बुद्धचरित

एवं प्रवृत्तान् भवतः शरण्यान् अतीव संदर्शितपक्षपातान् यास्यामि हित्वेति ममापि दुःखं यथैव बन्धूंस् त्यजतस् तथैव // BC_7.47

स्वर्गाय युष्माकम् अयं तु धर्मो ममाभिलाषस् त्व् अपुनर्भवाय अस्मिन् वने येन न मे विवत्सा भिन्नः प्रवृत्त्या हि निवृत्तिधर्मः // BC_7.48

तन् नारतिर् मे न परापचारो वनाद् इतो येन परिव्रजामि धर्मे स्थिताः पूर्वयुगानुरूपे सर्वे भवन्तो हि महर्2षिकल्पाः // BC_7.49

ततो वचः सूनृतम् अर्थवच् च सुश्लक्ष्णम् ओजस्वि च गर्वितं च श्रुत्वा कुमारस्य तपस्विनस् ते विशेषयुक्तं बहुमानम् ईयुः // BC_7.50

कश्चिद् द्विजस् तत्र तु भस्मशायी प्रांशुः शिखी दारवचीरवासाः आपिङ्गलाक्षस् तनुदीर्घघोणः (कुण्डैकच्कुण्डोद)हस्तो गिरम् इत्य् उवाच // BC_7.51

धीमन्न् उदारः खलु निश्चयस् ते यस् त्वं युवा जन्मनि दृष्टदोषः स्वर्गापवर्गौ हि विचार्य सम्यग् यस्यापवर्गे मतिर् अस्ति सो ऽस्ति // BC_7.52

यज्ञैस् तपोभिर् नियमैश् च तैस् तैः स्वर्गं यियासन्ति हि रागवन्तः रागेण सार्धं रिपुणेव युद्ध्वा मोक्षं परीप्सन्ति तु सत्त्ववन्तः // BC_7.53

तद्बुद्धिर् एषा यदि निश्चिता ते तूर्णं भवान् गच्छतु विन्ध्याकोष्ठम् असौ मुनिस् तत्र वसत्य् अराडो यो नैष्ठिके श्रेयसि लब्धचक्षुः // BC_7.54

तस्माद् भवाञ् छ्रोष्यति तत्त्वमार्गं सत्यां रुचौ संप्रतिपत्स्यते च यथा तु पश्यामि मतिस् (तथैषा च्तवैषा तस्यापि यास्यत्य् अवधूय बुद्धिम् // BC_7.55

(स्पष्टोच्चच्पुष्टाश्व)घोणं विपुलायताक्षं ताम्राधरौष्ठं सिततीक्ष्णदंष्ट्रम् इदं हि वक्त्रं तनुरक्तजिह्वं ज्ञेयार्णवं पास्यति कृत्स्नम् एव // BC_7.56

गम्भीरता या भवतस् त्व् अगाधा या दीप्तता यानि च लक्षणानि आचार्यकं प्राप्स्यसि तत् प्र्ठिव्यां यन् नर्7षिभिः पूर्वयुगे ऽप्य् अवाप्तम् // BC_7.57

परमम् इति ततो नृपात्मजस् तम् ऋषिजनं प्रतिनन्द्य निर्ययौ विधिवद् अनुविधाय ते ऽपि तं प्रविविशुर् आश्रमिणस् तपोवनम् // BC_7.58

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये तपो-वन-प्रवेशो नाम सप्तमः सर्गः -- 7 --]]

ततस् तुरंगावचरः स दुर्मनास् तथा वनं भर्तरि निर्ममे गते चकार यत्नं पथि शोक(निग्रहे च्विग्रहे तथापि चैवाश्रु न तस्य (चिक्षिये च्चिक्षिपे ) // BC_8.1

यम् एकरात्रेण तु भर्तुर् आज्ञया जगाम मार्गं सह तेन वाजिना इयाय भर्तुर् विरहं विचिन्तयंस् तम् एव पन्थानम् अहोभिर् अष्टभिः // BC_8.2

हयश् च (सौजा विचचार च्सौजस्वि चचार )कन्थकस् तताम भावेन बभूव निर्मदः अलंकृतश् चापि तथैव भूषणैर् अभूद् गतश्रीर् इव तेन वर्जितः // BC_8.3

निवृत्य चैवाभिमुखस् तपोवनं भृशं जिहेषे करुणं मुहुर् मुहुः क्षुधान्वितो ऽप्य् अध्वनि शष्पम् अम्बु वा यथा पुरा नाभिननन्द नाददे // BC_8.4

ततो विहीनं कपिलाह्वयं पुरं महात्मना तेन जगद्धितात्मना क्रमेण तौ शून्यम् इवोपजग्मतुर् दिवाकरेणेव विनाकृतं नभः // BC_8.5

सपुण्डरीकैर् अपि शोभितं जलैर् अलंकृतं पुष्पधरैर् नगैर् अपि तद् एव तस्योपवनं वनोपमं गतप्रहर्षैर् न रराज नागरैः // BC_8.6

ततो भ्रमद्भिर् दिशि दीनमानसैर् अनुज्ज्वलैर् (बाष्पच्वाष्प)हतेक्षणैर् नरैः निवार्यमाणाव् इव ताव् उभौ पुरं (शनैर् अपस्नातम् च्शनै रजःस्नातम् )इवाभिजग्मतुः // BC_8.7

(निशाम्य च्निशम्य )च स्रस्तशरीरगामिनौ विनागतौ शाक्यकुलर्1षभेण तौ मुमोच (बाष्पं च्वाष्पं )पथि नागरो जनः पुरा रथे दाशरथेर् इवागते // BC_8.8

अथ ब्रुवन्तः समुपेतमन्यवो जनाः पथि च्छन्दकम् आगताश्रवः क्व राजपुत्रः (पुरच्कुल)राष्ट्र(नन्दनो च्वर्धनो ) हृतस् त्वयासाव् इति पृष्ठतो ऽन्वयुः // BC_8.9

ततः स तान् भक्तिमतो ऽब्रवीज् जनान् नरेन्द्रपुत्रं न परित्यजाम्य् अहम् रुदन्न् अहं तेन तु निर्जने वने गृहस्थवेशश् च विसर्जिताव् इति // BC_8.10

इदं वचस् तस्य निशम्य ते जनाः सुदुष्करं खल्व् इति निश्चयं ययुः पतद् (धि जह्रुः च्विजह्रुः )सलिलं न नेत्रजं मनो निनिन्दुश् च (फलोत्थम् च्फलार्थम् )आत्मनः // BC_8.11

अथोचुर् अद्यैव विशाम तद् वनं गतः स यत्र द्विपराजविक्रमः जिजीविषा नास्ति हि तेन नो विना यथेन्द्रियाणां विगमे शरीरिणाम् // BC_8.12

इदं पुरं तेन विवर्जितं वनं वनं च तत् तेन समन्वितं पुरम् न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम् // BC_8.13

पुनः कुमारो विनिवृत्त इत्य् अथो गवाक्षमालाः प्रतिपेदिरे ऽङ्गनाः विविक्तपृष्ठं च (निशाम्य च्निशम्य )वाजिनं पुनर् गवाक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः // BC_8.14

प्रविष्टदीक्षस् तु सुतोपलब्धये व्रतेन शोकेन च खिन्नमानसः जजाप देवायतने नराधिपश् चकार तास् ताश् च (यथाशयाः च्यथाश्रयाः )क्रियाः // BC_8.15

ततः स (बाष्पच्वाष्प)प्रतिपूर्णलोचनस् तुरंगम् आदाय तुरं(गमानुगः च्गमानसः ) विवेश शोकाभिहतो नृ(पक्षयं च्पालयं (युधापिनीते च्क्षयं विनीते )रिपुणेव भर्तरि // BC_8.16

विगाहमानश् च नरेन्द्रमन्दिरं विलोकयन्न् अश्रुवहेन चक्षुषा स्वरेण पुष्टेन रुराव कन्थको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन्न् इव // BC_8.17

ततः खगाश् च क्षयमध्यगोचराः समीपबद्धास् तुरगाश् च सत्कृताः हयस्य तस्य प्रतिसस्वनुः स्वनं नरेन्द्रसूनोर् उपयान(शङ्किनः च्शङ्किताः ) // BC_8.18

जनाश् च हर्षातिशयेन वञ्चिता जनाधिपान्तःपुरसंनिकर्षगाः यथा हयः कन्थक एष हेषते ध्रुवं कुमारो विशतीति मेनिरे // BC_8.19

अतिप्रहर्षाद् अथ शोकमूर्छिताः कुमारसंदर्शनलोललोचनाः गृहाद् विनिश्चक्रमुर् आशया स्त्रियः शरत्पयोदाद् इव विद्युतश् चलाः // BC_8.20

विलम्ब(केश्यो च्वेश्यो )मलिनांशुकाम्बरा निरञ्जनैर् (बाष्पच्वाष्प)हतेक्षणैर् मुखैः (स्त्रियो न रेजुर् मृजया च्कृष्णा विवर्णाअञ्जनया )विनाकृता दिवीव तारा रजनीक्षयारुणाः // BC_8.21

अरक्तताम्रैश् चरणैर् अनूपुरैर् अकुण्डलैर् आर्जव(कन्धरैर् च्कर्णिकैर् )मुखैः स्वभावपीनैर् जघनैर् अमेखलैर् अहारयोक्त्रैर् मुषितैर् इव स्तनैः // BC_8.22

(निरीक्ष्य ता बाष्पच्निरीक्षिता वाष्प)परीत(लोचना च्लोचनं निराश्रयं छन्दकम् अश्वम् एव च (विषण्णच्विवर्ण)वक्त्रा रुरुदुर् वराङ्गना वनान्तरे गाव इवर्7षभोज्झिताः // BC_8.23

ततः स(बाष्पा च्वाष्पा )महिषी महीपतेः प्रनष्टवत्सा महिषीव वत्सला प्रगृह्य बाहू निपपात गौतमी विलोलपर्णा कदलीव काञ्चनी // BC_8.24

हतत्विषो ऽन्या (शिथिलांसच्शिथिलात्म)बाहवः स्त्रियो विषादेन विचेतना इव न चुक्रुशुर् नाश्रु जहुर् न शश्वसुर् न (चेलुर् आसुर् लिखिता च्चेतना उल्लिखिता )इव स्थिताः // BC_8.25

अधीरम् अन्याः पतिशोकमूर्छिता विलोचनप्रस्रवणैर् मुखैः स्त्रियः सिषिञ्चिरे प्रोषितचन्दनान् स्तनान् धराधरः प्रस्रवणैर् इवोपलान् // BC_8.26

मुखैश् च तासां नयनाम्बु(ताडितै च्ताडितैः रराज तद् राजनिवेशनं तदा नवाम्बुकाले ऽम्बुदवृष्टिताडितैः स्रवज्जलैस् तामरसैर् यथा सरः // BC_8.27

सुवृत्तपीनाङ्गुलिभिर् निरन्तरैर् अभूषणैर् गूढसिरैर् वराङ्गनाः उरांसि जघ्नुः कमलोपमैः करैः स्वपल्लवैर् वातचला लता इव // BC_8.28

करप्रहारप्रचलैश् च ता (बभुस् च्बभुर् (तथापि च्यथापि )नार्यः सहितोन्नतैः स्तनैः वनानिलाघूर्णितपद्मकम्पितै रथाङ्गनाम्नां मिथुनैर् इवापगाः // BC_8.29

यथा च वक्षांसि करैर् अपीडयंस् तथैव वक्षोभिर् अपीडयन् करान् अकारयंस् तत्र परस्परं व्यथाः कराग्रवक्षांस्य् अबला दयालसाः // BC_8.30

ततस् तु रोषप्रविरक्तलोचना विषाद(संबन्धिच्संबन्ध)कषायगद्गदम् उवाच (निश्वासच्निःश्वास)चलत्पयोधरा विगाढशोकाश्रुधरा यशोधरा // BC_8.31

निशि प्रसुप्ताम् अवशां विहाय मां गतः क्व स च्छन्दक मन्मनोरथः उपागते च त्वयि कन्थके च मे समं गतेषु त्रिषु कम्पते मनः // BC_8.32

अनार्यम् अस्निद्घम् अमित्रकर्म मे नृशंस कृत्वा किम् इहाद्य रोदिषि नियच्छ (बाष्पं च्वाष्पं )भव तुष्टमानसो न संवदत्य् अश्रु च तच् च कर्म ते // BC_8.33

प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथार्थकारिणा गतो ऽर्यपुत्रो ह्य् अपुनर्निवृत्तये रमस्व दिष्ट्या सफलः श्रमस् तव // BC_8.34

वरं मनुष्यस्य विचक्षणो रिपुर् न मित्रम् अप्राज्ञम् अयोगपेशलम् सुहृद्ब्रुवेण ह्य् अविपश्चिता त्वया कृतः कुलस्यास्य महान् उपप्लवः // BC_8.35

इमा हि शोच्या व्यवमुक्तभूषणाः प्रसक्त(बाष्पाविलच्वाष्पाविल)रक्तलोचनाः स्थिते ऽपि पत्यौ हिमवन्महीसमे प्रनष्टशोभा विधवा इव स्त्रियः // BC_8.36

इमाश् च विक्षिप्तविटङ्कबाहवः प्रसक्तपारावतदीर्घनिस्वनाः विनाकृतास् तेन (सहावरोधनैर् च्सहैव रोधनैर् भृशं रुदन्तीव विमानपङ्क्तयः // BC_8.37

