स रथप्रणेता कुमार साधारण एष दोषः / एवं हि रोगैः परिपीड्यमानो रुजातुरो हर्षमुपैति लोकः // bc_3.44 //

इति श्रुतार्थः स विषण्णचेताः प्रावेपताम्बूर्मिगतः शशीव / इदं च वाक्यं करुणायमानः प्रोवाच किंचिन्मृदुना स्वरेण // bc_3.45 //

इदं च रोगव्यसनं प्रजानां पश्यंश्च विश्रम्भमुपैति लोकः / विस्तीर्णमज्ञानमहो नराणां हसन्ति ये रोगभयैरमुक्ताः // bc_3.46 //

निवर्त्यतां सूत बहिःप्रयाणान्नरेन्द्रसद्मैव रथः प्रयातु / श्रुत्वा च मे रोगभयं रतिभ्यः प्रत्याहतं संकुचतीव चेतः // bc_3.47 //

ततो निवृत्तः स निवृत्तहर्षः प्रध्यानयुक्तः प्रविवेश वेश्म / तं द्विस्तथा प्रेक्ष्य च संनिवृत्तं पर्येषणं भूमिपतिश्चकार // bc_3.48 //

श्रुत्वा निमित्तं तु निवर्तनस्य संत्यक्तमात्मानमनेन मेने / मार्गस्य शौचाधिकृताय चैव चुक्रोश रुष्टो ऽपि च नोग्रदण्डः // bc_3.49 //

भूयश्च तस्मै विदधे सुताय विशेषयुक्तं विषयप्रचारम् / चलेन्द्रियत्वादपि नाम सक्तो नास्मान्विजह्यादिति नाथमानः // bc_3.50 //

यदा च शब्दादिभिरिन्द्रियार्थैरन्तःपुरे नैव सुतो ऽस्य रेमे / ततो बहिर्व्यादिशति स्म यात्रां रसान्तरं स्यादिति मन्यमानः // bc_3.51 //

स्नेहाच्च भावं तनयस्य बुद्ध्वा स रागदोषानविचिन्त्य कांश्चित् / योग्याः समाज्ञापयति स्म तत्र कलास्वभिज्ञा इति वारमुख्याः // bc_3.52 //

ततो विशेषेण नरेन्द्रमार्गे स्वलंकृते चैव परीक्षिते च / व्यत्यस्य सूतं च रथं च राजा प्रस्थापयामास बहिः कुमारम् // bc_3.53 //

ततस्तथा गच्छति राजपुत्रे तैरेव देवैर्विहितो गतासुः / तं चैव मार्गे मृतमुह्यमानं सूतः कुमारश्च ददर्श नान्यः // bc_3.54 //

अथब्रवीद्राजसुतः स सूतं नरैश्चतुर्भिह्रियते क एषः / दीनैर्मनुष्यैरनुगम्यमानो यो भूषितश्चाप्यवरुद्यते च // bc_3.55 //

ततः स शुद्धात्मभिरेव देवैः शुद्धाधिवासैरभिभूतचेताः / अवाच्यमप्यथीमिमं नियन्ता प्रव्याजहारार्थवदीश्वराय // bc_3.56 //

बुद्धीन्द्रियप्राणगुणैर्वियुक्तः सुप्तो विसंज्ञस्तृणकाष्ठभूतः / संवर्ध्य संरक्ष्य च यत्नवद्भिः प्रियप्रियैस्त्यज्यत एष को ऽपि // bc_3.57 //

इति प्रणेतुः स निशम्य वाक्यं संचुक्षुभे किंचिदुवाच चैनम् / किं केवलो ऽस्यैव जनस्य धर्मः सर्वप्रजानामयमीदृशो ऽन्तः // bc_3.58 //

ततः प्रणेता वदति स्म तस्मै सर्वप्रजानामिदमन्तकर्म / हीनस्य मध्यस्य महात्मनो वा सर्वस्य लोके नियतो विनाशः // bc_3.59 //

ततः स धीरो ऽपि नरेन्द्रसूनुः श्रुत्वैव मृत्युं विषसाद सद्यः / अंसेन संश्लिष्य च कूबराग्रं प्रोवाच निह्रादवता स्वरेण // bc_3.60 //

इयं च निष्ठा नियता प्रजानां प्रमाद्यति त्यक्तभयश्च लोकः / मनांसि शङ्के कठिनानि नॄणां स्वस्थास्तथा ह्यध्वनि वर्तमानाः // bc_3.61 //

तस्माद्रथः सूत निवर्त्यता नो विहारभूमेर्न हि देशकालः / जानन्विनाशं कथमर्तिकाले सचेतनः स्यादिह हि प्रमत्तः // bc_3.62 //

इति ब्रुवाणे ऽपि नराधिपात्मजे निवर्तयामास स नैव तं रथम् / विशेषयुक्तं तु नरेन्द्रशासनात्स पद्मषण्डं वनमेव निर्ययौ // bc_3.63 //

ततः शिवं कुसुमितबालपादपं परिभ्रमत्प्रमुदितमत्तकोकिलम् / विमानवत्स कमलचारुदीर्घिकं ददर्श तद्वनमिव नन्दनं वनम् // bc_3.64 //

वराङ्गनागणकलिलं नृपात्मजस्ततो बलाद्वनमतिनीयते स्म तत् / वराप्सरोवृतमलकाधिपालयं नवव्रतो मुनिरिव विघ्नकातरः // bc_3.65 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये संवेगोत्पत्तिर्नाम तृतीयः सर्गः // 3 // चन्तो इव्

ततस्तस्मात्पुरोद्यानात्कौतूहलचलेक्षणाः / प्रत्युज्जग्मुर्नृपसुतं प्राप्तं वरमिव स्त्रियः // bc_4.1 //

अभिगम्य च तास्तस्मै विस्मयोत्फुल्ललोचनाः / चक्रिरे समुदाचारं पद्मकोशनिभैः करैः // bc_4.2 //

तस्थुश्च परिवार्यैनं मन्मथाक्षिप्तचेतसः / निश्चलैः प्रीतिविकचैः पिबन्त्य इव लोचनैः // bc_4.3 //

तं हि ता मेनिरे नार्यः कामो विग्रहवानिति / शोभितं लक्षणैर्दीप्तैः सहजैर्भूषाणैरिव // bc_4.4 //

सौम्यत्वाच्चैव धैर्याच्च काश्चिदेनं प्रजज्ञिरे / अवतीर्णो मही साक्षाद् गुढांशुश्चन्द्रमा इति // bc_4.5 //

तस्य ता वपुषाक्षिप्ता निगृहीतं जजृम्भिरे / अन्योन्यं दृष्टिभिर्हत्वा शनैश्च विनिशश्वसुः // bc_4.6 //

एवं ता दृष्टिमात्रेण नार्यो ददृशुरेव तम् / न व्याजहुर्न जहसुः प्रभावेणास्य यन्त्रिताः // bc_4.7 //

तास्तथा नु निरारम्भा दृष्ट्वा प्रणयविक्लवाः / पुरोहितसुतो धीमानुदायी वाक्यमब्रवीत् // bc_4.8 //

सर्वाः सर्वकलाज्ञाः स्थ भावग्रहणपण्डिताः / रुपचातुर्यसंपन्नाः स्वगुणैर्मुख्यतां गताः // bc_4.9 //

शोभयेत गुणैरेभिरपि तानुत्तरान् कुरून् / कुबेरस्यापि चाक्रीडं प्रागेव वसुधामिमाम् // bc_4.10 //

शक्ताश्चलियितुं यूयं वितरागानुषीनपि / अप्सरोभिश्च कलितान् ग्रहीतुं विबुधानपि // bc_4.11 //

भावज्ञानेन हावेन रूपचातुर्यसंपदा / स्त्रीणामेव च शक्ताः स्थ संरागे किं पुनर्नृणाम् // bc_4.12 //

तासामेवंविधानां वो वियुक्तानां स्वगोचरे / इयमेवंविधा चेष्टा न तुष्टो ऽस्म्यार्जवेन वः // bc_4.13 //

इदं नववधूनां वो ह्रीनीकुञ्चितचक्षुषाम् / सदृशं चेष्टितं हि स्यादपि वा गोपायोषिताम् // bc_4.14 //

यदपि स्यादयं धीरः श्रिप्रभावान्महानिति / स्त्रीणामपि महत्तेज इतः कार्यो ऽत्र निश्चयः // bc_4.15 //

पुरा हि काशिसुन्दर्या वेशवध्वा महानृषिः / ताडितो ऽभूत्पदा व्यासो दुर्धर्षो देवतैरपि // bc_4.16 //

मन्थालगौतमो भिक्षुर्जङ्घया वारमुख्यया / पिप्रीषुश्च तदर्थार्थं व्यसून्निरहरत्पुरा // bc_4.17 //

गौतमं दीर्घतपसं महर्षि दीर्घजीविनम् / योषित्संतोषयामास वर्णस्थानावरा सती // bc_4.18 //

ऋष्यशृङ्गं मुनिसुतं तथैव स्त्रीष्वपण्डितम् / उपायैर्विविधैः शान्ता जग्राह च जहार च // bc_4.19 //

विश्वामित्रो महर्षिश्च विगाढो ऽपि महत्तपः / दश वर्षाण्यहर्मेने घृताच्याप्सरसा हृतः // bc_4.20 //

एवमादीनृषीस्तांस्ताननयन्विक्रियां स्त्रियः / ललितं पूर्ववयसं किं पुनर्नृपतेः सुतम् // bc_4.21 //

तदेवं सति विश्रब्धं प्रयतध्वं तथा यथा / इयं नृपस्य वंशश्रीरितो न स्यात्पराङ्मुखी // bc_4.22 //

