बुद्धचरित

अश्वघोष: बुद्धचरित

x(c śriyaṃ parārdhyāṃ vidadhad vidhātṛjit tamo nirasyann abhibhūtabhānubhṛt xnudan nidāghaṃ jitacārucandramāḥ sa vandyate 'rhann iha yasya nopamā c) // BC_1.1

x(cāsīd viśālonnatasānulakṣmyā payodapaṅktyeva parītapārśvaṃ xudagradhiṣṇyāṃ gagane 'vagāḍhaṃ puraṃ mahar2ṣeḥ kapilasya vastu c) // BC_1.2

x(csitonnateneva nayena hṛtvā kailāsaśailasya yad abhraśobhām xbhramād upetān vahadambuvāhān saṃbhāvanāṃ vā saphalīcakāra c) // BC_1.3

x(cratnaprabhodbhāsini yatra lebhe tamo na dāridryam ivāvakāśam xparārdhyapauraiḥ sahavāsatoṣāt kṛtasmitevātirarāja lakṣmīḥ c) // BC_1.4

तस्मिन् वने श्रीमति राजपत्नी प्रसूतिकालं समवेक्षमाणा शय्यां वितानोपहितां प्रपेदे नारीसहस्रैर् अभिनन्द्यमाना // BC_1.8

ततः प्रसन्नश् च बभूव पुष्यस् तस्याश् च देव्या व्रतसंस्कृतायाः पार्श्वात् सुतो लोकहिताय जज्ञे निर्वेदनं चैव निरामयं च // BC_1.9

ऊरोर् यथौर्वस्य पृथोश् च हस्तान् मान्धातुर् इन्द्रप्रतिमस्य मूर्ध्नः कक्षीवतश् चैव भुजांसदेशात् तथाविधं तस्य बभूव जन्म // BC_1.10

x(cprātaḥ payodād iva tigmabhānuḥ samudbhavan so 'pi ca matṛkukṣeḥ xsphuran mayūkhair vihatāndhakāraiś cakāra lokaṃ kanakāvadātam c) // BC_1.26

x(ctaṃ jātamātram atha kāñcanayūpagauraṃ prītaḥ sahasranayaṇaḥ śanakair gṛhṇāt xmandārapuṣpanikaraiḥ saha tasya mūrdhni khān nirmale ca vinipetatur ambudhāre c) // BC_1.27

x(csurapradhānaiḥ paridhāryamāṇo dehāṃśujālair anurañjayaṃs tān xsaṃdhyābhrajāloparisaṃniviṣṭaṃ navoḍurājaṃ vijigāya lakṣmyā c) // BC_1.28

क्रमेण गर्भाद् अभिनिःसृतः सन् बभौ (च्युतः च्गतः )खाद् इव योन्यजातः कल्पेष्व् अन्(एकेषु च चेकेष्व् इव )भावितात्मा यः संप्रजानन् सुषुवे न मूढः // BC_1.11

दीप्त्या च धैर्येण (च यो च्श्रिया )रराज बालो रविर् भूमिम् इवावतीर्णः तथातिदीप्तो ऽपि निरीक्ष्यमाणो जहार चक्षूंषि यथा शशाङ्कः // BC_1.12

स हि स्वगात्रप्रभयोज्ज्वलन्त्या दीपप्रभां भास्करवन् मुमोष महार्हजाम्बूनदचारुवर्णो विद्योतयाम् आस दिशश् च सर्वाः // BC_1.13

(अनाकुलान्युब्जचनाकुलान्य् अब्ज)समुद्गतानि (निष्पेषवद्व्यायतच्निष्पेषवन्त्य् आयत)विक्रमाणि तथैव धीराणि पदानि सप्त सप्तर्1षितारासदृशो जगाम // BC_1.14

बोधाय जातो ऽस्मि जगद्धितार्थम् अन्त्या (भवोत्पत्तिर् च्तथोत्पत्तिर् )इयं ममेति चतुर्दिशं सिंहगतिर् विलोक्य वाणीं च भव्यार्थकरीम् उवाच // BC_1.15

खात् प्रस्रुते चन्द्रमरीचिशुभ्रे द्वे वारिधारे शिशिरोष्णवीर्ये (शरीरसंस्पर्शसुखान्तराय च्शरीरसौख्यार्थम् अनुत्तरस्य निपेततुर् मूर्धनि तस्य सौम्ये // BC_1.16

श्रीमद्विताने कनकोज्ज्वलाङ्गे वैडूर्यपादे शयने शयानम् यद्गौरवात् काञ्चनपद्महस्ता यक्षाधिपाः संपरिवार्य तस्थुः // BC_1.17

(च च्मायातनूजस्य )दिवौकसः खे यस्य प्रभावात् प्रणतैः शिरोभिः आधारयन् पाण्दरम् आतपत्रं बोधाय जेपुः परमाशिषश् च // BC_1.18

महोरगा धर्मविशेषतर्षाद् बुद्धेष्व् अतीतेषु कृताधिकाराः यम् अव्यजन् भक्तिविशिष्टनेत्रा मन्दारपुष्पैः समवाकिरंश् च // BC_1.19

तथागतोत्पादगुणेन तुष्टाः शुद्धाधिवासाश् च विशुद्धसत्त्वाः देवा ननन्दुर् विगते ऽपि रागे मग्नस्य दुःखे जगतो हिताय // BC_1.20

(यस्य प्रसूतौ च्यस्मिन् प्रसूते )गिरिराजकीला वाताहता नौर् इव भूश् चचाल सचन्दना चोत्पलपद्मगर्भा पपात वृष्टिर् (गगनाद् च्गगणाद् )अनभ्रात् // BC_1.21

वाता ववुः स्पर्शसुखा मनोज्ञा दिव्यानि वासांस्य् अवपातयन्तः सूर्यः स एवाभ्यधिकं चकाशे जज्वाल सौम्यार्चिर् अनीरितो ऽग्निः // BC_1.22

प्रागुत्तरे चावसथप्रदेशे कूपः स्वयं प्रादुर् अभूत् सिताम्बुः अन्तःपुराण्य् आगतविस्मयानि यस्मिन् क्रियास् तीर्थए इव प्रचक्रुः // BC_1.23

धर्मार्थिभिर् भूतगणैश् च दिव्यैस् तद्दर्शनार्थं (वनम् आपुपूरे च्बलम् आप पूरः ) kautūhalenaiva ca pāda(pebhyaḥ cpaiś ca ) (puṣpāṇy akāle 'pi xxxxx cprapūjayām āsa sagandhapuṣ.paiḥ ) // BC_1.24

xxxx निदर्शनान्य् अत्र च नो निबोध // BC_1.40

यद् राजशास्त्रं भृगुर् अङ्गिरा वा न चक्रतुर् वंशकराव् ऋषी तौ तयोः सुतौ सौम्य ससर्जतुस् तत् कालेन शुक्रश् च बृहस्पतिश् च // BC_1.41

सारस्वतश् चापि जगाद नष्टं वेदं पुनर् यं ददृशुर् न पूर्वे व्यासस् तथैनं बहुधा चकार न यं वसिष्ठः कृतवान् अशक्तिः // BC_1.42

वाल्मीकिर् आदौ च ससर्ज पद्यं जग्रन्थ यन् न च्यवनो महर्2षिः चिकित्सितं यच् च चकार नात्रिः पश्चात् तद् आत्रेय ऋषिर् जगाद // BC_1.43

यच् च द्विजत्वं कुशिको न लेभे तद् गाधिनः सूनुर् अवाप राजन् वेलां समुद्रे सगरश् च दध्रे नेक्ष्वाकवो यां प्रथमं बबन्धुः // BC_1.44

आचार्यकं योगविधौ द्विजानाम् अप्राप्तम् अन्यैर् जनको जगाम ख्यातानि कर्माणि च यानि शौरेः शूरादयस् तेष्व् अबला बभूवुः // BC_1.45

तस्मात् प्रमाणं न वयो न (वंशः च्कालः कश्चित् क्वचिच् छ्रैष्ठ्यम् उपैति लोके राज्ञाम् ऋषीणां च (हि तानि छितानि )तानि कृतानि पुत्रैर् अकृतानि पूर्वैः // BC_1.46

एवं नृपः प्रत्ययितैर् द्विजैस् तैर् आश्वासितश् चाप्य् अभिनन्दितश् च शङ्काम् अनिष्टां विजहौ मनस्तः प्रहर्षम् एवाधिकम् आरुरोह // BC_1.47

प्रीतश् च तेभ्यो द्विजसत्तमेभ्यः सत्कारपूर्वं प्रददौ धनानि भूयाद् अयं भूमिपतिर् यथोक्तो यायाज् जराम् एत्य वनानि चेति // BC_1.48

अथो निमित्तैश् च तपोबलाच् च तज् जन्म जन्मान्तकरस्य बुद्ध्वा शाक्येश्वरस्यालयम् आजगाम सद्धर्मतर्षाद् असितो महर्2षिः // BC_1.49

तं ब्रह्मविद्ब्रह्म(विदं च्विदां )ज्वलन्तं ब्राह्म्या श्रिया चैव तपःश्रिया च राज्ञो गुरुर् गौरवसत्क्रियाभ्यां प्रवेशयाम् आस नरेन्द्रसद्म // BC_1.50

स पार्थिवान्तःपुरसंनिकर्षं कुमारजन्मागतहर्ष(वेगः च्वेगं ) विवेश धीरो (वनसंज्ञयेव च्बलसंज्ञयैव तपःप्रकर्षाच् च जराश्रयाच् च // BC_1.51

ततो नृपस् तं मुनिम् आसनस्थं पाद्यार्घ्यपूर्वं प्रतिपूज्य सम्यक् निमन्त्रयाम् आस यथोपचारं पुरा वसिष्ठं स इवान्तिदेवः // BC_1.52

धन्यो ऽस्म्य् अनुग्राह्यम् इदं कुलं मे यन् मां दिदृक्षुर् भगवान् उपेतः आज्ञाप्यतां किं करवाणि सौम्य शिष्यो ऽस्मि विश्रम्भितुम् अर्हसीति // BC_1.53

एवं नृपेणोपमन्त्रितः सन् सर्वेण भावेन मुनिर् यथावत् (स विस्मयोत्फुल्लच्सविस्मयोत्फुल्ल)विशालदृष्टिर् गम्भीरधीराणि वचांस्य् उवाच // BC_1.54

महात्मनि त्वय्य् उपपन्नम् एतत् प्रियातिथौ त्यागिनि धर्मकामे सत्त्वान्वयज्ञानवयोअनुरूपा स्निग्धा यद् एवं मयि ते मतिः स्यात् // BC_1.55

एतच् च तद् येन नृपर्1षयस् ते धर्मेण (सूक्ष्मेण धनान्य् अवाप्य च्सूक्ष्माणि धनान्य् अपास्य ) नित्यं त्यजन्तो विधिवद् बभूवुस् तपोभिर् आढ्या विभवैर् दरिद्राः // BC_1.56

प्रयोजनं यत् तु ममोपयाने तन् मे शृणु प्रीतिम् उपेहि च त्वम् दिव्या (मयादित्यच्मयादिव्य)पथे श्रुता वाग् बोधाय जातस् तनयस् तवेति // BC_1.57

श्रुत्वा वचस् तच् च मनश् च युक्त्वा ज्ञात्वा निमित्तैश् च ततो ऽस्म्य् उपेतः दिदृक्षया शाक्यकुलध्वजस्य शक्रध्वजस्येव समुच्छ्रितस्य // BC_1.58

इत्य् एतद् एवं वचनं निशम्य प्रहर्षसंभ्रान्तगतिर् नरेन्द्रः आदाय धात्र्यङ्कगतं कुमारं संदर्शयाम् आस तपोधनाय // BC_1.59

चक्राङ्कपादं स (ततो च्तथा )महर्2षिर् जालावनद्धाङ्गुलिपाणिपादम् सोर्णभ्रुवं वारणवस्तिकोशं सविस्मयं राजसुतं ददर्श // BC_1.60

धात्र्यङ्कसंविष्टम् अवेक्ष्य चैनं देव्यङ्कसंविष्टम् इवाग्निसूनुम् बभूव (पक्ष्मान्तविचञ्चिताश्रुर् च्पक्ष्मान्तर् इव अञ्चिताश्रुर् निश्वस्य चैव त्रिदिवोन्मुखो ऽभूत् // BC_1.61

दृष्ट्वासितं त्व् अश्रुपरिप्लुताक्षं स्नेहात् (तनूजस्य च्तु पुत्रस्य )नृपश् चकम्पे सगद्गदं बाष्पकषायकण्ठः पप्रच्छ (स च्च )प्राञ्जलिर् आनताङ्गः // BC_1.62

अल्पान्तरं यस्य वपुः (सुरेभ्यो च्मुनेः स्याद् बह्वद्भुतं यस्य च जन्म दीप्तम् यस्योत्तमं भाविनम् आत्थ चार्थं तं प्रेक्ष्य कस्मात् तव धीर बाष्पः // BC_1.63

अपि स्थिरायुर् भगवन् कुमारः कच्चिन् न शोकाय मम प्रसूतः (लब्धा च्लब्धः )कथंचित् सलिलाञ्जलिर् मे न खल्व् इमं पातुम् उपैति कालः // BC_1.64

अप्य् अक्षयं मे यशसो निधानं कच्चिद् ध्रुवो मे कुलहस्तसारः अपि प्रयास्यामि सुखं परत्र (सुप्तो ऽपि च्सुप्ते ऽपि )पुत्रे ऽनिमिषैकचक्षुः // BC_1.65

कच्चिन् न मे जातम् अफुल्लम् एव कुल(प्रवालं च्प्रबालं )परिशोषभागि क्षिप्रं विभो ब्रूहि न मे ऽस्ति शान्तिः स्नेहं सुते वेत्सि हि बान्धवानाम् // BC_1.66

इत्य् आगतावेगम् अनिष्टबुद्ध्या बुद्ध्वा नरेन्द्रं स मुनिर् बभाषे मा भून् मतिस् ते नृप काचिद् अन्या निःसंशयं तद् यद् अवोचम् अस्मि // BC_1.67

नास्यान्यथात्वं प्रति विक्रिया मे स्वां वञ्चनां तु प्रति विक्लवो ऽस्मि कालो हि मे यातुम् अयं च जातो जातिक्षयस्यासुलभस्य बोद्धा // BC_1.68

विहाय राज्यं विषयेष्व् अनास्थस् तीव्रैः प्रयत्नैर् अधिगम्य तत्त्वम् जगत्य् अयं मोहतमो निहन्तुं ज्वलिष्यति ज्ञानमयो हि सूर्यः // BC_1.69

दुःखार्णवाद् व्याधिविकीर्णफेनाज् जरातरङ्गान् मरणोग्रवेगात् उत्तारयिष्यत्य् अयम् उह्यमानम् (आर्तं चार्त्तं )जगज् ज्ञानमहाप्लवेन // BC_1.70

प्रज्ञाम्बुवेगां स्थिरशीलवप्रां समाधिशीतां व्रतचक्रवाकाम् अस्योत्तमां धर्मनदीं प्रवृत्तां तृष्णार्दितः पास्यति जीवलोकः // BC_1.71

दुःखार्दितेभ्यो विषयावृतेभ्यः संसारकान्तारपथस्थितेभ्यः आख्यास्यति ह्य् एष विमोक्षमार्गं मार्गप्रनष्टेभ्य इवाध्वगेभ्यः // BC_1.72

