बुद्धचरित (bản khác)

अथ ब्रुवन्तः समुपेतमन्यवो जनाः पथि च्छन्दकमागताश्रवः / क्व राजपुत्रः पुरराष्ट्रनन्दनो हृतस्त्वयासाविति पृष्ठतो ऽन्वयुः // bc_8.9 //

ततः स तान् भक्तिमतो ऽब्रवीज्जनान्नरेन्द्रपुत्रं न परित्यजाम्यहम् / रुदन्नहं तेन तु निर्जने वने गृहस्थवेशश्च विसर्जिताविति // bc_8.10 //

इदं वचस्तस्य निशम्य ते जनाः सुदुष्करं खल्विति निश्चयं ययुः / पतद्धि जह्रुः सलिलं न नेत्रजं मनो निनिन्दुश्च फलोत्थमात्मनः // bc_8.11 //

अथोचुरद्यैव विशाम तद्वनं गतः स यत्र द्विपराजविक्रमः / जिजीविषा नास्ति हि तेन नो विना यथेन्द्रियाणां विगमे शरीरिणाम् // bc_8.12 //

इदं पुरं तेन विवर्जितं वनं वनं च तत्तेन समन्वितं पुरम् / न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम् // bc_8.13 //

पुनः कुमारो विनिवृत्त इत्यथो गवाक्षमालाः प्रतिपेदिरे ऽङ्गनाः / विविक्तपृष्ठं च निशाम्य वाजिनं पुनर्गवाक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः // bc_8.14 //

प्रविष्टदीक्षस्तु सुतोपलब्धये व्रतेन शोकेन च खिन्नमानसः / जजाप देवायतने नराधिपश्चकार तास्ताश्च यथाशयाः क्रियाः // bc_8.15 //

ततः स बाष्पप्रतिपूर्णलोचनस्तुरङ्गमादाय तुरङ्गमानुगः / विवेश शोकाभिहतो नृपक्षयं युधापिनीते रिपुणेव भर्तरि // bc_8.16 //

विगाहमानश्च नरेन्द्रमन्दिरं विलोकयन्नश्रुवहेन चक्षुषा / स्वरेण पुष्टेन रुराव कन्थको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन्निव // bc_8.17 //

ततः खगाश्च क्षयमध्यगोचराः समीपबद्धास्तुरगाश्च सत्कृताः / हयस्य तस्य प्रतिसस्वनुः स्वनं नरेन्द्रसूनोरुपयानशङ्किनः // bc_8.18 //

जनाश्च हर्षतिशयेन वञ्चिता जनाधिपान्तःपुरसंनिकर्षगाः / यथा हयः कन्थक एष हेषते ध्रुवं कुमारो विशतीति मेनिरे // bc_8.19 //

अतिप्रहर्षादथ शोकमूर्छिताः कुमारसंदर्शनलोललोचनाः / गृहाद्विनिश्चक्रमुराशया स्त्रियः शरत्पयोदादिव विद्युतश्चलाः // bc_8.20 //

विलम्बकेश्यो मलिनांशुकाम्बरा निरञ्जनैर्बाष्पहतेक्षणैर्मुखैः / स्त्रियो न रेजुर्मृजया विनाकृता दिवीव तारा रजनीक्षयारुणाः // bc_8.21 //

अरक्तताम्रैश्चरणैरनूपुरैरकुण्डलैरार्जवकन्धरैर्मुखैः / स्वभावपीनैर्जघनैरमेखलैरहारयोक्त्रैर्मुषितैरिव स्तनैः // bc_8.22 //

निरीक्ष्य ता बाष्पपरीतलोचना निराश्रयं छन्दकमश्वमेव च / विषण्णवक्त्रा रुरुदुर्वराङ्गना वनान्तरे गाव इवर्षभोज्झिताः // bc_8.23 //

ततः सबाष्पा महीषी महीपतेः प्रनष्टवत्सा महिषीव वत्सला / प्रगृह्य बाहू निपपात गौतमी विलोलपर्णा कदलीव काञ्चनी // bc_8.24 //

हतत्विषो ऽन्याः शिथिलांसबाहवः स्त्रियो विषादेन विचेतना इव / न चुक्रुशुर्नाश्रु जहुर्न शश्वसुर्न चेलुरासुर्लिखिता इव स्थिताः // bc_8.25 //

अधीरमन्याः पतिशोकमूर्च्छिता विलोचनप्रस्रवणैर्मुखैः स्त्रियः / सिषिञ्चिरे प्रोषितचन्दनान् स्तनान्धराधरः प्रस्रवणैरिवोपलान् // bc_8.26 //

मुखैश्च तासां नायनाम्बुताडितैं रराज तद्राजनिवेशनं तदा / नवाम्बुकाले ऽम्बुदवृष्टिताडितैः स्रवज्जलैस्तामरसैर्यथा सरः // bc_8.27 //

सुवृत्तपिणाडगुलिभिर्निरन्तरैरभूषणैर्गूढसिरैर्वराङ्गनाः / उरांसि जघ्नुः कमलोपमैः करैः स्वपल्लवैर्वातचला लता इव // bc_8.28 //

करप्रहारप्रचलैश्च ता बभुस्तथापि नार्यः सहितोन्नतैः स्तनैः / वनानिलाघूर्णितपद्मकम्पितै रथाङ्गनाम्नां मिथुनैरिवापगाः // bc_8.29 //

यथा च वक्षांसि करैरपीडयंस्तथैव वक्षोभिरपीडयन् करान् / अकारयंस्तत्र परस्परं व्यथाः कराग्रवक्षांस्यबला दयालसाः // bc_8.30 //

ततस्तु रोषप्रविरक्तलोचना विषादसंबन्धिकषायगद्गदम् / उवाच निश्वासचलत्पयोधरा विगाढशोकाश्रुधरा यशोधरा // bc_8.31 //

निशि प्रसुप्तामवशां विहाय मां गतः क्व स छन्दक मन्मनोरथः / उपागते च त्वयि कन्थके च मे समं गतेषु त्रिषु कम्पते मनः // bc_8.32 //

अनार्यमस्निग्धममित्रकर्म मे नृशंस कृत्वा किमिहाद्य रोदिषि / नियच्छ बाष्पं भव तुष्टमानसो न संवदत्यश्रु च तच्च कर्म ते // bc_8.33 //

प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथार्थकारिणा / गतो ऽर्यपुत्रो ह्यपुनर्निवृत्तये रमस्व दिष्ट्या सफलः श्रमस्तव // bc_8.34 //

वरं मनुष्यस्य विचक्षणो रिपुर्न मित्रमप्राज्ञमयोगपेशलम् / सुहृद्ब्रुवेण ह्यविपश्चिता त्वया कृतः कुलस्यास्य महानुपप्लवः // bc_8.35 //

इमा हि शोच्या व्यवमुक्तभूषणाः प्रसक्तबाष्पाविलरक्तलोचनाः / स्थिते ऽपि पत्यौ हिमवन्महीसमे प्रनष्टशोभा विधवा इव स्त्रियः // bc_8.36 //

इमाश्च विक्षिप्तविटङ्कबाहवः प्रसक्तपारावतदीर्घनिस्वनाः / विनाकृतास्तेन सहावरोधनैर्भृशं रुदन्तीव विमानपङ्क्तयः // bc_8.37 //

अनर्थकामो ऽस्य जनस्य सर्वथा तुरङ्गमो ऽपि ध्रुवमेष कन्थकः / जहार सर्वस्वमितस्तथा हि मे जने प्रसुप्ते निशि रत्नचौरवत् // bc_8.38 //

यदा समर्थः खलु सोढुमागतानिषुप्रहारानपि किं पुनः कशाः / गतः कशापातभयात्कथं न्वयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम् // bc_8.39 //

अनार्यकर्मा भृशमद्य हेषते नरेन्द्रधिष्ण्यं प्रतिपूरयन्निव / यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं तदा हि मूकस्तुरगाधमो ऽभवत् // bc_8.40 //

यदि ह्यहेषिष्यत बोधयन् जनं खुरैः क्षितौ वाप्यकरिष्यत ध्वनिम् / हनुस्वनं वाजनयिष्यदुत्तमं न चाभविष्यन्मम दुःखमीदृशम् // bc_8.41 //

इतीह देव्याः परिदेविताश्रयं निशम्य बाष्पग्रथिताक्षरं वचः / अधोमुखः साश्रुकलः कृताञ्जलिः शनैरिदं छन्दक उत्तरं जगौ // bc_8.42 //

विगर्हितुं नार्हसि देवि कन्थकं न चापि रोषं मयि कर्तुमर्हसि / अनागसौ स्वः समवेहि सर्वशो गतो नृदेवः स हि देवि देववत् // bc_8.43 //

अहं हि जानन्नपि राजशासनं बलात्कृतः कैरपि दैवतैरिव / उपानयं तूर्णमिमं तुरङ्गमं तथान्वगच्छं विगतश्रमो ऽध्वनि // bc_8.44 //

व्रजन्नयं वजिवरो ऽपि नास्पृशन्मही खुराग्रैर्विधृतैरिवान्तरा / तथैव दैवादिव संयताननो हनुस्वनं नाकृत नाप्यहेषत // bc_8.45 //

यतो बहिर्गच्छति पार्थिवात्मजे तदाभवद्द्वारमपावृतं स्वयम् / तमश्च नैशं रविणेव पाटितं तपो ऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम् // bc_8.46 //

यदप्रमत्तो ऽपि नरेन्द्रशासनाद् गृहे पुरे चिव सहस्रशो जनः / तदा स नाबुध्यत निद्रया हृतस्ततो ऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम् // bc_8.47 //

यतश्च वासो वनवाससंमतं निसृष्टमस्मै समये दिवौकसा / दिवि प्रविद्धं मुकुटं च तद्धृतं ततो ऽपि दैवो विधिरेष गृह्यताम् // bc_8.48 //

तदेवमावां नरदेवि दोषतो न तत्प्रयातं प्रति गन्तुमर्हसि / न कामकारो मम नास्य वाजिनः कृतानुयात्रः स हि दैवतैर्गतः // bc_8.49 //

इति प्रयाणं बहुदेवमद्भूतं निशम्य तास्तस्य महात्मनः स्त्रियः / प्रनष्टशोका इव विस्मयं ययुर्मनोज्वरं प्रव्रजनात्तु लेभिरे // bc_8.50 //

विषादपारिप्लवलोचना ततः प्रनष्टपोता कुररीव दुःखिता / विहाय धैर्य विरुराव गौतमी तताम चैवाश्रुमुखी जगाद च // bc_8.51 //

महोर्मिमन्तो मृदवो ऽसिताः शुभाः पृथक्पृथङ्मूलरुहाः समुद्गताः / प्रवेरितास्ते भुवि तस्य मुर्धजा नरेन्द्रमौलीपरिवेष्टनक्षमाः // bc_8.52 //

प्रलम्बबाहुर्मृगराजविक्रमो महर्षभाक्षः कनकोज्ज्वलद्युतिः / विशालवक्षा घनदुन्दुभिस्वनस्तथाविधो ऽप्याश्रमवासमर्हति // bc_8.53 //

अभागिनी नूनमियं वसुंधरा तमार्यकर्माणमनुत्तमं पतिम् / गतस्ततो ऽसौ गुणवान् हि तादृशो नृपः प्रजाभाग्यगुणैः प्रसूयते // bc_8.54 //

सुजातजालावतताङ्गुली मृदू निगूढगुल्फौ बिसपुष्पकोमलौ / वनान्तभूमिं कठिनां कथं नु तौ सचक्रमध्यौ चरणौ गमिष्यतः // bc_8.55 //

विमानपृष्ठे शयनासनोचितं महार्हवस्त्रागुरुचन्दनार्चितम् / कथं नु शीतोष्णजलागमेषु तच्छरीरमोजस्वि वने भविष्यति // bc_8.56 //

कुलेन सत्त्वेन बलेन वर्चसा श्रुतेन लक्ष्म्या वयसा च गर्वितः / प्रदातुमेवाभ्युचितो न याचितुं कथं स भिक्षां परतश्चरिष्यति // bc_8.57 //

शुचौ शयित्वा शयने हिरण्मये प्रबोध्यमानो निशि तूर्यनिस्वनैः / कथं बत स्वप्स्यति सो ऽद्य मे व्रती पटैकदेशान्तरिते महीतले // bc_8.58 //

इमं प्रलापं करुणं निशम्य ता भुजैः परिष्वज्य परस्परं स्त्रियः / विलोचनेभ्यः सलिलानि तत्यजुर्मधूनि पुष्पेभ्य इवेरिता लताः // bc_8.59 //

ततो धरायामपतद्यशोधरा विचक्रवाकेव रथाङ्गसाव्हया / शनैश्च तत्तद्विललाप विक्लवा मुहुर्मुहुर्गद्गदरुद्धया गिरा // bc_8.60 //

स मामनाथां सहधर्मचारिणीमपास्य धर्म यदि कर्तुमिच्छति / कुतो ऽस्य धर्मः सहधर्मचारिणी विना तपो यः परिभोक्तुमिच्छति // bc_8.61 //

शृणोति नूनं स न पूर्वपार्थिवान्महासुदर्शप्रभृतीन् पितामहान् / वनानि पत्नीसहितानुपेयुषस्तथा हि धर्म मदृते चिकीर्षीते // bc_8.62 //

मखेषु वा वेदविधानसंस्कृतौ न दंपती पश्यति दीक्षिताबुभौ / समं बुभुक्षू परतो ऽपि तत्फलं ततो ऽस्य जातो मयि धर्ममत्सरः // bc_8.63 //

ध्रुवं स जानन्मम धर्मवल्लभो मनः प्रियेर्ष्याकलहं मुहुर्मिथः / सुखं विभीर्मामपहाय रोषणां महेन्द्रलोके ऽप्सरसो जिघृक्षति // bc_8.64 //

इयं तु चिन्ता मम कीदृशं नु ता वपुर्गुणं बिभ्रति तत्र योषितः / वने यदर्थ स तपांसि तप्यते श्रियं च हित्वा मम भक्तिमेव च // bc_8.65 //

न खल्वियं स्वर्गसुखाय मे स्पृहा न तज्जनस्यात्मवतो ऽपि दुर्लभम् / स तु प्रियो मामिह वा परत्र वा कथं न जह्यादिति मे मनोरथः // bc_8.66 //

अभागिनी यद्यहमायतेक्षणं शुचिस्मितं भर्तुरुदीक्षितुं मुखम् / न मन्दभाग्यो ऽर्हति राहुलो ऽप्ययं कदाचिदङ्के परिवर्तितुं पितुः // bc_8.67 //