या हि काश्चिद्युवतयो हरन्ति सदृशं जनम् / निकृष्टोत्कृष्टयोर्भावं या गृह्णन्ति तु ताः स्त्रियः // bc_4.23 //

इत्युदायिवचः श्रुत्वा ता विद्धा इव योषितः / समारुरुहुरात्मानं कुमारग्रहणं प्रति // bc_4.24 //

ता भ्रूमिः प्रेक्षितैर्हावैर्हसितैलीडितैर्गतैः / चक्रुराक्षेपिकाश्चेष्टा भीतभीता इवाङ्गनाः // bc_4.25 //

राज्ञस्तु विनियोगेन कुमारस्य च मार्दवात् / जहुः क्षिप्रमविश्रम्भं मदेन मदनेन च // bc_4.26 //

अथ नारीजनवृतः कुमारो व्यचरद्वनम् / वासितायूथसहितः करीव हिमवद्वनम् // bc_4.27 //

स तस्मिन् कानने रम्ये जज्वाल स्त्रीपुरःसरः / आक्रीड इव विभ्राजे विवस्वानप्सरोवृतः // bc_4.28 //

मदेनावर्जिता नाम तं काश्चित्तत्र यिषितः / कठिनैः पस्पृशुः पीनैः संहतैर्वल्गुभिः स्तनैः // bc_4.29 //

स्रस्तांसकोमलालम्बमृदुबाहुलताबला / अनृतं स्खलितं काचित्कृत्वैनं सस्वजे बलात् // bc_4.30 //

काचित्ताम्राधरोष्ठेन मुखेनासवगन्धिना / विनिशश्वास कर्णे ऽस्य रहस्यं श्रूयतामिति // bc_4.31 //

काचिदाज्ञापयन्तीव प्रोवाचार्द्रानुलेपना / इह भक्तिं कुरुष्वेति हस्तसंश्लेषलिप्सया // bc_4.32 //

मुहुर्मुहुर्मदव्याजस्रस्तनीलांशुकापरा / आलक्ष्यरशना रेजे स्फुरद्विद्युदिव क्षपा // bc_4.33 //

काश्चित्कनककाञ्चीभिर्मुखराभिरितस्ततः / बभ्रमुर्दर्शयन्त्यो ऽस्य श्रोणीस्तन्वंशुकावृताः // bc_4.34 //

चूतशाखां कुसुमितां प्रगृह्यान्या ललम्बिरे / सुवर्णकलशप्रख्यान्दर्शयन्त्यः पयोधरान् // bc_4.35 //

काचित्पद्मवनादेत्य सपद्मा पद्मलोचना / पद्मवक्त्रस्य पार्श्वे ऽस्य पद्मश्रीरिव तस्थुषी // bc_4.36 //

मधुरं गीतमन्वर्थं काचित्साभिनयं जगौ / तं स्वस्थं चोदयन्तीव वञ्चितो ऽसीत्यवेक्षितैः // bc_4.37 //

शुभेन वदनेनान्या भ्रूकार्मुकविकर्षिणा / प्रावृत्यानुचकारास्य चेष्टितं धीरलीलया // bc_4.38 //

पीनवल्गुस्तनी काचिद्धासाघूर्णितकुण्डला / उच्चैरवजहासैनं समाप्नोतु भवानिति // bc_4.39 //

अपयान्तं तथैवान्या बबन्धुर्माल्यदामभिः / काश्चित्साक्षेपमधुरैर्जगृहर्वचनाङ्कुशैः // bc_4.40 //

प्रतियोगार्थिनी काचिद् गृहीत्वा चूतवल्लरीम् / इदं पुष्पं तु कस्येति पप्रच्छ मदविक्लवा // bc_4.41 //

काचित्पुरुषवत्कृत्वा गतिं संस्थानमेव च / उवाचैनं जितः स्त्रीभीर्जय भो पृथिवीमिमाम् // bc_4.42 //

अथ लोलेक्षणा काचिज्जिघ्रन्ती नीलमुत्पलम् / किंचिन्मदकलैर्वाक्यै र्नृपात्मजमभाषत // bc_4.43 //

पश्य भर्तीश्चितं चूतं कुसुमैर्मधुगन्धिभिः / हेमपञ्जररुद्धो वा कोकिलो यत्र कूजति // bc_4.44 //

अशोको दृश्यतामेष कामिशोकविवर्धनः / रुवन्ति भ्रमरा यत्र दह्यमाना इवाग्निना // bc_4.45 //

चूतयष्ट्या समाश्लिष्टो दृश्यतां तिलकद्रुमः / शुक्लवासा इव नरः स्त्रिया पीताङ्गरागया // bc_4.46 //

फुल्लं कुरुबकं पश्य निर्भुक्तालक्तकप्रभम् / यो नखप्रभया स्त्रीणां निर्भीर्त्सत इवानतः // bc_4.47 //

बालाशोकश्च निचितो दृश्यतामेष पल्लवैः / यो ऽस्माकं हस्तशोभाभिर्लज्जमान इव स्थितः // bc_4.48 //

दीर्घिका प्रावृतां पश्य तीरजैः सिन्दुवारकैः / पाण्डुरांशुकसंवीतां शयानां प्रमदामिव // bc_4.49 //

दृश्यतां स्त्रीषु माहात्म्यं चक्रवाको ह्यसौ जले / पृष्ठतः प्रेष्यवद्भार्यामनुवर्त्यनुगच्छति // bc_4.50 //

मत्तस्य परपुष्टस्य रुवतः श्रूयतां ध्वनिः / अपरः कोकिलो ऽन्वक्षं प्रतिश्रुत्केव कूजति // bc_4.51 //

अपि नाम विहङ्गानां वसन्तेनाहृतो मदः / न तु चिन्तयतो ऽचिन्त्यं जनस्य प्राज्ञमानिनः // bc_4.52 //

इत्येवं ता युवतयो मन्मथोद्दामचेतसः / कुमारं विविधैस्तैस्तैरुपचक्रमिरे नयैः // bc_4.53 //

एवमाक्षिप्यमाणो ऽपि सतु धैर्यावृतेन्द्रियः / मर्तव्यमिति सोद्वेगो न जहर्ष न विव्यथे // bc_4.54 //

तासां तत्त्वे ऽनवस्थानं दृष्ट्वा स पुरुषोत्तमः / समं विग्नेन धीरेण चिन्तयामास चेतसा // bc_4.55 //

किं त्विमा नावगच्छन्ति चपलं यौवनं स्त्रियः / यतो रूपेण संमत्तं जरा यन्नाशयिष्यति // bc_4.56 //

नूनमेता न पश्यन्ति कस्यचिद्रोगसंप्लवम् / तथा हृष्टा भयं त्यक्त्वा जगति व्यधिधर्मिणि // bc_4.57 //

अनभिज्ञाश्च सुव्यक्तं मृत्योः सर्वापहारिणः / ततः स्वस्था निरुद्विग्नाः क्रीडन्ति च हसन्ति च // bc_4.58 //

जरां व्याधिं च मृत्युं च को हि जानन्सचेतनः / स्वस्थस्तिष्ठेन्निषीदेद्वा शयेद्वा किं पुनर्हसेत् // bc_4.59 //

यस्तु दृष्ट्वा परं जीर्ण व्याधितं मृतमेव च / स्वस्थो भवति नोद्विग्नो यथाचेतास्तथैव सः // bc_4.60 //

वियुज्यमाने हि तरौ पुष्पैरपि फलैरपि / पतति च्छिद्यमाने वा तरुरन्यो न शोचते // bc_4.61 //

इति ध्यानपरं दृष्ट्वा विषयेभ्यो गतस्पृहम् / उदायी नीतिशास्त्रज्ञस्तमुवाच सुहृत्तया // bc_4.62 //

अहं नृपतिना दत्तः सखा तुभ्यं क्षमः किल / यास्मात्त्वयि विवक्षा मे तया प्रणयवत्तया // bc_4.63 //

अहितात्प्रतिषेधश्च हिते चानुप्रवर्तनम् / व्यसने चापरित्यागस्त्रिविधं मित्रलक्षणम् // bc_4.64 //

सो ऽहं मैत्रीं प्रतिज्ञाय पुरुषार्थात्पराङ्मुखः / यदि त्वा समुपेक्षेय न भवेन्मित्रता मयि // bc_4.65 //

तद्ब्रवीमि सुहृद्भूत्वा तरुणस्य वपुष्मतः / इदं न प्रतिरूपं ते स्त्रीष्वदाक्षिण्यमीदृशम् // bc_4.66 //

अनृतेनापि नारीणां युक्तं समनुवर्तनम् / तद्व्रीडापरिहारार्थमात्मरत्यर्थमेव च // bc_4.67 //

संनतिश्चानुवृत्तिश्च स्त्रीणां हृदयबन्धनम् / स्नेहस्य हि गुणा योनिर्मानकामाश्च योषितः // bc_4.68 //

तदर्हसि विशालाक्ष हृदये ऽपि पराङ्मुखे / रूपस्यास्यानुरूपेण दाक्षिण्येनानुवर्तितुम् // bc_4.69 //

दाक्षिण्यमौषधं स्त्रीणां दाक्षिण्यं भूषणं परम् / दाक्षिण्यरहितं रूपं निष्पुष्पमिव काननम् // bc_4.70 //

किं वा दाक्षिण्यमात्रेण भावेनास्तु परिग्रहः / विषयान्दुर्लभांल्लब्ध्वा न ह्यवज्ञातुमर्हसि // bc_4.71 //

कामं परमिति ज्ञात्वा देवो ऽपि हि पुरंदरः / गौतमस्य मुनेः पत्नीमहल्यां चकमे पुरा // bc_4.72 //