अनर्थकामो ऽस्य जनस्य सर्वथा तुरंगमो ऽपि ध्रुवम् एष कन्थकः जहार सर्वस्वम् इतस् तथा हि मे जने प्रसुप्ते निशि रत्नचौरवत् // BC_8.38

यदा समर्थः खलु सोढुम् आगतान् इषुप्रहारान् अपि किं पुनः कशाः गतः कशापातभयात् कथं (न्व् च्त्व् )अयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम् // BC_8.39

अनार्यकर्मा भृशम् अद्य हेषते नरेन्द्रधिष्ण्यं प्रतिपूरयन्न् इव यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं तदा हि मूकस् तुरगाधमो ऽभवत् // BC_8.40

यदि ह्य् अहेषिष्यत (बोधयन् च्बोधयञ् )जनं खुरैः क्षितौ वाप्य् अकरिष्यत ध्वनिम् हनुस्वनं वाजनिष्यद् उत्तमं न चाभविष्यन् मम दुःखम् ईदृशम् // BC_8.41

इतीह देव्याः परिदेविताश्रयं निशम्य (बाष्पच्वाष्प)ग्रथिताक्षरं वचः अधोमुखः साश्रुकलः कृताञ्जलिः शनैर् इदं छन्दक उत्तरं जगौ // BC_8.42

विगर्हितुं नार्हसि देवि कन्थकं न चापि रोषं मयि कर्तुम् अर्हसि अनागसौ स्वः समवेहि सर्वशो गतो नृदेवः स हि देवि देववत् // BC_8.43

अहं हि जानन्न् अपि राजशासनं बलात् कृतः कैर् अपि दैवतैर् इव उपानयं तूर्णम् इमं तुरंगमं तथान्वगच्छं विगतश्रमो ऽध्वनि // BC_8.44

व्रजन्न् अयं वाजिवरो ऽपि नास्पृशन् महीं खुराग्रैर् विधृतैर् इवान्तरा तथैव दैवाद् इव संयताननो हनुस्वनं नाकृत नाप्य् अहेषत // BC_8.45

(यतो बहिर् च्यदा वहिर् )गच्छति पार्थिवात्म(जे च्जस् तदाभवद् द्वारम् अपावृतं स्वयम् तमश् च नैशं रविणेव पाटितं ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् // BC_8.46

(यद् अच्यदा)प्रमत्तो ऽपि नरेन्द्रशासनाद् गृहे पुरे चैव सहस्रशो जनः तदा स नाबुध्यत निद्रया हृतस् ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् // BC_8.47

यतश् च वासो वनवाससंमतं (निसृष्टम् च्विसृष्टम् )अस्मै समये दिवौकसा दिवि प्रविद्धं मुकुटं च तद् धृतं ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् // BC_8.48

तद् एवम् आवां नरदेवि दोषतो न तत् प्रयातं (प्रति गन्तुम् च्प्रतिगन्तुम् )अर्हसि न कामकारो मम नास्य वाजिनः कृतानुयात्रः स हि दैवतैर् गतः // BC_8.49

इति प्रयाणं (बहुदेवम् च्बहुधैवम् )अद्भुतं निशम्य तास् तस्य महात्मनः स्त्रियः प्रनष्टशोका इव विस्मयं ययुर् मनोज्वरं प्रव्रजनात् तु लेभिरे // BC_8.50

विषादपारिप्लवलोचना ततः प्रनष्टपोता कुररीव दुःखिता विहाय धैर्यं विरुराव गौतमी तताम चैवाश्रुमुखी जगाद च // BC_8.51

महोर्मिमन्तो मृदवो ऽसिताः शुभाः पृथक्(पृथङ्च्पृथग्)मूलरुहाः समुद्गताः (प्रवेरितास् च्प्रचेरितास् )ते भुवि तस्य मूर्धजा नरेन्द्रमौलीपरिवेष्टनक्षमाः // BC_8.52

प्रलम्बबाहुर् मृगराजविक्रमो महर्2षभाक्षः कनकोज्ज्वलद्युतिः विशालवक्षा घनदुन्दुभिस्वनस् तथाविधो ऽप्य् आश्रमवासम् अर्हति // BC_8.53

अभागिनी नूनम् इयं वसुंधरा तम् आर्यकर्माणम् अनुत्तमं (पतिम् च्प्रति ) गतस् ततो ऽसौ गुणवान् हि तादृशो नृपः प्रजाभाग्यगुणैः प्रसूयते // BC_8.54

सुजातजालावतताङ्गुली मृदू निगूढगुल्फौ (बिसच्विष)पुष्पकोमलौ वनान्तभूमिं कठिनां कथं नु तौ सचक्रमध्यौ चरणौ गमिष्यतः // BC_8.55

विमानपृष्ठे शयनासनोचितं महार्हवस्त्रागुरुचन्दनार्चितम् कथं नु शीतोष्णजलागमेषु तच् छरीरम् ओजस्वि वने भविष्यति // BC_8.56

कुलेन सत्त्वेन बलेन वर्चसा श्रुतेन लक्ष्म्या वयसा च गर्वितः प्रदातुम् (एवाभ्युचितो चेवाभ्युदितो )न याचितुं कथं स भिक्षां परतश् चरिष्यति // BC_8.57

शुचौ शयित्वा शयने हिरण्मये प्रबोध्यमानो निशि तूर्यनिस्वनैः कथं (बत च्वत )स्वप्स्यति सो ऽद्य मे व्रती पटैकदेशान्तरिते महीतले // BC_8.58

इमं (प्रलापं च्विलापं )करुणं निशम्य ता भुजैः परिष्वज्य परस्परं स्त्रियः विलोचनेभ्यः सलिलानि तत्यजुर् मधूनि पुष्पेभ्य इवेरिता लताः // BC_8.59

ततो धरायाम् अपतद् यशोधरा विचक्रवाकेव रथाङ्गसाह्वया शनैश् च तत् तद् विललाप विक्लवा मुहुर् मुहुर् गद्गदरुद्धया गिरा // BC_8.60

स माम् अनाथां सहधर्मचारिणीम् अपास्य धर्मं यदि कर्तुम् इच्छति कुतो ऽस्य धर्मः सहधर्मचारिणीं विना तपो यः परिभोक्तुम् इच्छति // BC_8.61

शृणोति नूनं स न पूर्वपार्थिवान् महासुदर्शप्रभृतीन् पितामहान् वनानि पत्नीसहितान् उपेयुषस् तथा (हि च्स )धर्मं मदृते चिकीर्षति // BC_8.62

मखेषु वा वेदविधानसत्कृतौ न दंपती पश्यति दीक्षिताव् उभौ समं बुभुक्षू परतो ऽपि तत्फलं ततो ऽस्य जातो मयि धर्ममत्सरः // BC_8.63

ध्रुवं स जानन् मम धर्मवल्लभो मनः (प्रियेर्ष्याकलहं च्प्रिये ऽप्य् आकलहं )मुहुर् मिथः सुखं विभीर् माम् अपहाय रोसणां महेन्द्रलोके ऽप्सरसो जिघृक्षति // BC_8.64

इयं तु चिन्ता मम कीदृशं नु ता वपुर्गुणं बिभ्रति तत्र योषितः वने यदर्थं स तपांसि तप्यते श्रियं च हित्वा मम भक्तिम् एव च // BC_8.65

न खल्व् इयं स्वर्गसुखाय मे स्पृहा न तज् जनस्यात्मवतो ऽपि दुर्लभम् स तु प्रियो माम् इह वा परत्र वा कथं न जह्याद् इति मे मनोरथः // BC_8.66

अभागिनी यद्य् अहम् आयतेक्षणं शुचिस्मितं भर्तुर् उदीक्षितुं मुखम् न मन्दभाग्यो ऽर्हति राहुलो ऽप्य् अयं कदाचिद् अङ्के परिवर्तितुं पितुः // BC_8.67

अहो नृशंसं सुकुमारवर्चसः सुदारुणं तस्य मनस्विनो मनः कलप्रलापं द्विषतो ऽपि हर्षणं शिशुं सुतं यस् त्यजतीदृशं (बत च्स्वतः ) // BC_8.68

ममापि कामं हृदयं सुदारुणं शिलामयं वाप्य् (अयसो ऽपि चयसापि )वा कृतम् अनाथवच् छ्रीरहिते सुखोचिते वनं गते भर्तरि यन् न दीर्यते // BC_8.69

इतीह देवी पतिशोकमूर्छिता रुरोद दध्यौ विललाप चासकृत् स्वभावधीरापि हि सा सती शुचा धृतिं न सस्मार चकार नो ह्रियम् // BC_8.70

ततस् तथा शोकविलापविक्लवां यशोधरां प्रेक्ष्य वसुंधरागताम् महारविन्दैर् इव वृष्टिताडितैर् मुखैः स(बाष्पैर् च्वाष्पैर् )वनिता विचुक्रुशुः // BC_8.71

समाप्तजाप्यः कृतहोममङ्गलो नृपस् तु देवायतनाद् विनिर्ययौ जनस्य तेनार्तरवेण चाहतश् चचाल वज्रध्वनिनेव वारणः // BC_8.72

निशाम्य च च्छन्दककन्थकाव् उभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम् पपात शोकाभिहतो महीपतिः शचीपतेर् वृत्त इवोत्सवे ध्वजः // BC_8.73

ततो मुहूर्तं सुतशोकमोहितो जनेन तुल्याभिजनेन धारितः निरीक्ष्य दृष्ट्या जलपूर्णया हयं महीतलस्थो विललाप पार्थिवः // BC_8.74

बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत् त्वया कन्थक विप्रियं कृतम् गुणप्रियो येन वने स मे प्रियः प्रियो ऽपि सन्न् अप्रियवत् (प्रवेरितः च्प्रचेरितः ) // BC_8.75

तद् अद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनर् एनम् आनय ऋते हि तस्मान् मम नास्ति जीवितं विगाढरोगस्य सदौषधाद् इव // BC_8.76

सुवर्णनिष्ठीविनि मृत्युना हृते सुदुष्करं यन् न ममार (संजयः च्सृञ्जयः ) अहं पुनर् धर्मरतौ सुते गते (मुमुक्षुर् चमुमुक्षुर् )आत्मानम् अनात्मवान् इव // BC_8.77

विभोर् दशक्षत्रकृतः प्रजापतेः परापरज्ञस्य विवस्वदात्मनः प्रियेण पुत्रेण सता विनाकृतं कथं न मुह्येद् धि मनो मनोर् अपि // BC_8.78

अजस्य राज्ञस् तनयाय धीमते नराधिपायेन्द्रसखाय मे स्पृहा गते वनं यस् तनये दिवं गतो न मोघ(बाष्पः च्वाष्पः )कृपणं जिजीव ह // BC_8.79

प्रचक्ष्व मे भद्र तदाश्रमाजिरं हृतस् त्वया यत्र स मे जलाञ्जलिः इमे परीप्सन्ति हि (तं च्ते )पिपासवो ममासवः प्रेतगतिं यियासवः // BC_8.80

इति तनयवियोगजात(दुःखः च्दुःखं क्षितिसदृशं सहजं विहाय धैर्यम् दशरथ इव रामशोकवश्यो बहु विललाप नृपो विसंज्ञकल्पः // BC_8.81

श्रुतविनयगुणान्वितस् ततस् तं मतिसचिवः प्रवयाः पुरोहितश् च (समधृतम् चवधृतम् )इदम् ऊचतुर् यथावन् न च परितप्तमुखौ न चाप्य् अशोकौ // BC_8.82

त्यज नरवर शोकम् एहि धैर्यं कुधृतिर् इवार्हसि धीर नाश्रु मोक्तुम् स्रजम् इव मृदिताम् अपास्य लक्ष्मीं भुवि बहवो (छिच्) नृपा वनान्य् अतीयुः // BC_8.83

अपि च नियत एष तस्य भावः स्मर वचनं तद् ऋषेः पुरासितस्य न हि स दिवि न चक्रवर्तिराज्ये क्षणम् अपि वासयितुं सुखेन शक्यः // BC_8.84

यदि तु नृवर कार्य एव यत्नस् त्वरितम् उदाहर यावद् अत्र यावः बहुविधम् इह युद्धम् अस्तु तावत् तव तनयस्य विधेश् च तस्य तस्य // BC_8.85

नरपतिर् अथ तौ शशास तस्माद् द्रुतम् इत एव युवाम् अभिप्रयातम् न हि मम हृदयं प्रयाति शान्तिं वनशकुनेर् इव पुत्रलालसस्य // BC_8.86

परमम् इति नरेन्द्रशासनात् तौ ययतुर् अमात्यपुरोहितौ वनं तत् कृतम् इति सवधूजनः सदारो नृपतिर् अपि प्रचकार शेषकार्यम् // BC_8.87

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽन्तः-पुर-विलापो नामा7ष्टमः सर्गः -- 8 --]]

ततस् तदा मन्त्रिपुरोहितौ तौ (बाष्पप्रतोदाभिहितौ च्वाष्पप्रतोदाभिहतौ )नृपेण विद्धौ सदश्वाव् इव सर्वयत्नात् सौहार्दशीघ्रं ययतुर् वनं तत् // BC_9.1

तम् आश्रमम् जातपरिश्रमौ ताव् उपेत्य काले सदृशानुयात्रौ राजर्1द्धिम् उत्सृज्य विनीतचेष्टाव् उपेयतुर् भार्गवधिष्ण्यम् एव // BC_9.2