अहो नृशंसं सुकुमारवर्चसः सुदारुणं तस्य मनस्विनो मनः / कलप्रलापं द्विषतो ऽपि हर्षणं शिशुं सुतं यस्त्यजतीदृशं बत // bc_8.68 //

ममापि कामं हृदयं सुदारुणं शिलामयं वाप्ययसो ऽपि वा कृतम् / अनाथवच्छ्रीरहिते सुखोचिते वनं गते भर्तरि यन्न दीर्यते // bc_8.69 //

इतीह देवी पतिशोकमूर्छिता रुरोद दध्यौ विललाप चासकृत् / स्वभावधीरापि हि सा सती शुचा धृतिं न सस्मार चकार नो ह्रियम् // bc_8.70 //

ततस्तथा शोकविलापविक्लवां यशोधरां प्रेक्ष्य वसुंधरागताम् / महारविन्दैरिव वृष्टिताडितैर्मुखैः सबाष्पैर्वनिता विचुक्रुशुः // bc_8.71 //

समाप्तजाप्यः कृतहोममङ्गलो नृपस्तु देवायतनाद्विनिर्ययौ / जनस्य तेजार्तरवेण चाहतश्चचाल वज्रध्वनिनेव वारणः // bc_8.72 //

निशाम्य च च्छन्दककन्थकावुभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम् / पपात शोकाभिहतो महीपतिः शचीपतेर्वृत्त इवोत्सवे ध्वजः // bc_8.73 //

ततो मुहूर्त सुतशोकमोहितो जनेन तुल्याभिजनेन धारितः / निरीक्ष्य दृष्ट्या जलपूर्णया हयं महीतलस्थो विललाप पार्थिवः // bc_8.74 //

बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत्त्वया कन्थक विप्रियं कृतम् / गुणप्रियो येन वने स मे प्रियः प्रियो ऽपि सन्नप्रियवत्प्रवेरितः // bc_8.75 //

तदद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनरेनमानय / ऋते हि तस्मान्मम नास्ति जीवितं विगाढरोगस्य सदौषधादिव // bc_8.76 //

सुवर्णनिष्ठीविनि मृत्युना हृते सुदुष्करं यन्न ममार संजयः / अहं पुनर्धर्मरतौ सुते गते मुमुक्षुरात्मानमनात्मवानिव // bc_8.77 //

विभोर्दशक्षत्रकृतः प्रजापतेः परापरज्ञस्य विवस्वदात्मनः / प्रियेण पुत्रेण सता विनाकृतं कथं न मुह्येद्धि मनो मनोरपि // bc_8.78 //

अजस्य राज्ञस्तनयाय धीमते नराधिपायेन्द्रसखाय मे स्पृहा / गते वनं यस्तनये दिवं गतो न मोघबाष्पः कृपणं जिजीव ह // bc_8.79 //

प्रचक्ष्व मे भद्र तदाश्रमाजिरं हृतस्त्वया यत्र स मे जलाञ्जलिः / इमे परीप्सन्ति हि तं पिपासवो ममासवः प्रेतगतिं यियासवः // bc_8.80 //

इति तनयवियोगजातदुःख क्षितिसदृशं सहजं विहाय धैर्यम् / दशरथ इव रामशोकवश्यो बहु विललाप नृपो विसंज्ञकल्पः // bc_8.81 //

श्रुतविनयगुणान्वितस्ततस्तं मतिसचिवः प्रवया पुरोहितश्च / समधृतमिदमूचतुर्यथावन्न च परिप्तमुखौ न चाप्यशोकौ // bc_8.82 //

त्यज नरवर शोकमेहि धैर्य कुधृतिरिवार्हसि धीर नाश्रु मोक्तुम् / स्रजमिव मृदितामपास्य लक्ष्मीं भुवि बहवो हि नृपा वनान्यभीयुः // bc_8.83 //

अपि च नियत एष तस्य भावः स्मर वचनं तदृषेः पुरासितस्य / न हि स दिवि न चक्रवर्तिराज्ये क्षणमपि वासयितुं सुखेन शक्यः // bc_8.84 //

यदि तु नृवर कार्य एव यत्नस्त्वरितमुदाहर यावदत्र यावः / बहुविधिमिह युद्धमस्तु तावत्तव तनयस्य विधेश्च तस्य तस्य // bc_8.85 //

नरपतिरथ तौ शशास तस्माद् द्रुतमित एव युवामभिप्रयातम् / न हि मम हृदयं प्रयाति शान्तिं वनशकुनेरिव पुत्रलालसस्य // bc_8.86 //

परममिति नरेन्द्रशासनात्तौ ययतुरमात्यपुरोहितौ वनं तत् / कृतमिति सवधूजनः सदारो नृपतिरपि प्रचकार शेषकार्यम् // bc_8.87 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽन्तःपुरविलापो नामाष्टमः सर्गः // 8 // canto ix

ततस्तदा मन्त्रिपुरोहितौ तौ बाष्पप्रतोदाभिहतौ नृपेण / विद्धौ सदश्वाविव सर्वयत्नात्सौहार्दशीघ्रं ययतुर्वनं तत् // bc_9.1 //

तमाश्रमं जातपरिश्रमौ तावुपेत्य काले सदृशानुयात्रौ / राजर्द्धिमुत्सृज्य विनीतचेष्टावुपेयतुर्भार्गवधिष्ण्यमेव // bc_9.2 //

तौ न्यायतस्तं प्रतिपूज्य विप्रं तेनार्चितौ तावपि चानुरूपम् / कृतासनौ भार्गवमासनस्थं छित्त्वा कथामूचतुरात्मकृत्यम् // bc_9.3 //

शुद्धौजसः शुद्धविशालकीर्तेरिक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः / इमं जनं वेत्तु भवानधीतं श्रुतग्रहे मन्त्रपरिग्रहे च // bc_9.4 //

तस्येन्द्रकल्पस्य जयन्तकल्पः पुत्रो जरामृत्युभयं तितीर्षुः / इहाभ्युतेपः किल तस्य हेतोरावामुपेतौ भगवानवैतु // bc_9.5 //

तौ सो ऽब्रवीदस्ति स दीर्घबाहुः प्राप्तः कुमारो न तु नावबुद्धः / धर्मो ऽयमावर्तक इत्यवेत्य यातस्त्वराडाभिमुखो मुमुक्षुः // bc_9.6 //

तस्मात्ततस्तावुपलभ्य तत्त्वं तं विप्रमामन्त्र्य तदैव सद्यः / खिन्नावखिन्नाविव राजभक्त्या प्रसस्रतुस्तेन यतः स यातः // bc_9.7 //

यान्तौ ततस्तौ मृजया विहीनमपश्यतां तं वपुषोज्ज्वलन्तम् / उपोपविष्टं पथि वृक्षमूले सूर्य घनाभोगमिव प्रविष्टम् // bc_9.8 //

यानं विहायोपययौ ततस्तं पुरोहितो मन्त्रधरेण सार्धम् / यथा वनस्थं सहवामदेवो रामं दिदृक्षुर्मुनिरावैर्वशेयः // bc_9.9 //

तावर्चयामासतुरर्हतस्तं दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रम् / प्रत्यर्चयामास स चार्हतस्तौ दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रः // bc_9.10 //

कृताभ्यनुज्ञावभितस्ततस्तौ निषेदतुः शाक्यकुलध्वजस्य / विरेजतुस्तस्य च संनिकर्षे पुनर्वसू योगगताविवेन्दोः // bc_9.11 //

तं वृक्षमूलस्थमभिज्वलन्तं पुरोहितो राजसुतं बभाषे / यथोपविष्टं दिवि पारिजाते बृहस्पतिः शक्रसुतं जयन्तम् // bc_9.12 //

त्वच्छोकशल्ये हृदयावगाढे मोहं गतो भूमितले मुहूर्तम् / कुमार राजा नयनाम्बुवर्षो यत्त्वामवोचत्तदिदं निबोध // bc_9.13 //

जानामि धर्म प्रति निश्चयं ते परैमि ते भाविनमेतमर्थम् / अहं त्वकाले वनसंश्रयात्ते शोकाग्निनाग्निप्रतिमेन दह्ये // bc_9.14 //

तदेहि धर्मप्रिय मत्प्रियार्थ धर्मार्थमेव त्यज बुद्धिमेताम् / अयं हि मा शोकरयः प्रवृद्धौ नदीरयः कूलमिवाभिहन्ति // bc_9.15 //

मेघाम्बुकक्षाद्रिषु या हि वृत्तिः समीरणार्काग्निमहाशनीनाम् / तां वृत्तिमस्मासु करोति शोको विकर्षणोच्छोषणदाहभेदैः // bc_9.16 //

तद्भुङ्क्ष्व तावद्वसुधाधिपत्यं काले वनं यास्यासि शास्त्रदृष्टे / अनिष्टबन्धौ कुरु मय्यपेक्षां सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः // bc_9.17 //

न चैष धर्मो वन एव सिद्धः पुरे ऽपि सिद्धिर्नियता यतीनाम् / बुद्धिश्च यत्नश्च निमित्तमत्र वन च लिङ्गं च हि भीरुचिन्हम् // bc_9.18 //

मौलीधरैरसविषक्तहारैः केयूरविष्टब्धभुजैर्नरेन्द्रैः / लक्ष्भ्यङ्कमध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृहस्थैरपि मोक्षधर्मः // bc_9.19 //

ध्रुवानुजौ यौ बलिवज्रबाहू वैभ्राजमाषाढमथान्तिदेवम् / विदेहराजं जनकं तथैव शाल्वद्रुमं सेनजितश्च राज्ञः // bc_9.20 //

एतान् गृहस्थान्नृपतीनवेहि नैःश्रेयसे धर्मविधौ विनीतान् / उभे ऽपि तस्माद्युगपद्भजस्व चित्ताधिपत्यं च नृपश्रियं च // bc_9.21 //

इच्छामि हि त्वामुपगुह्य गाढं कृताभिषेकं सलिलार्द्रमेव / धृतातपत्त्रं समुदीक्षमाणस्तेनैव हर्षेण वनं प्रवेष्टुम् // bc_9.22 //

इत्यब्रवीद्भूमिपतिर्भवन्तं वाक्येन बाष्पग्रथिताक्षरेण / श्रुत्वा भवानर्हति तत्प्रियार्थ स्नेहेन तस्नेहमनुप्रयातुम् // bc_9.23 //

शोकाम्भसि त्वत्प्रभवे ह्यगाधे दुःखार्णवे मज्जति शाक्यराजः / तस्मात्तमुत्तारय नाथहीनं निराश्रयं मग्नमिवार्णवे नौः // bc_9.24 //

भीष्मेण गङ्गोदरसंभवेन रामेण रामेण च भार्गवेण / श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रियार्थ पितुस्त्वमओप्यर्हसि कर्तुमिष्टम् // bc_9.25 //

संवर्धयित्री समवेहि देवीमगस्त्यजुष्टां दिशमप्रयाताम् / प्रनष्टवत्सामिव वत्सलां गामजस्रमार्ता करुणं रुदन्तीम् // bc_9.26 //

हंसेन हंसीमिव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेनेव वने करेणुम् / अर्ता सनाथामपि नाथहीनां त्रातुं वधूमर्हसि दर्शनेन // bc_9.27 //

एकं सुतं बालमनर्हदुःखं संतापमन्तर्गतमुद्वहन्तम् / तं राहुलं मोक्षय बन्धुशोकाद्राहूपसर्गादेव पूर्णचन्द्रम् // bc_9.28 //

शोकाग्निना त्वद्विरहेन्धनेन / निःस्वासधूमेन तमःशिखेन / त्वद्दर्शनाम्ब्विच्छति दह्यमानमन्तःपुरं चैव पुरं च कृत्स्नम् // bc_9.29 //

स बोधिसत्त्वः परिपूर्णसत्त्वः श्रुत्वा वचस्तस्य पुरोहितस्य / ध्यात्वा मुहूर्तं गुणवद्गुणज्ञः प्रत्युत्तरं प्रश्रितमित्युवाच // bc_9.30 //

अवैमि भावं तनये पितॄणां विशेषतो यो मयि भूमिपस्य / जानन्नपि व्याधिजराविपद्भ्यो भीतस्त्वगत्या स्वजनं त्यजामि // bc_9.31 //

द्रष्टुं प्रियं कः स्वजनं हि नेच्छेन्नान्ते यदि स्यात्प्रियविप्रयोगः / यदा तु भूत्वापि चिरं वियोगस्ततो गुरुअं स्निन्धमपि त्यजामि // bc_9.32 //

मद्धेतुकं यत्तु नराधिपस्य शोकं भवानाह न तत्प्रियं मे / यत्स्वप्नभूतेषु समागमेषु संतप्यते भाविनि विप्रयोगे // bc_9.33 //

एवं च ते निश्चयमेतु बुद्धिर्दृष्ट्वा विचित्रं जगतः प्रचारम् / संतापहेतुर्न सुतो न बन्धुरज्ञाननैमित्तिक एष तापः // bc_9.34 //

यथाध्वगानमिह संगतानां काले वियोगो नियतः प्रजानाम् / प्राज्ञो जनः को तु भजेत शोकं बन्धुप्रतिज्ञातजनैर्विहीनः // bc_9.35 //

इहैति हित्वा स्वजनं परत्र प्रलभ्य चेहापि पुनः प्रयाति / गत्वापि तत्राप्यपरत्र गच्छत्येवं जने त्यागिनि को ऽनुरोधः // bc_9.36 //

यदा च गर्भात्प्रभृति प्रवृत्तः सर्वास्ववस्थासु वधाय मृत्युः / कस्मादकाले वनसंश्रयं मे पुत्रप्रियस्तत्रभवानवोचत् // bc_9.37 //

भवत्यकालो विषयाभिपत्तौ कालस्तथैवार्थविधौ प्रदिष्टः / कालो जगत्कर्षति सर्वकालान्निर्वाहके श्रेयसि नास्ति कालः // bc_9.38 //

राज्यं मुमुक्षुर्मयि यच्च राजा तदप्युदारं सदृशं पितुश्च / प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभादपथ्यान्नमिवातुरस्य // bc_9.39 //

कथं नु मोहायतनं नृपत्वं क्षमं प्रपत्तुं विदुषा नरेण / सोद्वेगता यत्र मदः श्रमश्च परापचारेण च धर्मपीडा // bc_9.40 //