अगस्त्यः प्रार्थयामास सोमभार्या च रोहिणीम् / तस्मात्तत्सदृशी लेभे लोपामुद्रामिति श्रुतिः // bc_4.73 //

उतथ्यस्य च भार्यायां ममातायं महातपः / मारुत्यां जनयामास भरद्वाजं बृहस्पतिः // bc_4.74 //

बृहस्पतेर्महिष्यां च जुव्हत्यां जुव्हतां वरः / बुधं विबुधकर्माणं जनयामास चन्द्रमाः // bc_4.75 //

कालीं चैव पुरा कन्यां जलप्रभवसंभवाम् / जगाम यमुनातीरे जातरागः पराशरः // bc_4.76 //

मातङ्गयामक्षमालायां गर्हितायां रिरंसया / कपिञ्जलादं तनयं वसिष्ठो ऽजनयन्मुनिः // bc_4.77 //

ययातिश्चैव राजर्षिर्वयस्यपि विनिर्गते / विश्वाच्याप्सरसा सार्धं रेमे चैत्ररथे वने // bc_4.78 //

स्त्रीसंसर्ग विनाशान्तं पाण्डुर्ज्ञात्वापि कौरवः / माद्रीरूपगुणाक्षिप्तः सिषेवे कामजं सुखम् // bc_4.79 //

करालजनकश्चैव हृत्वा ब्राह्मणकन्यकाम् / अवाप भ्रंशमप्येवं न तु सेजे न मन्मथम् // bc_4.80 //

एवमाद्या महात्मानो विषयान् गर्हितानपि / रतिहेतोर्बुभुजिरे प्रागेव गुणसंहितान् // bc_4.81 //

त्वं पुनर्न्यायतः प्राप्तान् बलवान् रूपवान्युवा / विषयानवजानासि यत्र सक्तमिदं जगत् // bc_4.82 //

इति श्रुत्वा वचस्तस्य श्लक्ष्णमागमसंहितम् / मेघस्तनितनिर्घोषः कुमारः प्रत्यभाषत // bc_4.83 //

उपपन्नमिदं वाक्यं सौहार्दव्यञ्जकं त्वयि / अत्र च त्वानुनेष्यामि यत्र मा दुष्ठु मन्यसे // bc_4.84 //

नावजानामि विषयान् जाने लोकं तदात्मकम् / अनित्यं तु जगमत्वा नात्र मे रमते मनः // bc_4.85 //

जरा व्याधिश्च मृत्युश्च यदि न स्यादिदं त्रयम् / ममापि हि मनोज्ञेषु विषयेषु रतिर्भवेत् // bc_4.86 //

नित्यं यदपि हि स्त्रीणामेतदेव वपुर्भवेत् / दोषवत्स्वपि कामेषु कामं रज्येत मे मनः // bc_4.87 //

यदा तु जरयापीतं रूपमासां भविष्यति / आत्मनो ऽप्यनभिप्रेतं मोहात्तत्र रतिर्भवेत् // bc_4.88 //

मृत्युव्याधिजराधर्मा मृत्युव्याधिजरात्मभिः / रममाणो ह्यसंविग्नः समानो मृगपक्षिभिः // bc_4.89 //

यदप्यात्थ महात्मानस्ते ऽपि कामात्मका इति / संवेगो ऽत्रैव कर्तव्यो यदा तेषामपि क्षयः // bc_4.90 //

माहात्म्यं न च तन्मन्ये यत्र सामान्यतः क्षयः / विषयेषु प्रसक्तिर्वा युक्तिर्वा नात्मवत्तया // bc_4.91 //

यदप्यात्थानृतेनापि स्त्रीजने वर्त्यतामिति / अनृतं नावगच्छामि दाक्षिण्येनापि किंचन // bc_4.92 //

न चानुवर्तनं तन्मे रुचितं यत्र नार्जवम् / सर्वभावेन संपर्को यदि नास्ति धिगस्तु तत् // bc_4.93 //

अधृतेः श्रद्दधानस्य सक्तस्यादोषदर्शिनः / किं हि वञ्चयितव्यं स्याज्जातरागस्य चेतसः // bc_4.94 //

वञ्चयन्ति च यद्येवं जातरागाः परस्परम् / ननु नैव क्षमं द्रष्टुं नराः स्त्रीणां नृणां स्त्रियः // bc_4.95 //

तदेवं सति दुःखार्त जरामरणभागिनम् / न मां कामेष्वनार्येषु प्रतारयितुमर्हसि // bc_4.96 //

अहो ऽतिधीरं बलवच्च ते मनश्चलेषु कामेषु च सारदर्शिनः / भये ऽतितीव्रे विषयेषु सज्जसे निरीक्षमाणो मरणाध्वनि प्रजाः // bc_4.97 //

अहं पुनर्भीरुरतीवविक्लवो जराविपद्व्याधिभयं विचिन्तयन् / लभे न शान्तिं न धृतिं कुतो रतिं निशामयन्दीप्तमिवाग्निना जगत् // bc_4.98 //

असंशयं मृत्युरिति प्रजानतो नरस्य रागो हृदि यस्य जायते / अयोमयीं तस्य परैमि चेतनां महाभये रज्यति यो न रोदिति // bc_4.99 //

अथो कुमारश्च विनिश्चयात्मिकां चकार कामाश्रयघातिनीं कथाम् / जनस्य चक्षुर्गमनीयमण्डलो महीधरं चास्तमियाय भास्करः // bc_4.100 //

ततो वृथाधारितभूषणस्रजः कलागुणैश्च प्रणयैश्च निष्फलैः / स्व एव भावे विनिगृह्य मन्मथं पुरं ययुर्भग्नमनोरथाः स्त्रियः // bc_4.101 //

ततः पुरोद्यानगतां जनश्रियं निरीक्ष्य सायं प्रतिसंहृतां पुनः / अनित्यतां सर्वगतां विचिन्तयन्विवेश धिष्णयं क्षितिपालकात्मजः // bc_4.102 //

ततः श्रुत्वा राजा विषयविमुखं तस्य तु मनो न शिश्ये तां रात्रिं हृदयगतशल्यो गज इव / अथ श्रान्तो मन्त्रे बहुविविधमार्गे ससचिवो न सो ऽन्यत्कामेभ्यो नियमनमपश्यत्सुतमतेः // bc_4.103 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये स्त्रीविघातनो नाम चतुर्थः सर्गः // 4 // चन्तो व्

स तथा विषयैर्विलोभ्यमानः परमार्हैरपि शाक्यराजसूनुः / न जगाम धृतिं न शर्म लेभे हृदये सिंह इवातिदिग्धविद्धः // bc_5.1 //

अथ मन्तिसुतैः क्षमैः कदाचित्सखिभिश्चित्रकथैः कृतानुयात्रः / वनभूमिदिदृक्षया शमेप्सुर्नरदेवानुमतो बहिः प्रतस्थे // bc_5.2 //

नवरुक्मखलीनकिङ्किणीकं प्रचलच्चारमरचारुहेमभाण्डम् / अभिरुह्य स कन्थकं सदश्वं प्रययौ केतुमिव द्रुमाब्जकेतुः // bc_5.3 //

स विकृष्टतरां वनान्तभूमिं वनलोभाच्च ययौ महीगुणाच्च / सलिलोर्मिविकारसीरमार्गां वसुधां चैव ददर्श कृष्यमाणाम् // bc_5.4 //

हलभिन्नविकीर्णशष्पदर्भा हतसूक्ष्मक्रिमिकीटजन्तुकीर्णाम् / समवेक्ष्य रसां तथाविधां तां स्वजनस्येव वधे भृशं शुशोच // bc_5.5 //

कृषतः पुरुषांश्च वीक्षमाणः पवनार्काशुरजोविभिन्नवर्णान् / वहनक्लमविक्लवांश्च धुर्यान् परमार्यः परमां कृपां चकार // bc_5.6 //

अवतीर्य ततस्तुरङ्गपृष्ठाच्छनकैर्गा व्यचरच्छुचा परीतः / जगतो जननव्ययं विचिन्वन् कृपणं खल्विदमित्युवाच चार्तः // bc_5.7 //

मनसा च विविक्ततामभीप्सुः सुहृदस्ताननुयायिनो निवार्य / अभितश्चलचारुपर्णवत्या विजने मूलमुपेयिवान् स जम्ब्वाः // bc_5.8 //

निषसाद स यत्र शौचवत्यां भुवि वैदूर्यनिकाशशाद्वलायाम् / जगतः प्रभवव्ययौ विचिन्वन्मनसश्च स्थितिमार्गमाललम्बे // bc_5.9 //

समवाप्तमनःस्थितिश्च सद्यो विषयेच्छादिभिराधिभिश्च मुक्तः / सवितर्कविचारमाप शान्तं प्रथमं ध्यानमनास्रवप्रकारम् // bc_5.10 //

अधिगम्य ततो विवेकजं तु परमप्रीतिसुखं मनःसमाधिम् / इदमेव ततः परं प्रदध्यौ मनसा लोकगतिं निशाम्य सम्यक् // bc_5.11 //

कृपणं बत यज्जनः स्वयं सन्नवशो व्याधिजराविनाशधर्मा / जरयार्दितमातुरं मृतं वा परमज्ञो विजुगुप्सते मदान्धः // bc_5.12 //

इह चेदहमीदृशः स्वयं सन्विजुगुप्सेय परं तथास्वभावम् / न भवेत्सदृशं हि तत्क्षमं वा परमं धर्ममिमं विजानतो मे // bc_5.13 //

इति तस्य विपश्यतो यथावज्जगतो व्याधिजराविपत्तिदोषान् / बलयौवनजीवितप्रवृत्तो विजगामात्मगतो मदः क्षणेन // bc_5.14 //