तौ न्यायतस् तं प्रतिपूज्य विप्रं तेनार्चितौ ताव् अपि चानुरूपम् कृतासनौ भार्गवम् आसनस्थं छित्त्वा कथाम् ऊचतुर् आत्मकृत्यम् // BC_9.3

शुद्धौजसः शुद्धविशालकीर्तेर् इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः इमं जनं वेत्तु भवान् (अधीतं चधीरं श्रुतग्रहे मन्त्रपरिग्रहे च // BC_9.4

तस्येन्द्रकल्पस्य जयन्तकल्पः पुत्रो जरामृत्युभयं तितीर्षुः इहाभ्युपेतः किल तस्य हेतोर् आवाम् उपेतौ भगवान् अवैतु // BC_9.5

तौ सो ऽब्रवीद् अस्ति स दीर्घबाहुः प्राप्तः कुमारो न तु नावबुद्धः धर्मो ऽयम् आवर्तक इत्य् अवेत्य यातस् त्व् अराडाभिमुखो मुमुक्षुः // BC_9.6

तस्मात् ततस् ताव् उपलभ्य तत्त्वं तं विप्रम् (आमन्त्र्य चामन्त्त्य )तदैव सद्यः खिन्नाव् अखिन्नाव् इव राज(भक्त्या च्पुत्रः प्रसस्रतुस् तेन यतः स यातः // BC_9.7

यान्तौ ततस् तौ (मृजया च्सृजया )विहीनम् अपश्यतां तं (वपुषोज्ज्वलन्तम् च्वपुषा ज्वलन्तम् ) (उपोपविष्टं च्नृपोपविष्टं )पथि वृक्षमूले सूर्यं घनाभोगम् इव प्रविष्टम् // BC_9.8

यानं विहायोपययौ ततस् तं पुरोहितो मन्त्रधरेण सार्धम् यथा वनस्थं सहवामदेवो रामं दिदृक्षुर् मुनिर् और्वशेयः // BC_9.9

ताव् अर्चयाम् आसतुर् अर्हतस् तं दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रम् प्रत्यर्चयाम् आस स चार्हतस् तौ दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रः // BC_9.10

कृताभ्यनुज्ञाव् अभितस् ततस् तौ (निषेदतुः च्निषीदतुः )शाक्यकुलध्वजस्य विरेजतुस् तस्य च संनिकर्षे पुनर्वसू योगगताव् इवेन्दोः // BC_9.11

तं वृक्षमूलस्थम् अभिज्वलन्तं पुरोहितो राजसुतं बभाषे यथोपविष्टं दिवि पारिजाते बृहस्पतिः शक्रसुतं जयन्तम् // BC_9.12

त्वच्छोकशल्ये हृदयावगाढे मोहं गतो भूमितले मुहूर्तम् कुमार राजा नयनाम्बुवर्षो यत् त्वाम् अवोचत् तद् इदं निबोध // BC_9.13

जानामि धर्मं प्रति निश्चयं ते परैमि ते (भाविनम् चच्याविनम् )एतम् अर्थम् अहं त्व् अकाले वनसंश्रयात् ते शोकाग्निनाग्निप्रतिमेन दह्ये // BC_9.14

तद् एहि धर्मप्रिय मत्प्रियार्थं धर्मार्थम् एव त्यज बुद्धिम् एताम् अयं हि मा शोकरयः प्रवृद्धो नदीरयः कूलम् इवाभिहन्ति // BC_9.15

मेघाम्बुकक्षाद्रिषु या हि वृत्तिः समीरणार्काग्निमहाशनीनाम् तां वृत्तिम् अस्मासु करोति शोको विकर्षणोच्छोषणदाहभेदैः // BC_9.16

तद् भुङ्क्ष्व तावद् वसुधाधिपत्यं काले वनं यास्यसि शास्त्रदृष्टे अनिष्टबन्धौ कुरु (मय्य् अपेक्षां च्माप्य् उपेक्षां सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः // BC_9.17

न चैष धर्मो वनए एव सिद्धः पुरे ऽपि सिद्धिर् नियता यतीनाम् बुद्धिश् च यत्नश् च निमित्तम् अत्र वनं च लिङ्गं च हि भीरुचिह्नम् // BC_9.18

मौलीधरैर् अंसविषक्तहारैः केयूरविष्टब्ध(भुजैर् च्स्रजैर् )नरेन्द्रैः लक्ष्म्यङ्कमध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृहस्थैर् अपि मोक्षधर्मः // BC_9.19

ध्रुवानुजौ यौ बलिवज्रबाहू वैभ्राजम् आषाढम् अथान्तिदेवम् videharājaṃ janakaṃ tathaiva (xx drumaṃ cpākadrumaṃ )senajitaś ca rājñaḥ // BC_9.20

एतान् गृहस्थान् नृपतीन् अवेहि नैःश्रेयसे धर्मविधौ विनीतान् (उभौ चुभे )अपि तस्माद् युगपद् भजस्व (वित्ताधिपत्यं च्चित्ताधिपत्यं )च नृपश्रियं च // BC_9.21

इच्छामि हि त्वाम् उपगुह्य गाढं कृताभिषेकं सलिलार्द्रम् एव (धृतातपत्त्रं च्धृतातपत्रं. )समुदीक्षमाणस् तेनैव हर्षेण वनं प्रवेष्टुम् // BC_9.22

इत्य् अब्रवीद् भूमिपतिर् भवन्तं वाक्येन (बाष्पच्वाष्प)ग्रथिताक्षरेण श्रुत्वा भवान् अर्हति तत्प्रियार्थं स्नेहेन तत्स्नेहम् अनुप्रयातुम् // BC_9.23

शोकाम्भसि त्वत्प्रभवे ह्य् अगाधे दुःखार्णवे मज्जति शाक्यराजः तस्मात् तम् उत्तारय नाथहीनं निराश्रयं मग्नम् इवार्णवे (नौः च्गाम् ) // BC_9.24

भीष्मेण गङ्गोदरसंभवेन रामेण रामेण च भार्गवेण श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रियार्थं पितुस् त्वम् अप्य् अर्हसि कर्तुम् इष्टम् // BC_9.25

संवर्धयित्रीं (समवेहि च्च समेहि )देवीम् अगस्त्यजुष्टां दिशम् अप्रयाताम् प्रनष्टवत्साम् इव वत्सलां गाम् अजस्रम् आर्तां करुणं रुदन्तीम् // BC_9.26

हंसेन हंसीम् इव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेनेव वने करेणुम् (आर्तां चार्त्तां )सनाथाम् अपि नाथहीनां त्रातुं वधूम् अर्हसि दर्शनेन // BC_9.27

एकं सुतं बालम् अनर्हदुःखं (संतापम् अन्तर्गतम् उद्वहन्तम् च्संतापसंतप्त) तं राहुलं मोक्षय बन्धुशोकाद् राहूपसर्गाद् इव पूर्णचन्द्रम् // BC_9.28

शोकाग्निना त्वद्विरहेन्धनेन निःश्वासधूमेन तमःशिखेन त्वद्(दर्शनाम्ब्व् इच्छति दह्यमानम् च्दर्शनायर्7छति दह्यमानः (अन्तःच्सो ऽन्तः)पुरं चैव पुरं च कृत्स्नम् // BC_9.29

स बोधिसत्त्वः परिपूर्णसत्त्वः श्रुत्वा वचस् तस्य पुरोहितस्य ध्यात्वा मुहूर्तं गुणवद् गुणज्ञः प्रत्युत्तरं प्रश्रितम् इत्य् उवाच // BC_9.30

अवैमि भावं (तनये पितॄणां च्तनयप्रसक्तं विशेषतो यो मयि भूमिपस्य जानन्न् अपि व्याधिजराविपद्भ्यो भीतस् त्व् अगत्या स्वजनं त्यजामि // BC_9.31

द्रष्टुं प्रियं कः स्वजनं हि नेच्छेन् (नान्ते च्नासौ )यदि स्यात् प्रियविप्रयोगः यदा तु भूत्वापि (चिरं च्भवेद् )वियोगस् ततो गुरुं स्निग्धम् अपि त्यजामि // BC_9.32

मद्धेतुकं यत् तु नराधिपस्य शोकं भवान् (आह न तत् चर्हति न )प्रियं मे यत् स्वप्नभूतेषु समागमेषु संतप्यते भाविनि (विप्रयोगे च्विप्रयोगैः ) // BC_9.33

एवं च ते निश्चयम् एतु बुद्धिर् दृष्ट्वा विचित्रं (जगतः प्रचारम् च्विविधप्रचारम् ) संतापहेतुर् न सुतो न बन्धुर् अज्ञाननैमित्तिक एष तापः // BC_9.34

(यथाध्वच्यदाध्व)गानाम् (इह चिव )संगतानां काले वियोगो नियतः प्रजानाम् प्राज्ञो जनः को नु भजेत शोकं बन्धु(प्रतिज्ञातजनैर् विहीनः च्प्रियः सन्न् अपि बन्धुहीनः ) // BC_9.35

इहैति हित्वा स्वजनं परत्र प्रलभ्य चेहापि पुनः प्रयाति गत्वापि तत्राप्य् अपरत्र गच्छत्य् एवं (जने त्यागिनि च्जनो योगिनि )को ऽनुरोधः // BC_9.36

yadā ca garbhāt prabhṛti (pravṛttaḥ cprajānāṃ (sarvāsv avasthāsu vadhāya cxx nubadhāya )mṛtyuḥ कस्माद् अकाले वनसंश्रयं मे पुत्रप्रियस् (तत्रभवान् च्तत्र भवान् )अवोचत् // BC_9.37

भवत्य् अकालो विषयाभिपत्तौ कालस् (तथैवार्थविधौ च्तथैवाभिविधौ )प्रदिष्टः कालो जगत् कर्षति सर्वकालान् (निर्वाहके चर्चार्हके )श्रेयसि (नास्ति कालः च्सर्वकालः ) // BC_9.38

राज्यं मुमुक्षुर् मयि यच् च राजा तद् अप्य् उदारं सदृशं पितुश् च प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभाद् अपथ्यान्नम् इवातुरस्य // BC_9.39

कथं नु मोहायतनं नृपत्वं क्षमं प्रपत्तुं विदुषा नरेण सोद्वेगता यत्र मदः श्रमश् च (परापचारेण च्परोपचारेण )च धर्मपीडा // BC_9.40

जाम्बूनदं हर्म्यम् इव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तम् इवोत्तमान्नम् grāhākulaṃ (cāmbv iva sāravindaṃ cca sthitaṃ xx ((crājyaṃ hi ramyaṃ vyasanāśrayaṃ ca c)) // BC_9.41

((चित्थं च राज्यं न सुखं न धर्मः च्) ((च्पूर्वे यथा जातघृणा नरेन्द्राः ((च्वयःप्रकर्षे ऽपरिहार्यदुःखे च्) ((च्राज्यानि मुक्त्वा वनम् एव जग्मुः च्)) // BC_9.42

((च्वरं हि भुक्तानि तृणान्य् अरण्ये च्) ((च्तोषं परं रत्नम् इवोपगुह्य च्)) ((च्सहोषितं श्रीसुलभैर् न चैव च्) ((च्दोषैर् अदृश्यैर् इव कृष्णसर्पैः च्)) // BC_9.43

((च्श्लाघ्यं हि राज्यानि विहाय राज्ञां च्) ((च्धर्माभिलाषेण वनं प्रवेष्टुम् च्)) ((च्भग्नप्रतिज्ञस्य न तूपपन्नं च्) ((च्वनं परित्यज्य गृहं प्रवेष्टुम् च्)) // BC_9.44

((च्जातः कुले को हि नरः ससत्त्वो च्) ((च्धर्माभिलाषेण वनं प्रविष्टः च्)) ((च्काषायम् उत्सृज्य विमुक्तलज्जः च्) ((च्पुरंदरस्यापि पुरं श्रयेत च्)) // BC_9.45

((च्लोभाद् धि मोहाद् अथवा भयेन च्) ((च्यो वान्तम् अन्नं पुनर् आददीत च्)) ((च्लोभात् स मोहाद् अथवा भयेन च्) ((च्संत्यज्य कामान् पुनर् आददीत च्)) // BC_9.46

((च्यश् च प्रदीप्ताच् छरणात् कथंचिन् च्) ((च्निष्क्रम्य भूयः प्रविशेत् तद् एव च्)) ((च्गार्हस्थ्यम् उत्सृज्य स दृष्टदोषो च्) ((च्मोहेन भूयो ऽभिलषेद् ग्रहीतुम् च्)) // BC_9.47

((च्या च श्रुतिर् मोक्षम् अवाप्तवन्तो च्) ((च्नृपा गृहस्था इति नैतद् अस्ति च्)) ((च्शमप्रधानः क्व च मोक्षधर्मो च्) ((च्दण्डप्रधानः क्व च राजधर्मः च्)) // BC_9.48

((च्शमे रतिश् चेच् छिथिलं च राज्यं च्) ((च्राज्ये मतिश् चेच् छमविप्लवश् च च्)) ((च्शमश् च तैक्ष्ण्यं च हि नोपपन्नं च्) ((च्शीतोष्णयोर् ऐक्यम् इवोदकाग्न्योः च्)) // BC_9.49

((च्तन् निश्चयाद् वा वसुधाधिपास् ते च्) ((च्राज्यानि मुक्त्वा शमम् आप्तवन्तः च्)) ((च्राज्याङ्गिता वा निभृतेन्द्रियत्वाद् च्) ((चनैष्ठिके मोक्षकृताभिमानाः च्)) // BC_9.50