विदह्यमानाय जनाय लोके रागाग्निनायं विषयेन्धनेन प्रह्लादम् आधास्यति धर्मवृष्ट्या वृष्ट्या महामेघ इवातपान्ते // BC_1.73

तृष्णार्गलं मोहतमःकपाटं द्वारं प्रजानाम् अपयानहेतोः विपाटयिष्यत्य् अयम् उत्तमेन सद्धर्मताडेन दुरासदेन // BC_1.74

स्वैर् मोहपाशैः परिवेष्टितस्य दुःखाभिभूतस्य निराश्रयस्य लोकस्य संबुध्य च धर्मराजः करिष्यते बन्धनमोक्षम् एषः // BC_1.75

तन् मा कृथाः शोकम् इमं प्रति त्वम् (अस्मिन् स शोच्यो ऽस्ति च्तत् सौम्य शोच्ये हि )मनुष्यलोके मोहेन वा कामसुखैर् मदाद् वा यो नैष्ठिकं श्रोष्यति नास्य धर्मम् // BC_1.76

भ्रष्टस्य तस्माच् च गुणाद् अतो मे ध्यानानि लब्ध्वाप्य् अकृतार्थतैव धर्मस्य तस्या श्रवणाद् अहं हि मन्ये विपत्तिं त्रिदिवे ऽपि वासम् // BC_1.77

इति श्रुतार्थः ससुहृत् सदारस् त्यक्त्वा विषादं मुमुदे नरेन्द्रः एवंविधो ऽयं तनयो ममेति मेने स हि स्वाम् अपि (सारवत्ताम् च्सारमत्ताम् ) // BC_1.78

(आर्षेण चार्येण )मार्गेण तु यास्यतीति चिन्ताविधेयं हृदयं चकार न खल्व् असौ न प्रियधर्मपक्षः संताननाशात् तु भयं ददर्श // BC_1.79

अथ मुनिर् असितो निवेद्य तत्त्वं सुतनियतं सुतविक्लवाय राज्ञे सबहुमतम् उदीक्ष्यमाणरूपः पवनपथेन यथागतं जगाम // BC_1.80

कृत(मितिर् च्मतिर् )अनुजासुतं च दृष्ट्वा मुनिवचनश्रवणे च तन्मतौ च बहुविधम् अनुकम्पया स साधुः प्रियसुतवद् विनियोजयां चकार // BC_1.81

नरपतिर् अपि पुत्रजन्मतुष्टो विषय(गतानि च्मतानि )विमुच्य बन्धनानि कुलसदृशम् अचीकरद् यथावत् प्रिय(तनयस् च्तनयं )तनयस्य जातकर्म // BC_1.82

दशसु परिणतेष्व् अहःसु (चैव च्चैवं प्रयतमनाः परया मुदा परीतः अकुरुत जपहोममङ्गलाद्याः (परमभवाय च्परमतमाः स )सुतस्य देवतेज्याः // BC_1.83

अपि च शतसहस्रपूऋनसंख्याः स्थिरबलवत्तनयाः सहेमशृङ्गीः अनुपगतजराः पयस्विनीर् गाः स्वयम् अददात् सुतवृद्धये द्विजेभ्यः // BC_1.84

बहुविधविषयास् ततो यतात्मा स्वहृदयतोषकरीः क्रिया विधाय गुणवति (नियते च्दिवसे )शिवे मुहूर्ते मतिम् अकरोन् मुदितः पुरप्रवेशे // BC_1.85

द्विरदरदमयीम् अथो महार्हां सितसितपुष्पभृतां मणिप्रदीपाम् अभजत शिविकां शिवाय देवी तनयवती प्रणिपत्य देवताभ्यः // BC_1.86

पुरम् अथ पुरतः प्रवेश्य पत्नीं स्थविरजनानुगताम् अपत्यनाथाम् नृपतिर् अपि जगाम पौरसंघैर् दिवम् अमरैर् मघवान् इवार्च्यमानः // BC_1.87

भवनम् अथ विगाह्य शाक्यराजो भव इव षण्मुखजन्मना प्रतीतः इदम् इदम् इति हर्षपूर्णवक्त्रो बहुविधपुष्टियशस्करं व्यधत्त // BC_1.88

इति नरपतिपुत्रजन्मवृद्ध्या सजनपदं कपिलाह्वयं पुरं तत् धनदपुरम् इवाप्सरसो ऽवकीर्णं मुदितम् अभून् नल(कूबरच्कूवर)प्रसूतौ // BC_1.89

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये भगवत्-प्रसूतिर् नाम प्रथमः सर्गः -- 1 --]]

आ जन्मनो जन्म(जरान्तगस्य च्जरान्तकस्य तस्यात्मजस्यात्मजितः स राजा अहन्य् अहन्य् अर्थगजाश्वमित्रैर् वृद्धिं ययौ सिन्धुर् इवाम्बुवेगैः // BC_2.1

धनस्य रत्नस्य च तस्य तस्य कृताकृतस्यैव च काञ्चनस्य तदा हि (नैकान् स निधीन् अवाप च्नैकात्मनिधीन् अवापि मनोरथस्याप्य् अतिभारभूतान् // BC_2.2

ये पद्मकल्पैर् अपि च द्विपेन्द्रैर् न मण्डलं शक्यम् इहाभिनेतुम् मदोत्कटा हैमवता गजास् ते विनापि यत्नाद् उपतस्थुर् एनम् // BC_2.3

नानाङ्कचिह्नैर् नवहेमभाण्डैर् (विभूषितैर् चभूषितैर् )लम्बसटैस् तथान्यैः संचुक्षुभे चास्य पुरं तुरंगैर् बलेन मैत्र्या च धनेन चाप्तैः // BC_2.4

पुष्टाश् च तुष्टाश् च (तथास्य च्तदास्य )राज्ये साध्व्यो ऽरजस्का गुणवत्पयस्काः उदग्रवत्सैः सहिता बभूवुर् बह्व्यो बहुक्षीरदुहश् च गावः // BC_2.5

मध्यस्थतां तस्य रिपुर् जगाम मध्य(स्थच्स्व)भावः प्रययौ सुहृत्त्वम् विशेषतो दार्ढ्यम् इयाय मित्रं द्वाव् अस्य पक्षाव् अपरस् तु (नास च्नाशम् ) // BC_2.6

तथास्य मन्दानिलमेघशब्दः सौदामिनीकुण्डल(मण्डिताभ्रः च्मण्डिताङ्गः ) विनाश्मवर्षाशनिपातदोषैः काले च देशे प्रववर्ष देवः // BC_2.7

रुरोह (सस्यं च्संयक् )फलवद् यथर्2तु तदाकृतेनापि कृषिश्रमेण ता एव (चास्यौषधयो च्चैवौषधयो )रसेन सारेण चैवाभ्यधिका बभूवुः // BC_2.8

शरीरसंदेहकरे ऽपि काले संग्रामसंमर्दए इव प्रवृत्ते स्वस्थाः सुखं चैव निरामयं च प्रजज्ञिरे (कालवशेन च्गर्भधराश् च )नार्यः // BC_2.9

(पृथग् व्रतिभ्यो च्यच् च प्रतिभ्वो )विभवे ऽपि (गर्ह्ये च्शक्ये न प्रार्थयन्ति स्म नराः परेभ्यः अभ्यर्थितः सूक्ष्मधनो ऽपि (चार्यस् च्चायं तदा न कश्चिद् विमुखो बभूव // BC_2.10

(नागौरवो च्नाश वधो )बन्धुषु नाप्य् अदाता नैवाव्रतो नानृतिको न हिंस्रः आसीत् तदा कश्चन तस्य राज्ये राज्ञो ययातेर् इव नाहुस्.अस्य // BC_2.11

उद्यानदेवायतनाश्रमाणां कूपप्रपापुष्करिणीवनानाम् चक्रुः क्रियास् तत्र च धर्मकामाः प्रत्यक्षतः स्वर्गम् इवोपलभ्य // BC_2.12

मुक्तश् च दुर्भिक्षभयामयेभ्यो हृष्टो जनः (स्वर्गए च्स्वर्गम् )इवाभिरेमे पत्नीं पतिर् वा महिषी पतिं वा परस्परं न व्यभिचेरतुश् च // BC_2.13

कश्चित् सिषेवे रतये न कामं कामार्थम् अर्थं न जुगोप कश्चित् कश्चिद् धनार्थं न चचार धर्मं धर्माय कश्चिन् न चकार हिंसाम् // BC_2.14

स्तेयादिभिश् चाप्य् (अरिभिश् चभितश् )च नष्टं स्वस्थं स्वचक्रं परचक्रमुक्तम् क्षेमं सुभिक्षं च बभूव तस्य (पुरानरण्यस्य च्पुराण्य् अरण्यानि )यथैव राष्ट्रे // BC_2.15

तदा हि तज्जन्मनि तस्य राज्ञो मनोर् इवादित्यसुतस्य राज्ये चचार हर्षः प्रणनाश पाप्मा जज्वाल धर्मः कलुषः शशाम // BC_2.16

एवंविधा राज(कुलस्य संपत् च्सुतस्य तस्य सर्वार्थसिद्धिश् च यतो बभूव ततो नृपस् तस्य सुतस्य नाम सर्वार्थसिद्धो ऽयम् इति प्रचक्रे // BC_2.17

देवी तु माया विबुधर्1षिकल्पं दृष्ट्वा विशालं तनयप्रभावम् जातं प्रहर्षं न शशाक सोढुं ततो (निवासाय चविनाशाय )दिवं जगाम // BC_2.18

ततः कुमारं सुरगर्भकल्पं स्नेहेन भावेन च निर्विशेषम् मातृष्वसा मातृसमप्रभावा संवर्धयाम् आत्मजवद् बभूव // BC_2.19

ततः स बालार्क इवोदयस्थः समीरितो वह्निर् इवानिलेन क्रमेण सम्यग् ववृधे कुमारस् ताराधिपः पक्षए इवातमस्के // BC_2.20

ततो महार्हाणि च चन्दनानि रत्नावलीश् चौषधिभिः सगर्भाः मृगप्रयुक्तान् रथकांश् च हैमान् आचक्रिरे ऽस्मै सुहृदालयेभ्यः // BC_2.21

वयोअनुरूपाणि च भूषणानि (हिरण्मयान् छिरण्मया )हस्ति(मृगाश्वकांश् च्मृगाश्वकाश् )च (रथांश् च्रथाश् )च (गोपुत्रकसंप्रयुक्तान् च्गावो वसनप्रयुक्ता (पुत्रीश् च्गन्त्रीश् )च चामीकररूप्यचित्राः // BC_2.22

एवं स तैस् तैर् विषयोपचारैर् वयोअनुरूपैर् उपचर्यमाणः बालो ऽप्य् अबालप्रतिमो बभूव धृत्या च शौचेन धिया श्रिया च // BC_2.23

वयश् च कौमारम् अतीत्य (सम्यक् च्मध्यं संप्राप्य (काले प्रतिपत्तिकर्म च्बालः स हि राजसूनुः ) अल्पैर् अहोभिर् बहुवर्षगम्या जग्राह विद्याः स्वकुलानुरूपाः // BC_2.24

नैःश्रेयसं तस्य तु भव्यम् अर्थं श्रुत्वा पुरस्ताद् असितान् महर्2षेः कामेषु सङ्गं जनयां बभूव (वनानि यायाद् इति शाक्यराजः च्वृद्धिर् भवच्छाक्यकुलस्य राज्ञः ) // BC_2.25

कुलात् ततो ऽस्मै स्थिरशील(युक्तात् च्संयुतात् साध्वीं वपुर्ह्रीविनयोपपन्नाम् यशोधरां नाम यशोविशालां (वामाभिधानं च्तुल्याभिधानं )श्रियम् आजुहाव // BC_2.26

(विद्योतमानो वपुषा परेण चथापरं भूमिपतेः प्रियो ऽयं सनत्कुमारप्रतिमः कुमारः सार्धं तया शाक्यनरेन्द्रवध्वा शच्या सहस्राक्ष इवाभिरेमे // BC_2.27

किंचिन् मनःक्षोभकरं प्रतीपं (कथं न च्कथंच )पश्येद् इति सो ऽनुचिन्त्य वासं नृपो (व्यादिशति छ्य् आदिशति )स्म तस्मै हर्म्योदरेष्व् एव न भूप्रचारम् // BC_2.28

ततः शरत्तोयदपाण्डरेषु भूमौ विमानेष्व् इव राञ्जितेषु हर्म्येषु सर्वर्1तुसुखाश्रयेषु स्त्रीणाम् उदारैर् विजहार तूर्यैः // BC_2.29

कलैर् हि चामीकरबद्धकक्षैर् नारीकराग्राभिहतैर् मृदङ्गैः वराप्सरोनृत्यसमैश् च नृत्यैः कैलासवत् तद् भवनं रराज // BC_2.30

वाग्भिः कलाभिर् ललितैश् च (हावैर् छारैर् मदैः सखेलैर् मधुरैश् च हासैः तं तत्र नार्यो रमयां बभूवुर् भ्रूवञ्चितैर् अर्धनिरीक्षितैश् च // BC_2.31

(ततः स च्ततश् च )कामाश्रयपण्डिताभिः स्त्रीभिर् गृहीतो रतिकर्कशाभिः विमानपृष्ठान् न महीं जगाम विमानपृष्थाद् इव पुण्यकर्मा // BC_2.32

नृपस् तु तस्यैव विवृद्धिहेतोस् तद्भाविनार्थेन च चोद्यमानः शमे ऽभिरेमे विरराम पापाद् भेजे दमं संविबभाज साधून् // BC_2.33

नाधीरवत् कामसुखे ससञ्जे न संररञ्जे विषमं जनन्याम् धृत्येन्द्रियाश्वांश् चपलान् विजिग्ये बन्धूंश् च पौरांश् च गुणैर् जिगाय // BC_2.34

नाध्यैष्ट दुःखाय परस्य विद्यां ज्ञानं शिवं यत् तु तद् अध्यगीष्ट स्वाभ्यः प्रजाभ्यो हि यथा तथैव सर्वप्रजाभ्यः शिवम् आशशंसे // BC_2.35

(भं च्तं )भासुरं चाङ्गिरसाधिदेवं यथावद् आनर्च तदायुषे सः जुहाव हव्यान्य् अकृशे कृशानौ ददौ द्विजेभ्यः कृशनं च गाश् च // BC_2.36

सस्नौ शरीरं पवितुं मनश् च तीर्थाम्बुभिश् चैव गुणाम्बुभिश् च वेदोपदिष्टं समम् आत्मजं च सोमं पपौ शान्तिसुखं च हार्दम् // BC_2.37

सान्त्वं बभाषे न च नार्थवद् यज् जजल्प तत्त्वं न च विप्रियं यत् सान्त्वं ह्य् अतत्त्वं परुषं च तत्त्वं ह्रियाशकन् नात्मन एव वक्तुम् // BC_2.38

इष्टेष्व् अनिष्टेषु च कार्यवत्सु न रागदोषाश्रयतां प्रपेदे शिवं सिषेवे (व्यवहारशुद्धं चव्यवहारलब्धं यज्ञं हि मेने न तथा (यथा तत् च्यथावत् ) // BC_2.39

आशावते चाभिगताय सद्यो देयाम्बुभिस् तर्षम् (अचेछिदिष्ट चचेच्छिदिष्ट ) युद्धाद् ऋते वृत्तपरश्वधेन द्विड्दर्पम् उद्वृत्तम् अबेभिदिष्ट // BC_2.40