जाम्बूनदं हर्म्यमिव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तमिवोत्तमान्नम् / ग्राहाकुलं चाम्ब्विव सारविन्दं राज्यं हि रम्यं व्यसनाश्रयं च // bc_9.41 //

इत्थं च राज्यं न सुखं न धर्मः पूर्वे यथा जातघृणा नरेन्द्राः / वयःप्रकर्षे ऽपरिहार्यदुःखे राज्यानि मुक्त्वा वनमेव जग्मुः // bc_9.42 //

वरं हि भुक्तानि तृणान्यरण्ये तोषं परं रत्नमिवोपगृह्य / सहोषितं श्रीसुलभैर्न चैव दोषैरदृश्यैरिव कृष्णसर्पैः // bc_9.43 //

श्लाध्यं हि राज्यानि विहाय राज्ञां धर्माभिलाषेण वनं प्रवेष्टुम् / भग्नप्रतिज्ञस्य न तूपपन्नं वनं परित्यज्य गृहं प्रवेष्टुम् // bc_9.44 //

जातः कुले को हि नरः ससत्त्वो धर्माभिलाषेण वनं प्रविष्टः / काषायमुत्सृज्य विमुक्तलज्जः पुरंदरस्यापि पुरं श्रयेत // bc_9.45 //

लोभाद्धि मोहादथवा भयेन यो वान्तमन्नं पुनराददीत / लोभात्स मोहादथवा भयेन संत्यज्य कामान् पुनराददीत // bc_9.46 //

यश्च प्रदीप्ताच्छरणात्कथंचिन्निष्क्रम्य भूयः प्रविशेत्तदेव / गार्हस्थ्यमुत्सृज्य स दृष्टदोषो मोहेन भूयो ऽभिलषेद्ग्रहीतुम् // bc_9.47 //

या च श्रुतिर्मोक्षमवाप्तवन्तो नृपा गृहस्था इति नैतदस्ति / शमप्रधानः क्व च मोक्षधर्मो दण्डप्रधानः क्व च राजधर्मः // bc_9.48 //

शमे रतिश्चेच्छिथिलं च राज्यं राज्ये मतिश्चेच्छमविप्लवश्च / शमश्च तैक्ष्ण्यं च हि नोपपन्नं शीतोष्णयोरैक्यमिवोदकाग्न्योः // bc_9.49 //

तन्निश्चयाद्वा वसुधाधिपास्ते राज्यानि मुक्त्वा शममाप्तवन्तः / राज्याङ्गिता वा निभृतेन्द्रियत्वादनैष्ठिके मोक्षकृताभिमानाः // bc_9.50 //

तेषां च राज्ये ऽस्तु शमो यथावत्प्राप्तो वनं नाहमनिश्चयेन / छित्त्वा हि पाशं गृहबन्धुसंज्ञं मुक्तः पुनर्न प्रविविक्षुरस्मि // bc_9.51 //

इत्यात्मविज्ञानगुणानुरूपं मुक्तस्पृहं हेतुमदूर्जितं च / श्रुत्वा नरेन्द्रात्मजमुक्तवन्तं प्रत्युत्तरं मन्त्रधरो ऽप्युवाच // bc_9.52 //

यो निश्चयो धर्मविधौ तवायं नायं न युक्तो न तु कालयुक्तः / शोकाय दत्त्वा पितरं वयःस्थं स्याद्धर्मकामस्य हि ते न धर्मः // bc_9.53 //

नूनं च बुद्धिस्तव नातिसूक्ष्मा धर्मार्थकामेष्वविचक्षणा वा / हेतोरदृष्टस्य फलस्य यस्त्वं प्रत्यक्षमर्थ परिभूय यासि // bc_9.54 //

पुनर्भवो ऽस्तीति च केचिदाहुर्नास्तीति केचिन्नियतप्रतिज्ञाः / एवं यदा संशयितो ऽयमर्थस्तस्मात्क्षमं भोक्तुमुपस्थिता श्रीः // bc_9.55 //

भूयः प्रवृत्तिर्यदि काचिदस्ति रंस्यामहे तत्र यथोपपत्तौ / अथ प्रवृत्तिः परतो न काचित्सिद्धौ ऽप्रयत्नाज्जगतो ऽस्य मोक्षः // bc_9.56 //

अस्तीति केचित्परलोकमाहुर्मोक्षस्य योगं न तु वर्णयन्ति / अग्नेर्यथा ह्यौष्ण्यमपां द्रवत्वं तद्वत्प्रवृत्तौ प्रकृतिं वदन्ति // bc_9.57 //

केचित्स्वभावादिति वर्णयन्ति शुभाशुभं चैव भवाभवौ च / स्वाभाविकं सर्वमिदं च यस्मादतो ऽपि मोघो भवति प्रयत्नः // bc_9.58 //

यदिन्द्रियाणां नियतः प्रचारः प्रियाप्रियत्वं विषयेषु चैव / संयुज्यते यज्जरयार्तिभिश्च कस्तत्र यत्नो ननु स स्वभावः // bc_9.59 //

अद्भिर्हुताशः शममभ्युपैति तेजांसि चापो गमयन्ति शोषम् / भिन्नानि भूतानि शरीरसंस्थान्यैक्यं च गत्वा जगदुद्वहन्ति // bc_9.60 //

यत्पाणिपादोदरपृष्ठमूर्ध्ना निर्वर्तते गर्भगतस्य भावः / यदात्मनस्तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत्कथयन्ति तज्ज्ञाः // bc_9.61 //

कः कण्टकस्य प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्रभावं मृगपक्षिणां वा / स्वभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तं न कामकारो ऽस्ति कुतः प्रयत्नः // bc_9.62 //

सर्ग वदन्तीश्वरतस्तथान्ये तत्र पर्यत्ने पुरुषस्य को ऽर्थः / य एव हेतुर्जगतः प्रवृत्तौ हेतुर्निवृत्तौ नियतः स एव // bc_9.63 //

केचिद्वदन्त्यात्मनिमित्तमेव प्रादुर्भवं चैव भवक्षयं च / प्रादुर्भवं तु प्रवदन्त्ययत्नाद्यत्नेन मोक्षाधिगमं ब्रुवन्ति // bc_9.64 //

नरः पितृणामनृणः प्रजाभिर्वेदैऋषीणां क्रतुभिः सुराणाम् / उत्पद्यते सार्धमृणैस्त्रिभिस्तैर्यस्यास्ति मोक्षः किल तस्य मोक्षः // bc_9.65 //

इत्येवमेतेन विधिक्रमेण मोक्षं सयत्नस्य वदन्ति तज्ज्ञाः / प्रयत्नवन्तो ऽपि हि विक्रमेण मुमुक्षवः खेदमवाप्नुवन्ति // bc_9.66 //

तत्सौम्य मोक्षे यदि भक्तिरस्ति न्यायेन सेवस्व विधिं यथोक्तम् / एवं भविष्यत्युपपत्तिरस्य संतापनाशश्च नराधिपस्य // bc_9.67 //

या च प्रवृत्ता तव दोषबुद्धिस्तपोवनेभ्यो भवनं प्रवेष्टुम् / तत्रापि चिन्ता तव तात मा भूत पूर्वे ऽपि जग्मुः स्वगृहान्वनेभ्यः // bc_9.68 //

तपोवनस्थो ऽपि वृतः प्रजाभिर्जगाम राजा पुरमम्बरीषः / तथा महीं विप्रकृतामनार्यैस्तपोवनादेत्य ररक्ष रामः // bc_9.69 //

तथैव शाल्वाधिपतिर्द्रुमाख्यो वनात्ससूरनुर्नगरं विवेश / ब्रह्मार्षिभूतश्च मुनेर्वसिष्ठाद्दध्रे श्रियं सांकृतिरन्तिदेवः // bc_9.70 //

एवंविधा धर्मयशःप्रदीप्ता वनानि हित्वा भवनान्यतीयुः / तस्मान्न दोषो ऽस्ति गृहं प्रयातुं तपोवनाद्धर्मनिमित्तमेव // bc_9.71 //

ततो वचस्तस्य निशम्य मन्त्रिणः प्रियं हितं चैव नृपस्य चक्षुषः / अनूनमव्यस्तमसक्तमद्रुतं धृतौ स्थितो राजसुतो ऽब्रवीद्वचः // bc_9.72 //

इहास्ति नास्तीति य एष संशयः परस्य वाक्यैर्न ममात्र निश्चयः / अवेत्य तत्त्वं तपसा शमेन च स्वयं ग्रहीष्यामि यदत्र निश्चितम् // bc_9.73 //

न मे क्षमं संशयजं हि दर्शनं ग्रहीतुमव्यक्तपरस्पराहतम् / बुधः परप्रत्ययतो हि को व्रजेज्जनो ऽन्धकारे ऽन्ध इवान्धदेशिकः // bc_9.74 //

अदृष्टतत्त्वस्य सतो ऽपि किं तु मे शुभाशुभे संशयितु शुभे मतिः / वृथापि खेदो हि वरं शुभात्मनः सुखं न तत्त्वे ऽपि विगर्हितात्मनः // bc_9.75 //

इमं तु दृष्ट्वागममव्यवस्थितं यदुक्तमाप्त्तैस्तदवेहि साध्विति / प्रहीणदोषत्वमवेहि चाप्ततां प्रहीणदोषो ह्यनृतं न वक्ष्यति // bc_9.76 //

गृहप्रवेशं प्रति यच्च मे भवानुवाच रामप्रभृतीन्निदर्शनम् / न ते प्रमाणं न हि धर्मनिश्चयैष्वलं प्रमाणाय परिक्षतव्रताः // bc_9.77 //

तदेवमप्येव रविर्मही पतेदपि स्थिरत्वं हिमवान् गिरिस्त्यजेत् / अदृष्टतत्त्वो विषयोन्मुखेन्द्रियः श्रयेय न त्वेव गृहान् पृथग्जनः // bc_9.78 //

अहं विशेयं ज्वलितं हुताशनं न चाकृतार्थः प्रविशेयमालयम् / इति प्रतिज्ञां स चकार गर्वितो यथेष्टमुत्थाय च निर्ममो ययौ // bc_9.79 //

ततः सबाष्पौ सचिवद्विजाबुभौ निशम्य तस्य स्थिरमेव निश्चयम् / विषण्णवक्त्रावनुगम्य दुःखितौ शनैरगत्या पुरमेव जग्मतुः // bc_9.80 //

तत्स्नेहादथ नृपतेश्च भक्तितस्तौ सापेक्षं प्रतिययतुश्च तस्थतुश्च / दुर्धर्ष रविमिव दीप्तमात्मभासा तं द्रष्टुं न हि पथि शेकतुर्न मोक्तुम् // bc_9.81 //

तौ ज्ञातुं परमगतेर्गतिं तु तस्य प्रच्छन्नांश्चरपुरुषाञ्छुचीन्विधाय / राजानं प्रियसुतलालसं नु गत्वा द्रक्ष्यावः कथमिति जग्मतुः कथंचितु // bc_9.82 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये कुमारान्वेषणों नाम नवमः सर्गः // 9 // canto x

स राजवत्सः पृथुपीनवक्षास्तौ हव्यमन्त्राधिकृतौ विहाय / उत्तीर्य गङ्गां प्रचलत्तरङ्गां श्रीमद्गृहं राजगृहं जगाम // bc_10.1 //

शैलैः सुगुप्तं च विभूषितं च धृतं च पूतं च शिवैस्तपोदैः / पञ्चाचलाङ्कं नगरं प्रपेदे शान्तः स्वयंभूरिव नाकपृष्ठम् // bc_10.2 //

गाम्भीर्यमोजश्च निशाम्य तस्य वपुश्च दीप्तं पुरुषानतीत्य / विसिस्मिये तत्र जनस्तदानीं स्थाणूव्रतस्येव वृषाध्वजास्य // bc_10.3 //

तं प्रेक्ष्य यो ऽन्येन ययौ स तस्थौ यस्तत्र तस्थौ पथि सो ऽन्वगच्छत् / द्रुतं ययौ यः स जगाम धीरं यः कश्चिदास्ते स्म स चोत्पपात // bc_10.4 //

कश्चित्तमानर्च जनः कराभ्यां सत्कृत्य कश्चिच्छिरसा ववन्दे / स्निग्धेन कश्चिद्वचसाभ्यनन्दनैनं जगामाप्रतिपूज्य कश्चित् // bc_10.5 //

तं जिह्रियुः प्रेक्ष्य विचित्रवेषाः प्रकीर्णवाचः पथि मौनमीयुः / धर्मस्य साक्षादिव संनिकर्षे न कश्चिदन्यायमतिर्बभूव // bc_10.6 //

अन्यक्रियाणामपि राजमार्गे स्त्रीणां नृणां वा बहुमानपूर्वम् / तं देवकल्पं नरदेवसूनुं निरीक्षमाणा न ततर्प दृष्टिः // bc_10.7 //

भ्रुवौ ललाटं मुखमीक्षणे वा वपुः करौ वा चरणौ गतिं वा / यदेव यस्तस्य ददर्श तत्र तदेव तस्याथ बबन्ध चक्षुः // bc_10.8 //

दृष्ट्वा च सोर्णभ्रुवमायताक्षं ज्वलच्छरीरं शुभजालहस्तम् / त भिक्षुवेषं क्षितिपालनार्ह संचुक्षुभे राजगृहस्य लक्ष्मीः // bc_10.9 //

श्रेण्यो ऽथ भर्ता मगधाजिरस्य बाह्याद्विमानाद्विपुलं जनौघम् / ददर्श पप्रच्छ च तस्य हेतुं ततस्तमस्मै पुरुषः शशंस // bc_10.10 //

ज्ञानं परं वा पृथिवीश्रियं वा विप्रैर्य उक्तो ऽधिगमिष्यतीति / स एष शाक्याधिपतेस्तनूजो निरीक्ष्यते प्रव्रजितो जनेन // bc_10.11 //

ततः श्रुतार्थो मनसागतास्थो राजा बभाषे पुरुषं तमेव / विज्ञायतां क्व प्रतिगच्छतीति तथेत्यथैनं पुरुषो ऽन्वगच्छत् // bc_10.12 //

अलोलचक्षुर्युगमात्रदर्शी निवृत्तवाग्यन्त्रितमन्दगामी / चचार भिक्षां स तु भिक्षुवर्यो निधाय गात्राणि चलं च चेतः // bc_10.13 //

आदाय भैक्षं च यथोपपन्नं ययौ गिरेः प्रस्रवणं विविक्तम् / न्यायेन तत्राभ्यवहृत्य चैनन्महीधरं पाण्डवमारुरोह // bc_10.14 //