((च्तेषां च राज्ये ऽस्तु शमो यथावत् च्) ((च्प्राप्तो वनं नाहम् अनिश्चयेन च्)) ((च्छित्त्वा हि पाशं गृहबन्धुसंज्ञं च्) ((च्मुक्तः पुनर् न प्रविविक्षुर् अस्मि च्)) // BC_9.51

इत्य् आत्मविज्ञानगुणानुरूपं मुक्तस्पृहं हेतुमद् ऊर्जितं च श्रुत्वा नरेन्द्रात्मजम् उक्तवन्तं प्रत्युत्तरं मन्त्रधरो ऽप्य् उवाच // BC_9.52

यो निश्चयो (धर्मविधौ च्मन्त्रवरस् )तवायम् नायं न युक्तो न तु कालयुक्तः शोकाय (दत्त्वा छित्वा )पितरं वयःस्थं स्याद् धर्मकामस्य हि ते न धर्मः // BC_9.53

नूनं च बुद्धिस् तव नातिसूक्ष्मा धर्मार्थकामेष्व् अविचक्षणा वा हेतोर् अदृष्टस्य फलस्य यस् त्वं प्रत्यक्षम् अर्थं परिभूय यासि // BC_9.54

पुनर्भवो ऽस्तीति च केचिद् आहुर् नास्तीति केचिन् नियतप्रतिज्ञाः एवं यदा संशयितो ऽयम् अर्थस् तस्मात् क्षमं भोक्तुम् उपस्थिता श्रीः // BC_9.55

भूयः प्रवृत्तिर् यदि काचिद् अस्ति रंस्यामहे तत्र यथोपपत्तौ अथ प्रवृत्तिः परतो न काचित् सिद्धो ऽप्रयत्नाज् जगतो ऽस्य मोक्षः // BC_9.56

अस्तीति केचित् परलोकम् आहुर् मोक्षस्य योगं न तु वर्णयन्ति अग्नेर् यथा ह्य् (औष्ण्यम् चुष्णम् )अपां द्रवत्वं तद्वत् प्रवृत्तौ प्रकृतिं वदन्ति // BC_9.57

केचित् स्वभावाद् इति वर्णयन्ति शुभाशुभं चैव भवाभवौ च स्वाभाविकं सर्वम् इदं च यस्माद् अतो ऽपि मोघो भवति प्रयत्नः // BC_9.58

यद् इन्द्रियाणां नियतः प्रचारः प्रियाप्रियत्वं विषयेषु चैव संयुज्यते यज् (जरयार्तिभिश् च्जरयार्त्तिभिश् )च कस् तत्र यत्नो ननु स स्वभावः // BC_9.59

अद्भिर् हुताशः शमम् अभ्युपैति तेजांसि चापो गमयन्ति शोषम् भिन्नानि भूतानि शरीरसंस्थान्य् ऐक्यं च (गत्वा च्दत्त्वा )जगद् उद्वहन्ति // BC_9.60

यत् पाणिपादोदरपृष्ठ(मूर्ध्नां च्मूर्ध्ना निर्वर्तते गर्भगतस्य भावः यद् आत्मनस् तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत् कथयन्ति तज्ज्ञाः // BC_9.61

कः कण्टकस्य प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्रभावं मृगपक्षिणां वा स्वभावतः सर्वम् इदं प्रवृत्तं न कामकारो ऽस्ति कुतः प्रयत्नः // BC_9.62

सर्गं वदन्तीश्वरतस् तथान्ये तत्र प्रयत्ने पुरुषष्य को ऽर्थः य एव हेतुर् जगतः प्रवृत्तौ हेतुर् निवृत्तौ नियतः स एव // BC_9.63

केचिद् वदन्त्य् आत्मनिमित्तम् एव प्रादुर्भवं चैव भवक्षयं च प्रादुर्भवं तु प्रवदन्त्य् अयत्नाद् यत्नेन मोक्षाधिगमं ब्रुवन्ति // BC_9.64

नरः पितॄणाम् अनृणः प्रजाभिर् वेदैर् ऋषीणां क्रतुभिः सुराणाम् उत्पद्यते सार्धम् ऋणैस् त्रिभिस् तैर् यस्यास्ति मोक्षः किल तस्य मोक्षः // BC_9.65

इत्य् एवम् एतेन विधिक्रमेण मोक्षं सयत्नस्य वदन्ति तज्ज्ञाः प्रयत्नवन्तो ऽपि हि विक्रमेण मुमुक्षवः खेदम् अवाप्नुवन्ति // BC_9.66

तत् सौम्य मोक्षे यदि भक्तिर् अस्ति न्यायेन सेवस्व विधिं यथोक्तम् एवं भविष्यत्य् उपपत्तिर् अस्य संतापनाशश् च नराधिपस्य // BC_9.67

या च प्रवृत्ता (तव दोषच्भवदोष)बुद्धिस् तपोवनेभ्यो भवनं प्रवेष्टुम् तत्रापि चिन्ता तव तात मा भूत् पूर्वे ऽपि जग्मुः स्व(गृहान् च्गृहं )वनेभ्यः // BC_9.68

तपोवनस्थो ऽपि वृतः प्रजाभिर् जगाम राजा पुरम् अम्बरीषः तथा महीं विप्रकृताम् अनार्यैस् तपोवनाद् एत्य ररक्ष रामः // BC_9.69

तथैव शाल्वाधिपतिर् (द्रुमाख्यो च्द्रुमाक्षो वनात् ससूनुर् (नगरं विवेश च्स्वपुरं प्रविश्य ) ब्रह्मर्1षिभूतश् च मुनेर् (वसिष्ठाद् च्वशिष्ठाद् दध्रे श्रियं सांकृतिर् अन्तिदेवः // BC_9.70

एवंविधा धर्मयशःप्रदीप्ता वनानि हित्वा भवनान्य् (अतीयुः चभीयुः ) तस्मान् न दोषो ऽस्ति गृहं (प्रयातुं च्प्रवेष्टुं तपोवनाद् धर्मनिमित्तम् एव // BC_9.71

ततो वचस् तस्य निशम्य मन्त्रिणः प्रियं हितं चैव नृपस्य चक्षुषः अनूनम् अव्यस्तम् असक्तम् अद्रुतं धृतौ स्थितो राजसुतो ऽब्रवीद् वचः // BC_9.72

इहास्ति नास्तीति य एष संशयः परस्य वाक्यैर् न ममात्र निश्चयः अवेत्य तत्त्वं तपसा शमेन (च च्वा स्वयं ग्रहीष्यामि यद् अत्र निश्चितम् // BC_9.73

न मे क्षमं (संशयजं च्सङ्गशतं )हि दर्शनं ग्रहीतुम् अव्यक्त(परस्पराहतम् च्परं पराहतम् ) (बुधः च्बुद्धः )परप्रत्ययतो हि को व्रजेज् जनो ऽन्धकारे ऽन्ध इवान्ध(देशिकः च्देशितः ) // BC_9.74

अदृष्टतत्त्वस्य सतो ऽपि किं तु मे शुभाशुभे संशयिते शुभे मतिः वृथापि खेदो (हि चपि )वरं शुभात्मनः सुखं न तत्त्वे ऽपि विगर्हितात्मनः // BC_9.75

इमं तु दृष्ट्वागमम् अव्यवस्थितं यद् उक्तम् आप्तैस् तद् अवेहि साध्व् इति प्रहीणदोषत्वम् अवेहि चाप्ततां प्रहीणदोषो ह्य् अनृतं न वक्ष्यति // BC_9.76

गृहप्रवेशं प्रति यच् च मे भवान् उवाच रामप्रभृतीन् निदर्शनम् न ते प्रमाणं न हि धर्मनिश्चयेष्व् अलं प्रमाणाय परिक्षतव्रताः // BC_9.77

तद् एवम् अप्य् एव रविर् महीं पतेद् अपि स्थिरत्वं हिमवान् गिरिस् त्यजेत् अदृष्टतत्त्वो विषयोन्मुखेन्द्रियः श्रयेय न त्व् एव गृहान् पृथग्जनः // BC_9.78

अहं विशेयं ज्वलितं हुताशनं न चाकृतार्थः प्रविशेयम् आलयम् इति प्रतिज्ञां स चकार गर्वितो यथेष्टम् उत्थाय च निर्ममो ययौ // BC_9.79

ततः स(बाष्पौ च्वाष्पौ )सचिवद्विजाव् उभौ निशम्य तस्य स्थिरम् एव निश्चयम् विषण्णवक्त्राव् अनुगम्य दुःखितौ शनैर् अगत्या पुरम् एव जग्मतुः // BC_9.80

तत्स्नेहाद् अथ नृपतेश् च भक्तितस् तौ सापेक्षं प्रतिययतुश् च तस्थतुश् च दुर्धर्षं रविम् इव दीप्तम् आत्मभासा तं द्रष्टुं न हि पथि शेकतुर् न मोक्तुम् // BC_9.81

तौ ज्ञातुं परमगतेर् गतिं तु तस्य प्रच्छन्नांश् चरपुरुषाञ् छुचीन् विधाय राजानं प्रियसुतलालसं नु गत्वा द्रक्ष्यावः कथम् इति जग्मतुः कथंचित् // BC_9.82

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये कुमारा1न्वेषणो नाम नवमः सर्गः -- 9 --]]

स राजवत्सः पृथुपीनवक्षास् तौ हव्यमन्त्राधिकृतौ विहाय उत्तीर्य गङ्गां प्रचलत्तरंगां श्रीमद्गृहं राजगृहं जगाम // BC_10.1

शैलैः सुगुप्तं च विभूषितं च धृतं च पूतं च शिवैस् तपोदैः पञ्चाचलाङ्कं नगरं प्रपेदे शान्तः स्वयंभूर् इव नाकपृष्ठम् // BC_10.2

गाम्भीर्यम् ओजश् च निशाम्य तस्य वपुश् च दीप्तं पुरुषान् अतीत्य विसिस्मिये तत्र जनस् तदानीं स्थानुव्रतस्येव वृषध्वजस्य // BC_10.3

तं प्रेक्ष्य यो ऽन्येन ययौ स तस्थौ (यस् तत्र च्यश् चात्र )तस्थौ पथि सो ऽन्वगच्छत् द्रुतं ययौ (यः स जगाम धीरं च्सदयं सधीरं यः कश्चिद् आस्ते स्म स चोत्पपात // BC_10.4

कश्चित् तम् आनर्च जनः कराभ्यां सत्कृत्य कश्चिच् छिरसा ववन्दे स्निग्धेन कश्चिद् वचसाभ्यनन्दन् (नैनं च्नैवं )जगामाप्रतिपूज्य कश्चित् // BC_10.5

तं जिह्रियुः प्रेक्ष्य विचित्रवेषाः प्रकीर्णवाचः पथि मौनम् ईयुः धर्मस्य साक्षाद् इव (संनिकर्षे च्संनिकर्षान् न कश्चिद् अन्यायमतिर् बभूव // BC_10.6

अन्यक्रियाणाम् अपि राजमार्गे स्त्रीणां नृणां वा बहुमानपूर्वम् (तं देवकल्पं च्तद् एव कल्पं )नरदेव(सूनुं च्सूत्रं निरीक्षमाणा न (ततर्प च्तु तस्य )दृष्टिः // BC_10.7

भ्रुवौ ललाटं मुखम् (ईक्षणे चीक्षणं )वा वपुः करौ वा चरणौ गतिं वा यद् एव यस् तस्य ददर्श तत्र तद् एव (तस्याथ बबन्ध च्तस्यानुबबन्ध )चक्षुः // BC_10.8

दृष्ट्वा (च सोर्णच्शुभोर्ण)भ्रुवम् आयताक्षं ज्वलच्छरीरं शुभजालहस्तम् तं भिक्षु(वेषं च्वेशं )क्षितिपालनार्हं संचुक्षुभे राजगृहस्य लक्ष्मीः // BC_10.9

श्रेण्यो ऽथ भर्ता मगधाजिरस्य (बाह्याद् च्वाह्याद् )विमानाद् विपुलं जनौघम् ददर्श पप्रच्छ च तस्य हेतुं ततस् तम् अस्मै पुरुषः शशंस // BC_10.10

ज्ञानं परं वा पृथिवीश्रियं वा विप्रैर् य उक्तो ऽधिगमिष्यतीति स (एष चेव )शाक्याधिपतेस् तनूजो निरीक्ष्यते प्रव्रजितो जनेन // BC_10.11

ततः श्रुतार्थो (मनसागतास्थो च्मनसा गतार्थो राजा बभाषे पुरुषं तम् एव विज्ञायतां क्व प्रतिगच्छतीति तथेत्य् अथैनं पुरुषो ऽन्वगच्छत् // BC_10.12

अलोलचक्षुर् युगमात्रदर्शी निवृत्तवाग् यन्त्रितमन्दगामी चचार भिक्षां स तु भिक्षुवर्यो निधाय गात्राणि चलं च चेतः // BC_10.13

आदाय भैक्षं च यथोपपन्नं ययौ गिरेः प्रस्रवणं विविक्तम् न्यायेन तत्राभ्यवहृत्य चैनन् महीधरं पाण्डवम् आरुरोह // BC_10.14

तस्मिन् नवौ लोध्रवनोपगूढे मयूरनादप्रतिपूर्णकुञ्जे काषायवासाः स बभौ नृसूर्यो यथोदयस्योपरि बालसूर्यः // BC_10.15