एकं विनिन्ये स जुगोप सप्त सप्तैव तत्याज ररक्ष पञ्च प्राप त्रिवर्गं बुबुधे त्रिवर्गं जज्ञे द्विवर्गं प्रजहौ द्विवर्गम् // BC_2.41

कृतागसो ऽपि प्रतिपाद्य वध्यान् नाजीघनन् नापि रुषा ददर्श बबन्ध सान्त्वेन फलेन चैतांस् त्यागो ऽपि तेषां ह्य् (अनयाय दृष्टः चनपायदृष्टः ) // BC_2.42

आर्षाण्य् अचारीत् परमव्रतानि वैराण्य् अहासीच् चिरसंभृतानि यशांसि चापद्गुणगन्धवन्ति रजांस्य् (अहार्षीन् चहासीन् )मलिनीकराणि // BC_2.43

न चाजिहीर्षीद् बलिम् अप्रवृत्तं न चाचिकीर्षीत् परवस्त्वभिध्याम् न चाविवक्षीद् द्विषताम् अधर्मं न (चाविवक्षीद् च्चादिधक्षीद् )धृदयेन मन्युम् // BC_2.44

तस्मिंस् तथा भूमिपतौ प्रवृत्ते भृत्याश् च पौराश् च तथैव चेरुः शमात्मके चेतसि विप्रसन्ने प्रयुक्तयोगस्य यथेन्द्रियाणि // BC_2.45

काले ततश् चारुपयोधरायां यशोधरायां (स्वच्सु)यशोधरायाम् शौद्धोदने राहुसपत्नवक्त्रो जज्ञे सुतो राहुल एव नाम्ना // BC_2.46

अथेष्टपुत्रः परमप्रतीतः कुलस्य वृद्धिं प्रति भूमिपालः यथैव पुत्रप्रसवे ननन्द तथैव पौत्रप्रसवे ननन्द // BC_2.47

(पुत्रस्य च्पौत्रस्य )मे पुत्रगतो (ममेव च्ममैव स्नेहः कथं स्याद् इति जातहर्षः काले स तं तं विधिम् आललम्बे पुत्रप्रियः स्वर्गम् इवारुरुक्षन् // BC_2.48

स्थित्वा पथि प्राथमकल्पिकानां राजर्1षभाणां यशसान्वितानाम् शुक्लान्य् अमुक्त्वापि तपांस्य् अतप्त (यज्ञैश् च्यज्ञे )च हिंसारहितैर् अयष्ट // BC_2.49

अजाज्वलिष्टाथ स पुण्यकर्मा नृपश्रिया चैव तपःश्रिया च कुलेन वृत्तेन धिया च दीप्तस् तेजः सहस्रांशुर् इवोत्सिसृक्षुः // BC_2.50

स्वायंभुवं चार्चिकम् अर्चयित्वा जजाप पुत्रस्थितये स्थितश्रीः चकार कर्माणि च दुष्कराणि प्रजाः सिसृक्षुः क इवादिकाले // BC_2.51

तत्ज्याज शस्त्रं विममर्श शास्त्रं शमं सिषेवे नियमं विषेहे वशीव कंचिद् विषयं न भेजे पितेव सर्वान् विषयान् ददर्श // BC_2.52

बभार राज्यं स हि पुत्रहेतोः पुत्रं कुलार्थं यशसे कुलं तु स्वर्गाय शब्दं दिवम् आत्महेतोर् धर्मार्थम् आत्मस्थितिम् आचकाङ्क्ष // BC_2.53

एवं स धर्मं विविधं चकार सद्भिर् निपातं श्रुतितश् च सिद्धम् दृष्ट्वा कथं पुत्रमुखं सुतो मे वनं न यायाद् इति नाथमानः // BC_2.54

रिरक्षिषन्तः श्रियम् आत्म(संस्थां च्संस्था रक्षन्ति पुत्रान् भुवि भूमिपालाः पुत्रं नरेन्द्रः स तु धर्मकामो ररक्ष धर्माद् (विषयेषु मुञ्चन् च्विषयेष्व् अमुञ्चत् ) // BC_2.55

वनम् अनुपमसत्त्वा बोधिसत्त्वास् तु सर्वे विषयसुखरसज्ञा जग्मुर् उत्पन्नपुत्राः अत उपचितकर्मा रूढमूले ऽपि हेतौ स रतिम् उपसिषेवे बोधिम् (आपन् न यावत् चापन्नयावत् ) // BC_2.56

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽन्तः-पुर-विहारो नाम द्वितीयः सर्गः -- 2 --]]

ततः कदाचिन् मृदुशाद्वलानि पुंस्कोकिलोन्नादितपादपानि शुश्राव पद्माकरमण्डितानि (गीतैर् च्शीते )निबद्धानि स काननानि // BC_3.1

श्रुत्वा ततः स्त्रीजनवल्लभानां मनोज्ञभावं पुरकाननानाम् बहिःप्रयाणाय चकार बुद्धिम् अन्तर्गृहे नाग इवावरुद्धः // BC_3.2

ततो नृपस् तस्य निशम्य भावं पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य स्नेहस्य लक्ष्म्या वयसश् च योग्याम् आज्ञापयाम् आस विहारयात्राम् // BC_3.3

निवर्तयाम् आस च राजमार्गे संपातम् आर्तस्य पृथग्जनस्य मा भूत् कुमारः सुकुमारचित्तः संविग्नचेता (इति चिव )मन्यमानः // BC_3.4

प्रत्यङ्गहीनान् विकलेन्द्रियांश् च जीर्णातुरादीन् कृपणांश् च (दिक्षु च्भिक्षून् ) ततः समुत्सार्य परेण साम्ना शोभां (परां च्परा )राजपथस्य चक्रुः // BC_3.5

ततः कृते श्रीमति राजमार्गे श्रीमान् विनीतानुचरः कुमारः प्रासादपृष्ठाद् अवतीर्य काले कृताभ्यनुज्ञो नृपम् अभ्यगच्छत् // BC_3.6

अथो नरेन्द्रः सुतम् आगताश्रुः शिरस्य् उपाघ्राय चिरं निरीक्ष्य गच्छेति चाज्ञापयति स्म वाचा स्नेहान् न चैनं मनसा मुमोच // BC_3.7

ततः स जाम्बूनदभाण्डभृद्भिर् युक्तं चतुर्भिर् निभृतैस् तुरंगैः अक्लीब(विद्वच्च्विद्युच्)छुचिरश्मिधारं हिरण्मयं स्यन्दनम् आरुरोह // BC_3.8

ततः प्रकीर्णोज्ज्वलपुष्पजालं विषक्तमाल्यं प्रचलत्पताकम् मार्गं प्रपेदे सदृशानुयात्रश् चन्द्रः सनक्षत्र इवान्तरीक्षम् // BC_3.9

कौतूहलात् स्फीततरैश् च नेत्रैर् (नीलोत्पलार्धैर् च्नीलोत्पलाभैर् )इव (कीर्यमाणम् च्कीर्यमाणः ) शनैः शनै राजपथं जगाहे पौरैः समन्ताद् अभिवीक्ष्यमाणः // BC_3.10

तं तुष्टुवुः सौम्यगुणेन केचिद् ववन्दिरे दीप्ततया तथान्ये सौमुख्यतस् तु श्रियम् अस्य केचिद् वैपुल्यम् आशंसिषुर् आयुषश् च // BC_3.11

निःसृत्य कुब्जाश् च महाकुलेभ्यो व्यूहाश् च कैरातकवामनानाम् नार्यः कृशेभ्यश् च निवेशनेभ्यो देवानुयानध्वजवत् प्रणेमुः // BC_3.12

ततः कुमारः खलु गच्छतीति श्रुत्वा स्त्रियः प्रेष्यजनात् प्रवृत्तिम् दिदृक्षया हर्म्यतलानि जग्मुर् जनेन मान्येन कृताभ्यनुज्ञाः // BC_3.13

ताः स्रस्तकाञ्चीगुणविघ्निताश् च सुप्तप्रबुद्धाकुललोचनाश् च वृत्तान्तविन्यस्तविभूषणाश् च (कौतूहलेनानिभृताः च्कौतूहलेनापि भृताः )परीयुः // BC_3.14

प्रासादसोपानतलप्रणादैः काञ्चीरवैर् नूपुरनिस्वनैश् च (वित्रासयन्त्यो च्विभ्रामयन्त्यो )गृहपक्षिसंघान् अन्योअन्यवेगांश् च समाक्षिपन्त्यः // BC_3.15

कासांचिद् आसां तु वराङ्गनानां जातत्वराणाम् अपि सोत्सुकानाम् गतिं गुरुत्वाज् जगृहुर् विशालाः श्रोणीरथाः पीनपयोधराश् च // BC_3.16

शीघ्रं समर्थापि तु गन्तुम् अन्या गतिं निजग्राह ययौ न तूर्णम् (ह्रियाप्रगल्भा विनिगूहमाना छ्रिया प्रगल्भानि निगूहमाना (रहःप्रयुक्तानि च्रहः प्रयुक्तानि )विभूषणानि // BC_3.17

परस्परोत्पीडनपिण्डितानां संमर्द(संक्षोभितच्संशोभित)कुण्डलानाम् तासां तदा सस्वनभूषणानां वातायनेष्व् अप्रशमो बभूव // BC_3.18

वातायनेभ्यस् तु विनिःसृतानि परस्(परायासितच्परोपासित)कुण्डलानि स्त्रीणां विरेजुर् मुखपङ्कजानि सक्तानि हर्म्येष्व् इव पङ्कजानि // BC_3.19

ततो विमानैर् युवती(करालैः च्कलापैः कौतूहलोद्घाटितवातयानैः श्रीमत् समन्तान् नगरं बभासे वियद्विमानैर् इव साप्सरोभिः // BC_3.20

वातायनानाम् अविशालभावाद् अन्योअन्यगण्डार्पितकुण्डलानाम् मुखानि रेजुः प्रमदोत्तमानां बद्धाः कलापा इव पङ्कजानाम् // BC_3.21

(तं ताः च्तस्मिन् )कुमारं पथि वीक्षमाणाः स्त्रियो बभुर् गाम् इव गन्तुकामाः ऊर्ध्वोन्मुखाश् चैनम् उदीक्षमाणा नरा बभुर् द्याम् इव गन्तुकामाः // BC_3.22

दृष्ट्वा च तं राजसुतं स्त्रियस् ता जाज्वल्यमानं वपुषा श्रिया च धन्यास्य भार्येति शनैर् अवोचञ् शुद्धैर् मनोभिः खलु नान्यभावात् // BC_3.23

अयं किल व्यायतपीनबाहू रूपेण साक्षाद् इव पुष्पकेतुः त्यक्त्वा श्रियं धर्मम् उपैष्यतीति तस्मिन् (हि ता छिता )गौरवम् एव चक्रुः // BC_3.24

कीर्णं तथा राजपथं कुमारः पौरैर् विनीतैः शुचिधीरवेषैः तत् पूर्वम् आलोक्य जहर्ष किंचिन् मेने पुनर्भावम् इवात्मनश् च // BC_3.25

पुरं तु तत् स्वर्गम् इव प्रहृष्टं शुद्धाधिवासाः समवेक्ष्य देवाः जीर्णं नरं निर्ममिरे प्रयातुं संचोदनार्थं क्षितिपात्मजस्य // BC_3.26

ततः कुमारो जरयाभिभूतं दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथगाकृतिं तम् उवाच संग्राहकम् आगतास्थस् तत्रैव निष्कम्पनिविष्टदृष्टिः // BC_3.27

क एष भोः सूत नरो ऽभ्युपेतः केशैः सितैर् यष्टिविषक्तहस्तः भ्रूसंवृताक्षः शिथिलानताङ्गः किं विक्रियैषा प्रकृतिर् यदृच्छा // BC_3.28

इत्य् एवम् उक्तः स रथप्रणेता निवेदयाम् आस नृपात्मजाय संरक्ष्यम् अप्य् अर्थम् अदोषदर्शी तैर् एव देवैः कृतबुद्धिमोहः // BC_3.29

रूपस्य (हन्त्री छर्त्री )व्यसनं बलस्य शोकस्य योनिर् निधनं रतीनाम् नाशः स्मृतीनां रिपुर् इन्द्रियाणाम् एषा जरा नाम ययैष भग्नः // BC_3.30

पीतं ह्य् अनेनापि पयः शिशुत्वे कालेन भूयः (परिसृप्तम् च्परिमृष्टम् )उर्व्याम् क्रमेण भूत्वा च युवा वपुष्मान् क्रमेण तेनैव जराम् उपेतः // BC_3.31

इत्य् एवम् उक्ते चलितः स किंचिद् राजात्मजः सूतम् इदं बभाषे किम् एष दोषो भविता ममापीत्य् अस्मै ततः सारथिर् अभ्युवाच // BC_3.32

आयुष्मतो ऽप्य् एष वयः(प्रकर्षो च्प्रकर्षान् निःसंशयं कालवशेन भावी एवं जरां रूपविनाशयित्रीं जानाति चैवेच्छति (चैव च्चैष )लोकः // BC_3.33

ततः स पूर्वाशयशुद्धबुद्धिर् विस्तीर्णकल्पाचितपुण्यकर्मा श्रुत्वा जरां संविविजे महात्मा महाशनेर् घोषम् इवान्तिके गौः // BC_3.34

निःश्वस्य दीर्घं (स्वशिरः च्स शिरः )प्रकम्प्य तमिंश् च जीर्णे विनिवेश्य चक्षुः तां चैव दृष्ट्वा जनतां सहर्षां वाक्यं स (संविग्न च्संविग्नम् )इदं जगाद // BC_3.35

एवं जरा हन्ति च निर्विशेषं स्मृतिं च रूपं च पराक्रमं च न चैव संवेगम् उपैति लोकः प्रत्यक्षतो ऽपीदृशम् ईक्षमाणः // BC_3.36

एवं गते सूत निवर्तयाश्वान् शीघ्रं गृहाण्य् एव भवान् प्रयातु उद्यानभूमौ हि कुतो रतिर् मे जरा(भये च्भवे )चेतसि वर्तमाने // BC_3.37

अथाज्ञया भर्तृसुतस्य तस्य निवर्तयाम् आस रथं नियन्ता ततः कुमारो भवनं तद् एव चिन्तावशः शून्यम् इव प्रपेदे // BC_3.38

यदा तु तत्रैव न शर्म लेभे जरा जरेति प्रपरीक्षमाणः ततो नरेन्द्रानुमतः स भूयः क्रमेण तेनैव बहिर् जगाम // BC_3.39

अथापरं व्याधिपरीतदेहं तए एव देवाः ससृजुर् मनुष्यम् दृष्ट्वा च तं सारथिम् आबभाषे शौद्धोदनिस् तद्गतदृष्टिर् एव // BC_3.40

स्थूलोदरः श्वासचलच्छरीरः स्रस्तांसबाहुः कृशपाण्दुगात्रः अम्बेति वाचं करुणं ब्रुवाणः परं (समाश्रित्य च्समाश्लिष्य )नरः क एषः // BC_3.41

ततो ऽब्रवीत् सारथिर् अस्य सौम्य धातुप्रकोपप्रभवः प्रवृद्धः रोगाभिधानः सुमहान् अनर्थः (शक्तो च्शक्रो )अपि येनैष कृतो ऽस्वतन्त्रः // BC_3.42

इत्य् ऊचिवान् राजसुतः स भूयस् तं सानुकम्पो नरम् ईक्षमाणः asyaiva (jāto cjātaḥ [sic; wrong sandhi in ehj])pṛthag eṣa doṣaḥ sāmānyato rogabhayaṃ prajānām // BC_3.43