तस्मिन्नवौ लोध्रवनोपगूढे मयूरनादप्रतिपुर्णकुञ्जे / काषायवासाः स बभौ नृसूर्यो यथोदयस्योपरि बालसूर्यः // bc_10.15 //

तत्रैनमालोक्य स राजभृत्यः श्रेण्याय राज्ञे कथयांचकार / संश्रुत्य राजा स च बाहुमान्यात्तत्र प्रतस्थे निभृतानुयात्रः // bc_10.16 //

स पाण्डवं पाण्डवतुल्यवीर्यः शैलोत्तमं शैलसमानवर्ष्मा / मौलीधरः सिंहगतिर्नृसिंहश्चलत्सटः सिंह इवारुरोह // bc_10.17 //

ततः स्म तस्योपरि शृङ्गभूतं शान्तेन्द्रियं पश्यति बोधिसत्त्वम् / पर्यङ्कमास्थाय विरोचमानं शशाङ्कमुद्यन्तमिवाभ्रकुञ्जात् // bc_10.18 //

तं रुपलक्ष्म्या च शमेन चैव धर्मस्य निर्माणमिवोपविष्टम् / सविस्मयः प्रश्रयवान्नरेन्द्रः स्वयंभूवं शक्र इवोपतस्थे // bc_10.19 //

तं न्यायतो न्यायविदां वरिष्ठं समेत्य पप्रच्छ च धातुसाम्यम् / स चाप्यवोचत्सदृशेन साम्ना नृपं मनःस्वास्थ्यमनामयं च // bc_10.20 //

ततः शुचौ वारणकर्णनीले शिलातले संनिषसाद राजा / उपोपविश्यानुमतश्च तस्य भावं विजिज्ञासुरिदं बभाषे // bc_10.21 //

प्रीतिः परा मे भवतः कुलेन क्रमागता चैव परीक्षिता च / जाता विवक्षा स्ववयो यतो मे तस्मादिदं स्नेहवचो निबोध // bc_10.22 //

आदित्यपूर्व विपुलं कुलं ते नवं वयो दीप्तमिदं वपुश्च / कस्मादियं ते मतिरक्रमेण भैक्षाक एवाभिरता न राज्ये // bc_10.23 //

गात्रं हि ते लोहितचन्दनार्हं काषायसंश्लेषमनर्हमेतत् / हस्तः प्रजापालनयोग्य एष भोक्तुं न चार्हः परदत्तमन्नम् // bc_10.24 //

तत्सौम्य राज्यं यदि पैतृकं त्वं स्नेहात्पितुर्नेच्छसि विक्रमेण / न च क्रमं मर्षयितुं मतिस्ते भुङ्क्ष्वार्धमस्माद्विषयस्य शीघ्रम् // bc_10.25 //

एवं हि न स्यात्स्वजनावमर्दः कालक्रमेणापि शमश्रया श्रीः / तस्मात्कुरुष्व प्रणयं मयि त्वं सद्भिः सहीया हि सतां समृद्धिः // bc_10.26 //

अथ त्विदानी कुलगर्वितत्वादस्मासु विश्रम्भगुणो न ते ऽस्ति / व्यूढान्यनीकानि विगाह्य बाणैर्मया सहायेन परान् जिगीष // bc_10.27 //

तद्बुद्धिमत्रान्यतरां वृणीष्व धर्मार्थकामान्विधिवद्भजस्व / व्यत्यस्य रागादिह हि त्रिवर्ग प्रेत्येह च भ्रंशमवाप्नुवन्ति // bc_10.28 //

यो ह्यर्थधर्मौ परिपीड्य कामः स्याद्धर्मकामौ परिभूय चार्थः / कामार्थयोश्चोपरमेण धर्मस्त्याज्यः स कृत्स्नो यदि काङ्क्षितो ऽर्थः // bc_10.29 //

तस्मात्त्रिवर्गस्य निषेवणेन त्वं रूपमेतत्सफलं कुरुष्व / धर्मार्थकामाधिगमं ह्यनूनं नृणामनूनं पुरुषार्थमाहुः // bc_10.30 //

तन्निष्फलौ नार्हसि कर्तुमेतौ पीनौ भुजौ चापविकर्षणार्हौ / मान्धातृवज्जेतुमिमौ हि योग्यौ लोकानपि त्रीनिह किं पुनर्गाम् // bc_10.31 //

स्नेहेन खल्वेतदहं ब्रवीमि नैश्वर्यरागेण न विस्मयेन / इमं हि दृष्ट्वा तव भिक्षुवेषं जातानुकम्पो ऽस्म्यपि चागताश्रुः // bc_10.32 //

यावत्स्ववंशप्रतिरूप रूपं न ते जराभ्येत्यभिभूय भूयः / तद्भुङ्क्ष्व भिक्षाश्रमकाम कामान् काले ऽसि कर्ता प्रियधर्म धर्मम् // bc_10.33 //

शक्नोति जीर्णः खलु धर्ममाप्तुं कामोपभोगेष्वगतिर्जरायाः / अतश्च यूनः कथयन्ति कामान्मध्यस्य वित्तं स्थविरस्य धर्मम् // bc_10.34 //

धर्मस्य चार्थस्य च जीवलोके प्रत्यर्थिभुतानि हि यौवनानि / संरक्ष्यमाणान्यपि दुर्ग्रहाणि कामा यतस्तेन पथा हरन्ति // bc_10.35 //

वयांसि जीर्णानि विमर्शवन्ति धीराण्यवस्थानपरायणानि / अल्पेन यत्नेन शमात्मकानि भवन्त्यगत्यैव च लज्जया च // bc_10.36 //

अतश्च लोलं विषयप्रधानं प्रमत्तमक्षान्तमदीर्घदर्शि / बहुच्छलं यौवनमभ्यतीत्य निस्तीर्य कान्तारमिवाश्वसन्ति // bc_10.37 //

तस्मादधीरं चपलप्रमादि नवं वयस्तावदिदं व्यपैतु / कामस्य पूर्व हि वयः शरव्यं न शक्यते रक्षितुमिन्द्रियेभ्यः // bc_10.38 //

अथो चिकीर्षा तव धर्म एव यजस्व यज्ञं कुलधर्म एषः / यज्ञैरधिष्ठाय हि नागपृष्ठं ययौ मरुत्वानपि नाकपृष्ठम् // bc_10.39 //

सुवर्णकेयूरविदष्टबाहवो मणिप्रदीपोज्ज्वलचित्रमौलयः / नृपर्षयस्तां हि गतिं गता मखैः श्रमेण यामेव महर्षयो ययुः // bc_10.40 //

इत्येवं मगधपतिर्वचो बभाषे यः सम्यग्वलाभिदिव ब्रुवन् बभासे / तच्छ्रुत्वा न स विचचाल राजसूनुः कैलासो गिरिरिव नैकचित्रसानुः // bc_10.41 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽश्वघोषकृते श्रेण्याभिगमनो नाम दशमः सर्गः // 10 // canto xi

अथैवमुक्तो मगधाधिपेन सुहृन्मुखेन प्रतिकूलमर्थम् / स्वस्थो ऽविकारः कुलशौचशुद्धः शौद्धोदनिर्वाक्यमिदं जगाद // bc_11.1 //

नाश्चर्यमेतद्भवतो विधानं जातस्य हर्यङ्ककुले विशाले / यन्मित्रपक्षे तव मित्रकाम स्याद्वृत्तिरेषा परिशुद्धवृत्तेः // bc_11.2 //

असत्सु मैत्री स्वकुलानुवृत्ता न तिष्ठति श्रीरिव विक्लवेषु / पूर्वैः कृतां प्रीतिपरंपराभिस्तामेव सन्तस्तु विवर्धयन्ति // bc_11.3 //

ये चार्थकृच्छेषु भवन्ति लोके समानकार्याः सुहृदां मनुष्याः / मित्राणिः तानीति परैमि बुद्ध्या स्वस्थस्य वृद्धिष्विह को हि न स्यात् // bc_11.4 //

एवं च ये द्रव्यमवाप्य लोके मित्रेषु धर्मे च नियोजयन्ति / अवाप्तसाराणि धनानि तेषां भ्रष्टानि नान्ते जनयन्ति तापम् // bc_11.5 //

सुहृत्तया चार्यतया च राजन् खल्वेष यो मां प्रति निश्चयस्ते / अत्रानुनेष्यामि सुहृत्तयैव ब्रूयामहं नोत्तरमन्यदत्र // bc_11.6 //

अहं जरामृत्युभयं विदित्वा मुमुक्षया धर्ममिमं प्रपन्नः / बन्धून् प्रियानश्रुमुखान्विहाय प्रागेव कामानुशुभस्य हेतून् // bc_11.7 //

नाशीविषेभ्यो हि तथा बिभेमि नैवाशनिभ्यो गगनाच्च्युतेभ्यः / न पावकेभ्यो ऽनिलसंहितेभ्यो यथा भयं मे विषयेभ्य एव // bc_11.8 //

कामा ह्यनित्याः कुशलार्थचौरा रिक्ताश्च मायासदृशाश्च लोके / आशास्यमाना अपि मोहयन्ति चित्तं नृणां किं पुनरात्मसंस्थाः // bc_11.9 //

कामाभिभूता हि न यान्ति शर्म त्रिपिष्टपे किं बत मर्त्यलोके / कामैः सतृष्णस्य हि नास्ति तृप्तिर्यथेन्धनैर्वातसखस्य वन्हेः // bc_11.10 //

जगत्यनर्थो न समो ऽस्ति कामैर्मोहाच्च तेष्वेव जनः प्रसक्तः / तत्त्वं विदित्वैवमनर्थभीरुः प्राज्ञः स्वयं को ऽभिलषेदनर्थम् // bc_11.11 //

समुद्रवक्त्रामपि गामवाप्य पारं जिगीषन्ति महार्णवस्य / लोकस्य कामैर्न वितृप्तिरस्ति पतिद्भिरम्भोभिरिवार्णवस्य // bc_11.12 //

देवेन वृष्टे ऽपि हिरण्यवर्षे द्वीपान्समग्रांश्चतुरो ऽपि जित्वा / शक्रस्य चार्धासनमप्यवाप्य मान्धातुरासीद्विषयेष्वतृप्तिः // bc_11.13 //

भुक्त्वापि राज्यं दिवि देवतानां शतक्रतौ वृत्रभयात्प्रनष्टे / दर्पान्महर्षीनपि वाहयित्वा कामेष्वतृप्तो नहुषः पपात // bc_11.14 //

ऐडश्च राजा त्रिदिवं विगाह्य नीत्वापि देवी वशमुर्वशी ताम् / लोभादृषिभ्यः कनकं जिहीर्षुर्जगाम नाशं विषयेष्वतृप्तः // bc_11.15 //

बलेर्महेन्द्रं नहुषं महेन्द्रादिन्द्रं पुनर्ये नहुषादुपेयुः / स्वर्गे क्षितौ वा विषयेषु तेषु को विश्वसेद्भाग्यकुलाकुलेषु // bc_11.16 //

चीराम्बरा मूलफलाम्बुभक्षा जटा वहन्तो ऽपि भुजङ्गदीर्घाः / यैर्नान्यकार्या मुनयो ऽपि भग्नाः कः कामसंज्ञान्मृगयेत शत्रून् // bc_11.17 //

उग्रायुधश्चोग्रधृतायुधो ऽपि येषां कृते मृत्युमवाप भीष्मात् / चिन्तापि तेषामशिवा वधाय सद्वृत्तिनां किं पुनरव्रतानाम् // bc_11.18 //

आस्वादमल्पं विषयेषु मत्वा संयोजनोत्कर्षमतृप्तिमेव / सद्भ्यश्च गर्हा नियतं च पापं कः कामसंज्ञं विषमाददीत // bc_11.19 //

कृष्यादिभिः कर्मभिरर्दितानां कामात्मकानां च निशम्य दुःखम् / स्वास्थ्यं च कामेष्वकुतूहलानां कामान्विहातुं क्षममात्मवद्भिः // bc_11.20 //

ज्ञेया विपत्कामिनि कामसंपत्सिद्धेषु कामेषु मदं ह्युपैति / मदादकार्य कुरुते न कार्य येन क्षतो दुर्गतिमभ्युपैति // bc_11.21 //

यत्नेन लब्ध्वाः परिरक्षिताश्च ये विप्रलभ्य प्रतियान्ति भूयः / तेष्वात्मवान्याचितकोपमेषु कामेषु विद्वानिह को रमेत // bc_11.22 //

अन्विष्य चादाय च जाततर्षा यानत्यजन्तः परियान्ति दुःखम् / लोके तृणोल्कासदृशेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.23 //

अनात्मवन्तो हृदि यैर्विदष्टा विनाशमर्छन्ति न यान्ति शर्म / कुद्धोग्रसर्पप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.24 //

अस्थि क्षुधार्ता इव सारमेया भुक्त्वापि यान्नैव भवन्ति तृप्ताः / जीर्णस्थिकङ्कालसमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.25 //

ये राजचौरोदकपावकेभ्यः साधारणत्वाज्जनयन्ति दुःखम् / तेषु प्रविद्धामिषसनिभेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.26 //

यत्र स्थितानामभितो विपत्तिः शत्रोः सकाशादपि बान्धवेभ्यः / हिंस्रेषु तेष्वायतनोपमेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.27 //

गिरौ वने चाप्सु च सागरे च यान् भ्रंशमर्छन्ति विलङ्घमानाः / तेषु द्रुमप्राग्रफलोपमेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.28 //

तीव्रैः प्रयत्नैर्विविधैरवाप्ताः क्षणेन ये नाशमिह प्रयान्ति / स्वप्नोपभोगप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.29 //

यानर्जयित्वापि न यान्ति शर्म विवर्धयित्वा परिपालयित्वा / अङ्गारकर्षूप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.30 //

विनाशमीयुः कुरवो यदर्थ वृष्ण्यन्धका मेखलदण्डकाश्च / सूनासिकाष्ठप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.31 //

सुन्दोपसुन्दावसुरौ यदर्थमन्योन्यवैरप्रसृतौ विनष्टौ / सौहार्दीवश्लेषकरेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.32 //

येषां कृते वारिणि पावके च / क्रव्यात्सु चात्मानमिहोत्सृजन्ति / सपत्नभूतेष्वशिवेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // bc_11.33 //

कामार्थमज्ञः कृपणं करोति प्राप्नोति दुःखं वधबन्धनादि / कामार्थमाशाकृपणस्तपस्वी मृत्युं श्रमं चार्छति जीवलोकः // bc_11.34 //