(तत्रैनम् च्तत्रैवम् )आलोक्य स राजभृत्यः श्रेण्याय राज्ञे कथयां चकार संश्रुत्य राजा स च बाहुमान्यात् तत्र प्रतस्थे निभृतानुयात्रः // BC_10.16

स पाण्डवं पाण्डवतुल्यवीर्यः शैलोत्तमं शैलसमानवर्ष्मा मौलीधरः सिंहगतिर् नृसिंहश् चलत्सटः सिंह इवारुरोह // BC_10.17

(ततः स्म च्चलस्य )तस्योपरि शृङ्गभूतं शान्तेन्द्रियं पश्यति बोधिसत्त्वम् पर्यङ्कम् आस्थाय विरोचमानं शशाङ्कम् उद्यन्तम् इवाभ्र(कुञ्जात् च्कूटात् ) // BC_10.18

तं रूपलक्ष्म्या च शमेन चैव धर्मस्य निर्माणम् इवोपविष्टम् सविस्मयः प्रश्रयवान् नरेन्द्रः स्वयंभुवं शक्र इवोपतस्थे // BC_10.19

तं न्यायतो (न्यायविदां वरिष्ठं च्न्यायवतां वरिष्ठः समेत्य पप्रच्छ च धातुसाम्यम् स चाप्य् अवोचत् सदृशेन साम्ना नृपं मनःस्वास्थ्यम् अनामयं च // BC_10.20

ततः शुचौ वारणकर्णनीले शिलातले (संनिषसाद चसौ निषसाद )राजा (उपोपविश्यानुमतश् च्नृपोपविश्यानुमतश् )च तस्य भावं विजिज्ञासुर् इदं बभाषे // BC_10.21

प्रीतिः परा मे भवतः कुलेन क्रमागता चैव परीक्षिता च जाता विवक्षा (स्ववयो च्सुत या )यतो मे तस्माद् इदं स्नेहवचो निबोध // BC_10.22

आदित्यपूर्वं विपुलं कुलं ते नवं वयो दीप्तम् इदं वपुश् च कस्माद् इयं ते मतिर् अक्रमेण भैक्षाकए एवाभिरता न राज्ये // BC_10.23

गात्रं हि ते लोहितचन्दनार्हं काषायसंश्लेषम् अनर्हम् एतत् हस्तः प्रजापालनयोग्य एष भोक्तुं न चार्हः परदत्तम् अन्नम् // BC_10.24

तत् सौम्य राज्यं यदि पैतृकं त्वं स्नेहात् पितुर् नेच्छसि विक्रमेण न च (क्रमं च्क्षमं )मर्षयितुं मतिस् ते (भुङ्क्ष्वार्धम् च्भुक्त्वार्धम् )अस्मद्विषयस्य शीघ्रम् // BC_10.25

एवं हि न स्यात् स्वजनावमर्दः कालक्रमेणापि शमश्रया श्रीः तस्मात् कुरुष्व प्रणयं मयि त्वं सद्भिः सहीया हि सतां समृद्धिः // BC_10.26

अथ त्व् इदानीं कुलगर्वितत्वाद् अस्मासु विश्रम्भगुणो न ते ऽस्ति (व्यूढान्य् अनीकानि च्व्यूहान्य् अनेकानि )विगाह्य (बाणैर् च्वाणैर् मया सहायेन (परान् च्पराञ् )जिगीष // BC_10.27

तद् बुद्धिम् अत्रान्यतरां वृणीष्व धर्मार्थकामान् विधिवद् भजस्व व्यत्यस्य (रागाद् इह च्रागादि ह )हि त्रिवर्गं प्रेत्येह च (भ्रंशम् च्विभ्रंशम् )अवाप्नुवन्ति // BC_10.28

यो ह्य् अर्थधर्मौ परिपीड्य कामः स्याद् धर्म(कामौ च्काम्ये )परिभूय चार्थः कामार्थयोश् चोपरमेण धर्मस् त्याज्यः स कृत्स्नो यदि (काङ्क्षितो ऽर्थः च्काङ्क्षितार्थः ) // BC_10.29

तस्मात् त्रिवर्गस्य निषेवणेन त्वं रूपम् एतत् सफलं कुरुष्व धर्मार्थकामाधिगमं ह्य् अनूनं नृणाम् अनूनं पुरुषार्थम् आहुः // BC_10.30

तन् निष्फलौ नार्हसि कर्तुम् एतौ पीनौ भुजौ चापविकर्षणार्हौ मान्धातृवज् जेतुम् इमौ हि योग्यौ (लोकान् अपि त्रीन् इह च्लोकानि हि त्रीणि हि )किं पुनर् गाम् // BC_10.31

स्नेहेन खल्व् एतद् अहं ब्रवीमि नैश्वर्यरागेण न विस्मयेन इमं हि दृष्ट्वा तव भिक्षु(वेषं च्वेशं जातानुकम्पो ऽस्म्य् अपि चागताश्रुः // BC_10.32

यावत् स्ववंशप्रति(रूप रूपं च्रूपरूपं न ते जराभ्येत्य् अभिभूय भूयः tad bhuṅkṣva bhikṣāśramakāma kāmān kāle 'si kartā priyadharma dharmam [pādas ab and cd are exchanged in c.] // BC_10.33

शक्नोति जीर्णः खलु धर्मम् आप्तुं कामोपभोगेष्व् अगतिर् जरायाः अतश् च यूनः कथयन्ति कामान् मध्यस्य वित्तं स्थविरस्य धर्मम् // BC_10.34

धर्मस्य चार्थस्य च जीवलोके प्रत्यर्थिभूतानि हि यौवनानि संरक्ष्यमानान्य् अपि दुर्ग्रहाणि कामा यतस् तेन (पथा च्यथा )हरन्ति // BC_10.35

वयांसि जीर्णानि (विमर्शवन्ति च्विमर्शयन्ति धीराण्य् अवस्थानपरायणानि अल्पेन यत्नेन शमात्मकानि भवन्त्य् अ(गत्यैव च्गत्येव )च लज्जया च // BC_10.36

अतश् च लोलं विषयप्रधानं प्रमत्तम् अक्षान्तम् अदीर्घदर्शि बहुच्छलं यौवनम् अभ्यतीत्य निस्तीर्य कान्तारम् इवाश्वसन्ति // BC_10.37

तस्माद् अधीरं चपलप्रमादि नवं वयस् तावद् इदं व्यपैतु कामस्य पूर्वं हि वयः शरव्यं न शक्यते रक्षितुम् इन्द्रियेभ्यः // BC_10.38

अथो चिकीर्षा तव धर्म एव यजस्व यज्ञं कुलधर्म एषः यज्ञैर् अधिष्ठाय हि नाकपृष्ठं ययौ मरुत्वान् अपि नाकपृष्ठम् // BC_10.39

सुवर्णकेयूरविदष्टबाहवो मणिप्रदीपोज्ज्वलचित्रमौलयः नृपर्1षयस् तां हि गतिं गता मखैः श्रमेण याम् एव महर्2षयो ययुः // BC_10.40

इत्य् एवं मगधपतिर् ((च्वचो च्))बभाषे यः सम्यग् वलभिद् इव (ब्रुवन् बभासे च्ध्रुवं बभाषे ) // तच् छ्रुत्वा न स (विचचाल च्विचचार )राजसूनुः कैलासो गिरिर् इव नैकचित्रसानुः // BC_10.41

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽश्व-घोष-कृते श्रेण्या1भिगमनो नाम दशमः सर्गः -- 10 --]]

अथैवम् उक्तो मगधाधिपेन सुहृन्मुखेन प्रतिकूलम् अर्थम् स्वस्थो ऽविकारः कुलशौचशुद्धः शौद्धोदनिर् वाक्यम् इदं जगाद // BC_11.1

नाश्चर्यम् एतद् भवतो (विधानं चभिधातुं जातस्य हर्यङ्ककुले विशाले यन् मित्रपक्षे तव मित्रकाम स्याद् वृत्तिर् एषा परिशुद्धवृत्तेः // BC_11.2

असत्सु मैत्री स्व(कुलानुवृत्ता च्कुलानुरूपा न तिष्ठति श्रिर् इव विक्लवेषु पूर्वैः कृतां प्रीतिपरंपराभिस् ताम् एव सन्तस् तु विवर्धयन्ति // BC_11.3

ये चार्थकृच्छ्रेषु भवन्ति लोके समानकार्याः सुहृदां मनुष्याः मित्राणि तानीति परैमि बुद्ध्या स्वस्थस्य वृद्धिष्व् इह को हि न स्यात् // BC_11.4

एवं च ये द्रव्यम् अवाप्य लोके मित्रेषु धर्मे च नियोजयन्ति अवाप्तसाराणि धनानि तेषां भ्रष्टानि नान्ते जनयन्ति तापम् // BC_11.5

सुहृत्तया चार्यतया च राजन् (खल्व् एष यो मां प्रति निश्चयस् च्विभाव्य माम् एव विनिश्चयस् )ते अत्रानुनेष्यामि सुहृत्तयैव ब्रूयाम् अहं नोत्तरम् अन्यद् अत्र // BC_11.6

अहं जरामृत्युभयं विदित्वा मुमुक्षया धर्मम् इमं प्रपन्नः बन्धून् प्रियान् अश्रुमुखान् विहाय प्राग् एव कामान् अशुभस्य हेतून् // BC_11.7

नाशीविषेभ्यो (हि चपि )तथा बिभेमि नैवाशनिभ्यो गगनाच् च्युतेभ्यः न पावकेभ्यो ऽनिलसंहितेभ्यो यथा भयं मे विषयेभ्य (एव चेभ्यः ) // BC_11.8

कामा ह्य् अनित्याः कुशलार्थचौरा रिक्ताश् च मायासदृशाश् च लोके आशास्यमाना अपि मोहयन्ति चित्तं नृणां किं पुनर् आत्मसंस्थाः // BC_11.9

कामाभिभूता हि न यान्ति शर्म त्रिपिष्टपे किं (बत च्वत )मर्त्यलोके कामैः सतृष्णस्य हि नास्ति तृप्तिर् यथेन्धनैर् वातसखस्य वह्नेः // BC_11.10

जगत्य् अनर्थो न समो ऽस्ति कामैर् मोहाच् च तेष्व् एव जनः प्रसक्तः तत्त्वं विदित्वैवम् अनर्थभीरुः प्राज्ञः स्वयं को ऽभिलषेद् अनर्थम् // BC_11.11

समुद्रवस्त्राम् अपि गाम् अवाप्य पारं जिगीषन्ति महार्णवस्य लोकस्य कामैर् न वितृप्तिर् अस्ति पतद्भिर् अम्भोभिर् इवार्णवस्य // BC_11.12

देवेन वृष्टे ऽपि हिरण्यवर्षे द्वीपान् (समग्रांश् च्समुद्रांश् )चतुरो ऽपि जित्वा शक्रस्य चार्धासनम् अप्य् अवाप्य मान्धातुर् आसीद् विषयेष्व् अतृप्तिः // BC_11.13

भुक्त्वापि राज्यं दिवि देवतानां शतक्रतौ वृत्रभयात् प्रनष्टे दर्पान् महर्2षीन् अपि वाहयित्वा कामेष्व् अतृप्तो नहुषः पपात // BC_11.14

ऐडश् च राजा त्रिदिवं विगाह्य नीत्वापि देवीं वशम् उर्वशीं ताम् लोभाद् ऋषिभ्यः कनकं जिहीर्षुर् जगाम नाशं विषयेष्व् अतृप्तः // BC_11.15

बलेर् महेन्द्रं नहुषं महेन्द्राद् इन्द्रं पुनर् ये नहुषाद् उपेयुः स्वर्गे क्षितौ वा विषयेषु तेषु को विश्वसेद् भाग्यकुलाकुलेषु // BC_11.16

चीराम्बरा मूलफलाम्बुभक्षा जटा वहन्तो ऽपि भुजंगदीर्घाः यैर् (नान्यचन्य)कार्या मुनयो ऽपि भग्नाः कः कामसंज्ञान् मृगयेत शत्रून् // BC_11.17

उग्रायुधश् चोग्रधृतायुधो ऽपि येषां कृते मृत्युम् अवाप भीष्मात् चिन्तापि तेषाम् अशिवा वधाय (सद्च्तद्)वृत्तिनां किं पुनर् अव्रतानाम् // BC_11.18

आस्वादम् अल्पं विषयेषु मत्वा संयोजनोत्कर्षम् अतृप्तिम् एव सद्भ्यश् च गर्हां नियतं च पापं कः कामसंज्ञं विषम् (आददीत चाससाद ) // BC_11.19

कृष्यादिभिः (कर्मभिर् अर्दितानां च्धर्मभिर् अन्वितानां कामात्मकानां च निशम्य दुःखम् स्वास्थ्यं च कामेष्व् अकुतूहलानां कामान् विहातुं क्षमम् आत्मवद्भिः // BC_11.20

ज्ञेया विपत्कामिनि कामसंपत् सिद्धेषु कामेषु मदं ह्य् उपैति मदाद् अकार्यं कुरुते न कार्यं येन क्षतो दुर्गतिम् अभ्युपैति // BC_11.21

यत्नेन लब्धाः परिरक्षिताश् च ये विप्रलभ्य प्रतियान्ति भूयः तेष्व् आत्मवान् याचितकोपम् एषु कामेषु विद्वान् इह को रमेत // BC_11.22