न जहर्ष न चापि चानुतेपे विचिकित्सां न ययौ न तन्द्रिनिद्रे / न च कामगुणेषु संररञ्जे न विदिद्वेष परं न चावमेने // bc_5.15 //

इति बुद्धिरियं च नीरजस्का ववृधे तस्य महात्मनो विशुद्धा / पुरुषैरपरैरदृश्यमानः पुरुषश्चोपससर्प भिक्षुवेषः // bc_5.16 //

नरदेवसुतस्तमभ्यपृच्छद्वद को ऽसीति शशंस सो ऽथ तस्मै / नरपुंगव जन्ममृत्युभीतः श्रमणः प्रव्रजितो ऽस्मि मोक्षहेतोः // bc_5.17 //

जगति क्षयधर्मके मुमुक्षर्मृगये ऽहं शिवमक्षयं पदं तत् / स्वजने ऽन्यजने च तुल्यबुद्धिर्विषयेभ्यो विनिवृत्तरागदोषः // bc_5.18 //

निवसन् क्वचिदेव वृक्षमूले विजने वायतने गिरौ वने वा / विचराम्यपरिग्रहो निराशः परमार्थाय यथोपपन्नभैक्षः // bc_5.19 //

इति पश्यत एव राजसूनोरिदमुक्त्वा स नभः समुत्पपात / स हि तद्वपुरन्यबुद्धदर्शी स्मृतये तस्य समेयिवान्दिवौकाः // bc_5.20 //

गगनं खगवद्गते च तस्मिनृवरः संजहृषे विसिस्मिये च / उपलभ्य ततश्च धर्मसंज्ञामभिनिर्याणविधौ मतिं चकार // bc_5.21 //

तत इन्द्रसमो जितेन्द्रियाश्वः प्रविविक्षुः पुरमश्वमारुरोह / परिवारजनं त्ववेक्षमाणस्तत एवाभिमतं वनं न भेजे // bc_5.22 //

स जरामरणक्षयं चिकीर्षुर्वनवासाय मतिं स्मृतौ निधाय / प्रविवेश पुनः पुरं न कामाद्वनभूमेरिव मण्डलं द्विपेन्द्रः // bc_5.23 //

सुखिता बत निर्वृता च सा स्त्री पतिरीदृक्ष इहायताक्ष यस्याः / इति तं समुदीक्ष्य राजकन्या प्रविशन्तं पथि साञ्जलिर्जगाद // bc_5.24 //

अथ घोषमिमं महाभ्रघोषः परिशुश्राव शमं परं च लेभे / श्रुतवान्स हि निर्वृतेति शब्दं परिनिर्वाणविधौ मतिं चकार // bc_5.25 //

अथ काञ्चनशैलशृङ्गवर्ष्मा गजमेघर्षभबाहुनिस्वनाक्षः / क्षयमक्षयधर्मजातरागः शशिसिंहाननविक्रमः प्रपेदे // bc_5.26 //

मृगराजगतिस्ततो ऽभ्यगच्छन्नृपतिं मन्त्रिगणैरुपास्यमानम् / समितौ मरुतामिव ज्वलन्तं मघवन्तं त्रिदिवे सनत्कुमारः // bc_5.27 //

प्रणिपत्य च साञ्जलिर्बभाषे दिश मह्यं नरदेव साध्वनुज्ञाम् / परिविव्रजिषामि मोक्षहेतोर्नियतो ह्यस्य जनस्य विप्रयोगः // bc_5.28 //

इति तस्य वचो निशम्य राजा करिणेवाभिहतो द्रुमश्चचाल / कमलप्रतिमे ऽञ्जलौ गृहीत्वा वचनं चेदमुवाच बाष्पकण्ठः // bc_5.29 //

प्रतिसंहर तात् बुद्धिमेतां न हि कालस्तव धर्मसंश्रयस्य / वयसि प्रथमे मतौ चलायां बहुदोषां हि वदन्ति धर्मचर्याम् // bc_5.30 //

विषयेषु कुतूहलेन्द्रियस्य व्रतखेदेष्वसमर्थीनिश्चयस्य / तरुणस्य मनश्चलत्यरण्यादनभिज्ञश्च विशेषतो विवेके // bc_5.31 //

मम तु प्रियधर्म धर्मकालस्त्वयि लक्ष्मीमवसृज्य लक्ष्मभूते / स्थिरविक्रम विक्रमेण धर्मस्तव हित्वा तु गुरुं भवेदधर्मः // bc_5.32 //

तदिमं व्यवसायमुत्सृज त्वं भव तावन्निरतो गृहस्थधर्मे / पुरुषस्य वयःसुखानि भुक्त्वा रमणीयो हि तपोवनप्रवेशः // bc_5.33 //

इति वाक्यमिदं निशम्य राज्ञः कलविङ्कस्वर उत्तरं बभाषे / यदि मे प्रतिभूतश्चतुर्षु राजन् भवसि त्वं न तपोवनं श्रयिष्ये // bc_5.34 //

न भवेन्मरणाय जीवितं मे विहरेत्स्वास्थ्यमिदं च मे न रोगः / न च यौवनमाक्षिपेज्जरा मे न च संपत्तिमिमां हरेद्विपत्तिः // bc_5.35 //

इति दुर्लभमर्थमूचिवांसं तनयं वाक्यमुवाच शाक्यराजः / त्यज बुद्धिमिमामतिप्रवृत्तामवहास्यो ऽतिमनोरथो ऽक्रमश्च // bc_5.36 //

अथ मेरुगुरुर्गुरुं बभाषे यदि नास्ति क्रम एष नास्मि वार्यः / शरणाज्ज्वलनेन दह्यमानान्न हि निश्चिक्रमिषुः क्षमं ग्रहीतुम् // bc_5.37 //

जगतश्च यदा ध्रुवो वियोगो ननु धर्माय वरं स्वयवियोगः / अवशं ननु विप्रयोजयेन्मामकृतस्वार्थमतृप्तमेव मृत्युः // bc_5.38 //

इति भूमिपतिर्निशम्य तस्य व्यवसायं तनयस्य निर्मुमुक्षोः / अभिधाय न यास्यतीति भूयो विदधे रक्षणमुत्तमांश्च कामान् // bc_5.39 //

सचिवैस्तु निदर्शितो यथावद् बहुमानात्प्रणयाच्च शास्त्रपूर्वम् / गुरुणा च निवारितो ऽश्रुपातैः प्रविवेशावसथं ततः स शोचन् // bc_5.40 //

चलकुण्डलचुम्बिताननाभिर्घननिश्वासविकम्पितस्तनीभिः / वनिताभिरधीरलोचनाभिमृर्गशावाभिरिवाभ्युदीक्ष्यमाणः // bc_5.41 //

स हि काञ्चनपर्वतावदातो हृदयेन्मादकरो वराङ्गनानाम् / श्रवणाङ्गविलोचनात्मभावान्वचनस्पर्शवपुर्गुणैर्जहार // bc_5.42 //

विगते दिवसे ततो विमानं वपुषा सूर्य इव प्रदीप्यमानः / तिमिरं विजिघांसुरात्मभासा रविरुद्यन्निव मेरुमारुरोह // bc_5.43 //

कनकोज्ज्वलदीप्तदीपवृक्षं वरकालागुरुधूपपूर्णगर्भम् / अधिरुह्य स वज्रभक्तिचित्रं प्रवरं काञ्चनमासनं सिषेवे // bc_5.44 //

तत उत्तममुत्तमाङ्गनास्तं निशि तूर्यैरुपतस्थुरिन्द्रकल्पम् / हिमवच्छिरसीव चन्द्रगौरे द्रविणेन्द्रात्मजमप्सरोगणौघाः // bc_5.45 //

परमैरपि दिव्यतूर्यकल्पैः स तु तैर्नैव रतिं ययौ न हर्षम् / परमार्थसुखाय तस्य साधोरभिनिश्चिक्रमिषा यतो न रेमे // bc_5.46 //

अथ तत्र सुरैस्तपोवरिष्ठैरकनिष्ठैर्व्यवसायमस्य बुद्ध्वा / युगपत्प्रमदाजनस्य निद्रा विहितासीद्विकृताश्च गात्रचेष्टाः // bc_5.47 //

अभवच्छयिता हि तत्र काचिद्विनिवेश्य प्रचले करे कपोलम् / दयितामपि रुक्मपत्त्रचित्रां कुपितेवाङ्कगतां विहाय वीणाम् // bc_5.48 //

विबभौ करलग्नवेणुरन्या स्तनविस्रस्तसितांशुका शयाना / ऋजुषट्पदपङ्क्तिजुष्टपद्मा जलफेनप्रहसत्तटा नदीव // bc_5.49 //

नवपुष्करगर्भकोमलाभ्यां तपनीयोज्ज्वलसंगताङ्गदाभ्याम् / स्वपिति स्म तथापरा भुजाभ्यां परिरभ्य प्रियवन्मृदङ्गमेव // bc_5.50 //

नवहाटकभूषणास्तथान्या वसनं पीतमनुत्तमं वसानाः / अवशा घननिद्रया निपेतुर्गजभग्ना इव कर्णिकारशाखाः // bc_5.51 //

अवलम्ब्य गवाक्षपार्श्वमन्या शयिता चापविभुग्नगात्रयष्टिः / विरराज विलम्बिचारुहारा रचिता तोरणाशालभञ्जिकेव // bc_5.52 //

मणिकुण्डलदष्टपत्त्रलेखं मुखपद्मं विनतं तथापरस्याः / शतपत्त्रमिवार्धवक्रनाडं स्थितकारण्डवघट्टितं चकाशे // bc_5.53 //

अपराः शयिता यथोपविष्टाः स्तनभारैरवनम्यमानगात्राः / उपगुह्य परस्परं विरेजुर्भुजपाशैस्तपनीयपरिहार्यैः // bc_5.54 //