गीतैर्हियन्ते हि मृगा वधाय रूपार्थमग्नौ शलभाः पतन्ति / मत्स्यो गिरत्यायसमामिषार्थी तस्मादनर्थ विषयाः फलन्ति // bc_11.35 //

कामास्तु भोगा इति यन्मतिः स्याद्भोगा न केचित्परिगण्यमानाः वस्त्रादयो द्रव्यगुणा हि लोके दुःखप्रतीकार इति प्रधार्याः // bc_11.36 //

इष्टं हि तर्षप्रशमाय तोयं क्षुन्नाशहेतोरशनं तथैव / वातातपाम्ब्वावरणाय वेश्म कौपीनशीतावरणाय वासः // bc_11.37 //

निद्राविघाताय तथैव शय्या यानं तथाध्वश्रमनाशनाय / तथासनं स्थानविनोदनाय स्नानं मृजरोग्यबलाश्रयाय // bc_11.38 //

दुःखप्रतीकारनिमित्तभूतास्तस्मात्प्रजानां विषया न भोगाः / अश्नामि भोगानिति को ऽभ्युपेयात्प्राज्ञः प्रतीकारविधौ प्रवृत्तः // bc_11.39 //

यः पित्तदाहेन विदह्यमानः शीतक्रियां भोग इति व्यवस्येत् / दुःखप्रतीकारविधौ प्रवृत्तः कामेषु कुर्यात्स हि भोगसंज्ञाम् // bc_11.40 //

कामेष्वनैकान्तिकता च यस्मादतो ऽपि मे तेषु न भोगसंज्ञा / य एव भावा हि सुखं दिशन्ति त एव दुःखं पुनरावहन्ति // bc_11.41 //

गुरूणि वासांस्यगुरूणि चैव सुखाय शीते ह्युसुखाय धर्मे / चन्द्रांशवश्चन्दनमेव चोष्णे सुखाय दुःखाय भवन्ति शीते // bc_11.42 //

द्वन्द्वानि सर्वस्य यतः प्रसक्तान्यलाभलाभप्रभृतीनि लोके / अतो ऽपि नैकान्तसुखो ऽस्ति कश्चिन्नैकान्तदुःख पुरुषः पृथिव्याम् // bc_11.43 //

दृष्ट्वा विमिश्रां सुखदुःखतां मे राज्यं च दास्यं च मतं समानम् / नित्यं हसत्येव हि नैव राजा न चापि संतप्यत एव दासः // bc_11.44 //

आज्ञा नृपत्वे ऽभ्यधिकेति यत्स्यान्महान्ति दुःखान्यत एव राज्ञः / आसङ्गकाष्ठप्रतिमो हि राजा लोकस्य हेतोः परिखेदमेति // bc_11.45 //

राज्ये नृपस्त्यागिनि बव्हमित्रे विश्वासमागच्छति चेद्विपन्नः / अथापि विश्रम्भमुपैति नेह किं नाम सौख्यं चकितस्य राज्ञः // bc_11.46 //

यदा च जित्वापि महीं समग्रां वासाय दृष्टं पुरमेकमेव / तत्रापि चैकं भवनं निषेव्यं श्रमः परार्थे ननु राजभावः // bc_11.47 //

राज्ञो ऽपि वासोयुगमेकमेव क्षुत्संनिरोधाय तथान्नमात्रा / शय्या तथैकासनमेकमेव शेषा विशेषा नृपतेर्मदाय // bc_11.48 //

तुष्ट्यर्थमेतच्च फलं यदीष्टमृते ऽपि राज्यान्मम तुष्टिरस्ति / तुष्टौ च सत्यां पुरुषस्य लोके सर्वे विशेषा ननु निर्विशेषाः // bc_11.49 //

तन्नास्मि कामान् प्रति संप्रतार्यः क्षेमं शिवं मार्गमनुप्रपन्नः / स्मृत्वा सुहृत्त्वं तु पुनः पुनर्मा ब्रूहि प्रतिज्ञां खलु पालयेति // bc_11.50 //

न ह्यस्म्यमर्षेण वनं प्रविष्टो न शत्रुबाणैरवधूतमौलिः / कृतस्पृहो नापि फलाधिकेभ्यो गृह्णामि नैतद्वचनं यतस्ते // bc_11.51 //

यो दन्दशूकं कुपितं भुजङ्गं मुक्त्वा व्यवस्येद्धि पुनर्ग्रहीतुम् / दाहात्मिकां वा ज्वलितां तृणोल्कां संत्यज्य कामान्स पुनर्भजेत // bc_11.52 //

अन्धाय यश्च स्पृहयेदनन्धो बद्धाय मुक्तो विधनाय चाढ्यः / उन्मत्तचित्ताय च कल्यचित्तः स्पृहां स कुर्याद्विषयात्मकाय // bc_11.53 //

भैक्षोपभोगीति च नानुकम्प्यः कृती जरामृत्युभयं तितीर्षुः / इहोत्तमं शान्तिसुखं च यस्य परत्र दुःखानि च संवृतानि // bc_11.54 //

लक्ष्म्यां महत्यामपि वर्तमानस्तृष्णाभिभूतस्त्वनुकम्पितव्यः / प्राप्नोति यः शान्तिसुखं न चेह परत्र दुःखै प्रतिगृह्यते च // bc_11.55 //

एवं तु वक्तुं भवतो ऽनुरूपं सत्त्वस्य वृत्तस्य कुलस्य चैव / ममापि वोढुं सदृशं प्रतिज्ञां सत्त्वस्य वृत्तस्य कुलस्य चैव // bc_11.56 //

अहं हि संसारशरेण विद्धो विनिःसृतः शान्तिमवाप्तुकामः / नेच्छेयमाप्तुं त्रिदिवे ऽपि राज्यं निरामयं किं बत मानुषेषु // bc_11.57 //

त्रिवर्गसेवां नृप यत्तु कृत्स्नतः परो मनुष्यार्थ इति त्वमात्थ माम् / अनर्थ इत्येव ममात्र दर्शनं क्षयी त्रिवर्गो हि न चापि तर्पकः // bc_11.58 //

पदे तु यस्मिन्न जरा न भीर्न रूङ् न जन्म नैवोपरमो न चाधयः / तमेव मन्ये पुरुषार्थमुत्तमं न विद्यते यत्र पुनः पुनः क्रिया // bc_11.59 //

यदप्यवोच परिपाल्यतां जरा नव वयो गच्छति विक्रियामिति / अनिश्चयो ऽय चपलं हि दृश्यते जराप्यधीरा धृतिमच्च यौवनम् // bc_11.60 //

स्वकर्मदक्षश्च यदान्तको जगद् वयसु सर्वेष्ववश विकर्षति / विनाशकाले कथमव्यवस्थिते जरा प्रतीक्ष्या विदुषा शमेप्सुना // bc_11.61 //

जरायुधो व्याधिविकीर्णसायको यदान्तको व्याध इवाशिवः स्थितः / प्रजामृगान् भाग्यवनाश्रितांस्तुदन् वयःप्रकर्ष प्रति को मनोरथः // bc_11.62 //

अतो युवा वा स्थविरो ऽथवा शिशुस्तथा त्वरावानिह कर्तुमर्हति / यथा भवेद्धर्मवतः कृतात्मनः प्रवृत्तिरिष्टा विनिवृत्तिरेव वा // bc_11.63 //

यदात्थ चापीष्टफलां कुलोचितां कुरुष्व धर्माय मखक्रियामिति / नमो मखेभ्यो न हि कामये सुखं परस्य दुःखक्रियया यदिष्यते // bc_11.64 //

परं हि हन्तुं विवशं फलेप्सया न युक्तरूप करुणात्मनः सतः / क्रतोः फलं यद्यपि शाश्वतं भवेत्तथापि कृत्त्वा किमु यत्क्षयात्मकम् // bc_11.65 //

भवेच्च धर्मो यदि नापरो विधिर्व्रतेन शीलेन मनःशमेन वा / तथापि नैवार्हति सेवितुं क्रतुं विशस्य यस्मिन् परमुच्यते फलम् // bc_11.66 //

इहापि तावत्पुरुषस्य तिष्ठतः प्रवर्तते यत्परहिंसया सुखम् / तदप्यनिष्टं सघृणस्य धीमतो भवान्तरे किं बत यन्न दृश्यते // bc_11.67 //

न च प्रतार्यो ऽस्मि फलप्रवृत्तये भवेषु राजन् रमते न मे मनः / लता इवाम्भोधरवृष्टिताडिताः प्रवृत्तयः सर्वगता हि चञ्चलाः // bc_11.68 //

इहागतश्चहमितो दिदृक्षया मुनेरराडस्य विमोक्षवादिनः / प्रयामि चाद्यैव नृपास्तु ते शिवं वचः क्षमेथा मम तत्त्वनिष्ठुरम् // bc_11.69 //

अवेन्द्रवद्दिव्यव शश्वदर्कवद् गुणैरव श्रेय इहाव गामव / अवायुरार्यैरव सत्सुतानव श्रियश्च राजन्नव धर्ममात्मनः // bc_11.70 //

हिमारिकेतूद्भवसंभवान्तरे यथा द्विजो याति विमोक्षयंस्तनुम् / हिमारिशत्रुक्षयशत्रुघातने तथान्तरे याहि विमोक्षयन्मनः // bc_11.71 //

नृपो ऽब्रवीत्साञ्जलिरागतस्पृहो यथेष्टमाप्नोतु भवानविघ्नतः / अवाप्य काले कृतकृत्यतामिमां ममापि कार्यो भवता त्वनुग्रहः // bc_11.72 //

स्थिरं प्रतिज्ञाय तथेति पार्थिवे ततः स वैश्वंतरमाश्रमं ययौ / परिव्रजन्तं तमुदीक्ष्य विस्मितो नृपो ऽपि वव्राज पुरि गिरिव्रजम् // bc_11.73 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये कामविगर्हणो नामैकादश सर्गः // 11 // canto xii

ततः शमविहारस्य मुनेरिक्ष्वाकुचन्द्रमाः / अराडस्याश्रमं भेजे वपुषा पूरयन्निव // bc_12.1 //

स कालामसगोत्रेण तेनालोक्यैव दूरतः / उच्चैः स्वागतमित्युक्तः समीपमुपजग्मिवान् // bc_12.2 //

तावुभौ न्यायतः पृष्ट्वा धातुसाम्यं परस्परम् / दारव्योर्मेध्ययोर्वृष्योः शुचौ देशे निषेदतुः // bc_12.3 //

तमासीनं नृपसुतं सो ऽब्रवीन्मुनिसत्तमः / बहुमानविशालाभ्यां दर्शनाभ्यां पिबन्निव // bc_12.4 //

विदितं मे यथा सौम्य निष्क्रान्तो भवनादसि / छित्त्वा स्नेहमयं पाशं पाशं दृप्त इव द्विपः // bc_12.5 //

सर्वथा धृतिमच्चैव प्राज्ञं चैव मनस्तव / यस्त्वं प्राप्तः श्रियं त्यक्त्वा लतां विषफलामिव // bc_12.6 //

नाश्चर्य जीर्णवयसो यज्जग्मुः पार्थिवा वनम् / अपत्येभ्यः श्रियं दत्त्वा भुक्तोच्छिष्टामिव स्रजम् // bc_12.7 //

इदं मे मतमाश्चर्यं नवे वयसि यद्भवान् / अभुक्त्वैव श्रियं प्राप्तः स्थितो विषयगोचरे // bc_12.8 //

तद्विज्ञातुमिमं धर्म परमं भाजनं भवान् / ज्ञानप्लमवधिष्ठाय शीघ्रं दुःखार्णवं तर // bc_12.9 //

शिष्ये यद्यपि विज्ञाते शास्त्रं कालेन वर्ण्यते / गाम्भीर्याद्व्यवसायाच्च न परीक्ष्यो भवान्मम // bc_12.10 //

इति वाक्यमराडस्य विज्ञाय स नरर्षभः / बभूव परमप्रीतः प्रोवाचोत्तरमेव च // bc_12.11 //

विरक्तस्यापि यदिदं सौमुख्यं भवतः परम् / अकृतार्थो ऽप्यनेनास्मि कृतार्थ इव संप्रति // bc_12.12 //

दिदृक्षुरिव हि ज्योतिर्यियासुरिव दैशिकम् / त्वद्दर्शनमहं मन्ये तितीर्षुरिव च प्लवम् // bc_12.13 //

तस्मादर्हसि तद्वक्तुं वक्तव्यं यदि मन्यसे / जरामरणरोगेभ्यो यथायं परिमुच्यते // bc_12.14 //

इत्यराडः कुमारस्य माहात्म्यादेव चोदितः / संक्षिप्तं कथयांचक्रे स्वस्य शास्त्रस्य निश्चयम् // bc_12.15 //

श्रूयतामयमस्माकं सिद्धान्तः शृण्वतां वर / यथा भवति संसारो यथा चैव निवर्तते // bc_12.16 //

प्रकृतिश्च विकारश्च जन्म मृत्युर्जरेव च / तत्तावत्सत्त्वमितुक्तं स्थिरसत्त्व परेहि तत् // bc_12.17 //

तत्र तु प्रकृतिं नाम विद्धिं प्रकृतिकोविद / पञ्च भूतान्यहंकारं बुद्धिमव्यक्तमेव च // bc_12.18 //

विकार इति बुध्यस्व विषयानिन्द्रियाणि च / पाणिपादं च वादं च पायूपस्थं तथा मनः // bc_12.19 //

अस्य क्षेत्रस्य विज्ञानात्क्षेत्रज्ञ इति संज्ञि च / क्षेत्रज्ञ इति चात्मानं कथयन्त्यात्मचिन्तकाः // bc_12.20 //

सशिष्यः कपिलश्चेह प्रतिबुद्ध इति स्मृतिः / सपुत्रो ऽप्रतिबुद्धस्तु प्रजापतिरिहोच्यते // bc_12.21 //

जायते जीर्यते चैव बाध्यते म्रियते च यत् / तद्व्यक्तमिति विज्ञेयमव्यक्तं तु विपर्ययात् // bc_12.22 //

अज्ञानं कर्म तृष्णा च ज्ञेयाः संसारहेतवः / स्थितो ऽस्मिंस्त्रितये जन्तुस्तत्सत्त्वं नातिवर्तते // bc_12.23 //

विप्रत्ययादहंकारात्संदेहादभिसंप्लवात् / अविशेषानुपायाभ्यां सङ्गादभ्यवपाततः // bc_12.24 //