ततो बभाषे स रथप्रणेता कुमार साधारण एष दोषः एवं हि रोगैह् परिपीड्यमानो रुजातुरो हर्षम् उपैति लोकः // BC_3.44

इति श्रुतार्थः स विषण्णचेताः प्रावेपताम्बूर्मिगतः शशीव इदं च वाक्यं करुणायमानः प्रोवाच किंचिन्मृदुना स्वरेण // BC_3.45

इदं च रोगव्यसनं प्रजानां पश्यंश् च विश्रम्भम् उपैति लोकः (विस्तीर्णम् अज्ञानम् च्विस्तीर्णविज्ञानम् )अहो नराणां हसन्ति ये रोगभयैर् अमुक्ताः // BC_3.46

निवर्त्यतां सूत (बहिःच्वहिः)प्रयाणान् नरेन्द्रसद्मैव रथः प्रयातु श्रुत्वा च मे रोगभयं रतिभ्यः प्रत्याहतं संकुचतीव चेतः // BC_3.47

ततो निवृत्तः स निवृत्तहर्षः प्रध्यानयुक्तः प्रविवेश (वेश्म च्सद्म ) तं द्विस् तथा प्रेक्ष्य च संनिवृत्तं (पर्येषणं च्पुर्य् आगमं )भूमिपतिश् चकार // BC_3.48

श्रुत्वा निमित्तं तु निवर्तनस्य संत्यक्तम् आत्मानम् अनेन मेने मार्गस्य शौचाधिकृताय चैव चुक्रोश रुष्टो ऽपि च नोग्रदण्डः // BC_3.49

भूयश् च तस्मै विदधे सुताय विशेषयुक्तं विषय(प्रचारम् च्प्रकारम् ) चलेन्द्रियत्वाद् अपि (नाम सक्तो च्नापि शक्तो नास्मान् विजह्याद् इति नाथमानः // BC_3.50

यदा च शब्दादिभिर् इन्द्रियार्थैर् अन्तःपुरे नैव सुतो ऽस्य रेमे ततो (बहिर् च्वहिर् )व्यादिशति स्म यात्रां रसान्तरं स्याद् इति मन्यमानः // BC_3.51

स्नेहाच् च भावं तनयस्य बुद्ध्वा (स रागच्संवेग)दोषान् अविचिन्त्य कांश्चित् योग्याः समाज्ञापयति स्म तत्र कलास्व् अभिज्ञा इति वारमुख्याः // BC_3.52

ततो विशेषेण नरेन्द्रमार्गे स्वलंकृते चैव परीक्षिते च (व्यत्यस्य च्व्यत्यास्य )सूतं च रथं च राजा प्रस्थापयाम् आस बहिः कुमारम् // BC_3.53

ततस् तथा गच्छति राजपुत्रे तैर् एव देवैर् विहितो गतासुः तं चैव मार्गे मृतम् उह्यमानं सूतः कुमारश् च ददर्श नान्यः // BC_3.54

अथाब्रवीद् राजसुतः स सूतं नरैश् चतुर्भिर् ह्रियते क एषः dīnair manuṣyair anugamyamāno (x bhūṣitaś cāpy cyo bhūṣito 'śvāsy )avarudyate ca // BC_3.55

ततः स शुद्धात्मभिर् एव देवैः शुद्धाधिवासैर् अभिभूतचेताः अवाच्यम् अप्य् अर्थम् इमं नियन्ता (प्रव्याजहारार्थवदीश्वराय च्प्रव्याजहारार्थविद् ईश्वराय ) // BC_3.56

बुद्धीन्द्रियप्राणगुणैर् वियुक्तः सुप्तो विसंज्ञस् तृणकाष्ठभूतः (संवर्ध्य च्संबध्य )संरक्ष्य च यत्नवद्भिः (प्रियप्रियैस् च्प्रियाप्रियैस् )त्यज्यतए एष को ऽपि // BC_3.57

इति प्रणेतुः स निशम्य वाक्यं संचुक्षुभे किंचिद् उवाच चैनम् किं (केवलो ऽस्यैव च्केवलस्यैव )जनस्य धर्मः सर्वप्रजानाम् अयम् ईदृशो ऽन्तः // BC_3.58

ततः प्रणेता वदति स्म तस्मै सर्वप्रजानाम् (इदम् चयम् )अन्त(कर्म च्कर्मा ) हीनस्य मध्यस्य महात्मनो वा सर्वस्य लोके नियतो विनाशः // BC_3.59

ततः स धीरो ऽपि नरेन्द्रसूनुः श्रुत्वैव मृत्युं विषसाद सद्यः अंसेन संश्लिष्य च कूबराग्रं प्रोवाच निह्रादवता स्वरेण // BC_3.60

इयं च निष्ठा (नियता च्नियतं )प्रजानां प्रमाद्यति त्यक्तभयश् च लोकः मनांसि शङ्के कठिनानि नॄणां स्वस्थास् तथा ह्य् अध्वनि वर्तमानाः // BC_3.61

तस्माद् (रथः च्रथं )सूत निवर्त्यतां नो विहार(भूमेर् च्भूमौ )न हि देशकालः जानन् विनाशं कथम् (आर्तिचार्त्ति)काले सचेतनः स्याद् इह हि प्रमत्तः // BC_3.62

इति ब्रुवाणे ऽपि नराधिपात्मजे निवर्तयाम् आस स नैव तं रथम् विशेषयुक्तं तु नरेन्द्रशासनात् स पद्मषण्डं वनम् एव निर्ययौ // BC_3.63

ततः शिवं कुसुमितबालपादपं परिभ्रमत्प्रमुदितमत्तकोकिलम् विमानवत् (स कमलच्सकमल)चारुदीर्घिकं ददर्श तद् वनम् इव नन्दनं वनम् // BC_3.64

वराङ्गनागणकलिलं नृपात्मजस् ततो बलाद् वनम् (अतिनीयते चभिनीयते )स्म तत् वराप्सरो(वृतम् च्नृत्यम् )अलकाधिपालयं नवव्रतो मुनिर् इव विघ्नकातरः // BC_3.65

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये संवेगो1त्पत्तिर् नाम तृतीयः सर्गः -- 3 --]]

ततस् तस्मात् पुरोद्यानात् कौतूहलचलेक्षणाः $ प्रत्युज्जग्मुर् नृपसुतं प्राप्तं वरम् इव स्त्रियः // BC_4.1

अभिगम्य च तास् तस्मै विस्मयोत्फुल्ललोचनाः चक्रिरे समुदाचारं पद्मकोशनिभैः करैः // BC_4.2

तस्थुश् च परिवार्यैनं मन्मथाक्षिप्तचेतसः निश्चलैः प्रितिविकचैः पिबन्त्य इव लोचनैः // BC_4.3

तं हि ता मेनिरे नार्यः कामो विग्रहवान् इति शोभितं लक्षणैर् दीप्तैः सहजैर् भूषणैर् इव // BC_4.4

सौम्यत्वाच् चैव धैर्याच् च काश्चिद् एनं प्रजज्ञिरे अवतीर्णो महीं साक्षाद् (गूढांशुश् च्सुधांशुश् )चन्द्रमा (इति चिव ) // BC_4.5

तस्य ता वपुषाक्षिप्ता (निगृहीतं च्निर्ग्रहीतुं )जजृम्भिरे अन्योअन्यं दृष्टिभिर् (हत्वा च्गत्वा शनैश् च विनिशश्वसुः // BC_4.6

एवं ता दृष्टिमात्रेण नार्यो ददृशुर् एव तम् न व्याजह्रुर् न जहसुः प्रभावेणास्य यन्त्रिताः // BC_4.7

तास् तथा तु निरारम्भा दृष्ट्वा प्रणयविक्लवाः पुरोहितसुतो धीमान् उदायी वाक्यम् अब्रवीत् // BC_4.8

सर्वाः सर्वकलाज्ञाः स्थ भावग्रहणपण्डिताः रूपचातुर्यसंपन्नाः स्वगुणैर् मुख्यतां गताः // BC_4.9

(शोभयेत च्शोभयेत )गुणैर् एभिर् अपि तान् उत्तरान् कुरून् कुवेरस्यापि (चाक्रीडं च्च क्रीडं प्राग् एव वसुधाम् इमाम् // BC_4.10

शक्ताश् चालयितुं यूयं वीतरागान् ऋषीन् अपि अप्सरोभिश् च कलितान् ग्रहीतुं विबुधान् अपि // BC_4.11

भावज्ञानेन हावेन (रूपचातुर्यच्चातुर्या रूप)संपदा स्त्रीणाम् एव च शक्ताः स्थ संरागे किं पुनर् नृणाम् // BC_4.12

तासाम् एवंविधानां वो (वियुक्तानां च्नियुक्तानां )स्वगोचरे इयम् एवंविधा चेष्टा न तुष्टो ऽस्म्य् आर्जवेन वः // BC_4.13

इदं नववधूनां वो ह्रीनिकुञ्चितचक्षुषाम् सदृशं चेष्टितं हि स्याद् अपि वा गोपयोषिताम् // BC_4.14

(यद् च्यद्य् )अपि स्याद् अयं (धीरः च्वीरः श्रीप्रभावान् महान् इति स्त्रीणाम् अपि महत् तेज इतः कार्यो ऽत्र निश्चयः // BC_4.15

पुरा हि काशिसुन्दर्या वेशवध्वा महान् ऋषिः ताडितो ऽभूत् (पदा व्यासो च्पदन्यासाद् दुर्धर्षो (देवतैर् च्दैवतैर् )अपि // BC_4.16

मन्थालगौतमो भिक्षुर् जङ्घया (वारच्बाल)मुख्यया पिप्रीषुश् च तदर्थार्थं व्यसून् निरहरत् पुरा // BC_4.17

गौतमं दीर्घतपसं महर्2षिं दीर्घजीविनम् योषित् संतोषयाम् आस वर्णस्थानावरा सती // BC_4.18

ऋष्यशृङ्गं मुनिसुतं तथैव स्त्रीष्व् अपण्डितम् उपायैर् विविधैः शान्ता जग्राह च जहार च // BC_4.19

विश्वामित्रो महर्2षिश् च विगाढो ऽपि (महत् तपः च्महत्तपाः ) (दश वर्षाण्य् अहर् मेने च्दशवर्षाण्य् अरण्यस्थो घृताच्याप्सरसा हृतः // BC_4.20

एवमादीन् ऋषींस् तांस् तान् अनयन् विक्रियां स्त्रियः ललितं पूर्ववयसं किं पुनर् नृपतेः सुतम् // BC_4.21

तद् एवं सति विश्रब्धं प्रयतध्वं तथा यथा इयं नृपस्य वंशश्रीर् इतो न स्यात् पराङ्मुखी // BC_4.22

या हि काश्चिद् युवतयो हरन्ति सदृशं जनम् nikṛṣṭotkṛṣṭayor bhāvaṃ yā gṛhṇanti (tā tu [wrong sandhi in ehj??] ctu tāḥ )striyaḥ // BC_4.23

इत्य् उदायिवचः श्रुत्वा ता विद्धा इव योषितः समारुरुहुर् आत्मानं कुमारग्रहणं प्रति // BC_4.24

ता भ्रूभिः प्रेक्षितैर् (हावैर् च्भावैर् हसितैर् (लडितैर् च्ललितैर् )गतैः चक्रुर् आक्षेपिकाश् चेष्टा भीतभीता इवाङ्गनाः // BC_4.25

राज्ञस् तु विनियोगेन कुमारस्य च मार्दवात् (जहुः च्जह्रुः )क्षिप्रम् अविश्रम्भं मदेन मदनेन च // BC_4.26

अथ नारीजनवृतः कुमारो व्यचरद् वनम् वासितायूथसहितह् करीव हिमवद् वनम् // BC_4.27

स तस्मिन् कानने रम्ये जज्वाल स्त्रीपुरःसरः आक्रीडए इव (विभ्राजे च्बभ्राजे विवस्वान् अप्सरोवृतः // BC_4.28

मदेनावर्जिता नाम तं काश्चित् तत्र योषितः कठिनैः पस्पृशुः पीनैः (संहतैर् च्संघट्टैर् )वल्गुभिः स्तनैः // BC_4.29

स्रस्तांसकोमलालम्बमृदुबाहुलताबला अनृतं स्खलितं काचित् कृत्वैनं सस्वजे बलात् // BC_4.30

काचित् ताम्राधरौष्ठेन मुखेनासवगन्धिना विनिशश्वास कर्णे ऽस्य रहस्यं श्रूयताम् इति // BC_4.31

काचिद् आज्ञापयन्तीव प्रोवाचार्द्रानुलेपना इह भक्तिं कुरुष्वेति (हस्तसंश्लेषलिप्सया छस्तं संश्लिष्य लिप्सया ) // BC_4.32

मुहुर् मुहुर् मदव्याजस्रस्तनीलांशुकापरा आलक्ष्यरशना रेजे स्फुरद्विद्युद् इव क्षपा // BC_4.33

काश्चित् कनककाञ्चीभिर् मुखराभिर् इतस् ततः बभ्रमुर् दर्शयन्त्यो ऽस्य श्रोणीस् तन्वंशुकावृताः // BC_4.34

चूतशाखां कुसुमितां प्रगृह्यान्या ललम्बिरे सुवर्णकलशप्रख्यान् दर्शयन्त्यः पयोधरान् // BC_4.35

काचित् पद्मवनाद् एत्य सपद्मा पद्मलोचना पद्मवक्त्रस्य पार्श्वे ऽस्य पद्मश्रीर् इव तस्थुषी // BC_4.36

मधुरं गीतम् अन्वर्थं काचित् साभिनयं जगौ तं स्वस्थं चोदयन्तीव वञ्चितो ऽसीत्य् अवेक्षितैः // BC_4.37

शुभेन वदनेनान्या भ्रूकार्मुकविकर्षिणा प्रावृत्यानुचकारास्य चेष्टितं (धीरच्वीर)लीलया // BC_4.38

पीनवल्गुस्तनी काचिद् (धासाघूर्णितच्वाताघूर्णित)कुण्डला उच्चैर् अवजहासैनं समाप्नोतु भवान् इति // BC_4.39

अपयान्तं तथैवान्या बबन्धुर् माल्यदामभिः काश्चित् साक्षेपमधुरैर् जगृहुर् वचनाङ्कुशैः // BC_4.40

प्रतियोगार्थिनी काचिद् गृहीत्वा चूतवल्लरीम् इदं पुष्पं तु कस्येति पप्रच्छ मदविक्लवा // BC_4.41

काचित् पुरुषवत् कृत्वा गतिं संस्थानम् एव च उवाचैनं जितः स्त्रीभिर् जय भो पृथिवीम् इमाम् // BC_4.42

अथ लोलेक्सणा काचिज् जिघ्रन्ती नीलम् उत्पलम् किंचिन्मदकलैर् वाक्यैर् नृपात्मजम् अभाषत // BC_4.43

पश्य भर्तश् चितं चूतं कुसुमैर् मधुगन्धिभिः हेमपञ्जररुद्धो वा कोकिलो यत्र कूजति // BC_4.44

अशोको दृश्यताम् एष कामिशोकविवर्धनः रुवन्ति भ्रमरा यत्र दह्यमाना इवाग्निना // BC_4.45

चूतयष्ट्या समाश्लिष्टो दृश्यतां तिलकद्रुमः शुक्लवासा इव नरः स्त्रिया पीताङ्गरागया // BC_4.46