महती परिवादिनी च काचिद्वनितालिङ्ग्य सखीमिव प्रसुप्ता / विजुघूर्ण चलत्सुवर्णसूत्रा वदनेनाकुलकर्णिकोज्ज्वलेन // bc_5.55 //

पणवं युवतिर्भुजांसदेशादवविस्रंसितचारूपाशमन्या / सविलासरतान्ततान्तमूर्वोर्विवरे कान्तमिवाभिनीय शिश्ये // bc_5.56 //

अपरा बभूवुर्निमीलिताक्ष्यो विपुलाक्ष्यो ऽपि शुभभ्रुवो ऽपि सत्यः / प्रतिसंकुचितारविन्दकोशाः सवितर्यस्तमिते यथा नलिन्यः // bc_5.57 //

शिथिलाकुलमूर्धजा तथान्या जघनस्रस्तविभूषणांशुकान्ता / अशयिष्ट विकीर्णकण्ठसूत्रा गजभग्ना प्रतियातनाङ्गनेव // bc_5.58 //

अपरास्त्ववशा ह्रिया वियुक्ता धृतिमत्यो ऽपि वपुर्गुणैरुपेताः / विनिशश्वसुरुल्बणं शयाना विकृताः क्षिप्तभूजा जजृम्भिरे च // bc_5.59 //

व्यपविद्धविभूषणस्रजो ऽन्या विसृताग्रन्थनवाससो विसंज्ञाः / अनिमीलितशुक्लनिश्चलाक्ष्यो न विरेजुः शयिता गतासुकल्पाः // bc_5.60 //

विवृतास्यपुटा विवृद्धगात्री प्रपतद्वक्त्रजला प्रकाशगुह्या / अपरा मदघूर्णितेव शिश्ये न बभासे विकृतं वपुः पुपोष // bc_5.61 //

इति सत्त्वकुलान्वयानुरूपं विविधं स प्रमदाजनः शयानः / सरसः सदृशं बभार रूपं पवनावर्जितरुग्नपुष्करस्य // bc_5.62 //

समवेक्ष्य तथा तथा शयाना विकृतास्ता युवतीरधीरचेष्टाः / गुणवद्वपुषो ऽपि वल्गुभाषा नृपसूनुः स विगर्हयांबभूव // bc_5.63 //

अशुचिर्विकृतश्च जीवलोके वनितानामयमीदृशः स्वभावः / वसनाभरणैस्तु वञ्च्यमानः पुरुषः स्त्रीविषयेषु रागमेति // bc_5.64 //

विमृशेद्यदि योषितां मनुष्यः प्रकृतिं स्वप्नविकारमीदृशं च / ध्रुवमत्र न वर्धयेत्प्रमादं गुणसंकल्पहतस्तु रागमेति // bc_5.65 //

इति तस्य तदन्तरं विदित्वा निशि निश्चिक्रमिषा समुद्बभूव / अवगम्य मनस्ततो ऽस्य देवैर्भवनद्वारमपावृतं बभूव // bc_5.66 //

अथ सो ऽवततार हर्म्यपृष्ठाद्युवतीस्ताः शयिता विगर्हमाणः / अवतीर्य ततश्च निर्विशङ्को गृहकक्ष्यां प्रथमां विनिर्जगाम // bc_5.67 //

तुरगावचरं स बोधयित्वा जविनं छन्दकमित्थमित्युवाच / हयमानय कन्थकं त्वरावानमृतं प्राप्तुमितो ऽद्य मे यियासा // bc_5.68 //

हृदि या मम तुष्टिरद्य जाता व्यवसायश्च यथा मतौ निविष्टः / विजने ऽपि च नाथवानिवास्मि ध्रुवमर्थो ऽभिमुखः समेत इष्टः // bc_5.69 //

ह्रियमेव च संनतिं च हित्वा शयिता मत्प्रमुखे यथा युवत्यः / विवृते च यथा स्वयं कपाटे नियतं यातुमतो ममाद्य कालः // bc_5.70 //

प्रतिगृह्य ततः स भर्तुराज्ञां विदितार्थो ऽपि नरेन्द्रशासनस्य / मनसीव परेण चोद्यमानस्तुरगस्यानयने मतिं चकार // bc_5.71 //

अथ हेमखलीनपूर्णवक्त्रं लघुशय्यास्तरणोपगूढपृष्ठम् / बलसत्त्वजवान्वयोपपन्नं स वराश्वं तमुपानिनाय भर्त्रे // bc_5.72 //

प्रतत्रिकपुच्छमूलपार्ष्णि निभृतहृस्वतनूजपुच्छकर्णम् / विनतोन्नतपृष्ठकुक्षिपार्श्व विपुलप्रोथललाटकट्युरस्कम् // bc_5.73 //

उपगुह्य स तं विशालवक्षाः कमलाभेन च सान्त्वयन् करेण / मधुराक्षरया गिरा शशास ध्वजिनीमध्यमिव प्रवेष्टुकामः // bc_5.74 //

बहुशः किल शत्रवो निरस्ताः समरे त्वामधिरुह्य पार्थिवेन / अहमप्यमृतं पदं यथावत्तुरगश्रेष्ठ लभेय तत्कुरुष्व // bc_5.75 //

सुलभाः खलु संयुगे सहाया विषयावाप्तसुखे धनार्जने वा / पुरुषस्य तु दुर्लभाः सहायाः पतितस्यापदि धर्मसंश्रये वा // bc_5.76 //

इह चैव भवन्ति ये सहायाः कलुषे कर्मणि धर्मसंश्रये वा / अवगच्छति मे यथान्तरात्मा नियतं ते ऽपि जनास्तदंशभाजः // bc_5.77 //

तदिदं परिगम्य धर्मयुक्तं मम निर्याणमितो जगद्धिताय / तुरगोत्तम वेगविक्रमाभ्यां प्रयतस्वात्महिते जगद्धिते च // bc_5.78 //

इति सुहृदमिवानुशिष्य कृत्ये तुरगवरं नृवरो वनं यियासुः / सितमसितगतिद्युतिर्वपुष्मान् रविरिव शारदमभ्रमारुरोह // bc_5.79 //

अथ स परिहरन्निशीथचण्डं परिजनबोधकरं ध्वनीं सदश्वः / विगतहनुरवः प्रशान्तहेषश्चकितविमुक्तपदक्रमो जगाम // bc_5.80 //

कनकवलयभूषितप्रकोष्ठैः कमलनिभैः कमलानिव प्रविध्य / अवनततनवस्ततो ऽस्य यक्षाश्चकितगतैर्दीधरे खुरान् कराग्रैः // bc_5.81 //

गुरुपरिघकपाटसंवृता या न सुखमपि द्विरदैरपाव्रियन्ते / व्रजति नृपसुते गतस्वनास्ताः स्वयमभवन्विवृताः पुरः प्रतोल्यः // bc_5.82 //

पितरमभिमुखं सुतं च बालं जनमनुरक्तमनुत्तमां च लक्ष्मीम् / कृतमतिरपहाय निर्व्यपेक्षः पितृनगरात्स ततो विनिर्जगाम // bc_5.83 //

अथ स विमलपङ्कजायताक्षः पुरमवलोक्य ननाद सिंहनादम् / जननमरणयोरदृष्टपारो न पुरमहं कपिलाव्हयं प्रवेष्टा // bc_5.84 //

इति वचनमिदं निशम्य तस्य द्रविणपतेः परिषद्गणा ननन्दुः / प्रमुदितमनसश्च देवसङ्घा व्यवसितपारणमाशशंसिरे ऽस्मै // bc_5.85 //

हुतवहवपुषोः दिवौकसो ऽन्ये व्यवसितमस्य सुदुष्करं विदित्वा / अकृषत तुहिने पथि प्रकाशं घनविवरप्रसृता इवेन्दुपादाः // bc_5.86 //

हरितुरगतुरङ्गवत्तुरङ्गः स तु विचरन्मनसीव चोद्यमानः / अरुणपरुषतारमन्तरिक्षं स च सुबहूनि जगाम योजनानि // bc_5.87 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽभिनिष्क्रमणो नाम पञ्चमः सर्गः // 5 // चन्तो वि

ततो मुहूर्ताभ्युदिते जगच्चक्षुषि भास्करे / भार्गवस्याश्रमपदं स ददर्श नृणां वरः // bc_6.1 //

सुप्तविश्वस्तहरिणं स्वस्थस्थितविहङ्गमम् / विश्रान्त इव यद्दृष्ट्वा कृतार्थ इव चाभवत् // bc_6.2 //

स विस्मयनिवृत्त्यर्थ तपःपूजार्थमेव च / स्वां चानुवर्तिता रक्षन्नश्वपृष्ठादवतारत् // bc_6.3 //

अवतीर्य च पस्पर्श निस्तीर्णमिति वाजिनम् / छन्दकं चाव्रवीत्प्रीतः स्नापयन्निव चक्षुषा // bc_6.4 //

इमं तार्क्ष्योपमजवं तुरङ्गमनुगच्छता / दर्शिता सौम्य मद्भक्तिर्विक्रमश्चायमात्मनः // bc_6.5 //

सर्वथास्म्यन्यकार्यो ऽपि गृहीतो भवता हृदि / भर्तुस्नेहश्च यस्यायमीदृशः शक्तिरेव च // bc_6.6 //

अस्निग्धो ऽपि समर्थो ऽस्ति निःसामर्थ्यो ऽपि भक्तिमान् / भक्तिमांश्चैव शक्तश्च दुर्लभस्त्वद्विधो भुवि // bc_6.7 //

तत्प्रीतो ऽस्मि तवानेन महाभागेन कर्मणा / यस्य ते मयि भावो ऽयं फलेभ्यो ऽपि पराङ्मुखः // bc_6.8 //