तत्र विप्रत्ययो नाम विपरीतं प्रवर्तते / अन्यथा कुरुते कार्यं मन्तव्यं मन्यते ऽन्यथा // bc_12.25 //

ब्रवीम्यहमहं वेद्मि गच्छाम्यहमहं स्थितः / इतीहैवमहंकारस्त्वनहंकार वर्तते // bc_12.26 //

यस्तु भावानसंदिग्धानेकीभावेन पश्यति / मृत्पिण्डवदसंदेह संदेहः स इहोच्यते // bc_12.27 //

य एवाहं स एवेदं मनो बुद्धिश्च कर्म च / यश्चैवैष गणः सो ऽहमिति यः सो ऽभिसंप्लवः // bc_12.28 //

अविशेषं विशेषज्ञ प्रतिबुद्धाप्रबुद्धयोः / प्रकृतीनां च यो वेद सो ऽविशेष इति स्मृतः // bc_12.29 //

नमस्कारवषट्कारौ प्रोक्षणाभ्युक्षणादयः / अनुपाय इति प्राज्ञैरुपायज्ञ प्रवेदितः // bc_12.30 //

सज्जते येन दुर्मेधा मनोवाग्बुद्धिकर्मभिः / विषयेष्वनभिष्वङ्ग सो ऽभिष्वङ्ग इति स्मृतः // bc_12.31 //

ममेदमहमस्येति यद्दुःखमभिमन्यते / विज्ञेयो ऽभ्यवपातः स संसारे येन पात्यते // bc_12.32 //

इत्यविद्यां हि विद्वान्स पञ्चपर्वा समीहते / तमो मोहं महामोहं तामिस्रद्वयमेव च // bc_12.33 //

तत्रालस्यं तमो विद्धि मोहं मृत्युं च जन्म च / महामोहस्त्वसंमोह काम इत्येव गम्यताम् // bc_12.34 //

यस्मादत्र च भूतानि प्रमुह्यन्ति महान्त्यपि / तस्मादेष महाबाहो महामोह इति स्मृतः // bc_12.35 //

तामिस्रमिति चाक्रोध क्रोधमेवाधिकुर्वते / विषादं चान्धतामिस्रमविषाद प्रचक्षते // bc_12.36 //

अनयाविद्यया बालः संयुक्तः पञ्चपर्वया / संसारे दुःखभूयिष्ठे जन्मस्वभिनिषिच्यते // bc_12.37 //

द्रष्टा श्रोता च मन्ता च कार्यकरणमेव च / अहमित्येवमागम्य संसारे परिवर्तते // bc_12.38 //

इहैभिर्हेतुभिर्धीमन् जन्मस्त्रोतः प्रवर्तते / हेत्वभावात्फलाभाव इति विज्ञातुमर्हसि // bc_12.39 //

तत्र सम्यङ्मतिर्विद्यान्मोक्षकाम चतुष्टयम् / प्रतिबुद्धाप्रबुद्धौ च व्यक्तमव्यक्तमेव च // bc_12.40 //

यथावदेतद्विज्ञाय क्षेत्रज्ञो हि चतुष्टयम् / आजवंजवतां हित्वा प्राप्नोति पदमक्षरम् // bc_12.41 //

इत्यर्थ ब्राह्मणा लोके परमब्रह्मवादिनः / ब्रह्मचर्य चरन्तीह ब्राह्मणान्वासयन्ति च // bc_12.42 //

इति वाक्यमिदं श्रुत्वा मुनेस्तस्य नृपात्मजः / अभ्युपायं च पप्रच्छ पदमेव च नैष्ठिकम् // bc_12.43 //

ब्रह्मचर्यमिदं चर्यं यथा यावच्च यत्र च / धर्मस्यास्य च पर्यन्तं भवान्व्याख्यातुमर्हति // bc_12.44 //

इत्यराडो यथाशास्त्रं विस्पष्टार्थ समासतः / तमेवान्येन कल्पेन धर्ममस्मै व्यभाषत // bc_12.45 //

अयमादौ गृहान्मुक्त्वा भैक्षाकं लिङ्गमाश्रितः / समुदाचारविस्तीर्ण शीलमादाय वर्तते // bc_12.46 //

संतोषं परमास्थाय येन तेन यतस्ततः / विविक्तं सेवते वासं निर्द्वन्द्वः शास्त्रवित्कृती // bc_12.47 //

ततो रागाद्भयं दृष्ट्वा वैराग्याच्च परं शिवम् / निगृह्णन्निन्द्रियग्रामं यतते मनसः शमे // bc_12.48 //

अथो विविक्तं कामेभ्यो व्यापादादिभ्य एव च / विवेकजमवाप्नोति पूर्वध्यानं वितर्कवत् // bc_12.49 //

तच्च ध्यानसुखं प्राप्य तत्तदेव वितर्कयान् / अपूर्वसुखलाभेन ह्रियते बालिशो जनः // bc_12.50 //

शमेनैवंविधेनायं कामद्वेषविगर्हिणा / ब्रह्मलोकमवाप्नोति परितोषेण वञ्चितः // bc_12.51 //

ज्ञात्वा विद्वान्वितर्कास्तु मनःसंक्षोभकारकान् / तद्वियुक्तमवाप्नोति ध्यानं प्रीतिसुखान्वितम् // bc_12.52 //

ह्रियमाणस्तया प्रीत्या यो विशेषं न पश्यति / स्थानं भास्वरमाप्नोति देवेष्वाभास्वरेषु सः // bc_12.53 //

यस्तु प्रीतिसुखात्तस्माद्विवेचयति मानसम् / तृतीयं लभते ध्यानं सुखं प्रीतिविवर्जितम् // bc_12.54 //

यस्तु तस्मिन्सुखे मग्नो न विशेषाय यत्नवान् / शुभकृत्स्नैः स सामान्यं सुखं प्राप्नोति दैवतैः // bc_12.55 //

तादृशं सुखामासाद्य यो न रज्यत्युपेक्षकः चतुर्थ ध्यानमाप्नोति सुखदुःखविवर्जितम् // bc_12.56 //

तत्र केचिद्व्यवस्यन्ति मोक्ष इत्यभिमानिनः / सुखदुःखपरित्यागादव्यापाराच्च चेतसः // bc_12.57 //

अस्य ध्यानस्य तु फलं समं देवैर्बृहत्फलैः / कथयन्ति बृहत्कालं बृहत्प्रज्ञापरीक्षकाः // bc_12.58 //

समाधेर्व्युत्थितस्तस्माद् दृष्त्वा दोषांश्छरीरिणाम् / ज्ञानमारोहति प्राज्ञः शरीरविनिवृत्तये // bc_12.59 //

ततस्तद्ध्यानमुत्सृज्य विशेषे कृतनिश्चयः / कामेभ्य इव स प्राज्ञो रूपादपि विरज्यते // bc_12.60 //

शरीरे खानि यान्यस्मिन्तान्यादौ परिकल्पयन् / घनेष्वपि ततो द्रव्येष्वाकाशमधिमुच्यते // bc_12.61 //

आकाशगतमात्मानं संक्षिप्य त्वपरो बुधः / तदेवानन्ततः पश्यन्विशेषमधिगच्छति // bc_12.62 //

अध्यात्मकुशलस्त्वन्यो निवर्त्यात्मानमात्मना / किंचिन्नास्तीति संपश्यन्नाकिंचन्य इति स्मृतः // bc_12.63 //

ततो मुञ्जादिषीकेव शकुनिः पञ्जरादिव / क्षेत्रज्ञो निःसृतो देहान्मुक्त इत्यभिधीयते // bc_12.64 //

एतत्तत्परमं ब्रह्म निर्लिङ्ग ध्रुवमक्षरम् / यन्मोक्ष इति तत्त्वज्ञाः कथयन्ति मनीषिणः // bc_12.65 //

इत्युपायंश्च मोक्षश्च मया संदर्शितस्तव / यदि ज्ञातं यदि रुचिर्यथावत्प्रतिपद्यताम् // bc_12.66 //

जैगीषव्यो ऽथ जनको वृद्धश्चैव पराशरः / इमं पन्थानमासाद्य मुक्ता ह्यन्ये च मोक्षिणः // bc_12.67 //

इति तस्य स तद्वाक्यं गृहीत्वा तु विचार्य च / पूर्वहेतुबलप्राप्तः प्रत्युत्तरमुवाच ह // bc_12.68 //

श्रुतं ज्ञानमिदं सूक्ष्मं परतः परतः शिवम् / क्षेत्रज्ञस्यापरित्यागादवैम्येतदनैष्ठिकम् // bc_12.69 //

विकारप्रकृतिभ्यो हि क्षेत्रज्ञं मुक्तमप्यहम् / मन्ये प्रसवधर्माणं बीजधर्माणमेव च // bc_12.70 //

विशुद्धो यद्यपि ह्यात्मा निर्मुक्त इति कल्प्यते / भूयः प्रत्ययसद्भावादमुक्तः स भविष्यति // bc_12.71 //

ऋतुभूम्यम्बुविरहाद्यथा बीजं न रोहति / रोहति प्रत्ययैस्तैस्तैस्तद्वत्सो ऽपि मतो मम // bc_12.72 //

यत्कर्माज्ञानतृष्णानां त्यागान्मोक्षश्च कल्प्यते / अत्यन्तस्तत्परित्यागः सत्यात्मनि न विद्यते // bc_12.73 //

हित्वा हित्वा त्रयमिदं विशेषस्तूपलभ्यते / आत्मनस्तु स्थितिर्यत्र तत्र सूक्ष्ममिदं त्रयम् // bc_12.74 //

सूक्ष्मत्वाच्चैव दोषाणामव्यापाराच्च चेतसः / दीर्घत्वादायुषश्चैव मोक्षस्तु परिकल्प्यते // bc_12.75 //

अहंकारपरित्यागो यश्चैष परिकल्प्यते / सत्यात्मनि परित्यागो नाहंकारस्य विद्यते // bc_12.76 //

संख्यादिभिरमुक्तश्च निर्गुणो न भवत्ययम् / तस्मादसति नैर्गुण्ये नास्य मोक्षो ऽभिधीयते // bc_12.77 //

गुणिनो हि गुणानां च व्यतिरेको न विद्यते / रूपोष्णाभ्यां विरहितो न ह्यग्निरुपलभ्यते // bc_12.78 //

प्राग्देहान्न भवेद्देही प्राग्गुणेभ्यस्तथा गुणी / तस्मादादौ विमुक्तः सन् शरीरी बध्यते पुनः // bc_12.79 //

क्षेत्रज्ञो विशरीरश्च ज्ञो वा स्यादज्ञ एव वा / यदि ज्ञो ज्ञेयमस्यास्ति ज्ञेये सति न मुच्यते // bc_12.80 //

अथाज्ञ इति सिद्धो वः कल्पितेन किमात्मना / विनापि ह्यात्मनाज्ञानं प्रसिद्धं काष्ठकुड्यवत् // bc_12.81 //

परतः परतस्त्यागो यस्मात्तु गुणवान् स्मृतः / तस्मात्सर्वपरित्यागान्मन्ये कृत्स्नां कृतार्थताम् // bc_12.82 //

इति धर्ममराडस्य विदित्वा न तुतोष सः / अकृत्स्नमिति विज्ञाय ततः प्रतिजगाम ह // bc_12.83 //

विशेषमथ शुश्रूषुरुद्रकस्याश्रमं ययौ / आत्मग्राहाच्च तस्यापि जगृहे न स दर्शनम् // bc_12.84 //

संज्ञासंज्ञित्वयोर्दोषं ज्ञात्वा हि मुनिरुद्रकः / आकिंचन्यात्परं लेभेऽसंज्ञासंज्ञात्मिकां गतिम् // bc_12.85 //

यस्माच्चालम्बने सूक्ष्मे संज्ञासंज्ञे ततः परम् / नासंज्ञी नैव संज्ञीति तस्मात्तत्रगतस्पृहः // bc_12.86 //

यतश्च बुद्धिस्तत्रैव स्थितान्यत्राप्रचारिणी / सूक्ष्मापट्वी ततस्तत्र नासंज्ञित्वं न संज्ञिता // bc_12.87 //

यस्माच्च तदपि प्राप्य पुनरावर्तते जगत् / बोधिसत्त्वः परं प्रेप्सुस्तस्मादुद्रकमत्यजत् // bc_12.88 //

ततो हित्वाश्रमं तस्य श्रेयो ऽर्थी कृतनिश्चयः / भेजे गयस्य राजर्षेर्नगरीसंज्ञमाश्रमम् // bc_12.89 //

अथ नैरञ्जनातीरे शुचौ शुचिपराक्रमः / चकार वासमेकान्तविहाराभिरतिर्मुनिः // bc_12.90 //

आगतान् तत्र तत्पूर्वपञ्चेन्द्रियवशोद्धतान् / तपःप्रवृत्तान् व्रतिनो भिक्षून् पञ्च निरैक्षत // bc_12.91 //

ते चोपतस्त्थुर्दृष्ट्वात्र भिक्षवस्तं मुमुक्षवः / पुण्यार्जितधनारोग्यमिन्द्रियार्था इवेश्वरम् // bc_12.92 //

संपूज्यमानस्तैः प्रव्हैर्विनयादनुवर्तिभिः / तद्वशस्थायिभिः शिष्यैर्लोलैर्मन इवेन्द्रियैः // bc_12.93 //

मृत्युजन्मान्तकरणे स्यादुपायो ऽयमित्यथ / दुष्कराणि समारेभे तपांस्यनशनेन सः // bc_12.94 //

उपवासविधीन्नैकान् कुर्वन्नरदुराचरान् / वर्षाणि षट् शमप्रेप्सुरकरोत्कार्श्यमात्मनः // bc_12.95 //

अन्नकालेषु चैकैकैः स कोलतिलतण्डुलैः / अपारपारसंसारपारं प्रेप्सुरपारयत् // bc_12.96 //

देहादपचयस्तेन तपसा तस्य यः कृतः / स एवोपचयो भूयस्तेजसास्य कृतो ऽभवत् // bc_12.97 //

कृशो ऽप्यकृशकीर्तिश्रीर्ल्हादं चक्रे ऽन्यचक्षुषाम् / कुमुदानामिव शरच्छुक्लपक्षादिचन्द्रमाः // bc_12.98 //

त्वगस्थिशेषो निःशेषैर्मेदःपिशितशोणितैः / क्षीणो ऽप्यक्षीणगाम्भीर्यः समुद्र इव स व्यभात् // bc_12.99 //