अन्विष्य चादाय च जाततर्षा यान् अत्यजन्तः परियान्ति दुःखम् लोके तृणोल्कासदृशेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // BC_11.23

अनात्मवन्तो हृदि यैर् विदष्टा विनाशम् अर्छन्ति न यान्ति शर्म क्रुद्धोग्रसर्पप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // BC_11.24

अस्थि (क्षुधार्ता च्क्षुधार्त्ता )इव सारमेया भुक्त्वापि यान् नैव भवन्ति तृप्ताः जीर्णास्थिकङ्कालसमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // BC_11.25

ये राजचौरोदकपावकेभ्यः साधारणत्वाज् जनयन्ति दुःखम् तेषु प्रविद्धामिषसंनिभेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // BC_11.26

यत्र स्थितानाम् अभितो विपत्तिः शत्रोः सकाशाद् अपि बान्धवेभ्यः हिंस्रेषु तेष्व् आयतनोपमेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // BC_11.27

गिरौ वने चाप्सु च सागरे च (यान् च्यद् )भ्रंशम् (अर्छन्ति विलङ्घमानाः चर्छन्त्य् अभिलङ्घमानाः ) तेषु द्रुमप्राग्रफलोपमेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // BC_11.28

(तीव्रैः च्तीर्थैः )प्रयत्नैर् विविधैर् अवाप्ताः क्षणेन ये नाशम् इह प्रयान्ति svapnopabhogapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt [verses 11.29 and 11.30 are exchanged in ed. c.] // BC_11.29

यान् अर्चयित्वापि न यान्ति शर्म विवर्धयित्वा परिपालयित्वा अङ्गार(कर्षूच्कर्ष)प्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // BC_11.30

विनाशम् ईयुः कुरवो यदर्थं वृष्ण्यन्धका (मेखलच्मैथिल)दण्डकाश् च (सूनासिच्शूलासि)काष्ठप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // BC_11.31

सुन्दोपसुन्दाव् असुरौ यदर्थम् अन्योअन्यवैरप्रसृतौ विनष्टौ सौहार्दविश्लेषकरेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // BC_11.32

(येषां कृते वारिणि पावके च्कामान्धसंज्ञाः कृपया व के [सिच्] )च क्रव्यात्सु (चात्मानम् च्नात्मानम् )इहोत्सृजन्ति सपत्नभूतेष्व् अशिवेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् // BC_11.33

(कामार्थम् अज्ञः च्कामान्धसंज्ञः )कृपणं करोति प्राप्नोति दुःखं वधबन्धनादि कामार्थम् आशाकृपणस् तपस्वी (मृत्युं श्रमं चार्छति च्मृत्युश्रमं चार्हति )जीव(लोकः च्लोके ) // BC_11.34

गीतैर् ह्रियन्ते हि मृगा वधाय रूपार्थम् अग्नौ शलभाः पतन्ति मत्स्यो गिरत्य् आयसम् आमिषार्थी तस्माद् अनर्थं विषयाः फलन्ति // BC_11.35

कामास् तु भोगा इति (यन् मतिः च्यन् मतं )स्याद् (भोगा च्भोग्या )न केचित् परिगण्यमानाः वस्त्रादयो द्रव्यगुणा हि लोके दुःखप्रतीकार इति प्रधार्याः // BC_11.36

इष्टं हि तर्षप्रशमाय तोयं क्षुन्नाशहेतोर् अशनं तथैव वातातपाम्ब्वावरणाय वेश्म कौपीनशीतावरणाय वासः // BC_11.37

निद्राविघाताय तथैव शय्या यानं तथाध्वश्रमनाशनाय तथासनं स्थानविनोदनाय स्नानं मृजारोग्यबलाश्रयाय // BC_11.38

दुःखप्रतीकारनिमित्तभूतास् तस्मात् प्रजानां विषया न (भोगाः च्भोग्याः ) अश्नामि भोगान् इति को ऽभ्युपेयात् प्राज्ञः प्रतीकारविधौ (प्रवृत्तः च्प्रवृत्तान् ) // BC_11.39

यः पित्तदाहेन विदह्यमानः शीतक्रियां भोग इति व्यवस्येत् दुःखप्रतीकारविधौ प्रवृत्तः कामेषु कुर्यात् स हि भोगसंज्ञाम् // BC_11.40

कामेष्व् अनैकान्तिकता च यस्माद् अतो ऽपि मे तेषु न भोगसंज्ञा यए एव भावा हि सुखं दिशन्ति तए एव दुःखं पुनर् आवहन्ति // BC_11.41

गुरूणि वासांस्य् अगुरूणि चैव सुखाय (शीते च्गीते )ह्य् असुखाय (घर्मे च्धर्मे ) चन्द्रांशवश् चन्दनम् एव चोष्णे सुखाय दुखाय भवन्ति शीते // BC_11.42

द्वंद्वानि सर्वस्य यतः प्रसक्तान्य् अलाभलाभप्रभृतीनि लोके अतो ऽपि नैकान्तसुखो ऽस्ति कश्चिन् नैकान्तदुःखः पुरुषः प्र्ठिव्याम् // BC_11.43

दृष्ट्वा (विमिश्रां च् च मिश्रां )सुखदुःकतां मे राज्यं च दास्यं च मतं समानम् नित्यं हसत्य् एव हि नैव राजा न चापि संतप्यतए एव दासः // BC_11.44

आज्ञा नृपत्वे ऽभ्यधिकेति (यत् स्यान् च्यस्मात् महान्ति दुःखान्य् अत एव राज्ञः आसङ्गकाष्ठप्रतिमो हि राजा लोकस्य हेतोः परिखेदम् एति // BC_11.45

राज्ये नृपस् त्यागिनि (बह्वच्वङ्क)मित्रे विश्वासम् आगच्छति चेद् विपन्नः अथापि विश्रम्भम् उपैति नेह किं नाम सौख्यं चकितस्य राज्ञः // BC_11.46

यदा च जित्वापि महीं समग्रां वासाय दृष्टं पुरम् एकम् एव तत्रापि चैकं भवनं निषेव्यं श्रमः परार्थे ननु राजभावः // BC_11.47

राज्ञो ऽपि (वासोयुगम् च्वासे युगम् )एकम् एव क्षुत्संनिरोधाय तथान्नमात्रा शय्या तथैकासनम् एकम् एव शेषा विशेषा नृपतेर् मदाय // BC_11.48

तुष्ट्यर्थम् एतच् च फलं यदीष्टम् ऋते ऽपि राज्यान् मम तुष्टिर् अस्ति तुष्टौ च सत्यां पुरुषस्य लोके सर्वे विशेषा ननु निर्विशेषाः // BC_11.49

तन् नास्मि कामान् प्रति संप्रतार्यः (क्षेमं च्क्षेमे )शिवं मार्गम् अनुप्रपन्नः स्मृत्वा सुहृत्त्वं तु पुनः पुनर् मां ब्रूहि प्रतिज्ञां खलु (पालयेति च्पालयन्ति ) // BC_11.50

न ह्य् अस्म्य् अमर्षेण वनं प्रविष्टो न शत्रुबाणैर् अवधूतमौलिः कृतस्पृहो नापि फलाधिकेभ्यो गृह्णामि नैतद् वचनं यतस् ते // BC_11.51

यो दन्दशूकं कुपितं भुजंगं मुक्त्वा व्यवस्येद् धि पुनर् ग्रहीतुम् दाहात्मिकां वा ज्वलितां तृणोल्कां संत्यज्य कामान् स पुनर् भजेत // BC_11.52

अन्धाय यश् च स्पृहयेद् अनन्धो बद्धाय मुक्तो विधनाय (चाढ्यः च्वाढ्यः ) उन्मत्तचित्ताय च कल्यचित्तः स्पृहां स कुर्याद् विषयात्मकाय // BC_11.53

(भैक्षोपभोगीति च च्भिक्षोपभोगी वर )नानुकम्प्यः कृती जरामृत्युभयं तितीर्षुः इहोत्तमं शान्तिसुखं च यस्य परत्र दुःखानि च संवृतानि // BC_11.54

लक्ष्म्यां महत्याम् अपि वर्तमानस् तृष्णाभिभूतस् त्व् अनुकम्पितव्यः प्राप्नोति यः शान्तिसुखं न चेह परत्र (दुःखैः च्दुःखं )प्रतिगृह्यते च // BC_11.55

एवं तु वक्तुं भवतो ऽनुरूपं सत्त्वस्य वृत्तस्य कुलस्य चैव ममापि वोढुं सदृशं प्रतिज्ञां सत्त्वस्य वृत्तस्य कुलस्य चैव // BC_11.56

अहं हि संसार(शरेण च्रसेन )विद्धो विनिःसृतः (शान्तिम् च्शान्तम् )अवाप्तुकामः नेच्छेयम् आप्तुं त्रिदिवे ऽपि राज्यं निरामयं किं (बत च्वत )मानुषेषु // BC_11.57

त्रिवर्गसेवां नृप यत् तु कृत्स्नतः परो मनुष्यार्थ इति त्वम् आत्थ माम् अनर्थ इत्य् (एव ममात्र दर्शनं चात्थ ममार्थदर्शनं क्षयी त्रिवर्गो हि न चापि तर्पकः // BC_11.58

पदे तु यस्मिन् न जरा न (भीर् न रुङ् च्भीरुता न जन्म नैवोपरमो न (चाधयः च्वाधयः ) तम् एव मन्ये पुरुषार्थम् उत्तमं न विद्यते यत्र पुनः पुनः क्रिया // BC_11.59

यद् अप्य् अवोचः परिपाल्यतां जरा नवं वयो गच्छति विक्रियाम् इति अनिश्चयो ऽयं चपलं हि दृश्यते जराप्य् अधीरा धृतिमच् च यौवनम् // BC_11.60

स्वकर्मदक्षश् च (यदान्तको च्यदा तु को )जगद् वयःसु (सर्वेष्व् अवशं विकर्षति च्सर्वेषु च संविकर्षति ) विनाशकाले कथम् अव्यवस्थिते जरा प्रतीक्ष्या विदुषा शमेप्सुना // BC_11.61

जरायुधो व्याधिविकीर्णसायको यदान्तको व्याध (इवाशिवः चिवाश्रितः )स्थितः प्रजामृगान् भाग्यवनाश्रितांस् तुदन् वयःप्रकर्षं प्रति को मनोरथः // BC_11.62

(अतो च्सुतो )युवा वा स्थविरो ऽथवा शिशुस् तथा त्वरावान् इह कर्तुम् अर्हति यथा भवेद् धर्मवतः (कृतात्मनः च्कृपात्मनः प्रवृत्तिर् इष्टा विनिवृत्तिर् एव वा // BC_11.63

यद् आत्थ (चापीष्टच्वा दीप्त)फलां कुलोचितां कुरुष्व धर्माय मखक्रियाम् इति नमो मखेभ्यो न हि कामये सुखं परस्य दुःख(क्रियया यद् इष्यते च्क्रिययापदिश्यते ) // BC_11.64

परं हि हन्तुं विवशं फलेप्सया न युक्तरूपं करुणात्मनः सतः क्रतोः फलं यद्य् अपि शाश्वतं भवेत् तथापि कृत्वा किम् (उ यत् क्षयात्मकम् चुपक्षयात्मकम् ) // BC_11.65

भवेच् च धर्मो यदि नापरो विधिर् व्रतेन शीलेन मनःशमेन वा तथापि नैवार्हति सेवितुं क्रतुं विशस्य यस्मिन् परम् उच्यते फलम् // BC_11.66

इहापि तावत् पुरुषस्य तिष्ठतः प्रवर्तते यत् परहिंसया सुखम् तद् अप्य् अनिष्टं सघृणस्य धीमतो भवान्तरे किं (बत च्वत )यन् न दृश्यते // BC_11.67

न च प्रतार्यो ऽस्मि फलप्रवृत्तये भवेषु राजन् रमते न मे मनः लता इवाम्भोधरवृष्टिताडिताः प्रवृत्तयः सर्वगता हि चञ्चलाः // BC_11.68

इहागतश् चाहम् इतो दिदृक्षया मुनेर् अराडस्य विमोक्षवादिनः प्रयामि चाद्यैव नृपास्तु ते शिवं वचः (क्षमेथा मम तत्त्वच्क्षमेथाः शमतत्त्व)निष्ठुरम् // BC_11.69

(अवेन्द्रवद् चथेन्द्रवद् )दिव्य् अव शश्वद् अर्कवद् गुणैर् अव श्रेय इहाव गाम् अव अवायुर् आर्यैर् अव सत्सुतान् अव श्रियश् च राजन्न् अव धर्मम् आत्मनः // BC_11.70

हिमारिकेतूद्भव(संभवान्तरे च्संप्लवान्तरे यथा द्विजो याति विमोक्षयंस् तनुम् हिमारि(शत्रुक्षयच्शत्रुं क्षय)शत्रु(घातने च्घातिनस् तथान्तरे याहि (विमोक्षयन् च्विमोचयन् )मनः // BC_11.71

नृपो ऽब्रवीत् साञ्जलिर् आगतस्पृहो यथेष्टम् (आप्नोतु चाप्नोति )भवान् अविघ्नतः अवाप्य काले कृतकृत्यताम् इमां ममापि कार्यो भवता त्व् अनुग्रहः // BC_11.72

स्थिरं प्रतिज्ञाय तथेति पार्थिवे ततः स वैश्वंतरम् आश्रमं ययौ परिव्रजन्तं (तम् उदीक्ष्य च्समुदीक्ष्य )विस्मितो नृपो ऽपि (वव्राज पुरिं गिरिव्रजम् च्च प्रापुर् इमं गिरिं व्रजन् ) // BC_11.73