को जनस्य फलस्थस्य न स्यादभिमुखो जनः / जनीभवति भूयिष्ठं स्वजनो ऽपि विपर्यये // bc_6.9 //

कुलार्थ धार्यते पुत्रः पोषार्थ सेव्यते पिता / आशयाच्छिलष्यति जगन्नास्ति निष्कारणा स्वता // bc_6.10 //

किमुक्त्वा बहु संक्षेपात्कृतं मे सुमहत्प्रियम् / निवर्तस्वाश्वमादाय संप्राप्तो ऽस्मीप्सितं पदम् // bc_6.11 //

इत्युक्त्वा स महाबाहुरनुशंसचिकीर्षया / भूषणान्यवमुच्यास्मै संतप्तमनसे ददौ // bc_6.12 //

मुकुटाद्दीपकर्माणं मणीमादाय भास्वरम् / ब्रुवन्वाक्यमिदं तस्थौ सांदित्य इव मन्दरः // bc_6.13 //

अनेन मणिना छन्द प्रणम्य बहुशो नृपः / विज्ञाप्यो ऽमुक्तविश्रम्भं संतापविनिवृत्तये // bc_6.14 //

जन्ममरणनाशार्थ प्रविष्टो ऽस्मि तपोवनम् / न खलु स्वर्गतर्षेण नास्नेहेन न मन्युना // bc_6.15 //

तदेवमभिनिष्क्रान्तं न मां शोचितुमर्हसि / भूत्वापि हि चिरं श्लेषः कालेन न भविष्यति // bc_6.16 //

ध्रुवो यस्माच्च विश्लेषस्तस्मान्मोक्षाय मे मतिः / विप्रयोगः कथं न स्याद् भूयो ऽपि स्वजनादिति // bc_6.17 //

शोकत्यागाय निष्क्रान्तं न मां शोचितुमर्हसि / शोकहेतुषु कामेषु सक्ताः शोच्यास्तु रागिणः // bc_6.18 //

अयं च किल पूर्वेषामस्माकं निश्चयः स्थिरः / इति दायाद्यभूतेन न शोच्यो ऽस्मि पथा व्रजन् // bc_6.19 //

भवन्ति ह्यर्थदायादाः पुरुषस्य विपर्यये / पृथिव्यां धर्मदायादाः दुर्लभास्तु न सन्ति वा // bc_6.20 //

यदपि स्यादसमये यातो वनमसाविति / अकालो नास्ति धर्मस्य जीविते चञ्चले सति // bc_6.21 //

तस्मादद्यैव मे श्रेयश्चेतव्यमिति निश्चयः / जीविते को हि विश्रम्भो मृत्यौ प्रत्यर्थिनि स्थिते // bc_6.22 //

एवमादि त्वया सौम्य विज्ञाप्यो वसुधाधिपः / प्रयतेथास्तथा चैव यथा मां न स्मरेदापि // bc_6.23 //

अपि नैर्गुण्यमस्माकं वाच्यं नरपतौ त्वया / नैर्गुण्यात्त्यज्यते स्नेहः स्नेहत्यागान्न शोच्यते // bc_6.24 //

इति वाक्यमिदं श्रुत्वा छन्दः संतापविक्लवः / बाष्पग्रथितया वाचा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः // bc_6.25 //

अनेन त व भावेन बान्धवायासदायिना / भर्तः सीदति मे चेतो नदीपङ्क इव द्विपः // bc_6.26 //

कस्य नोत्पादयेद्बाष्पं निश्चयस्ते ऽयमीदृशः / अयोमये ऽपि हृदये किं पुनः स्नेहविक्लवे // bc_6.27 //

विमानशयनार्हं हि सौकुमार्यमिदं क्व च / खरदर्भाङ्कुरवती तपोवनमही क्व च // bc_6.28 //

श्रुत्वा तु व्यवसायं ते यदश्वो ऽयं मयाहृतः / बलात्कारेण तन्नाथ दैवेनैवास्मि कारितः // bc_6.29 //

कथं ह्यात्मवशो जानन् व्यवसायमिमं तव / उपानयेयं तुरगं शोकं कपिलवास्तुनः // bc_6.30 //

तन्नार्हसि महाबाहो विहातुं पुत्रलालसम् / स्निग्धं वृद्धं च राजानं सद्धर्ममिव नास्तिकः // bc_6.31 //

संवर्धनपरिश्रान्तां द्वितीयां तां च मातरम् / देवीं नार्हसि विस्मर्तु कृतघ्न इव सत्क्रियाम् // bc_6.32 //

बालपुत्रां गुणवर्ती कुलश्लाध्यां पतिव्रताम् / देवीमर्हसि न त्यक्तुं क्लीबः प्राप्तामिव श्रियम् // bc_6.33 //

पुत्रं याशोधरं श्लाध्यं यशोधर्मभृतां वरम् / बालमर्हसि न त्यक्तुं व्यसनीवोत्तमं यशः // bc_6.34 //

अथ बन्धुं च राज्यं च त्यक्तुमेव कृता मतिः / मां नार्हसि विभो त्यक्तुं त्वत्पादौ हि गतिर्मम // bc_6.35 //

नास्मि यातुं पुरं शक्तो दह्यमानेन चेतसा / त्वामरण्ये परित्यज्य सुमन्त्र इव राघवम् // bc_6.36 //

किं हि वक्ष्यति मां राजा त्वदृते नगरं गतम् / वक्ष्याम्युचितदर्शित्वात्किं तवान्तःपुराणि वा // bc_6.37 //

यदप्यात्थापि नैर्गुण्यं वाच्यं नरपताविति / किं तद्वक्ष्याम्यभूतं ते निर्दोषस्य मुनेरिव // bc_6.38 //

हृदयेन सलज्जेन जिव्हया सज्जमानया / अहं यदपि वा ब्रूयां कस्तच्छ्रद्धातुमर्हति // bc_6.39 //

यो हि चन्द्रमसस्तैक्ष्ण्यं कथयेच्छ्रद्दधीत वा / स दोषांस्तव दोषज्ञ कथयेच्छ्रद्दधीत वा // bc_6.40 //

सानुक्रोशस्य सततं नित्यं करुणवेदिनः / स्निग्धत्यागो न सदृशो निवर्तस्व प्रसीद मे // bc_6.41 //

इति शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा छन्दस्य भाषितम् / स्वस्थः परमया धृत्या जगाद वदतां वरः // bc_6.42 //

मद्वियोगं प्रति च्छन्द संतापस्त्यज्यतामयम् / नानाभावो हि नियतं पृथग्जातिषु देहिषु // bc_6.43 //

स्वजनं यद्यपि स्नेहान्न त्यजेयमहं स्वयम् / मृत्युरन्योन्यमवशानस्मान् संत्याजयिष्यति // bc_6.44 //

महत्या तृष्णया दुःखैर्गर्भेणास्मि यया धृतः / तस्या निष्फलयत्नायाः क्वाहं मातुः क्व सा मम // bc_6.45 //

वासवृक्षे समागम्य विगच्छन्ति यथाण्डजाः / नियतं विप्रयोगान्तस्तथा भूतसमागमः // bc_6.46 //

समेत्य च यथा भूयो व्यपयान्ति बलाहकाः / संयोगो विप्रयोगश्च तथा मे प्राणिनां मतः // bc_6.47 //

यस्माद्याति च लोको ऽयं विप्रलभ्य परंपरम् / ममत्त्वं न क्षमं तस्मात्स्वप्नभूते समागमे // bc_6.48 //

सहजेन वियुज्यन्ते पर्णरागेण पादपाः / अन्येनान्यस्य विश्लेषः किं पुनर्न भविष्यति // bc_6.49 //

तदेवं सति संतापं मा कार्षी सौम्य गम्यताम् / लम्बते यदि तु स्नेहो गत्वापि पुनराव्रज // bc_6.50 //

ब्रूयाश्चास्मत्कृतापेक्षं जनं कपिलवास्तुनि / त्यज्यतां तग्दतः स्नेहः श्रूयतां चास्य निश्चयः // bc_6.51 //

क्षिप्रमेष्यति वा कृत्वा जन्ममृत्युक्षयं किल / अकृतार्थो निरारम्भो निधनं यास्यतीति वा // bc_6.52 //

इति तस्य वचः श्रुत्वा कन्थकस्तुरगोत्तमः / जिव्हया लिलिहे पादौ बाष्पमुष्णं मुमोच च // bc_6.53 //

जालिना स्वस्तिकाङ्केन चक्रमध्येन पाणिना / आममर्श कुमारस्तं बभाषे च वयस्यवत् // bc_6.54 //

मुञ्च कन्थक मा बाष्पं दर्शितेयं सदश्वता / मृष्यतां सफलः शीघ्रं श्रमस्ते ऽयं भविष्यति // bc_6.55 //

मणित्सरुं छन्दकहस्तसंस्थं ततः स धीरो निशितं गृहीत्वा कोशादसिं कञ्चनभक्तिचित्रं बिलादिवशीविषमुद्बबर्ह // bc_6.56 //

निष्कास्य तं चोत्पलपत्त्रनीलं चिच्छेद चित्रं मुकुटं सकेशम् / विकीर्यमाणांशुकमन्तरीक्षे चिक्षेप चैनं सरसीव हंसम् // bc_6.57 //

पूजाभिलाषेण च बाहुमान्याद्दिवौकसस्तं जगृहुः प्रविद्धम् / यथावदेनं दिवि देवसङ्घा दिव्यैर्विशेषैर्महयां च चक्रुः // bc_6.58 //