अथ कष्टतपःस्पष्टव्यर्थक्लिष्टतनुर्मुनिः / भवभीरुरिमां चक्रे बुद्धिं बुद्धत्वकाङ्क्षया // bc_12.100 //

नायं धर्मो विरागाय न बोधाय न मुक्तये / जम्बुमूले मया प्राप्तो यस्तदा स विधिर्ध्रुवः // bc_12.101 //

न चासौ दुर्बलेनाप्तुं शक्यमित्यागतादरः / शरीरबलवृद्ध्यर्थमिदं भूयो ऽन्वचिन्तयत् // bc_12.102 //

क्षुत्पिपासाश्रमक्लान्तः श्रमादस्वस्थमानसः / प्राप्नुयान्मनसावाप्यं फलं कथमनिर्वृतः // bc_12.103 //

निर्वृतिः प्राप्यते सम्यक् सततेन्द्रियतर्पणात् / संतर्पितेन्द्रियतया मनःस्वास्थ्यमवाप्यते // bc_12.104 //

स्वस्थप्रसन्नमनसः समाधिरुपपद्यते / समाधियुक्तचित्तस्य ध्यानयोगः प्रवर्तते // bc_12.105 //

ध्यानप्रवर्तनाद्धर्माः प्राप्यन्ते यैरवाप्यते / दुर्लभं शान्तमजरं परं तदमृतं पदम् // bc_12.106 //

तस्मादाहारमूलो ऽयमुपाय इतिनिश्चयः / आहारकरणे धीरः कृत्वामितमतिर्मतिम् // bc_12.107 //

स्नातो नैरञ्जनातीरादुत्ततार शनैः कृशः / भक्त्यावनतशाखाग्रैर्दत्तहस्तस्तटद्रुमैः // bc_12.108 //

अथ गोपाधिपसुता दैवतैरभिचोदिता / उद्भुतहृदयानन्दा तत्र नन्दबलागमत् // bc_12.109 //

सितशङ्खोज्ज्वलभुजा नीलकम्बलवासिनी / सफेनमालानीलाम्बुर्यमुनेव सरिद्वरा // bc_12.110 //

सा श्रद्धावर्धितप्रीतिर्विकसल्लोचनोत्पला / शिरसा प्रणिपत्यैनं ग्राहयामास पायसम् // bc_12.111 //

कृत्वा तदुपभोगेन प्राप्तजन्मफलां स ताम् / बोधिप्राप्तौ समर्थो ऽभूत्संतर्पितषडिन्द्रियः // bc_12.112 //

पर्याप्ताप्यानमूर्तिश्च सार्ध स्वयशसा मुनिः / कान्तिधैर्ये बभारैकः शशाङ्कार्णवयोर्द्वयोः // bc_12.113 //

आवृत्त इति विज्ञाय तं जहुः पञ्च भिक्षवः / मनीषिणमिवात्मानं निर्मुक्तं पञ्च धातवः // bc_12.114 //

व्यवसायद्वितीयो ऽथ शाद्वलास्तीर्णभूतलम् / सो ऽश्वत्थमूलं प्रययौ बोधाय कृतनिश्चयः // bc_12.115 //

ततस्तदानीं गजराजविक्रमः पदस्वनेनानुपमेन बोधितः / महामुनेरागतबोधिनिश्चयो जगाद कालो भुजगोत्तमः स्तुतिम् // bc_12.116 //

यथा मुने त्वच्चरणावपीडिता मुहुर्मुहुर्निष्टनतीव मेदिनी / यथा च ते राजति सूर्यवत्प्रभा ध्रूवं त्वमिष्टं फलमद्य भोक्ष्यसे // bc_12.117 //

यथा भ्रमन्त्यो दिवि चाषपङ्क्तयः प्रदक्षिणं त्वां कमलाक्ष कुर्वते / यथा च सौम्या दिवि वान्ति वायवस्त्वमद्य बुद्धो नियतं भविष्यसि // bc_12.118 //

ततो भुजङ्गप्रवरेण संस्तुतस्तृणान्युपादाय शुचीनि लावकात् / कृतप्रतिज्ञो निषसाद बोधये महातरोर्मूलमुपाश्रितः शुचेः // bc_12.119 //

ततः स पर्यङ्कमकम्प्यमुत्तमं बबन्ध सुप्तोरगभोगपिण्डितम् / भिनद्मि तावद्भुवि नैतदासनं न यामि यावत्कुतकृत्यतामिति // bc_12.120 //

ततो ययुर्मदमतुलां दिवौकसो ववाशिरे न मृगगणा न पक्षिणः / न सस्वनुर्वनतरवो ऽनिलाहताः कृतासने भगवति निश्चितात्मनि // bc_12.121 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽराडदर्शनो नाम द्वादशः सर्गः // 12 // canto xiii

तस्मिन्विमोक्षाय कृतप्रतिज्ञे राजर्षिवंशप्रभवे महर्षौ / तत्रोपविष्टे प्रजहर्ष लोकस्तत्रास सद्धर्मरिपुस्तु मारः // bc_13.1 //

यं कामदेवं प्रवदन्ति लोके चित्रायुधं पुष्पशरं तथैव / कामप्रचाराधिपतिं तमेव मोक्षद्विषं मारमुदाहरन्ति // bc_13.2 //

तस्यात्मजा विभ्रमहर्षदर्पास्तिस्रो ऽरतिप्रीतितृषश्च कन्याः / पप्रच्छुरेनं मनसो विकारं स तांश्च ताश्चैव वचो ऽभ्युवाच // bc_13.3 //

असौ मुनिर्निश्चयवर्म बिभ्रत्सत्त्वायुधं बुद्धिशरं विकृष्य / जिगीषुरास्ते विषयान्मदीयान्तस्मादयं मे मनसो विषादः // bc_13.4 //

यदि ह्यसौ मामभिभूय याति लोकाय चाख्यात्यपवर्गमार्गम् / शून्यस्ततो ऽयं विषयो ममाद्य वृत्ताच्च्युतस्येव विदेहभर्तुः // bc_13.5 //

तद्यावदेवैष न लब्धचक्षुर्मद्रोचरे तिष्ठति यावदेव / यास्यामि तावद्व्रतमस्य भेत्तुं सेतुं नदीवेग इवातिवृद्धः // bc_13.6 //

ततो धनुः पुष्पमयं गृहीत्वा शरान् जगन्मोहकरांश्च पञ्च / सो ऽश्वत्थमूलं ससुतो ऽभ्यगच्छदस्वास्थ्यकारी मनसः प्रजानाम् // bc_13.7 //

अथ प्रशान्तं मुनिमासनस्थं पारं तितीर्षु भवसागरस्य / विषज्य सव्यं करमायुधाग्रे क्रीडन् शरेणेदमुवाच मारः // bc_13.8 //

उत्तिष्ठ भोः क्षत्रिय मृत्युभीत चर स्वधर्म त्यज मोक्षधर्मम् / बाणैश्च यज्ञैश्च विनीय लोकं लोकात्पदं प्राप्नुहि वासवस्य // bc_13.9 //

पन्था हि निर्यातुमयं यशस्यो यो वाहितः पूर्वतमैर्नरेन्द्रैः / जातस्य राजर्षिकुले विशाले भैक्षाकमश्लाध्यमिदं प्रपत्तुम् // bc_13.10 //

अथाद्य नोत्तिष्ठसि निश्चितात्मन् भव स्थिरो मा विमुचः प्रतिज्ञाम् / मयोद्यतो ह्येष शरः स एंव यः शूर्पके मीनरिपौ विमुक्तः // bc_13.11 //

स्पृष्टः स चानेन कथंचिदैडः सोमस्य नप्ताप्यभवद्विचित्तः / स चाभवच्छन्तनुरस्वतन्त्रः क्षीणे युगे किं बत दुर्बलो ऽन्यः // bc_13.12 //

तत्क्षिप्रमुत्तिष्ठ लभस्व संज्ञां बाणो ह्ययं तिष्ठति लेलिहानः / प्रियाविधेयेषु रतिप्रियेषु यं चक्रवाकेष्विव नोत्सृजामि // bc_13.13 //

इत्येवमुक्तो ऽपि यदा निरास्थो नैवासनं शाक्यमुनिर्बिभेद / शरं ततो ऽस्मै विससर्ज मारः कन्याश्च कृत्वा पुरतः सुतांश्च // bc_13.14 //

तस्मिंस्तु बाणे ऽपि स विप्रमुक्ते चकार नास्थां न धृतेश्चचाल / दृष्ट्वा तथैनं विषसाद मारश्चिन्तापरीतश्च शनैर्जगाद // bc_13.15 //

शैलेन्द्रपुत्रीं प्रति येन विद्धो देवो ऽपि शम्भुश्चलितो बभूव / न चिन्तयत्येष तमेव बाणं किं स्यादचित्तो न शरः स एषः // bc_13.16 //

तस्मादयं नार्हति पुष्पबाणं न हर्षणं नापि रतेर्नियोगम् / अर्हत्ययं भूतगणैरसौम्यैः संत्रासनातर्जनताडनानि // bc_13.17 //

सस्मार मारश्च ततः स्वसैन्यं विघ्नं शमे शाक्यमुनेश्चिकीर्षन् / ननाश्रयाश्चानुचराः परीयुः शलद्रुमप्रासगदासिहस्ताः // bc_13.18 //

वराहमीनाश्वखरोष्ट्रवक्त्रा व्याघ्रर्क्षसिंहद्विरदाननाश्च / एकेक्षणा नैकमुखास्त्रिशीर्षा लम्बोदराश्चैव पृषोदराश्च // bc_13.19 //

अजानुसक्था घटजानवश्च दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च / करङ्कवक्त्रा बहुमूर्तयश्च भग्नार्धवक्त्राश्च महामुखाश्च // bc_13.20 //

भस्मारुणा लोहितबिन्दुचित्राः खट्वाङ्गहस्ता हरिधूम्रकेशाः / लम्बस्रजो वारणलम्बकर्णाश्चर्माम्बराश्चैव निरम्बराश्च // bc_13.21 //

श्वेतार्धवक्त्रा हरितार्धकायास्ताम्राश्च ध्रूम्रा हरयो ऽसिताश्च / व्यालोत्तरासङ्गभुजास्तथैव प्रघुष्टाघण्टाकुलमेखलाश्च // bc_13.22 //

तालप्रमाणाश्च गृहीतशूला दंष्ट्राकरालाश्च शिशुप्रमाणाः / उरभ्रवक्त्राश्च विहंगमाक्षा मार्जारवक्त्राश्च मनुष्यकायाः // bc_13.23 //

प्रकीर्णकेशाः शिखिनो ऽर्धमुण्डा रक्ताम्बरा व्याकुलवेष्टनाश्च / प्रहृष्टवक्त्रा भृकुटीमुखाश्च तेजोहराश्चैव मनोहराश्च // bc_13.24 //

केचिद्व्रजन्तो भृशमाववल्गुरन्यो ऽन्यमापुप्लुविरे तथान्ये / चिक्रीडुराकाशगताश्च केचित्केचिच्च चेरुस्तरुमस्तकेषु // bc_13.25 //

ननर्त कश्चिद्भ्रमयंस्त्रिशूलं कश्चिद्विपुष्फूर्ज गदां विकर्षन् / हर्षेण कश्चिद्वृषवन्ननर्द कश्चिचत्प्रजज्वाल तनूनरुहेभ्यः // bc_13.26 //

एवंविधा भूतगणाः समन्तात्तद्बोधिमूलं परिवार्य तस्थुः / जिघृक्षवश्चैव जिघांसवश्च भर्तुर्नियोगं परिपालयन्तः // bc_13.27 //

तं प्रेक्ष्य मारस्य च पूर्वरात्रे शाक्यर्षभस्यैव च युद्धकालम् / न द्यौश्चकाशे पृथिवी चकम्पे प्रजज्वलुश्चैव दिशः सशब्दाः // bc_13.28 //

विष्वग्ववौ वायुरुदीर्णवेगस्तारा न रेजुर्न बभौ शशाङ्कः / तमश्च भूयो विततान रात्रिः सर्वे च संचुक्षुभिरे समुद्राः // bc_13.29 //

महीभृतो धर्मपराश्च नागा महामुनेर्विघ्नममृष्यमाणाः / मारं प्रति क्रोधविवृत्तनेत्रा निःशश्वसुश्चैव जजृम्भिरे च // bc_13.30 //

शुद्धाधिवासा विबुधर्षयस्तु सद्धर्मसिद्ध्यर्थमभिप्रवृत्ताः / मारे ऽनुकम्पां मनसा प्रचक्रुर्विरागभावात्तु न रोषमीयुः // bc_13.31 //

तद्बोधिमूलं समवेक्ष्य कीर्ण हिंसात्मना मारबलेन तेन / धर्मात्मभिर्लोकविमोक्षकामैर्बभूव हाहाकृतमन्तरीक्षे // bc_13.32 //

उपप्लवं धर्मविधेस्तु तस्य दृष्ट्वा स्थितं मारबलं महर्षिः / न चुक्षुभे नापि ययौ विकारं मध्ये गवां सिंह इवोपविष्टः // bc_13.33 //

मारस्ततो भूतचमूमुदीर्णामाज्ञापयामास भयाय तस्य / स्वैः स्वैः प्रभावैरथ सास्य सेना तद्धैर्यभेदाय मतिं चकार // bc_13.34 //

केचिच्चलन्नैकविलम्बिजिव्हास्तीक्ष्णाग्रदंष्ट्रा हरिमण्डलाक्षाः / विदारितास्याः स्थिरशङ्कुकर्णाः संत्रासयन्तः किल नाम तस्थुः // bc_13.35 //

तेभ्यः स्थितेभ्यः स तथाविधेभ्यः रूपेण भावेन च दारुणेभ्यः / न विव्यथे नोद्विविजे महर्षिः क्रीडत्सुबालेभ्य इवोद्धतेभ्यः // bc_13.36 //

कश्चित्ततो रोषविवृत्तदृष्टिस्तस्मै गदामुद्यमयांचकार / तस्तम्भ बाहुः सगदस्ततो ऽस्य पुरंदरस्येव पुर सवज्रः // bc_13.37 //

केचित्समुद्यम्य शिलास्तरूंश्च विषेहिरे नैव मुनौ विमोक्तुम् / पेतुः सवृक्षाः सशिलास्तथैव वज्रावभग्ना इव विन्ध्यपादाः // bc_13.38 //

कैश्चित्समुत्पत्य नभो विमुक्ताः शिलाश्च वृक्षाश्च परश्वधाश्च / तस्थुर्नभयस्येव न चावपेतुः संध्याभ्रपादा इव नैकवर्णाः // bc_13.39 //