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये (चश्व-घोष-कृते च्)काम-विगर्हणो नामै7का-दशः सर्गः -- 11 --]]

ततः शमविहारस्य मुनेर् इक्ष्वाकुचन्द्रमाः अराडस्याश्रमं भेजे वपुषा पूरयन्न् इव // BC_12.1

स कालामसगोत्रेण तेनालोक्यैव दूरतः उच्चैः स्वागतम् इत्य् उक्तः समीपम् उपजग्मिवान् // BC_12.2

ताव् उभौ न्यायतः पृष्ट्वा धातुसाम्यं परस्परम् दारव्योर् मेध्ययोर् वृष्योः शुचौ देशे (निषेदतुः च्निषीदतुः ) // BC_12.3

तम् आसीनं नृपसुतं सो ऽब्रवीन् मुनिसत्तमः बहुमानविशालाभ्यां दर्शनाभ्यां पिबन्न् इव // BC_12.4

विदितं मे यथा सौम्य निष्क्रान्तो भवनाद् असि छित्त्वा स्नेहमयं पाशं पाशं दृप्त इव द्विपः // BC_12.5

सर्वथा धृतिमच् चैव प्राज्ञं चैव मनस् तव यस् त्वं प्राप्तः श्रियं त्यक्त्वा लतां विषफलाम् इव // BC_12.6

नाश्चर्यं जीर्णवयसो यज् जग्मुः पार्थिवा वनम् अपत्येभ्यः श्रियं दत्त्वा भुक्तोच्छिष्टाम् इव स्रजम् // BC_12.7

इदं मे मतम् आश्चर्यं नवे वयसि यद् भवान् अभुक्त्वैव श्रियं प्राप्तः स्थितो विषयगोचरे // BC_12.8

तद् विज्ञातुम् इमं धर्मं परमं भाजनं भवान् ज्ञान(प्लवम् च्पूर्वम् )अधिष्ठाय शीघ्रं दुःखार्णवं तर // BC_12.9

शिष्ये यद्य् अपि विज्ञाते शास्त्रं कालेन (वर्ण्यते च्वर्तते ) गाम्भीर्याद् व्यवसायाच् च (न परीक्ष्यो च्सुपरीक्ष्यो )भवान् मम // BC_12.10

इति वाक्यम् अराडस्य विज्ञाय स (नरर्1षभः च्नराधिपः ) बभूव परमप्रीतः प्रोवाचोत्तरम् एव च // BC_12.11

विरक्तस्यापि यद् इदं सौमुख्यं भवतः परम् अकृतार्थो ऽप्य् अनेनास्मि कृतार्थ इव संप्रति // BC_12.12

दिदृक्षुर् इव हि ज्योतिर् यियासुर् इव दैशिकम् त्वद्(दर्शनम् च्दर्शनाद् )अहं मन्ये तितीर्षुर् इव च प्लवम् // BC_12.13

तस्माद् अर्हसि तद् वक्तुं वक्तव्यं यदि मन्यसे जरामरणरोगेभ्यो यथायं परिमुच्यते // BC_12.14

इत्य् अराडः कुमारस्य माहात्म्याद् एव चोदितः संक्षिप्तं कथयां चक्रे स्वस्य शास्त्रस्य निश्चयम् // BC_12.15

श्रूयताम् अयम् अस्माकं सिद्धान्तः शृण्वतां वर यथा भवति संसारो यथा (चैव निवर्तते च्वै परिवर्तते ) // BC_12.16

प्रकृतिश् च विकारश् च जन्म मृत्युर् जरैव च तत् तावत् सत्त्वम् इत्य् उक्तं स्थिरसत्त्व परेहि (तत् च्नः ) // BC_12.17

तत्र तु (प्रकृतिं च्प्रकृतिर् )नाम विद्धि प्रकृतिकोविद पञ्च भूतान्य् अहंकारं बुद्धिम् अव्यक्तम् एव च // BC_12.18

विकार इति (बुध्यस्व च्बुद्धिं तु विषयान् इन्द्रियाणि च पाणिपादं च वादं च पायूपस्थं तथा मनः // BC_12.19

अस्य क्षेत्रस्य विज्ञानात् क्षेत्रज्ञ इति संज्ञि च क्षेत्रज्ञ इति चात्मानं कथयन्त्य् आत्मचिन्तकाः // BC_12.20

सशिष्यः कपिलश् चेह (प्रतिबुद्धिर् च्प्रतिबुद्ध )इति स्मृतिः स(पुत्रो ऽप्रतिबुद्धस् तु च्पुत्रः प्रतिबुद्धश् च प्रजापतिर् इहोच्यते // BC_12.21

जायते जीर्यते चैव (बाध्यते च्बुध्यते )म्रियते च यत् तद् व्यक्तम् इति विज्ञेयम् अव्यक्तं तु विपर्ययात् // BC_12.22

अज्ञानं कर्म तृष्णा च ज्ञेयाः संसारहेतवः स्थितो ऽस्मिंस् त्रितये (जन्तुस् च्यस् तु तत् सत्त्वं (नातिवर्तते च्नाभिवर्तते ) // BC_12.23

विप्रत्ययाद् अहंकारात् संदेहाद् अभिसंप्लवात् अविशेषानुपायाभ्यां सङ्गाद् अभ्यवपाततः // BC_12.24

तत्र विप्रत्ययो नाम विपरीतं प्रवर्तते अन्यथा कुरुते कार्यं मन्तव्यं मन्यते ऽन्यथा // BC_12.25

ब्रवीम्य् अहम् अहं वेद्मि गच्छाम्य् अहम् अहं स्थितः इतीहैवम् अहंकारस् त्व् अनहंकार वर्तते // BC_12.26

यस् तु (भावान् असंदिग्धान् च्भावेन संदिग्धान् एकीभावेन पश्यति मृत्पिण्डवद् असंदेह संदेहः स इहोच्यते // BC_12.27

य एवाहं स एवेदं मनो बुद्धिश् च कर्म च यश् (चैवैष च्चैवं स )गणः सो ऽहम् इति यः सो ऽभिसंप्लवः // BC_12.28

अविशेषं विशेषज्ञ प्रतिबुद्धाप्रबुद्धयोः प्रकृतीनां च यो वेद सो ऽविशेष इति स्मृतः // BC_12.29

नमस्कारवषट्कारौ प्रोक्षणाभ्युक्षणादयः अनुपाय इति प्राज्ञैर् उपायज्ञ प्रवेदितः // BC_12.30

सज्जते येन दुर्मेधा मनो(वाग्बुद्धिकर्मभिः च्वाक्कर्मबुद्धिभिः ) विषयेष्व् अनभिष्वङ्ग सो ऽभिष्वङ्ग इति स्मृतः // BC_12.31

ममेदम् अहम् अस्येति यद् दुःखम् अभिमन्यते विज्ञेयो ऽभ्यवपातः स संसारे येन पात्यते // BC_12.32

इत्य् अ(विद्यां च्विद्या )हि (विद्वान् स च्विद्वांसः [??] पञ्च(पर्वां च्पर्वा )समीहते तमो मोहं महामोहं तामिस्रद्वयम् एव च // BC_12.33

तत्रालस्यं तमो विद्धि मोहं मृत्युं च जन्म च महामोहस् त्व् असंमोह काम इत्य् (एव गम्यताम् चवगम्यताम् ) // BC_12.34

यस्माद् अत्र च भूतानि प्रमुह्यन्ति महान्त्य् अपि तस्माद् एष महाबाहो महामोह इति स्मृतः // BC_12.35

तामिस्रम् इति चाक्रोध क्रोधम् एवाधिकुर्वते विषादं चान्धतामिस्रम् अविषाद प्रचक्षते // BC_12.36

अनयाविद्यया बालः संयुक्तः पञ्चपर्वया संसारे दुःखभूयिष्ठे जन्मस्व् अभिनिषिच्यते // BC_12.37

द्रष्टा श्रोता च मन्ता च (कार्यकरणम् च्कार्यं करणम् )एव च अहम् इत्य् एवम् आगम्य संसारे परिवर्तते // BC_12.38

(इहैभिर् चित्य् एभिर् )हेतुभिर् धीमन् (जन्मच्तमः)स्रोतः प्रवर्तते हेत्व(भावात् च्भावे )फलाभाव इति विज्ञातुम् अर्हसि // BC_12.39

तत्र (सम्यङ्च्सम्यग्)मतिर् विद्यान् मोक्षकाम चतुष्टयम् प्रतिबुद्धाप्रबुद्धौ च व्यक्तम् अव्यक्तम् एव च // BC_12.40

यथावद् एतद् विज्ञाय क्षेत्रज्ञो हि चतुष्टयम् (आजवंजवतां चार्जवं जवतां )हित्वा प्राप्नोति पदम् अक्षरम् // BC_12.41

इत्यर्थं ब्राह्मणा लोके परमब्रह्मवादिनः ब्रह्मचर्यं चरन्तीह ब्राह्मणान् वासयन्ति च // BC_12.42

इति वाक्यम् इदं श्रुत्वा मुनेस् तस्य नृपात्मजः अभ्युपायं च पप्रच्छ पदम् एव च नैष्ठिकम् // BC_12.43

ब्रह्मचर्यम् इदं चर्यं यथा यावच् च यत्र च धर्मस्यास्य च पर्यन्तं भवान् व्याख्यातुम् अर्हति // BC_12.44

इत्य् अराडो यथाशास्त्रं विस्पष्टार्थं समासतः तम् एवान्येन कल्पेन धर्मम् अस्मै व्यभाषत // BC_12.45

अयम् आदौ गृहान् मुक्त्वा भैक्षाकं लिङ्गम् आश्रितः समुदाचारविस्तीर्णं शीलम् आदाय वर्तते // BC_12.46

संतोषं परम् आस्थाय येन तेन यतस् ततः विविक्तं सेवते वासं निर्द्वंद्वः शास्त्रवित्कृती // BC_12.47

ततो रागाद् भयं दृष्ट्वा वैराग्याच् च परं शिवम् निगृह्णन्न् इन्द्रियग्रामं यतते मनसः (शमे च्श्रमे ) // BC_12.48

अथो विविक्तं कामेभ्यो व्यापादादिभ्य एव च विवेकजम् अवाप्नोति पूर्वध्यानं वितर्कवत् // BC_12.49

तच् च (ध्यानसुखं च्ध्यानं सुखं )प्राप्य तत् तद् एव वितर्कयन् अपूर्वसुखलाभेन ह्रियते बालिशो जनः // BC_12.50

शमेनैवंविधेनायं कामद्वेषविगर्हिणा ब्रह्मलोकम् अवाप्नोति परितोषेण वञ्चितः // BC_12.51

ज्ञात्वा विद्वान् वितर्कांस् तु मनःसंक्षोभकारकान् तद्वियुक्तम् अवाप्नोति ध्यानं प्रीतिसुखान्वितम् // BC_12.52

ह्रियमाणस् तया प्रीत्या यो विशेषं न पश्यति स्थानं भास्वरम् आप्नोति देवेष्व् (आभास्वरेषु सः चाभासुरेष्व् अपि ) // BC_12.53

यस् तु प्रीतिसुखात् तस्माद् विवेचयति मानसम् tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam [ed. c reads 12.57 after 12.54.] // BC_12.54

यस् तु तस्मिन् सुखे मग्नो न विशेषाय यत्नवान् शुभकृत्स्नैः स सामान्यं सुखं प्राप्नोति दैवतैः // BC_12.55

तादृशं सुखम् आसाद्य यो न (रज्यत्य् उपेक्षकः च्रज्यन्न् उपेक्षते ) चतुर्थं ध्यानम् आप्नोति सुखदुःखविवर्जितम् // BC_12.56

तत्र केचिद् व्यवस्यन्ति मोक्ष इत्य् (अभिमानिनः चपि मानिनः ) सुखदुःखपरित्यागाद् अव्यापाराच् च चेतसः // BC_12.57

अस्य ध्यानस्य तु फलं समं देवैर् बृहत्फलैः कथयन्ति (बृहत्कालं $ बृहत्च्वृहत्फलं वृहत्)प्रज्ञापरीक्षकाः // BC_12.58

समाधेर् व्युत्थितस् तस्माद् दृष्ट्वा दोषांश् छरीरिणाम् ज्ञानम् आरोहति प्राज्ञः शरीरविनिवृत्तये // BC_12.59

ततस् तद् ध्यानम् उत्सृज्य विशेषे कृतनिश्चयः कामेभ्य इव (स प्राज्ञो च्सत्प्राज्ञो रूपाद् अपि विरज्यते // BC_12.60

शरीरे खानि यान्य् अस्मिन् तान्य् आदौ परिकल्पयन् घनेष्व् अपि ततो द्रव्येष्व् आकाशम् अधिमुच्यते // BC_12.61

आकाश(गतम् च्समम् )आत्मानं संक्षिप्य त्व् अपरो बुधः (तद् एवान्च्तदैवान्)अन्ततः पश्यन् विशेषम् अधिगच्छति // BC_12.62

अध्यात्म(कुशलस् त्व् च्कुशलेष्व् )अन्यो निवर्त्यात्मानम् आत्मना किंचिन् नास्तीति संपश्यन्न् आकिंचन्य इति स्मृतः // BC_12.63