मुक्त्वा त्वलंकारकलत्रवत्तां श्रीविप्रवासं शिरसश्च कृत्वा / दृष्ट्वांशुकं काञ्चनहंसचिन्हं वन्यं स धीरो ऽभिचकाङ्क्ष वासः // bc_6.59 //

ततो मृगव्याधनपुर्दिवौका भावं विदित्वास्य विशुद्धभावः / काषायवस्त्रो ऽभिययौ समीपं तं शाक्यराजप्रभवो ऽभ्युवाच // bc_6.60 //

शिवं च काषायमृषिध्वजस्ते न युज्यते हिंस्रमिदं धनुश्च / तत्सौम्य यद्यस्ति न सक्तिरत्र मह्यं प्रयच्छेदमिदं गृहाण // bc_6.61 //

व्याधो ऽब्रवीत्कामद काममारादनेन विश्वास्य मृगाग्निहन्मि / अर्थस्तु शक्रोपम यद्यनेन हन्त प्रतीच्छानय शुक्लमेतत् // bc_6.62 //

परेण हर्षेण ततः स वन्यं जग्राह वासो ऽशुकमुत्ससर्ज / व्याधस्तु दिव्यं वपुरेव बिभ्रत्तच्छुक्लमादाय दिवं जगाम // bc_6.63 //

ततः कुमारश्च स चाश्वगोपस्तस्मिंस्तथा याति विसिस्मियाते / आरण्यके वाससि चैव भूयस्तस्मिन्नकार्ष्टा बहुमानमाशु // bc_6.64 //

छन्दं ततः साश्रुमुखं विसृज्य काषायसंभृद्धृतिकीर्तिभृत्सः / येनाश्रमस्तेन ययौ महात्मा संध्याभ्रसंवीत इवोडुराजः // bc_6.65 //

ततस्तथा भर्तरि राज्यनिःस्पृहे तपोवनं याति विवर्णवाससि / भुजौ समुत्क्षिप्य ततः स वाजिभृद् भृशं विचुक्रोश पपात च क्षितौ // bc_6.66 //

विलोक्य भूयश्च रुरोद सस्वरं हयं भुजाभ्यामुपगुह्य कन्थकम् / ततो निराशो विलपनन्मुहुर्मुहुर्ययौ शरीरेण पुरं न चेतसा // bc_6.67 //

क्वचित्प्रदध्यौ विललाप च क्वचित् क्वचित्प्रचस्खाल पपात च क्वचित् / अतो व्रजन् भक्तिवशेन दुःखितश्चचार बव्हीरवशः पथि क्रियाः // bc_6.68 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये छन्दकनिवर्तनो नाम षष्ठः सर्गः // 6 // चन्तो विइ

ततो विसृज्याश्रुमुखं रुदन्तं छन्दं वनच्छन्दतया निरास्थः / सर्वार्थसिद्धो वपुषाभिभूय तमाश्रमं सिद्ध इव प्रपेदे // bc_7.1 //

स राजसूनुर्मृगराजगामी मृगाजिरं तन्मृगवत्प्रविष्टः / लक्ष्मीवियुक्तो ऽपि शरीरलक्ष्म्या चक्षूंषि सर्वाश्रमिणां जहार // bc_7.2 //

स्थिता हि हस्तस्थयुगास्तथैव कौतूहलाच्चक्रधराः सदाराः / तमिन्द्रकल्पं ददृशुर्न जग्मुर्धुर्या इवार्धावनतैः शिरोभिः // bc_7.3 //

विप्राश्च गत्वा बहिरिध्महेतोः प्राप्ताः समित्पुष्पवित्रहस्ताः / तपःप्रधानाः कृतबुद्धयो ऽपि तं द्रष्टुमीयुर्न मठानभीयुः // bc_7.4 //

हृष्टाश्च केका मुमुचुर्मयूरा दृष्ट्वाम्बुदं नीलमिवोन्नमन्तः / शष्पाणि हित्वाभिमुखाश्च तस्थुर्मृगाश्चलाक्षा मृगचारिणश्च // bc_7.5 //

दृष्ट्वा तमिक्ष्वाकुकुलप्रदीपं ज्वलन्तमुद्यन्तमिवांशुमन्तम् / कृते ऽपि दोहे जनितप्रमोदाः प्रसुस्रुवुर्होमदुहश्च गावः // bc_7.6 //

कश्चिद्वसूनामयमष्टमः स्यात्स्यादाविश्वनोरन्यतरश्च्युतो वा / उच्चेरुरुच्चैरिति तत्र वाचस्तद्दर्शनाद्विस्मयजा मुनीनाम् // bc_7.7 //

लेखर्षभस्येव वपुर्द्वितीयं धामेव लोकस्य चराचरस्य / स द्योतयामास वनं हि कृत्स्नं यदृच्छया सूर्य इवावतीर्णः // bc_7.8 //

ततः स तैराश्रमिभिर्यथावदभ्यर्चितश्चोपनिमन्त्रितश्च / प्रत्यर्चयां धर्मभृतो बभूव स्वरेण साम्भो ऽम्बुधरोपमेन // bc_7.9 //

कीर्णं तथा पुण्यकृता जनेन स्वर्गाभिकामेन विमोक्षकामः / तमाश्रमं सो ऽनुचचार धिरस्तपांसि चित्राणि निरीक्षमाणः // bc_7.10 //

तपोविकारांश्च निरीक्ष्य सौम्यस्तपोवने तत्र तपोधनानाम् / तपस्विनं कंचिदनुव्रजन्तं तत्त्वं विजिज्ञासुरिदं बभाषे // bc_7.11 //

तत्पूर्वमद्याश्रमदर्शनं मे यास्मादिमं धर्मविधिं न जाने / तस्माद्भवानर्हति भाषितुं मे यो निश्चयो यत्प्रति वः प्रवृत्तः // bc_7.12 //

ततो द्विजातिः स तपोविहारः शाक्यर्षभायर्षभविक्रमाय / क्रमेण तस्मै कथयांचकार तपोविशेषांस्तपसः फलं च // bc_7.13 //

अग्राम्यमन्नं सलिले प्ररूढं पर्णीन तोयं फलमूलमेव / यथागमं वृत्तिरियं मुनीनां भिन्नास्तु ते ते तपसां विकल्पाः // bc_7.14 //

उञ्छेन जीवन्ति खगा इवान्ये तृणानि केचिन्मृगवच्चरन्ति / केचिद्भुजङ्गैः सह वर्तयन्ति वल्मीकभूता वनमारुतेन // bc_7.15 //

आश्मप्रयत्नार्जितवृत्तयो ऽन्ये केचित्स्वदन्तापहतान्नभक्षाः / कृत्वा परार्थ श्रपणं तथान्ये कुर्वन्ति कार्यं यदि शेषमस्ति // bc_7.16 //

केचिज्जलक्लिन्नजटाकलापा द्विः पावकं जुव्हति मन्त्रपूर्वम् / मीनैः समं केचिदपो विगाह्य वसन्ति कूर्मोल्लिखितैः शरीरैः // bc_7.17 //

एवंविधैः कालचितैस्तपोभिः परैर्दिवं यान्त्यपरैर्नृलोकम् / दुःखेन मार्गेण सुखं ह्युपैति सुखं हि धर्मस्य वदन्ति मूलम् // bc_7.18 //

इत्येवमादि द्विपदेन्द्रवत्सः श्रुत्वा वचस्तस्य तपोधनस्य / अदृष्टतत्त्वो ऽपि न संतुतोष / शनैरिदं चात्मगतं बभाषे // bc_7.19 //

दुःखात्मकं नैकविधं तपश्च स्वर्गप्रधानं तपसः फलं च / लोकाश्च सर्वे परिणामवन्तः स्वल्पे श्रमः खल्वयमाश्रमाणाम् // bc_7.20 //

प्रियांश्च बन्धून्विषयांश्च हित्वा ये स्वर्गहेतोर्नियमं चरन्ति / ते विप्रयुक्ताः खलु गन्तुकामा महत्तरं बन्धनमेव भूयः // bc_7.21 //

कायक्लमैर्यश्च तपो ऽभिधानैः प्रवृत्तिमकाङ्क्षति कामहेतोः / संसारदोषानपरीक्षमाणो दुःखेन सो ऽन्विच्छति दुःखमेव // bc_7.22 //

त्रासश्च नित्यं मरणात्प्रजानां यत्नेन चेच्छन्ति पुनःप्रसूतिम् / सत्यां प्रवृत्तौ नियतश्च मृत्युस्तत्रैव मग्ना यत एव भीताः // bc_7.23 //

इहार्थमेके प्रविशन्ति खेदं स्वर्गार्थमन्ये श्रममाप्नुवन्ति / सुखार्थमाशाकृपणो ऽकृतार्थः पतत्यनर्थे खलु जीवलोकः // bc_7.24 //

न खल्वयं गर्हित एव यत्नो यो हीनमृत्सृज्य विशेषगामि / प्राज्ञैः समानेन परिश्रमेण कार्यं तु तद्यत्र पुनर्न कार्यम् // bc_7.25 //

शरीरपीडा तु यदीह धर्मः सुखं शरीरस्य भवत्यधर्मः / धर्मेण चाप्नोति सुखं परत्र तस्मादधर्म फलतीह धर्मः // bc_7.26 //

यतः शरीरं मनसो वशेन प्रवर्तते चापि निवर्तते च / युक्तो दमश्चेतस एव तस्माच्चित्तादृते काष्ठसमं शरीरम् // bc_7.27 //

आहारशुद्ध्या यदि पुण्यमिष्टं तस्मान्मृगानामपि पुण्यमस्ति / ये चापि बाह्याः पुरुषाः फलेभ्यो भाग्यापराधेन पराङ्मुखार्थाः // bc_7.28 //