फुल्लं (कुरुबकं च्कुरुवकं )पश्य (निर्भुक्तालक्तकच्निर्मुक्तालक्तक)प्रभम् यो नखप्रभया स्त्रीणां निर्भर्त्सित इवानतः // BC_4.47

बालाशोकश् च निचितो दृश्यताम् एष पल्लवैः यो ऽस्माकं हस्तशोभाभिर् लज्जमान इव स्थितः // BC_4.48

दीर्घिकां प्रावृतां पश्य तीरजैः सिन्दुवारकैः पाण्डुरांशुकसंवीतां शयानां प्रमदाम् इव // BC_4.49

दृश्यतां स्त्रीषु माहात्म्यं चक्रवाको ह्य् असौ जले पृष्ठतः प्रेष्यवद् भार्याम् अनुवर्त्य् अनुगच्छति // BC_4.50

मत्तस्य परपुष्टस्य रुवतः श्रूयतां ध्वनिः अपरः कोकिलो (अन्वक्षं प्रतिश्रुत्केव चनुत्कः प्रतिश्रुत्येव )कूजति // BC_4.51

अपि नाम विहंगानां (वसन्तेनाहृतो च्वसन्तेनाहितो )मदः न तु (चिन्तयतो ऽचिन्त्यं च्चिन्तयतश् चित्तं जनस्य प्राज्ञमानिनः // BC_4.52

इत्य् एवं ता युवतयो मन्मथोद्दामचेतसः कुमारं विविधैस् तैस् तैर् उपचक्रमिरे नयैः // BC_4.53

एवम् आक्षिप्यमाणो ऽपि स तु धैर्यावृतेन्द्रियः मर्तव्यम् इति सोद्वेगो न जहर्ष न (विव्यथे च्सिस्मिये ) // BC_4.54

तासां (तत्त्वे ऽनवस्थानं च्तत्त्वेन वस्थानं दृष्ट्वा स पुरुषोत्तमः (समं विग्नेन च्ससंविग्नेन )धीरेण चिन्तयाम् आस चेतसा // BC_4.55

किं (व् इमा च्विना )नावगच्छन्ति चपलं यौवनं स्त्रियः यतो रूपेण (संमत्तं जरा यन् च्संपन्नं जरेयं )नाशयिष्यति // BC_4.56

नूनम् एता न पश्यन्ति कस्यचिद् रोगसंप्लवम् तथा हृष्टा भयं त्यक्त्वा जगति व्याधिधर्मिणि // BC_4.57

अनभिज्ञाश् च सुव्यक्तं मृत्योः सर्वापहारिणः (ततः च्तथा )स्वस्था निर्(उद्विग्नाः चुद्वेगाः क्रीडन्ति च हसन्ति च // BC_4.58

जरां (व्याधिं च मृत्युं च्मृत्युं च व्याधिं )च को हि जानन् सचेतनः स्वस्थस् तिष्ठेन् निषीदेद् वा (शयेद् च्सुपेद् )वा किं पुनर् हसेत् // BC_4.59

यस् तु दृष्ट्वा परं जीर्णं व्याधितं मृतम् एव च स्वस्थो भवति नोद्विग्नो यथाचेतास् तथैव सः // BC_4.60

वियुज्यमाने (हि चपि )तरौ पुष्पैर् अपि फलैर् अपि पतति च्छिद्यमाने वा तरुर् अन्यो न शोचते // BC_4.61

इति ध्यानपरं दृष्ट्वा विषयेभ्यो गतस्पृहम् उदायी नीतिशास्त्रज्ञस् तम् उवाच सुहृत्तया // BC_4.62

अहं नृपतिना दत्तः सखा तुभ्यं क्षमः किल यस्मात् त्वयि विवक्षा मे तया प्रणयवत्तया // BC_4.63

अहितात् प्रतिषेधश् च हिते चानुप्रवर्तनम् व्यसने चापरित्यागस् त्रिविधं मित्रलक्षणम् // BC_4.64

सो ऽहं मैत्रीं प्रतिज्ञाय पुरुषार्थात् पराङ्(मुखः च्मुखम् ) यदि (त्वा समुपेक्षेय च्त्वां समुपेक्षेयं न भवेन् मित्रता मयि // BC_4.65

तद् ब्रवीमि सुहृद् भूत्वा तरुणस्य वपुष्मतः इदं न प्रतिरूपं ते स्त्रीष्व् अदाक्षिण्यम् ईदृशम् // BC_4.66

अनृतेनापि नारीणां युक्तं समनुवर्तनम् तद्व्रीडापरिहारार्थम् आत्मरत्यर्थम् एव च // BC_4.67

संनतिस् चानुवृत्तिश् च स्त्रीणां हृदयबन्धनम् स्नेहस्य हि गुणा योनिर् मानकामाश् च योषितः // BC_4.68

तद् अर्हसि विशालाक्ष हृदये ऽपि पराङ्मुखे रूपस्यास्यानुरूपेण दाक्षिण्येनानुवर्तितुम् // BC_4.69

दाक्षिण्यम् औषधं स्त्रीणां दाक्षिण्यं भूषणं परम् दाक्षिण्यरहितं रूपं निष्पुष्पम् इव काननम् // BC_4.70

किं वा दाक्षिण्यमात्रेण भावेनास्तु परिग्रहः विषयान् दुर्लभांल् लब्ध्वा न ह्य् अवज्ञातुम् अर्हसि // BC_4.71

कामं परम् इति ज्ञात्वा देवो ऽपि हि पुरंदरः गौतमस्य मुनेः पत्नीम् अहल्यां चकमे पुरा // BC_4.72

अगस्त्यः प्रार्थयाम् आस सोमभार्यां च रोहिणीम् तस्मात् तत्स(दृशीं च्दृशं )लेभे लोपामुद्राम् इति श्रुतिः // BC_4.73

(उतथ्यस्य चौतथ्यस्य )च भार्यायां ममतायां महा(तपः च्तपाः ) मारुत्यां जनयाम् आस भरद्वाजं (बृहस्च्वृहस्)पतिः // BC_4.74

(बृहस्च्वृहस्)पतेर् महिष्यां च जुह्वत्यां जुह्वतां वरः बुधं विबुध(कर्माणं च्धर्माणं जनयाम् आस चन्द्रमाः // BC_4.75

कालीम् चैव पुरा कन्यां जलप्रभवसंभवाम् जगाम यमुनातीरे जातरागः पराशरः // BC_4.76

मातङ्ग्याम् अक्षमालायां गर्हितायां रिरंसया कपिञ्जलादं तनय्.अम् वसिष्ठो ऽजनयन् मुनिः // BC_4.77

ययातिश् चैव राजर्1षिर् वयस्य् अपि विनिर्गते विश्वाच्याप्सरसा सार्धं रेमे चैत्ररथे वने // BC_4.78

स्त्रीसंसर्गं विनाशान्तं पाण्डुर् ज्ञात्वापि कौरवः माद्रीरूपगुणाक्षिप्तः सिषेवे कामजम् सुखम् // BC_4.79

करालजनकश् चैव हृत्वा ब्राह्मणकन्यकाम् अवाप भ्रंशम् अप्य् (एवं चेव न तु (सेजे न च्त्यजेच् च )मन्मथम् // BC_4.80

एवमाद्या महात्मानो विषयान् गर्हितान् अपि रतिहेतोर् बुभुजिरे प्राग् एव गुणसंहितान् // BC_4.81

त्वं पुनर् न्यायतः प्राप्तान् बलवान् रूपवान् युवा विषयान् अवजानासि यत्र सक्तम् इदं जगत् // BC_4.82

इति श्रुत्वा वचस् तस्य श्लक्ष्णम् आगमसंहितम् मेघस्तनितनिर्घोषः कुमारः प्रत्यभाषत // BC_4.83

उपपन्नम् इदं वाक्यं सौहार्दव्यञ्जकं त्वयि अत्र च त्वानुनेष्यामि यत्र मा दुष्ठु मन्यसे // BC_4.84

नावजानामि (विषयान् च्विषयाञ् जाने लोकं तदात्मकम् अनित्यं तु जगन् मत्वा नात्र मे रमते मनः // BC_4.85

जरा व्याधिश् च मृत्युश् च यदि न स्याद् इदं त्रयम् ममापि हि मनोज्ञेषु विषयेषु रतिर् भवेत् // BC_4.86

नित्यं यद्य् अपि हि स्त्रीणाम् एतद् एव वपुर् भवेत् (दोषवत्स्व् अपि च्ससंवित्कस्य )कामेषु (कामं रज्येत मे मनः च्तथापि न रतिः क्षमा ) // BC_4.87

यदा तु (जरयापीतं च्जरया पीतं रूपम् आसां भविष्यति आत्मनो ऽप्य् अनभिप्रेतं मोहात् तत्र रतिर् भवेत् // BC_4.88

मृत्युव्याधिजरा(धर्मा च्धर्मो मृत्युव्याधिजरात्मभिः रममाणो (ह्य् चप्य् )असंविग्नः समानो मृगपक्षिभिः // BC_4.89

यद् अप्य् आत्थ महात्मानस् ते ऽपि कामात्मका इति संवेगो (अत्रैव चत्र न )कर्तव्यो यदा तेषाम् अपि क्षयः // BC_4.90

माहात्म्यं न च तन् मन्ये यत्र सामान्यतः क्षयः विषयेषु प्रसक्तिर् वा युक्तिर् वा नात्मवत्तया // BC_4.91

यद् अप्य् आत्थानृतेनापि स्त्रीजने वर्त्यताम् इति अनृतं नावगच्छामि दाक्षिण्येनापि किंचन // BC_4.92

न चानुवर्तनं तन् मे रुचितं यत्र नार्जवम् सर्वभावेन संपर्को यदि नास्ति धिग् अस्तु तत् // BC_4.93

(अध्र्टेः चनृते )श्रद्दधानस्य सक्तस्यादोषदर्शिनः किं हि वञ्चयितव्यं स्याज् जातरागस्य चेतसः // BC_4.94

वञ्चयन्ति च यद्य् (एवं चेव जातरागाः परस्परम् ननु नैव क्षमं द्रष्टुं नराः स्त्रीणां नृणाम् स्त्रियः // BC_4.95

तद् एवं सति दुःखार्तं जरामरण(भागिनम् च्भोगिनम् ) न मां कामेष्व् अनार्येषु प्रतारयितुम् अर्हसि // BC_4.96

अहो ऽतिधीरं बलवच् च ते मनश् चलेषु कामेषु च सारदर्शिनः भये (अतितीव्रे चपि तीव्रे )विषयेषु सज्जसे निरीक्षमाणो मरणाध्वनि प्रजाः // BC_4.97

अहं पुनर् भीरुर् अतीवविक्लवो जराविपद्व्याधिभयं विचिन्तयन् लभे न शान्तिं न धृतिं कुतो रतिं निशामयन् दीप्तम् इवाग्निना जगत् // BC_4.98

असंशयं मृत्युर् इति प्रजानतो नरस्य रागो हृदि यस्य जायते अयोमयीं तस्य परैमि चेतनां महाभये (रज्यति च्रक्षति )यो न रोदिति // BC_4.99

अथो कुमारश् च विनिश्चयात्मिकां चकार कामाश्रयघातिनीं कथाम् जनस्य चक्षुर्गमनीयमण्डलो महीधरं चास्तम् इयाय भास्करः // BC_4.100

ततो वृथाधारितभूषणस्रजः कलागुणैश् च प्रणयैश् च निष्फलैः स्वए एव भावे विनिगृह्य मन्मथं पुरं ययुर् भग्नमनोरथाः स्त्रियः // BC_4.101

ततः पुरोद्यानगतां जनश्रियं निरीक्ष्य सायं प्रतिसंहृतां पुनः अनित्यतां सर्वगतां विचिन्तयन् विवेश धिष्ण्यं क्षितिपालकात्मजः // BC_4.102

ततः श्रुत्वा राजा विषयविमुखं तस्य तु मनो न शिश्ये तां रात्रिं हृदयगतशल्यो गज इव अथ श्रान्तो मन्त्रे बहुविविधमार्गे ससचिवो न सो ऽन्यत् कामेभ्यो नियमनम् अपश्यत् सुतमतेः // BC_4.103

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये स्त्री-विघातनो नाम चतुर्थः सर्गः -- 4 --]]

स तथा विषयैर् विलोभ्यमानः (परमार्हैर् च्परमोहैर् )अपि शाक्यराजसूनुः न जगाम (धृतिं च्रतिं )न शर्म लेभे हृदये सिंह इवातिदिग्धविद्धः // BC_5.1

अथ मन्त्रिसुतैः क्षमैः कदाचित् सखिभिश् चित्रकथैः कृतानुयात्रः वनभूमिदिदृक्षया शमेप्सुर् नरदेवानुमतो (बहिः च्वहिः )प्रतस्थे // BC_5.2

नवरुक्मखलीनकिङ्किणीकं प्रचलच्चामरचारुहेमभाण्डम् अभिरुह्य स (कन्थकं च्कण्ठकं )सदश्वं प्रययौ केतुम् इव द्रुमाब्जकेतुः // BC_5.3

स (विकृष्टतरां च्निकृष्टतरां )वनान्तभूमिं वनलोभाच् च ययौ मही(गुणाच् च च्गुणेच्छुः ) सलिलोउर्मिविकारसीरमार्गां वसुधां चैव ददर्श कृष्यमाणाम् // BC_5.4

हलभिन्नविकीर्णशष्पदर्भां हतसूक्ष्मक्रिमि(कीटच्काण्ड)जन्तुकीर्णाम् समवेक्ष्य रसां तथाविधां तां स्वजनस्येव (वधे च्बधे )भृशं शुशोच // BC_5.5

कृषतः पुरुषांश् च वीक्षमाणः पवनार्कांशुरजोविभिन्नवर्णान् वहनक्लमविक्लवांश् च धुर्यान् परमार्यः परमां कृपां चकार // BC_5.6

अवतीर्य ततस् तुरंगपृष्ठाच् छनकैर् गां (व्यचरच् छुचा च्व्यचरत् शुचा )परीतः जगतो जननव्ययं विचिन्वन् कृपणं खल्व् इदम् इत्य् उवाच (चार्तः च्चार्त्तः ) // BC_5.7

मनसा च विविक्तताम् अभीप्सुः सुहृदस् तान् अनुयायिनो निवार्य (अभितश् चलचभितारल)चारुपर्णवत्या विजने मूलम् उपेयिवान् स जम्ब्वाः // BC_5.8

निषसाद (स यत्र शौचवत्यां च्च पत्रखोरवत्यां भुवि (वैडूर्यच्वैदूर्य)निकाशशाद्वलायाम् जगतः प्रभवव्ययौ (विचिन्वन् च्विचिन्त्य मनसश् च स्थितिमार्गम् आललम्बे // BC_5.9

समवाप्तमनःस्थितिश् च सद्यो विषयेच्छादिभिर् आधिभिश् च मुक्तः सवितर्कविचारम् आप शान्तं प्रथमं ध्यानम् अन्(आस्रवचाश्रव)प्रकारम् // BC_5.10

अधिगम्य ततो विवेकजं तु परमप्रीतिसुखं ((च्मनःच्))समाधिम् इदम् एव ततः परं प्रदध्यौ मनसा लोकगतिं (निशाम्य च्निशम्य )सम्यक् // BC_5.11

कृपणं (बत च्वत )यज् जनः स्वयं सन्न् अ(वशो च्रसो )व्याधिजराविनाश(धर्मा च्धर्मः ) जरयार्दितम् आतुरं मृतं वा परम् अज्ञो विजुगुप्सते मदान्धः // BC_5.12