चिक्षेप तस्योपरि दीप्तमन्यः कडङ्गरं पर्वतशृङ्गमात्रम् / यन्मुक्तपात्रं गगनस्थमेव तस्यानुभावाच्छतधा पफाल // bc_13.40 //

कश्चिज्ज्वलन्नर्क इवोदितः खादङ्गारवर्ष महदुत्ससर्ज / चूर्णानि चामीकरकन्दराणां कल्पात्यये मेरुरिव प्रदीप्तः // bc_13.41 //

तद्बोधिमूले प्रविकीर्यमाणमङ्गारवर्ष तु सविस्फुलिङ्गम् / मैत्रीविहारादृषिसत्तमस्य बभूव रक्तोत्पलपत्त्रवर्षः // bc_13.42 //

शरीरचित्तव्यसनातपैस्तैरेवंविधैस्तैश्च निपात्यमानैः / नैवासनाच्छाक्यमुनिश्चचाल स्वनिश्चयं बन्धुमिवोपगुह्य // bc_13.43 //

अथापरे निर्जिगिलुर्मुखेभ्यः सर्पान्विजीर्णेभ्य इव द्रुमेभ्यः / ते मन्त्रबद्धा इव तत्समीपे न शश्वसुर्नोत्ससृपुर्न चेलुः // bc_13.44 //

भूत्वापरे वारिधरा बृहन्तः सविद्युतः साशनिचण्डघोषाः / तस्मिन्द्रुमे तत्यजुरश्मवर्षं तत्पुष्पवर्षं रुचिरं बभूव // bc_13.45 //

चापे ऽथ बाणो निहितो ऽपरेण जज्वाल तत्रैव न निष्पपात / अनीश्वरस्यात्मनि धूयमानो दुर्मर्षणस्येव नरस्य मन्युः // bc_13.46 //

पञ्चेषवो ऽन्येन तु विप्रमुक्तास्तस्थुर्नभस्येव मुनौ न पेतुः / संसारभीरोर्विषयप्रवृत्तौ पञ्चेन्द्रियाणीव परिक्षकस्य // bc_13.47 //

जिघासयान्यः प्रससार रुष्टो गदां गृहीत्वाभिमुखो महर्षेः / सो ऽप्राप्तकामो विवशः पपात दोषेष्विवानर्थकरेषु लोकः // bc_13.48 //

स्त्री मेघकाली तु कपालहस्ता कर्तु महर्षेः किल चित्तमोहम् / बभ्राम तत्रानियतं न तस्थौ चलात्मनो बुद्धिरिवागमेषु // bc_13.49 //

कश्चित्प्रदीप्तं प्रणिधाय चक्षुर्नेत्राग्निनाशीविषवद्दिधक्षुः / तत्रैव नासीनमृषिं ददर्श कामात्मकः श्रेय इवोपदिष्टम् // bc_13.50 //

गुर्वी शिलामुद्यमयंस्तथान्यः शश्राम मोघं विहतप्रयत्नः / निःश्रेयसं ज्ञानसमाधिगम्यं कायक्लमैर्धर्ममिवाप्तुकामः // bc_13.51 //

तरक्षुसिंहाकृतयस्तथान्ये प्रणेदुरुच्चैर्महतः प्रणादान् / सत्त्वानि यैः संचुकुचुः समन्ताद्वज्राहता द्यौः फलतीति मत्त्वा // bc_13.52 //

मृगा गजाश्चार्तरवान् सृजन्तो विदुद्रुवुश्चैव निलिल्यिरे च / रात्रौ च तस्यामहनीव दिग्भ्यः खगा रुवन्तः परिपेतुरार्ताः // bc_13.53 //

तेषां प्रणादैस्तु तथाविधैस्तै सर्वेषु भूतेष्वपि कम्पितेषु / मुनिर्न तत्रास न संचुकोच रवैर्गरुत्मानिव वायसानाम् // bc_13.54 //

भयावहेभ्यः परिषद्गणेभ्यो यथा यथा नैव मुनिर्बिभाय / तथा तथा धर्मभृतां सपत्नः शोकाच्च रोषाच्च ससाद मारः // bc_13.55 //

भूतं ततः किंचिद्दृश्यरूपं विशिष्टभूतं गगनस्थमेव / दृष्टवर्षये दुग्धमवैररुष्टं मारं बभाषे महता स्वरेण // bc_13.56 //

मोघं श्रमं नार्हसि मार कर्तुं हिंस्रात्मतामुत्सृज गच्छ शर्म / नैष त्वया कम्पयितुं हि शक्यो महागिरिर्मेरुरिवानिलेन // bc_13.57 //

अप्युष्णभावं ज्वलनः प्रजह्यादापो द्रवत्वं प्रथिवी स्थिरत्वम् / अनेककल्पाचितपुण्यकर्मा न त्वेव जह्याद्व्यवसायमेषः // bc_13.58 //

यो निश्चयो ह्यस्य पराक्रमश्च तेजश्च यद्या च दया प्रजासु / अप्राप्य नोत्थास्यति तत्त्वमेष तमांस्यहत्वेव सहस्ररश्मिः // bc_13.59 //

काष्ठं हि मथ्नन् लभते हुताशं भूमिं खनन्विन्दति चापि तोयम् / निर्बन्धिनः किंचन नास्त्यसाध्यं न्यायेन युक्तं च कृतं च सर्वम् // bc_13.60 //

तल्लोकमार्त करुणायमानो रोगेषु रागादिषु वर्तमानम् / महाभिषङ्ग नार्हति विघ्नमेष ज्ञानौषधार्थ परिखिद्यमानः // bc_13.61 //

हृते च लोके बहुभिः कुमार्गैः सन्मार्गमन्विच्छति यः श्रमेण / स दैशिकः क्षोभयितुं न युक्तं सुदेशिकः सार्थ इव प्रनष्टे // bc_13.62 //

सत्त्वेषु नष्टेषु महान्धकारे ज्ञानप्रदीपः क्रियमाण एषः / आर्यस्य निर्वापयितुं न साधु प्रज्वाल्यमानस्तमसीव दीपः // bc_13.63 //

दृष्ट्वा च संसारमये महौघे मग्नं जगत्पारमविन्दमानम् / यश्चेदमुत्तारयितुं प्रवृत्तः कश्चिन्तयेत्तस्य तु पापमार्यः // bc_13.64 //

क्षमाशिफो धैर्यविगाढमूलश्चारित्रपुष्पः स्मृतिबुद्धिशाखः / ज्ञानद्रुमो धर्मफलप्रदाता नोत्पाटनं ह्यर्हति वर्धमानः // bc_13.65 //

बद्धां दृढैश्चेतसि मोहपाशैर्यस्य प्रजां मोक्षयितुं मनीषा / तस्मिन् जिघांसा तव नोपपन्ना श्रान्ते जगद्बन्धनमोक्षहेतोः // bc_13.66 //

बोधाय कर्माणि हि यान्यनेन कृतानि तेषां नियतो ऽद्य कालः / स्थाने तथास्मिन्नुपविष्ट एष यथैव पूर्वे मुनयस्तथैव // bc_13.67 //

एषा हि नाभिर्वसुधातलस्य कृत्स्नेन युक्ता परमेण धाम्ना / भूमेरतो ऽन्यो ऽस्ति हि न प्रदेशो वेगं समाधेर्विषहेत यो ऽस्य // bc_13.68 //

तन्मा कृथा शोकमुपेहि शान्तिं मा भून्महिम्ना तव मार मानः / विश्रम्भितुं न क्षममधुवा श्रीश्चले पदे विस्मयमभ्युपैषि // bc_13.69 //

ततः स संश्रुत्य च तस्य तद्वचो महामुनेः प्रेक्ष्य च निष्प्रकम्पताम् / जगाम मारो विमनो हतोद्यमः शरैर्जगच्चेतसि यैर्विहन्यते // bc_13.70 //

गतप्रहर्षा विफलीकृतश्रमा प्रविद्धपाषाणकडङ्गरद्रुमा / दिशः प्रदुद्राव ततो ऽस्य सा चमूर्हताश्रयेव द्विषता द्विषच्चमूः // bc_13.71 //

द्रवति सपरिपक्षे निर्जितै पुष्पकेतौ जयतिजितमस्के नीरजस्के महर्षौ / युवतिरिव सहासा द्यौश्चकाशे सचन्द्रा सुरभि च जलगर्भ पुष्पवर्ष पपात // bc_13.72 // इति बुद्धचरिते महाकाव्ये ऽश्वघोषकृते मारविजयो नाम त्रयोदशः सर्गः // 13 // canto xiv

ततो मारबलं जित्वा धैर्येण च शमेन च / परमार्थ विजिज्ञासुः स दध्यौ ध्यानकोविदः // bc_14.1 //

सर्वेषु ध्यानविधिषु प्राप्य चैश्वर्यमुत्तमम् / सस्मार प्रथमे यामे पूर्वजन्मपरंपराम् // bc_14.2 //

अमुत्राहमयं नाम च्युतस्तस्मादिहागतः / उइति जन्मसहस्त्राणि सस्मारानुभवन्निव // bc_14.3 //

स्मृत्वा जन्म च मृत्युं च तासु तासूपपत्तिषु / ततः सत्त्वेषु कारुंण्यं चकार करुणात्मकः // bc_14.4 //

कृत्वेह स्वजनोत्सर्ग पुनरन्यत्र च क्रियाः / अत्राणः खलु लोको ऽयं परिभ्रमति चक्रवत् // bc_14.5 //

इत्येवं स्मरतस्तस्य बभूव नियतात्मनः / कदलीगर्भनिःसारः संसार इति निश्चयः // bc_14.6 //

द्वितीये त्वागते यामे सो ऽद्वितीयपराक्रमः / दिव्यं लेभे परं चक्षुः सर्वचक्षुष्मतां वरः // bc_14.7 //

ततस्तेन स दिव्येन परिशुद्धेन चक्षुषा / ददर्श निखिलं लोकमादर्श इव निर्मले // bc_14.8 //

सत्त्वानां पश्यतस्तस्य निकृष्टोत्कृष्टकर्मणाम् / प्रच्युतिं चोपपत्तिं च ववृधे करुणात्मता // bc_14.9 //

इमे दुष्कृतकर्माणः प्राणिनो यानि दुर्गतिम् / इमे ऽन्ये शुभकर्माणः प्रतिष्ठन्ते त्रिपिष्टपे // bc_14.10 //

उपपन्नाः प्रतिभये नरके भृशदारुणे / अमी दुःखैर्बहुविधैः पीड्यन्ते कृपणं बत // bc_14.11 //

पाय्यन्ते क्वथितं केचिदग्निवर्णमयोरसम् / आरोप्यन्ते रुवान्तो ऽन्ये निष्टप्तस्तम्भमायसम् // bc_14.12 //

पच्यन्ते पिष्टवत्केचिदयस्कुम्भीष्ववाङ्मुखाः / दह्यन्ते करुणं केचिद्दीप्तेष्वङ्गारराशिषु // bc_14.13 //

केचित्तीक्ष्णैरयोदंष्ट्रैर्भक्ष्यन्ते दारुणैः श्वभिः / केचिद्धृष्टैरयस्तुण्डैर्वायसैरायसैरिव // bc_14.14 //

केचिद्दाहपरिश्रान्ताः शीतच्छायाभिकाङिक्षणः / असिपत्त्रवनं नीलं बद्धा इव विशन्त्यमी // bc_14.15 //

पाट्यन्ते दारुवत्केचित्कुठारैर्बद्धबाहवः / दुःखे ऽपि न विपच्यन्ते कर्मभिर्धारितासवः // bc_14.16 //

सुखं स्यादिति यत्कर्म कृतं दुःखनिवृत्तये / फलं तस्येदमवशैर्दुःखमेवोपभुज्यते // bc_14.17 //

सुखार्थमशुभं कृत्वा य एते भृशदुःखिताः / आस्वादः स किमेतेषां करोति सुखमण्वपि // bc_14.18 //

हसद्भिर्यत्कृतं कर्म कलुषं कलुषात्मभिः / एतत्परिणते काले क्रोशद्भिरनुभूयते // bc_14.19 //

यद्येवं पापकर्माणः पश्येयुः कर्मणां फलम् / वमेयुरुष्णं रुधिरं मर्मस्वभिहता इव // bc_14.20 //

इमे ऽन्ये कर्मभिश्चित्रैश्चित्तविस्पन्दसंभवैः / तिर्यग्योनौ विचित्रायाःमुपपन्नास्तपस्विनः // bc_14.21 //

मांसत्वग्बालदन्तार्थ वैरादपि मदादपि / हन्यन्ते कृपणं यत्र बन्धूनां पश्यतामपि // bc_14.22 //

अशक्नुवन्तो ऽप्यवशाः क्षुत्तर्षश्रमपीडिताः / गो ऽश्वभूताश्च वाह्यन्ते प्रतोदक्षतमूर्तयः // bc_14.23 //

वाह्यन्ते गजभूताश्च वलीयांसो ऽपि दुर्बलैः / अङ्कशक्लिष्टमूर्धानस्ताडिताः पादपाष्णिभिः // bc_14.24 //

सत्स्वप्यन्येषु दुःखेषु दुःखं यत्र विशेषतः / परस्परविरोधाच्च पराधीनतयैव च // bc_14.25 //

खस्थाः खस्थैर्हि बाध्यन्ते जलस्था जलचारिभिः / स्थलस्थाः स्थलसंस्थैश्च प्राप्य चैवेतरेतरैः // bc_14.26 //

उपपन्नास्तथा चेमे मात्सर्याक्रान्तचेतसः / पितृलोके निरालोके कृपणं भुञ्जते फलम् // bc_14.27 //

सूचीछिद्रोपममुखाः पर्वतोपमकुक्षयः / क्षुत्तर्षजनितैर्दुःखै पीड्यन्ते दुःखभागिनः // bc_14.28 //

आशया समतिक्रान्ता धार्यमाणाः स्वकर्मभिः / लभन्ते न ह्यमी भोक्तुं प्रविद्धान्यशुचीन्यपि // bc_14.29 //

पुरुषो यदि जानीत मात्सर्यस्येदृशं फलम् / सर्वथा शिबिवद्दद्याच्छरीरावयवानपि // bc_14.30 //

इमे ऽन्ये नरकप्रख्ये गर्भसंज्ञे ऽशुचिह्रदे / उपपन्ना मनुष्येषु दुःखमर्छन्ति जन्तवः // bc_14.31 //