दुःखे ऽभिसंधिस्त्वथ पुण्यहेतुः सुखे ऽपि कार्यो ननु सो ऽभिसंधिः / अथ प्रमाणं न सुखे ऽभिसंधिर्दुःखे प्रमाणं ननु नाभिसंधिः // bc_7.29 //

तथैव ये कर्मविशुद्धिहेतोः स्पृशन्त्यपस्तीर्थमिति प्रवृत्ताः / तत्रापि तोषो हृदि केवलो ऽयं न पावयिष्यन्ति हि पापमापः // bc_7.30 //

स्पृष्टं हि यद्यद्गुणवद्भिरम्भस्तत्तत्पृथिव्यां यदि तीर्थमिष्टम् / तस्माद्गुणानेव परैमि तीर्थमापस्तु निःसंशयमाप एव // bc_7.31 //

इति स्म तत्तद्बहुयुक्तियुक्तं जगाद चास्तं च ययौ विवस्वान् / ततो हविर्धूमविवर्णवृक्षं तपःप्रशान्तं स वनं विवेश // bc_7.32 //

अभ्युद्धृतप्रज्वलिताग्निहोत्रं कृताभिषेकर्षिजनावकिर्णम् / जाप्यस्वनाकूजितदेवकोष्ठं धर्मस्य कर्मान्तमिव प्रवृत्तम् // bc_7.33 //

काश्चिन्निशास्तत्र निशाकराभः परीक्षमाणश्च तपांस्युवास / सर्व परिक्षेप्य तपश्च मत्वा तस्मात्तपःक्षेत्रतलाज्जगाम // bc_7.34 //

अन्वव्रजन्नाश्रमिणस्ततस्तं तद्रूपमाहात्म्यगतैर्मनोभिः / देशादनार्यैरभिभूयमानान्महर्षयो धर्ममिवापयान्तम् // bc_7.35 //

ततो जटावल्कलचीरखेलांस्तपोधनांश्चैव स तान्ददर्श / तपांसि चैषामनुरुध्यमानस्तस्थौ शिवे श्रीमति वृक्षमूले // bc_7.36 //

अथोपसृत्याश्रमवासिनस्तं मनुष्यवर्य परिवार्य तस्थुः / वृद्धश्च तेषां बहुमानपूर्वं कलेन साम्ना गिरमित्युवाच // bc_7.37 //

त्वय्यागते पूर्ण इवाश्रमो ऽभूत्संपद्यते शून्य एव प्रयाते / तस्मादिमं नार्हसि तात हातुं जिजीविषोर्देहमिवेष्टमायुः // bc_7.38 //

ब्रह्मर्षिराजर्षिसुरर्षिजुष्टः पुण्यः समीपे हिमवान् हि शैलः / तपांसि तान्येव तपोधनानां यत्संनिकर्षाद्बहुलीभवन्ति // bc_7.39 //

तीर्थानि पुण्यायान्यभितस्तथैव सोपानभूतानि नभस्तलस्य जुष्टानि धर्मात्मभिरात्मवद्भिर्देवर्षिभिश्चैव महर्षिभिश्च // bc_7.40 //

इतश्च भूयः क्षममुत्तरैव दिक्सेवितुं धर्मीवशेषहेतोः / न तु क्षमं दक्षिणतो बुधेन पदं भवेदेकमपि प्रयातुम् // bc_7.41 //

तपोवने ऽस्मिन्नथ निष्क्रियो वा संकीर्णधर्मापतितो ऽशुचिर्वा / दृष्टस्त्वया येन न ते विवत्सा तद्ब्रूहि यावद्रुचितो ऽस्तु वासः // bc_7.42 //

इमे हि वाञ्छन्ति तपःसहायं तपोनिधानप्रतीमं भवन्तम् / वासस्त्वया हीन्द्रसमेन सार्ध बृहस्पतेरभ्युदयावहः स्यात् // bc_7.43 //

इत्येवमुक्ते स तपस्विमध्ये तपस्विमुख्येन मनीषिमुख्यः / भवप्रणाशाय कृतप्रतिज्ञः स्वं भावामन्तर्गतमाचचक्षे // bc_7.44 //

ऋज्वात्मनां धर्मभृतां मुनीनामिष्टातिथित्वात्स्वजनोपमानाम् / एवंविधैर्मा प्रति भावजातैः प्रीतिः परा मे जनितश्च मानः // bc_7.45 //

स्निग्धाभिराभिर्हृदयंगमाभिः समासतः स्नात इवास्मि वाग्भिः / रतिश्च मे धर्मनवग्रहस्य विस्पन्दिता संप्रति भूय एव // bc_7.46 //

एवं प्रवृत्तान् भवतः शरण्यानतीव संदर्शितपक्षपातान् / यास्यामि हित्वेति ममापि दुःखं यथैव बन्धूंस्त्यजतस्तथैव // bc_7.47 //

स्वर्गाय युष्माकमयं तु धर्मो ममाभिलाषस्त्वपुनर्भवाय / अस्मिन्वने येन न मे विवत्सा भिन्नः प्रवृत्त्या हि निवृत्तिधर्मः // bc_7.48 //

तन्नारतिर्मे न परापचारो वनादितो येन परिव्रजामि / धर्मे स्थिताः पूर्वयुगानुरूपे सर्वे भवन्तो हि महर्षिकल्पाः // bc_7.49 //

ततो वचः सूनृतमर्थवच्च सुश्लक्ष्णमोजस्वि च गर्वित च / श्रुत्वा कुमारस्य तपस्विनस्ते विशेषयुक्तं बहुमानमीयुः // bc_7.50 //

कश्चिद्द्विजस्तत्र तु भस्मशायी प्रांशुः शिखी दारवचीरवासाः / आपिङ्गलाक्षस्तनुदीर्घघोणः कुण्डैकहस्तो गिरमित्युवाच // bc_7.51 //

धीमन्नुदारः खलु निश्चयस्ते यस्त्वं युवा जन्मनि दृष्टदोषः / स्वर्गापवर्गौ हि विचार्य सम्यग्यस्यापवर्गे मतिरस्ति सो ऽस्ति // bc_7.52 //

यज्ञैस्तपोभिर्नियमैश्च तैस्तैः स्वर्ग यियासन्ति हि रागवन्तः / रागेण सार्ध रिपुणेव युद्ध्वा मोक्षं परीप्सन्ति तु सत्त्ववन्तः // bc_7.53 //

तद्बुद्धिरेषा यदि निश्चिता ते तूर्णं भवान् गच्छतु विन्ध्यकोष्ठम् / असौ मुनिस्तत्र वसत्यराडो यो नैष्ठिके श्रेयसि लब्धचक्षुः // bc_7.54 //

तस्माद्भवाञ्च्छ्रोष्यति तत्त्वमार्ग सत्यां रुचौ संप्रतिपत्स्यते च / यथा तु पश्यामि मतिस्तथैषा तस्यापि यास्यत्यवधूय बुद्धिम् // bc_7.55 //

स्पष्टोच्चघोणं विपुलायताक्षं / ताम्राधरौष्ठं सिततीक्षणदंष्ट्रम् / इदं हि वक्तुं तनुरक्तजिव्हं ज्ञेयार्णवं पास्यति कृत्स्नमेव // bc_7.56 //

गम्भीरता या भवतस्त्वगाधा या दीप्तता यानि च लक्षणानि / आचार्यकं प्राप्स्यसि तत्पृथिव्यां यन्नर्षिभिः पूर्वयुगे ऽप्यवाप्तम् // bc_7.57 //

परममिति ततो नृपात्मजस्तमृषिजनं प्रतिनन्द्य निर्ययौ / विधिवदनुविधाय ते ऽपि तं प्रविविशुराश्रमिणस्तपोवनम् // bc_7.58 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये तपोवनप्रवेशो नाम सप्तमः सर्गः // 7 // चन्तो विइइ

ततस्तुरङ्गावचरः स दुर्मनास्तथा वनं भर्तरि निर्ममे गते / चकार यत्नं पथि शोकनिग्रहे तथापि चैवाश्रु न तस्य चिक्षिये // bc_8.1 //

यमेकरात्रेण तु भर्तुराज्ञया जगाम मार्ग सह तेन वाजिना / इयाय भर्तुर्विरहं विचिन्तयंस्तमेव पन्थानमहोभिरष्टभिः // bc_8.2 //

हयश्च सौजा विचचार कन्थकस्तताम भावेन बभूव निर्मदः / अलंकृतश्चापि तथैव भूषणैरभूद्गतश्रीरिव तेन वर्जितः // bc_8.3 //

निवृत्य चैवाभिमुखस्तपोवनं भृशं जिहेषे करुणं मुहुर्मुहुः / क्षुधान्वितो ऽप्यध्वनि शष्पमम्बु वा यथा पुरा नाभिनन्द नाददे // bc_8.4 //

ततो विहीनं कपिलाव्हयं पुरं महात्मना तेन जगद्धितात्मना / क्रमेण तौ शून्यमिवोपजग्मतुर्दिवाकरेणेव विनाकृतं नभः // bc_8.5 //

सपुण्डरीकैरपि शोभितं जलैरलंकृतं पुष्पधरैर्नगैरपि / तदेव तस्योपवनं वनोपमं गतप्रहर्षैर्न रराज नागरैः // bc_8.6 //

ततो भ्रमद्भिर्दिशि दीनमानसैरनुज्ज्वलैर्बाष्पहतेक्षणैर्नरैः / निर्वायमाणाविव तावुभौ पुरं शनैरपस्नातमिवाभिजग्मतुः // bc_8.7 //

निशाम्य च स्रस्तशरीरगामिनौ विनागतौ शाक्यकुलर्षभेण तौ / मुमोच बाष्पं पथि नागरो जनः पुर रथे दाशरथेरिवागते // bc_8.8 //