इह चेद् अहम् ईदृशः स्वयं सन् विजुगुप्सेय परं तथास्वभावम् न भवेत् सदृशं हि तत् क्षमं वा परमं धर्मम् इमं विजानतो मे // BC_5.13

इति तस्य विपश्यतो यथावज् जगतो व्याधिजराविपत्तिदोषान् बलयौवनजीवित(प्रवृत्तो च्प्रवृत्तौ विजगामात्मगतो मदः क्षणेन // BC_5.14

न जहर्ष न चापि चानुतेपे विचिकित्सां न ययौ न तन्द्रिनिद्रे न च कामगुणेषु संररञ्जे न (विदिद्वेष च्च दिद्वेष )परं न चावमेने // BC_5.15

इति बुद्धिर् इयं च नीरजस्का ववृधे तस्य महात्मनो विशुद्धा पुरुषैर् अपरैर् अदृश्यमानः पुरुषश् चोपससर्प भिक्षु(वेषः च्वेशः ) // BC_5.16

नरदेवसुतस् तम् अभ्यपृच्छद् वद को ऽसीति शशंस सो ऽथ तस्मै (नरपुंच्स च पुं)गव जन्ममृत्युभीतः श्रमणः प्रव्रजितो ऽस्मि मोक्षहेतोः // BC_5.17

जगति क्षयधर्मके मुमुक्षुर् मृगये ऽहं शिवम् अक्षयं पदं तत् स्व(जने ऽन्यजने च तुल्यच्जनो ऽन्यजनैर् अतुल्य)बुद्धिर् विषयेभ्यो विनि.व्र्त्तरागदोषः // BC_5.18

निवसन् क्वचिद् एव वृक्षमूले विजने वायतने गिरौ वने वा विचराम्य् अपरिग्रहो निराशः परमार्थाय यथोपपन्न(भैक्षः च्भिक्षुः ) // BC_5.19

इति पश्यत एव राजसूनोर् इदम् उक्त्वा स नभः समुत्पपात स हि तद्वपुर् अन्य(बुद्धच्बुद्धि)दर्शी स्मृतये तस्य समेयिवान् दिवौकाः // BC_5.20

गगनं खगवद् गते च तस्मिन् नृवरः संजहृषे विसिस्मिये च उपलभ्य ततश् च धर्मसंज्ञाम् अभिनिर्याणविधौ मतिं चकार // BC_5.21

तत इन्द्रसमो (जितेन्द्रियाश्वः च्जितेन्द्रियश् च प्रविविक्षुः (पुरम् अश्वम् च्परमाश्वम् )आरुरोह (परिवारजनं च्परिवर्त्य जनं )त्व् अवेक्षमाणस् तत एवाभिमतं वनं न भेजे // BC_5.22

स जरामरणक्षयं चिकीर्षुर् वनवासाय मतिं स्मृतौ निधाय प्रविवेश पुनः पुरं न कामाद् वनभूमेर् इव मण्डलं द्विपेन्द्रः // BC_5.23

सुखिता (बत च्वत )निर्वृता च सा स्त्री पतिर् ई(दृक्ष इहायताक्ष च्दृक् त्वम् इवायताक्ष )यस्याः इति तं समुदीक्ष्य राजकन्या प्रविशन्तं पथि साञ्जलिर् जगाद // BC_5.24

अथ घोषम् इमं महाभ्रघोषः परिशुश्राव शमं परं च लेभे (श्रुतवान् स च्श्रुतवांश् च )हि निर्वृतेति शब्दं परिनिर्वाणविधौ मतिं चकार // BC_5.25

अथ काञ्चनशैलशृङ्गवर्ष्मा गजमेघर्1षभबाहुनिस्वनाक्षः क्षयम् अक्षयधर्मजातरागः शशिसिंहाननविक्रमः प्रपेदे // BC_5.26

मृगराजगतिस् ततो ऽभ्यगच्छन् नृपतिं मन्त्रिगणैर् उपास्यमानम् समितौ मरुताम् इव ज्वलन्तं मघवन्तं त्रिदिवे सनत्कुमारः // BC_5.27

प्रणिपत्य च साञ्जलिर् बभाषे दिश मह्यं नरदेव साध्व् अनुज्ञाम् परिविव्रजिषामि मोक्षहेतोर् नियतो ह्य् अस्य जनस्य विप्रयोगः // BC_5.28

इति तस्य वचो निशम्य राजा करिणेवाभिहतो द्रुमश् चचाल कमलप्रतिमे ऽञ्जलौ गृहीत्वा वचनं चेदम् उवाच (बाष्पच्वाष्प)कण्ठः // BC_5.29

प्रतिसंहर तात बुद्धिम् एतां न हि कालस् तव धर्मसंश्रयस्य वयसि प्रथमे मतौ चलायां बहुदोषां हि वदन्ति धर्मचर्याम् // BC_5.30

विषयेषु कुतूहलेन्द्रियस्य व्रतखेदेष्व् असमर्थनिश्चयस्य तरुणस्य मनश् चलत्य् अरण्याद् अनभिज्ञस्य विशेषतो (विवेके चविवेकम् ) // BC_5.31

मम तु प्रियधर्म धर्मकालस् त्वयि लक्ष्मीम् अवसृज्य (लक्ष्मच्लक्ष्य)भूते स्थिरविक्रम विक्रमेण धर्मस् तव हित्वा तु गुरुं भवेद् अधर्मः // BC_5.32

तद् इमं व्यवसायम् उत्सृज त्वं भव तावन् निरतो गृहस्थधर्मे पुरुषस्य वयःसुखानि भुक्त्वा रमणीयो हि तपोवनप्रवेशः // BC_5.33

इति वाक्यम् इदं निशम्य राज्ञः कलविङ्कस्वर उत्तरं बभाषे यदि मे प्रतिभूश् चतुर्षु राजन् भवसि त्वं न तपोवनं श्रयिष्ये // BC_5.34

न भवेन् मरणाय जीवितं मे विहरेत् स्वास्थ्यम् इदम् च मे न रोगः न च यौवनम् आक्षिपेज् जरा मे न च संपत्तिम् (इमां हरेद् चपाहरेद् )विपत्तिः // BC_5.35

इति दुर्लभम् अर्थम् ऊचिवांसं तनय्.अम् वाक्यम् उवाच शाक्यराजः त्यज बुद्धिम् (इमाम् अतिचिमां गति)प्रवृत्ताम् अवहास्यो ऽतिमनो(रथो ऽच्रथ)क्रमश् च // BC_5.36

अथ मेरुगुरुर् गुरुं बभाषे यदि नास्ति क्रम एष (नास्मि च्नास्ति )वार्यः शरणाज् ज्वलनेन दह्यमानान् न हि (निश्चिक्रमिषुः च्निश्चिक्रमिषुं )क्षमं ग्रहीतुम् // BC_5.37

जगतश् च (यदा च्यथा )ध्रुवो वियोगो (ननु च्न तु )धर्माय वरं (स्वयंवियोगः च्त्व् अयं वियोगः ) अवशं ननु विप्रयोजयेन् माम् अकृतस्वार्थम् अतृप्तम् एव मृत्युः // BC_5.38

इति भूमिपतिर् निशम्य तस्य व्यवसायं तनयस्य निर्मुमुक्षोः अभिधाय न यास्यतीति भूयो विदधे रक्षणम् उत्तमांश् च कामान् // BC_5.39

सचिवैस् तु निदर्शितो यथावद् बहुमानात् प्रणयाच् च शास्त्रपूर्वम् गुरुणा च निवारितो ऽश्रुपातैः प्रविवेशावसथं ततः स शोचन् // BC_5.40

चलकुण्दलचुम्बिताननाभिर् घननिश्वासविकम्पितस्तनीभिः वनिताभिर् अधीरलोचनाभिर् मृगशावाभिर् इवाभ्युदीक्ष्यमाणः // BC_5.41

स हि काञ्चनपर्वतावदातो हृदयोन्मादकरो वराङ्गनानाम् श्रवनाङ्गविलोचनात्मभावान् वचनस्पर्शवपुर्गुणैर् जहार // BC_5.42

विगते दिवसे ततो विमानं वपुषा सूर्य इव प्रदीप्यमानः तिमिरं विजिघांसुर् आत्मभासा रविर् उद्यन्न् इव मेरुम् आरुरोह // BC_5.43

कनकोज्ज्वलदीप्तदीपवृक्षं वरकालागुरुधूपपूर्णगर्भम् अधिरुह्य स वज्रभक्तिचित्रं प्रवरं काञ्चनम् आसनं सिषेवे // BC_5.44

तत उत्तमम् (उत्तमाङ्गनास् तं चुत्तमाश् च नार्यो निशि तूर्यैर् उपतस्थुर् इन्द्रकल्पम् हिमवच्छिरसीव चन्द्रगौरे द्रविणेन्द्रात्मजम् अप्सरोगणौघाः // BC_5.45

परमैर् अपि दिव्यतूर्यकल्पैः स तु तैर् नैव रतिं ययौ न हर्षम् परमार्थसुखाय तस्य साधोर् अभिनिश्चिक्रमिषा यतो न रेमे // BC_5.46

अथ तत्र सुरैस् तपोवरिष्ठैर् अकनिष्ठैर् व्यवसायम् अस्य बुद्ध्वा युगपत् प्रमदाजनस्य निद्रा विहितासीद् विकृताश् च गात्रचेष्टाः // BC_5.47

अभवच् छयिता हि तत्र काचिद् विनिवेश्य प्रचले करे कपोलम् दयिताम् अपि रुक्मपत्त्रचित्रां कुपितेवाङ्कगतां विहाय वीणाम् // BC_5.48

विबभौ करलग्नवेणुर् अन्या स्तनविस्रस्तसितांशुका शयाना ऋजुषट्पदपङ्क्तिजुष्टपद्मा जलफेनप्रहसत्तटा नदीव // BC_5.49

नवपुष्करगर्भकोमलाभ्यां तपनीयोज्ज्वलसंगताङ्गदाभ्याम् स्वपिति स्म (तथापरा च्तथा पुरा )भुजाभ्यां परिरभ्य प्रियवन् मृदङ्गम् एव // BC_5.50

नवहाटकभूषणास् तथान्या वसनं पीतम् अनुत्तमं वसानाः अवशा (घननिद्रया च्वत निद्रया )निपेतुर् गजभग्ना इव कर्णिकारशाखाः // BC_5.51

अवलम्ब्य गवाक्षपार्श्वम् अन्या शयिता चापविभुग्नगात्रयष्टिः विरराज विलम्बिचारुहारा रचिता तोरणशालभञ्जिकेव // BC_5.52

मणिकुण्डलदष्टपत्त्रलेखं मुखपद्मं विनतं तथापरस्याः शतपत्त्रम् इवार्ध(वक्रच्चक्र)नाडं स्थितकारण्डवघट्टितं चकाशे // BC_5.53

अपराः शयिता यथोपविष्टाः स्तनभारैर् अवनम्यमानगात्राः उपगुह्य परस्परं विरेजुर् भुजपाशैस् तपनीयपारिहार्यैः // BC_5.54

महतीं परिवादिनीं च काचिद् वनितालिङ्ग्य सखीम् इव प्रसुप्ता विजुघूर्ण चलत्सुवर्ण(सूत्रा च्सूत्रां वदनेनाकुल(योक्त्रकेण च्कर्णिकोज्ज्वलेन ) // BC_5.55

पणवं युवतिर् भुजांसदेशाद् अवविस्रंसितचारुपाशम् अन्या सविलासरतान्ततान्तम् ऊर्वोर् विवरे कान्तम् इवाभिनीय शिश्ये // BC_5.56

अपरा बभुर् निमीलिताक्ष्यो विपुलाक्ष्यो ऽपि शुभभ्रुवो ऽपि सत्यः प्रतिसंकुचितारविन्दकोशाः सवितर्य् अस्तम् इते यथा नलिन्यः // BC_5.57

शिथिलाकुलमूर्धजा तथान्या जघनस्रस्तविभूषणांशुकान्ता अशयिष्ट विकीर्णकण्ठसूत्रा गजभग्ना (प्रतियातनाङ्गनेव च्प्रतिपातिताङ्गनेव ) // BC_5.58

अपरास् त्व् अवशा ह्रिया वियुक्ता धृतिमत्यो ऽपि वपुर्गुणैर् उपेताः विनिशश्वसुर् (उल्बणं चुल्वणं )शयाना (विकृताः क्षिप्तच्विकृताक्षिप्त)भुजा जजृम्भिरे च // BC_5.59

व्यपविद्धविभूषणस्रजो ऽन्या (विसृताग्रन्थनच्विसृताग्रन्थन)वाससो विसंज्ञाः अनिमीलितशुक्लनिश्चलाक्ष्यो न विरेजुः शयिता गतासुकल्पाः // BC_5.60

विवृतास्यपुटा विवृद्ध(गात्री च्गात्रा प्रपतद्वक्त्रजला प्रकाशगुह्या अपरा मदघूर्णितेव शिश्ये न (बभासे च्बभाषे )विकृतं वपुः पुपोष // BC_5.61

इति सत्त्व(कुलान्वयानुरूपं च्कुलानुरूपरूपं विविधं स प्रमदाजनः शयानः सरसः सदृशं बभार रूपं पवनावर्जित(रुग्नच्रुग्ण)पुष्करस्य // BC_5.62

समवेक्ष्य (तथा तथा च्ततश् च ताः )शयाना विकृतास् ता युवतीर् अधीरचेष्टाः गुणवद्वपुषो ऽपि वल्गु(भाषा च्भासो नृपसूनुः स विगर्हयां बभूव // BC_5.63

अशुचिर् विकृतश् च जीवलोके वनितानाम् अयम् ईदृशः स्वभावः वसनाभरणैस् तु वञ्च्यमानः पुरुषः स्त्रीविषयेषु रागम् एति // BC_5.64

विमृशेद् यदि योषितां मनुष्यः प्रकृतिं स्वप्नविकारम् ईदृशं च ध्रुवम् अत्र न वर्धयेत् प्रमादं गुणसंकल्पहतस् तु रागम् एति // BC_5.65

इति तस्य तदन्तरं विदित्वा निशि निश्चिक्रमिषा समुद्बभूव अवगम्य मनस् ततो ऽस्य देवैर् भवनद्वारम् अपावृतं बभूव // BC_5.66

अथ सो ऽवततार हर्म्यपृष्ठाद् युवतीस् ताः शयिता विगर्हमाणः अवतीर्य ततश् च निर्विशङ्को गृहकक्ष्यां (प्रथमां च्प्रथमं )विनिर्जगाम // BC_5.67

तुरगावचरं स बोधयित्वा जविनं छन्दकम् इत्थम् इत्य् उवाच हयम् आनय कन्थकं त्वरावान् अमृतं प्राप्तुम् इतो ऽद्य म यियासा // BC_5.68

हृदि या मम तुष्टिर् अद्य जाता व्यवसायश् च यथा (मतौ च्धृतौ )निविष्टः विजने ऽपि च नाथवान् इवास्मि ध्रुवम् अर्थो ऽभिमुखः (समेत च्स मे य )इष्टः // BC_5.69

ह्रियम् एव च संनतिं च हित्वा शयिता मत्प्रमुखे यथा युवत्यः विवृते च यथा स्वयं कपाटे नियतं यातुम् (अतो ममाद्य चनामयाय )कालः // BC_5.70

प्रतिगृह्य ततः स भर्तुर् आज्ञां विदितार्थो ऽपि नरेन्द्रशासनस्य मनसीव परेण चोद्यमानस् तुरगस्यानयने मतिं चकार // BC_5.71

अथ हेमखलीनपूर्णवक्त्रं लघुशय्यास्तरणोपगूढपृष्ठम् बलसत्त्व(जवान्वयोपपन्नं च्जवत्वरोपपन्नं स वराश्वं तम् उपानिनाय भर्त्रे // BC_5.72

प्रततत्रिकपुच्छमूलपार्ष्णिं (निभृतह्रस्वच्निभृतं ह्रस्व)तनूज(पुच्छच्पृष्ठ)कर्णम् विनतोन्नतपृष्ठकुक्षिपार्श्वं विपुलप्रोथललाटकठ्युरस्कम् // BC_5.73

उपगुह्य स तं विशालवक्षाः कमलाभेन च सान्त्वयन् करेण मधुराक्षरया गिरा शशास ध्वजिनीमध्यम् इव प्रवेष्टुकामः // BC_5.74

बहुशः (किल शत्रवो च्कलिशत्रवो )निरस्ताः समरे त्वाम् अधिरुह्य पार्थिवेन अहम् अप्य् अमृतं (पदं च्परं )यथावत् तुरगश्रेष्ठ लभेय तत् कुरुष्व // BC_5.75

सुलभाः खलु संयुगे सहाया विषयावाप्तसुखे धनार्जने वा पुरुषस्य तु दुर्लभाः सहायाः पतितस्यापदि धर्मसंश्रये वा // BC_5.76

इह चैव भवन्ति ये सहायाः कलुषे (कर्मणि च्धर्मणि )धर्मसंश्रये वा अवगच्छति मे यथान्तरात्मा नियतं ते ऽपि जनास् तदंशभाजः // BC_5.77

तद् इदं परिगम्य धर्मयुक्तं मम निर्याणम् (इतो चतो )जगद्धिताय तुरगोत्तम वेगविक्रमाभ्यां प्रयतस्वात्महिते जगद्धिते च // BC_5.78

इति सुहृदम् इवानुशिष्य कृत्ये तुरगवरं नृवरो वनं यियासुः सितम् असितगतिद्युतिर् वपुष्मान् रविर् इव शारदम् अभ्रम् आरुरोह // BC_5.79

अथ स परिहरन् निशीथचण्डं परिजनबोधकरं ध्वनिं सदश्वः विगतहनुरवः प्रशान्तहेषश् चकितविमुक्तपद(क्रमो च्क्रमा )जगाम // BC_5.80

कनकवलयभूषितप्रकोष्ठैः कमलनिभैः (कमलान् इव च्कमलानि च )प्रविध्य अवनततनवस् ततो ऽस्य यक्षाश् चकित(गतैर् च्गतेर् )दधिरे खुरान् कराग्रैः // BC_5.81

गुरुपरिघकपाटसंवृता या न सुखम् अपि द्विरदैर् अपाव्रियन्ते व्रजति नृपसुते गतस्वनास् ताः स्वयम् अभवन् विवृताः पुरः प्रतोल्यः // BC_5.82

पितरम् अभिमुखं सुतं च बालं जनम् अनुरक्तम् अनुत्तमां च लक्ष्मीम् कृतमतिर् अपहाय निर्व्यपेक्षः पितृनगरात् स ततो विनिर्जगाम // BC_5.83

अथ स (विमलच्विकच)पङ्कजायताक्षः पुरम् अवलोक्य ननाद सिंहनादम् जननमरणयोर् अदृष्टपारो न (पुरम् च्पुनर् )अहं कपिलाह्वयं (प्रवेष्टा च्प्रविष्टा ) // BC_5.84

इति वचनम् इदं निशम्य तस्य द्रविणपतेः परिषद्गणा ननन्दुः प्रमुदितमनसश् च देवसङ्घा व्यवसितपारणम् आशशंसिरे ऽस्मै // BC_5.85

हुतवहवपुषो दिवौकसो ऽन्ये व्यवसितम् अस्य (सुदुष्च्च दुष्)करं विदित्वा (अकृषत चकुरुत )तुहिने पथि प्रकाशं घनविवरप्रष्र्ता इवेन्दुपादाः // BC_5.86

अरुणपरुष(तारम् अन्तरिक्षं च्भारम् अन्तरीक्षं (स च सुबहूनि च्सरसबहूनि )जगाम योजनानि // BC_5.87

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽभिनिष्क्रमणो नाम पञ्चमः सर्गः -- 5 --]]

ततो (मुहूर्ताभ्युदिते च्मुहूर्ते ऽभ्युदिते जगच्चक्षुषि भास्करे भार्गवस्याश्रमपदं स ददर्श नृणां वरः // BC_6.1

सुप्तविश्वस्तहरिणं स्वस्थस्थितविहंगमम् विश्रान्त इव यद् (दृष्ट्वा च्दृष्टा [सिच्] कृतार्थ इव चाभवत् // BC_6.2

स विस्मयनिवृत्त्यर्थं तपःपूजार्थम् एव च स्वां चानुवर्तितां रक्षण्न् अश्वपृष्ठाद् अवातरत् // BC_6.3

अवतीर्य च पस्पर्श निस्तीर्णम् इति वाजिनम् छन्दकं चाब्रवीत् प्रीतः स्नापयन्न् इव चक्षुषा // BC_6.4

इमं तार्क्ष्योपमजवं तुरंगम् अनुगच्छता दर्शिता सौम्य मद्भक्तिर् विक्रमश् चायम् आत्मनः // BC_6.5

सर्वथास्म्य् अन्यकार्यो ऽपि गृहीतो भवता हृदि भर्तृस्नेहश् च यस्यायम् ईदृशः (शक्तिर् च्शक्त )एव च // BC_6.6

अस्निग्धो ऽपि समर्थो ऽस्ति निःसामर्थ्यो ऽपि भक्तिमान् भक्तिमांस् चैव शक्तश् च दुर्लभस् त्वद्विधो भुवि // BC_6.7

तत् प्रीतो ऽस्मि तवानेन महाभागेन कर्मणा (यस्य ते च्दृश्यते )मयि भावो ऽयं फलेभ्यो ऽपि पराङ्(मुखः च्मुखे ) // BC_6.8

को जनस्य फलस्थस्य न स्याद् अभिमुखो जनः जनीभवति भूयिष्ठं स्वजनो ऽपि विपर्यये // BC_6.9

कुलार्थं धार्यते पुत्रः पोषार्थं सेव्यते पिता (आशयाच् छ्लिष्यति चाशयाश्लिष्यति )जगन् नास्ति निष्(कारणा स्वता च्कारणास्वता ) // BC_6.10

किम् उक्त्वा बहु संक्षेपात् कृतं मे सुमहत् प्रियम् निवर्तस्वाश्वम् आदाय संप्राप्तो ऽस्मीप्सितं (पदम् च्वनम् ) // BC_6.11

इत्य् उक्त्वा स महाबाहुर् अनुशंसचिकीर्षया भूषणान्य् अवमुच्यास्मै संतप्तमनसे ददौ // BC_6.12

(मुकुटाद् दीपच्मुकुटोद्दीप्त)कर्माणं मणिम् आदाय भास्वरम् ब्रुवन् वाक्यम् इदं तस्थौ सादित्य इव मन्दरः // BC_6.13

अनेन मणिना छन्द प्रणम्य बहुशो नृपः विज्ञाप्यो ऽमुक्तविश्रम्भं संतापविनिवृत्तये // BC_6.14

(जन्मच्जरा)मरणनाशार्थं प्रविष्टो ऽस्मि तपोवनम् न खलु स्वर्गतर्षेण नास्नेहेन न मन्युना // BC_6.15

तद् एवम् अभिनिष्क्रान्तं न मां शोचितुम् अर्हसि भूत्वापि हि चिरं श्लेषः कालेन न भविष्यति // BC_6.16

ध्रुवो यस्माच् च विश्लेषस् तस्मान् मोक्षाय मे मतिः विप्रयोगः कथं न स्याद् भूयो ऽपि स्व(जनाद् इति च्जनादिभिः ) // BC_6.17

शोकत्यागाय निष्क्रान्तं न मां शोचितुम् अर्हसि शोकहेतुषु कामेषु सक्ताः शोच्यास् तु रागिणः // BC_6.18

अयं च किल पूर्वेषाम् अस्माकं निश्चयः स्थिरः इति (दायाद्यच्दायाद)भूतेन न शोच्यो ऽस्मि पथा व्रजन् // BC_6.19

भवन्ति ह्य् अर्थदायादाः पुरुषस्य विपर्यये पृथिव्यां धर्मदायादाः दुर्लभास् तु न सन्ति वा // BC_6.20

यद् अपि स्याद् असमये यातो वनम् असाव् इति अकालो नास्ति धर्मस्य जीविते चञ्चले सति // BC_6.21

तस्माद् अद्यैव मे श्रेयश् चेतव्यम् इति निश्चयः जीविते को हि विश्रम्भो मृत्यौ प्रत्यर्थिनि स्थिते // BC_6.22

एवमादि त्वया सौम्य विज्ञाप्यो वसुधाधिपः प्रयतेथास् तथा चैव यथा मां न स्मरेद् अपि // BC_6.23

अपि नैर्गुण्यम् अस्माकं वाच्यं नरपतौ त्वया नैर्गुण्यात् त्यज्यते स्नेहः स्नेहत्यागान् न शोच्यते // BC_6.24

इति वाक्यम् इदं श्रुत्वा छन्दः संतापविक्लवः (बाष्पच्वाष्प)ग्रथितया वाचा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः // BC_6.25

अनेन तव भावेन बान्धवायासदायिना भर्तः सीदति मे चेतो नदीपङ्कए इव द्विपः // BC_6.26

कस्य नोत्पादयेद् (बाष्पं च्वाष्पं निश्चयस् ते ऽयम् ईदृशः अयोमये ऽपि हृदये किं पुनः स्नेहविक्लवे // BC_6.27

विमानशयनार्हं हि सौकुमार्यम् इदं क्व च खरदर्भाङ्कुरवती तपोवनमही क्व च // BC_6.28

श्रुत्वा तु व्यवसायं ते यद् अश्वो ऽयं (मयाहृतः च्मया हृतः ) बलात्कारेण तन् नाथ दैवेनैवास्मि कारितः // BC_6.29

कथं ह्य् आत्मवशो जानन् व्यवसायम् इमं तव उपानयेयं तुरगं शोकं कपिल(वास्तुनः च्वस्तुनः ) // BC_6.30

तन् नार्हसि महाबाहो विहातुं पुत्रलालसम् स्निग्धं वृद्धं च राजानं सद्धर्मम् इव नास्तिकः // BC_6.31

संवर्धनपरिश्रान्तां द्वितीयां तां च मातरम् (देवीं च्देव )नार्हसि विस्मर्तुं कृतघ्न इव सत्क्रियाम् // BC_6.32

बालपुत्रां गुणवतीं कुलश्लाघ्यां पतिव्रताम् देवीम् अर्हसि न त्यक्तुं (क्लीबः च्क्लीवः )प्राप्ताम् इव श्रियम् // BC_6.33

पुत्रं याशोधरं श्लाघ्यं यशोधर्मभृतां (वरम् च्वरः ) बालम् अर्हसि न त्यक्तुं व्यसनीवोत्तमं यशः // BC_6.34

अथ बन्धुं च राज्यं च त्यक्तुम् एव कृता मतिः मां नार्हसि विभो त्यक्तुं त्वत्पादौ हि गतिर् मम // BC_6.35

नास्मि यातुं पुरं शक्तो दह्यमानेन चेतसा त्वाम् अरण्ये परित्यज्य सु(मन्त्र च्मित्र )इव राघवम् // BC_6.36

किं हि वक्ष्यति (मां राजा च्राजा मां त्वदृते नगरं गतम् वक्ष्याम्य् उचितदर्शित्वात् किं तवान्तःपुराणि वा // BC_6.37

यद् अप्य् आत्थापि नैर्गुण्यं वाच्यं नरपताव् इति किं तद् वक्ष्याम्य् अभूतं ते निर्दोषस्य मुनेर् इव // BC_6.38

हृदयेन सलज्जेन जिह्वया सज्जमानया अहं यद्यपि वा ब्रूयां कस् तच् छ्रद्धातुम् अर्हति // BC_6.39

यो हि चन्द्रमसस् (तैक्ष्ण्यं च्तैक्ष्ण्य [सिच्] कथयेच् छ्रद्दधीत वा स दोषांस् तव दोषज्ञ कथयेच् छ्रद्दधीत वा // BC_6.40

सानुक्रोशस्य सततं नित्यं करुणवेदिनः स्निग्धत्यागो न सदृशो निवर्तस्व प्रसीद मे // BC_6.41

इति शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा छन्दस्य भाषितम् स्वस्थः परमया धृत्या जगाद वदतां वरः // BC_6.42

मद्वियोगं प्रति च्छन्द संतापस् त्यज्यताम् अयम् नानाभावो हि नियतं पृथग्जातिषु देहिषु // BC_6.43

स्वजनं यद्यपि स्नेहान् न (त्यजेयम् अहं स्वयम् च्त्यजेयं मुमुक्षया ) मृत्युर् अन्योअन्यम् अवशान् अस्मान् संत्याजयिष्यति // BC_6.44

महत्या तृष्णया दुःखैर् गर्भेणास्मि यया धृतः तस्या निष्फलयत्नायाः क्वाहं मातुः क्व सा मम // BC_6.45

वासवृक्षे समागम्य विगच्छन्ति यथाण्डजाः नियतं विप्रयोगान्तस् तथा भूतसमागमः // BC_6.46

समेत्य च यथा भूयो व्यपयान्ति (बलाहकाः च्वलाहकाः ) संयोगो विप्रयोगश् च तथा मे प्राणिनां मतः // BC_6.47

यस्माद् याति च लोको ऽयं विप्रलभ्य परंपरम् ममत्वं न क्षमं तस्मात् स्वप्नभूते समागमे // BC_6.48

सहजेन वियुज्यन्ते पर्णरागेण पादपाः अन्येनान्यस्य विश्लेषः किं पुनर् न भविष्यति // BC_6.49

तद् एवं सति संतापं मा कार्षीः सौम्य गम्यताम् लम्बते यदि तु स्नेहो गत्वापि पुनर् आव्रज // BC_6.50

ब्रूयाश् (चास्मत्कृतापेक्षं च्चास्मास्व् अनाक्षेपं जनं कपिल(वास्तुनि च्वस्तुनि ) त्यज्यतां तद्गतः स्नेहः श्रूयतां चास्य निश्चयः // BC_6.51

क्षिप्रम् एष्यति वा कृत्वा जन्ममृत्युक्षयं किल अकृतार्थो निर्(आरम्भो चालम्बो निधनं यास्यतीति वा // BC_6.52

इति तस्य वचः श्रुत्वा कन्थकस् तुरगोत्तमः जिह्वया लिलिहे पादौ (बाष्पम् च्वाष्पम् )उष्णं मुमोच च // BC_6.53

जालिना स्वस्तिकाङ्केन (चक्रच्वक्र)मध्येन पाणिना आममर्श कुमारस् तं बभाषे च वयस्यवत् // BC_6.54

मुञ्च कन्थक मा (बाष्पं च्वाष्पं दर्शितेयं सदश्वता मृष्यतां सफलः शीघ्रं श्रमस् ते ऽयं भविष्यति // BC_6.55

मणित्सरुं छन्दकहस्तसंस्थं ततः स धीरो निशितं गृहीत्वा कोशाद् असिं काञ्चनभक्तिचित्रं (बिलाद् च्विलाद् )इवाशीविषम् उद्बबर्ह // BC_6.56

निष्कास्य तं चदुत्पलपत्त्रनीलं चिच्छेद चित्रं मुकुटं सकेशम् विकीर्यमाणांशुकम् अन्तरीक्षे चिक्षेप चैनं सरसीव हंसम् // BC_6.57

पूजाभिलाषेण च बाहुमान्याद् दिवौकसस् तं जगृहुः प्रविद्धम् यथावद् एनं दिवि देवसङ्घा दिव्यैर् विशेषैर् महयां च चक्रुः // BC_6.58

मुक्त्वा त्व् अलंकारकलत्रवत्तां श्रीविप्रवासं शिरसश् च कृत्वा दृष्ट्वांशुकं काञ्चनहंस(चिह्नं च्चित्रम् वन्यं स धीरो ऽभिचकाङ्क्ष वासः // BC_6.59

ततो मृगव्याधवपुर् दिवौका भावं विदित्वास्य विशुद्धभावः काषायवस्त्रो ऽभिययौ समीपं तं शाक्यराजप्रभवो ऽभ्युवाच // BC_6.60

शिवं च काषायम् ऋषिध्वजस् ते न युज्यते हिंस्रम् इदं धनुश् च तत् सौम्य यद्य् अस्ति न सक्तिर् अत्र मह्यं प्रयच्छेदम् इदं गृहाण // BC_6.61

व्याधो ऽब्रवीत् कामद कामम् आराद् अनेन विश्वास्य मृगान् (निहन्मि च्निहत्य ) अर्थस् तु शक्रोपम यद्य् अनेन हन्त प्रतीच्छानय शुक्लम् एतत् // BC_6.62

परेण हर्षेण ततः स वन्यं जग्राह वासो ऽंशुकम् उत्ससर्ज व्याधस् तु दिव्यं वपुर् एव बिभ्रत् तच् छुक्लम् आदाय दिवं जगाम // BC_6.63

ततः कुमारश् च स चाश्वगोपस् तस्मिंस् तथा याति विसिस्मियाते आरण्यके वाससि चैव भूयस् तस्मिन्न् अकार्ष्टां बहुमानम् आशु // BC_6.64

छन्दं ततः साश्रुमुखं विसृज्य काषाय(संभृद् धृतिच्संविद् वृत)कीर्तिभृत् सः येनाश्रमस् तेन ययौ महात्मा संध्याभ्रसंवीत (इवोडुचिवाद्रि)राजः // BC_6.65

ततस् तथा भर्तरि राज्यनिःस्पृहे तपोवनं याति विवर्णवाससि भुजौ समुत्क्षिप्य ततः स वाजिभृद् भृशं विचुक्रोश पपात च क्षितौ // BC_6.66

विलोक्य भूयश् च रुरोद सस्वरं हयं भुजाभ्याम् उपगुह्य कन्थकम् ततो निराशो विलपन् मुहुर् मुहुर् ययौ शरीरेण पुरं न चेतसा // BC_6.67

क्वचित् प्रदध्यौ विललाप च क्वचित् क्वचित् प्रचस्खाल पपात च क्वचित् अतो व्रजन् भक्तिवशेन दुःखितश् चचार बह्वीर् (अवसः चवशः )पथि क्रियाः // BC_6.68

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये छन्दक-(निवर्तनो च्निवर्तनं )नाम षष्ठः सर्गः -- 6 --]]

ततो विसृज्याश्रुमुखं रुदन्तं छन्दं वनच्छन्दतया निरास्थः सर्वार्थसिद्धो वपुषाभिभूय तम् आश्रमं (सिद्ध च्सिद्धम् )इव प्रपेदे // BC_7.1

स राजसूनुर् मृगराजगामी मृगाजिरं तन् मृगवत् प्रविष्टः लक्ष्मीवियुक्तो ऽपि शरीरलक्ष्म्या चक्षूंषि सर्वाश्रमिणां जहार // BC_7.2

स्थिता हि हस्तस्थयुगास् तथैव कौतूहलाच् चक्रधराः सदाराः तम् इन्द्रकल्पं ददृशुर् न जग्मुर् धुर्या इवार्धावनतैः शिरोभिः // BC_7.3

विप्राश् च गत्वा बहिर् इध्महेतोः प्राप्ताः समित्पुष्पपवित्रहस्ताः तपःप्रधानाः कृतबुद्धयो ऽपि तं द्रष्टुम् ईयुर् न मठान् अभीयुः // BC_7.4

हृष्टाश् च केका मुमुचुर् मयूरा दृष्ट्वाम्बुदं नीलम् (इवोन्नमन्तः चिवोन्नमन्तं ) शष्पाणि हित्वाभिमुखाश् च तस्थुर् मृगाश् चलाक्षा मृगचारिणश् च // BC_7.5

दृष्ट्वा तम् इक्ष्वाकुकुलप्रदीपं ज्वलन्तम् उद्यन्तम् इवांशुमन्तम् कृते ऽपि दोहे जनितप्रमोदाः प्रसुस्रुवुर् होमदुहश् च गावः // BC_7.6

कश्चिद् वसूनाम् अयम् अष्टमः स्यात् स्याद् अश्विनोर् अन्यतरश् च्युतो (वा चत्र ) उच्चेरुर् उच्चैर् इति तत्र वाचस् तद्दर्शनाद् विस्मयजा मुनीनाम् // BC_7.7

लेखर्1षभस्येव वपुर् द्वितीयं धामेव लोकस्य चराचरस्य स द्योतयाम् आस वनं हि कृत्स्नं यदृच्छया सूर्य इवावतीर्णः // BC_7.8

ततः स तैर् आश्रमिभिर् यथावद् अभ्यर्चितश् चोपनिमन्त्रितश् च प्रत्यर्चयां धर्मभृतो बभूव स्वरेण (साम्भोअम्बुच्भाद्राम्बु)धरोपमेन // BC_7.9

कीर्णं (तथा च्ततः )पुण्यकृता जनेन स्वर्गाभिकामेन विमोक्षकामः तम् आश्रमं सो ऽनुचचार धीरस् तपांसि चित्राणि निरीक्षमाणः // BC_7.10

तपोविकारांश् च निरीक्ष्य सौम्यस् तपोवने तत्र तपोधनानाम् तपस्विनं कंचिद् अनुव्रजन्तं तत्त्वं विजिज्ञासुर् इदं बभाषे // BC_7.11

तत्पूर्वम् अद्याश्रमदर्शनं मे यस्माद् इमं धर्मविधिं न जाने तस्माद् भवान् अर्हति भाषितुं मे यो निश्चयो (यत् च्यं )प्रति वः प्रवृत्तः // BC_7.12

ततो द्विजातिः स तपोविहारः शाक्यर्1षभायर्7षभविक्रमाय क्रम्.एन तस्मै कथयां चकार तपो(विशेषांस् च्विशेषं )तपसः फलं च // BC_7.13

अग्राम्यम् अन्नं सलिले प्ररूढं पर्णानि तोयं फलमूलम् एव यथागमं वृत्तिर् इयं मुनीनां भिन्नास् तु ते ते तपसां विकल्पाः // BC_7.14

उञ्छेन जीवन्ति खगा इवान्ये तृणानि केचिन् मृगवच् चरन्ति केचिद् भुजंगैः सह वर्तयन्ति वल्मीकभूता (वनमारुतेन चिव मारुतेन ) // BC_7.15

अश्मप्रयत्नार्जितवृत्तयो ऽन्ये केचित् स्वदन्तापहतान्नभक्षाः कृत्वा परार्थं श्रपणं तथान्ये कुर्वन्ति कार्यं यदि शेषम् अस्ति // BC_7.16

केचिज् जलक्लिन्नजटाकलापा द्विः पावकं जुह्वति मन्त्रपूर्वम् मीनैः समं केचिद् अपो विगाह्य वसन्ति कूर्मोल्लिखितैः शरीरैः // BC_7.17

एवंविधैः कालचितैस् तपोभिः परैर् दिवं यान्त्य् अपरैर् नृलोकम् दुःखेन मार्गेण सुखं (ह्य् उपैति च्क्षियन्ति (सुखं च्दुःखं )हि धर्मस्य वदन्ति मूलम् // BC_7.18

इत्य् एवमादि द्विपेन्द्रवत्सः श्रुत्वा वचस् तस्य तपोधनस्य अदृष्टतत्त्वो ऽपि न संतुतोष शनैर् इदं चात्मगतं (बभाषे च्जगाद ) // BC_7.19

दुःखात्मकं नैकविधं तपश् च स्वर्गप्रधानं तपसः फलं च लोकाश् च सर्वे परिणामवन्तः स्वल्पे श्रमः खल्व् अयम् आश्रमाणाम् // BC_7.20

(प्रियांश् च्श्रियं )च बन्धून् विषयांश् च हित्वा ये स्वर्ग(हेतोर् छेतौ )नियमं चरन्ति ते विप्रयुक्ताः खलु गन्तुकामा महत्तरं (बन्धनम् च्स्वं वनम् )एव भूयः // BC_7.21

कायक्लमैर् यश् च तपोअभिधानैः प्रवृत्तिम् आकाङ्क्षति कामहेतोः संसारदोषान् अपरीक्षमाणो दुःखेन सो ऽन्विच्छति दुःखम् एव // BC_7.22

त्रासश् च नित्यं मरणात् प्रजानां यत्नेन चेच्छन्ति (पुनःप्रसूतिम् च्पुनः प्रसूतिम् ) सत्यां प्रवृत्तौ नियतश् च मृत्युस् तत्रैव (मग्ना च्मग्नो )यत एव (भीताः च्भीतः ) // BC_7.23

इहार्थम् एके प्रविशन्ति खेदं स्वर्गार्थम् अन्ये श्रमम् आप्नुवन्ति सुखार्थम् आशाकृपणो ऽकृतार्थः पतत्य् अनर्थे खलु जीवलोकः // BC_7.24

न खल्व् अयं गर्हित एव यत्नो यो हीनम् उत्सृज्य विशेषगामी प्राज्ञैः समानेन परिश्रमेण कार्यं तु तद् यत्र पुनर् न कार्यम् // BC_7.25

शरीरपीडा तु यदीह धर्मः सुखं शरीरस्य भवत्य् अधर्मः धर्मेण चाप्नोति सुखं परत्र तस्माद् अधर्मं फलतीह धर्मः // BC_7.26

यतः शरीरं मनसो वशेन प्रवर्तते (चापि च्वापि )निवर्तते (च च्वा ) युक्तो दमश् चेतस एव तस्माच् चित्ताद् ऋते काष्ठसमं शरीरम् // BC_7.27

आहारशुद्ध्या यदि पुण्यम् इष्टं तस्मान् मृगाणाम् अपि पुण्यम् अस्ति ये चापि बाह्याः पुरुषाः फलेभ्यो भाग्यापराधेन पराङ्(मुखार्थाः च्मुखत्वात् ) // BC_7.28

दुःखे ऽभिसंधिस् त्व् अथ पुण्यहेतुः सुखे ऽपि कार्यो ननु सो ऽभिसंधिः अथ प्रमाणं न सुखे ऽभिसंधिर् दुःखे प्रमाणं ननु नाभिसंधिः // BC_7.29

तथैव ये कर्मविशुद्धिहेतोः स्पृशन्त्य् अपस् तीर्थम् इति प्रवृत्ताः तत्रापि तोषो हृदि केवलो ऽयं न पावयिस्.यन्ति हि पापम् आपः // BC_7.30

स्पृष्टं हि यद् यद् गुणवद्भिर् अम्भस् तत् तत् पृथिव्यां यदि तीर्थम् इष्टम् तस्माद् गुणान् एव परैमि तीर्थम् आपस् तु निःसंशयम् आप एव // BC_7.31

इति स्म तत् तद् बहुयुक्तियुक्तं जगाद चास्तं च ययौ विवस्वान् ततो हविर्धूमविवर्णवृक्षं तपःप्रशान्तं स वनं विवेश // BC_7.32

अभ्युद्धृतप्रज्वलिताग्निहोत्रं कृताभिषेकर्1षिजनावकीर्णम् जाप्यस्वनाकूजितदेवकोष्ठं धर्मस्य कर्मान्तम् इव प्रवृत्तम् // BC_7.33

काश्चिन् निशास् तत्र निशाकराभः परीक्षमाणश् च तपांस्य् उवास सर्वं परिक्षेप्य तपश् च मत्वा तस्मात् तपःक्षेत्रतलाज् जगाम // BC_7.34

अन्वव्रजन्न् आश्रमिणस् ततस् तं तद्रूपमाहात्म्यगतैर् मनोभिः देशाद् अनार्यैर् अभिभूयमानान् महर्2षयो धर्मम् इवापयान्तम् // BC_7.35

ततो जटावल्कलचीरखेलांस् तपोधनांश् चैव स तान् ददर्श तपांसि चैषाम् (अनुरुध्यमानस् चनुबुध्यमानस् तस्थौ शिवे श्रीमति (वृक्षमूले च्मार्गवृक्षे ) // BC_7.36

अथोपसृत्याश्रमवासिनस् तं मनुष्यवर्यं परिवार्य तस्थुः वृद्धश् च तेषां बहुमानपूर्वं कलेन साम्ना गिरम् इत्य् उवाच // BC_7.37

त्वय्य् आगते पूर्ण इवाश्रमो ऽभूत् संपद्यते शून्य इव प्रयाते तस्माद् इमं नार्हसि तात हातुं जिजीविषोर् देहम् इवेष्टम् आयुः // BC_7.38

ब्रह्मर्1षिराजर्1षिसुरर्1षिजुष्टः पुण्यः समीपे हिमवान् हि शैलः तपांसि तान्य् एव तपोधनानां यत्संनिकर्षाद् बहुलीभवन्ति // BC_7.39

तीर्थानि पुण्यान्य् अभितस् तथैव सोपानभूतानि नभस्तलस्य जुष्टानि धर्मात्मभिर् आत्मवद्भिर् देवर्1षिभिश् चैव महर्2षिभिश् च // BC_7.40

इतश् च भूयः क्षमम् उत्तरैव दिक् सेवितुं धर्मविशेषहेतोः न (तु छि )क्षमं दक्षिणतो बुधेन पदं भवेद् एकम् अपि प्रयातुम् // BC_7.41

तपोवने ऽस्मिन्न् अथ निष्क्रियो वा संकीर्ण(धर्मापतितो च्धर्मा पतितो )अशुचिर् वा दृष्टस् त्वया येन न ते विवत्सा तद् ब्रूहि यावद् रुचितो ऽस्तु वासः // BC_7.42

इमे हि वाञ्छन्ति तपःसहायं तपोनिधानप्रतिमं भवन्तम् वासस् त्वया हीन्द्रसमेन सार्धं बृहस्पतेर् अभ्युदयावहः स्यात् // BC_7.43

इत्य् एवम् उक्ते स तपस्विमध्ये तपस्विमुख्येन मनीषिमुख्यः भवप्रणाशाय कृतप्रतिज्ञः स्वं भावम् अन्तर्गतम् आचचक्षे // BC_7.44

ऋज्वात्मनां धर्मभृतां मुनीनाम् इष्टातिथित्वात् स्वजनोपमानाम् एवंविधैर् मां प्रति भावजातैः प्रीतिः (परा मे च्परात्मा )जनितश् च (मानः च्मार्गः ) // BC_7.45

स्निग्धाभिर् आभिर् हृदयंगमाभिः समासतः स्नात इवास्मि वाग्भिः रतिश् च मे धर्मनवग्रहस्य विस्पन्दिता संप्रति भूय एव // BC_7.46