ततो मुञ्जाद् इषीकेव शकुनिः पञ्जराद् इव क्षेत्रज्ञो निःसृतो देहान् मुक्त इत्य् अभिधीयते // BC_12.64

एतत् तत् परमं ब्रह्म निर्लिङ्गं ध्रुवम् अक्षरम् यन् मोक्ष इति तत्त्वज्ञाः कथयन्ति मनीषिणः // BC_12.65

इत्य् उपायश् च मोक्षश् च मया संदर्शितस् तव यदि ज्ञातं यदि (रुचिर् च्रुचि यथावत् प्रतिपद्यताम् // BC_12.66

जैगीषव्यो ऽथ जनको वृद्धश् चैव पराशरः इमं पन्थानम् आसाद्य मुक्ता ह्य् अन्ये च मोक्षिणः // BC_12.67

इति तस्य स तद् वाक्यं गृहीत्वा (तु च्न )विचार्य च पूर्वहेतुबलप्राप्तः प्रत्युत्तरम् उवाच (ह च्सः ) // BC_12.68

श्रुतं ज्ञानम् इदं सूक्ष्मं परतः परतः शिवम् (क्षेत्रज्ञस्याच्क्षेत्रेष्व् अस्या)परित्यागाद् अवैम्य् एतद् अनैष्ठिकम् // BC_12.69

विकारप्रकृतिभ्यो हि क्षेत्रज्ञं मुक्तम् अप्य् अहम् मन्ये प्रसवधर्माणं (बीजच्वीज)धर्माणम् एव च // BC_12.70

विशुद्धो यद्य् अपि ह्य् आत्मा निर्मुक्त इति कल्प्यते ((च्भूयः प्रत्ययसद्भावाद् अमुक्तः स भविष्यति च्)) // BC_12.71

((चृतुभूम्यम्बुविरहाद् यथा बीजं न रोहतिच्)) ((च्रोहति प्रत्ययैस् तैस् तैस् तद्वत् सो ऽपि मतो मम च्)) // BC_12.72

((च्यत् कर्माज्ञानतृष्णानां त्यागान् मोक्षश् च कल्प्यतेच्)) अत्यन्तस् तत्परित्यागः सत्य् आत्मनि न विद्यते // BC_12.73

हित्वा हित्वा त्रयम् इदं विशेषस् तूपलभ्यते आत्मनस् तु स्थितिर् यत्र तत्र सूक्ष्मम् इदं त्रयम् // BC_12.74

सूक्ष्मत्वाच् चैव दोषाणाम् अव्यापाराच् च चेतसः दीर्घत्वाद् आयुषश् चैव मोक्षस् तु परिकल्प्यते // BC_12.75

अहंकारपरित्यागो यश् चैष परिकल्प्यते सत्य् आत्मनि परित्यागो नाहंकारस्य विद्यते // BC_12.76

संख्यादिभिर् अमुक्तश् च निर्गुणो न भवत्य् अयम् तस्माद् असति नैर्गुण्ये नास्य मोक्षो ऽभिधीयते // BC_12.77

गुणिनो हि गुणानां च व्यतिरेको न विद्यते रूपोष्णाभ्यां विरहितो न ह्य् अग्निर् उपलभ्यते // BC_12.78

प्राग् देहान् न भवेद् देही प्राग् गुणेभ्यस् तथा गुणी (तस्माद् च्कस्माद् )आदौ विमुक्तः (सन् च्सञ् शरीरी बध्यते पुनः // BC_12.79

क्षेत्रज्ञो विशरीरश् च ज्ञो वा स्याद् अज्ञ एव वा यदि ज्ञो ज्ञेयम् अस्यास्ति ज्ञेये सति न मुच्यते // BC_12.80

अथाज्ञ इति सिद्धो वः कल्पितेन किम् आत्मना विनापि ह्य् आत्मनाज्ञानं प्रसिद्धं काष्ठकुड्यवत् // BC_12.81

परतः परतस् त्यागो यस्मात् तु गुणवान् स्मृतः तस्मात् सर्वपरित्यागान् मन्ये कृत्स्नां कृतार्थताम् // BC_12.82

इति धर्मम् अराडस्य विदित्वा न तुतोष सः अकृत्स्नम् इति विज्ञाय ततः प्रतिजगाम ह // BC_12.83

विशेषम् अथ शुश्रूषुर् उद्रकस्याश्रमं ययौ आत्मग्राहाच् च तस्यापि जगृहे न स दर्शनम् // BC_12.84

संज्ञासंज्ञित्वयोर् दोषं ज्ञात्वा हि मुनिर् उद्रकः आकिंचिन्यात् परं लेभे (असंज्ञासंज्ञात्मिकां च्संज्ञासंज्ञात्मिकां )गतिम् // BC_12.85

यस्माच् चालम्बने सूक्ष्मे संज्ञासंज्ञे ततः परम् नासंज्ञी नैव संज्ञीति तस्मात् (तत्रगतच्तत्र गत)स्पृहः // BC_12.86

यतश् च बुद्धिस् तत्रैव स्थितान्यत्राप्रचारिणी (सूक्ष्मापट्वी च्सूक्ष्मापादि )ततस् तत्र नासंज्ञित्वं न संज्ञिता // BC_12.87

यस्माच् च (तद् च्तम् )अपि प्राप्य पुनर् आवर्तते जगत् बोधिसत्त्वः परं प्रेप्सुस् तस्माद् उद्रकम् अत्यजत् // BC_12.88

ततो हित्वाश्रमं तस्य श्रेयोअर्थी कृतनिश्चयः भेजे गयस्य राजर्1षेर् नगरीसंज्ञम् आश्रमम् // BC_12.89

अथ नैरञ्जनातीरे शुचौ शुचिपराक्रमः चकार वासम् एकान्त(विहाराभिरतिर् च्(विहाराभिव्रती )मुनिः // BC_12.90

((cxxx tatpūrvaṃ pañcendriyavaśoddhatānc)) ((ctapaḥ xx vratino bhikṣūn ... pañca niraikṣata c)) // BC_12.91

(ते चोपतस्थुर् च्पञ्चोपतस्थुर् )दृष्ट्वात्र भिक्षवस् तं मुमुक्षवः पुण्यार्जितधनारोग्यम् इन्द्रियार्था इवेश्वरम् // BC_12.92

संपूज्यमानस् तैः प्रह्वैर् (विनयाद् अनुवर्तिभिः च्विनयानतमूर्तिभिः ) तद्वशस्थायिभिः शिष्यैर् लोलैर् मन इवेन्द्रियैः // BC_12.93

मृत्युजन्मान्तकरणे स्याद् उपायो ऽयम् इत्य् अथ दुष्कराणि समारेभे तपांस्य् अनशनेन सः // BC_12.94

उपवासविधीन् नैकान् कुर्वन् नरदुराचरान् वर्षाणि षट् (शमच्कर्म)प्रेप्सुर् अकरोत् कार्श्यम् आत्मनः // BC_12.95

अन्नकालेषु चैकैकैः (स कोलच्सकोल)तिलतण्डुलैः अपारपारसंसारपारं प्रेप्सुर् अपारयत् // BC_12.96

देहाद् अपचयस् तेन तपसा तस्य यः कृतः स एवोपचयो भूयस् तेजसास्य कृतो ऽभवत् // BC_12.97

कृशो ऽप्य् अकृशकीर्तिश्रीर् ह्लादं चक्रे ऽन्य(चक्षुषाम् च्चक्षुषम् ) कुमुदानाम् इव शरच्छुक्लपक्षादिचन्द्रमाः // BC_12.98

त्वगस्थिशेषो निःशेषैर् मेदःपिशितशोणितैः क्षीणो ऽप्य् अक्षीणगाम्भीर्यः समुद्र इव स व्यभात् // BC_12.99

अथ कष्टतपःस्पष्टव्यर्थक्लिष्टतनुर् मुनिः भवभीरुर् इमां चक्रे बुद्धिम् बुद्धत्वकाङ्क्षया // BC_12.100

नायं धर्मो विरागाय न बोधाय न मुक्तये जम्बुमूले मया प्राप्तो यस् तदा स विधिर् ध्रुवः // BC_12.101

न चासौ दुर्बलेनाप्तुं शक्यम् इत्य् आगतादरः शरीरबलवृद्ध्यर्थम् इदं भूयो ऽन्वचिन्तयत् // BC_12.102

क्षुत्पिपासाश्रमक्लान्तः श्रमाद् अस्वस्थमानसः प्राप्नुयान् मनसावाप्यं फलं कथम् अनिर्वृतः // BC_12.103

निर्वृतिः प्राप्यते सम्यक् सततेन्द्रियतर्पणात् संतर्पितेन्द्रियतया मनःस्वास्थ्यम् अवाप्यते // BC_12.104

स्वस्थप्रसन्नमनसः समाधिर् उपपद्यते समाधियुक्तचित्तस्य ध्यानयोगः प्रवर्तते // BC_12.105

ध्यानप्रवर्तनाद् धर्माः प्राप्यन्ते यैर् अवाप्यते दुर्लभं शान्तम् अजरं परं तद् अमृतं पदम् // BC_12.106

तस्माद् आहारमूलो ऽयम् उपाय इतिनिश्चयः (आहारचसूरि)करणे धीरः कृत्वामितमतिर् मतिम् // BC_12.107

स्नातो नैरञ्जनातीराद् उत्ततार शनैः कृशः भक्त्यावनतशाखाग्रैर् दत्तहस्तस् तटद्रुमैः // BC_12.108

अथ गोपाधिपसुता दैवतैर् अभिचोदिता उद्भूतहृदयानन्दा तत्र नन्दबलागमत् // BC_12.109

सितशङ्खोज्ज्वलभुजा नीलकम्बलवासिनी सफेनमालानीलाम्बुर् यमुनेव सरिद्वरा // BC_12.110

सा (श्राद्धावर्धितच्श्रद्धावर्धित)प्रीतिर् विकसल्लोचनोत्पला शिरसा प्रणिपत्यैनं ग्राहयाम् आस पायसम् // BC_12.111

कृत्वा तदुपभोगेन प्राप्तजन्मफलां स ताम् बोधिप्राप्तौ समर्थो ऽभूत् संतर्पितषडिन्द्रियः // BC_12.112

पर्याप्ताप्यान(मूर्तिश् च्मूर्तश् )च (सार्थं स्वच्सार्धं सु)यशसा मुनिः कान्ति(धैर्ये बभारैकः $ शशाङ्कार्णवयोर् द्वयोः च्धैर्यैकभारैकः शशाङ्कार्णववल् बभौ ) // BC_12.113

आवृत्त इति विज्ञाय तं जहुः (पञ्च भिक्षवः च्पञ्चभिक्षवः ) मनीषिणम् इवात्मानं निर्मुक्तं (पञ्च धातवः च्पञ्चधातवः ) // BC_12.114

व्यवसायद्वितीयो ऽथ शाद्वलास् तीर्णभूतलम् सो ऽश्वत्थमूलं प्रययौ बोधाय कृतनिश्चयः // BC_12.115

ततस् तदानीं गजराजविक्रमः पदस्वनेनानुपमेन बोधितः महामुनेर् आगतबोधिनिश्चयो जगाद कालो भुजगोत्तमः स्तुतिम् // BC_12.116

यथा मुने त्वच्चरणावपीडिता मुहुर् मुहुर् निष्टनतीव मेदिनी यथा च ते राजति सूर्यवत् प्रभा ध्रुवं त्वम् इष्टं फलम् अद्य भोक्ष्यसे // BC_12.117

यथा भ्रमन्त्यो दिवि (चाषच्वाय)पङ्क्तयः प्रदक्षिणं त्वां कमलाक्ष कुर्वते यथा च सौम्या दिवि वान्ति वायवस् त्वम् अद्य बुद्धो नियतं भविष्यसि // BC_12.118

ततो भुजंगप्रवरेण संस्तुतस् तृणान्य् उपादाय शुचीनि लावकात् कृतप्रतिज्ञो निषसाद बोधये महातरोर् मूलम् उपाश्रितः शुचेः // BC_12.119

ततः स पर्यङ्कम् अकम्प्यम् उत्तमं बबन्ध सुप्तोरगभोगपिण्डितम् भिनद्मि तावद् भुवि नैतद् आसनं न यामि यावत् कृतकृत्यताम् इति // BC_12.120

tato yayur mudam atulāṃ divaukaso (vavāśire cvavāsire )na mṛga(gaṇāḥ cgaṇā [wrong sandhi in ed. ejh.])na pakṣiṇaḥ न सस्वनुर् वनतरवो ऽनिलाहताः कृतासने भगवति (निश्चितात्मनि च्निश्चलात्मनि ) // BC_12.121

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये (चश्व-घोष-कृते च्)अराड-दर्शनो नाम द्वा-दशः सर्गः -- 12 --]]

तस्मिन् विमोक्षाय कृतप्रतिज्ञे राजर्1षिवंशप्रभवे महर्2षौ तत्रोपविष्टे प्रजहर्ष लोकस् तत्रास सद्धर्मरिपुस् तु मारः // BC_13.1

यं कामदेवं प्रवदन्ति लोके चित्रायुधं पुष्पशरं तथैव कामप्रचाराधिपतिं तम् एव मोक्षद्विषं मारम् उदाहरन्ति // BC_13.2

तस्यात्मजा विभ्रमहर्षदर्पास् तिस्रो (अरतिच्रति)प्रीतितृषश् च कन्याः पप्रच्छुर् एनं मनसो विकारं स तांश् च ताश् चैव वचो (अभ्युवाच च्बभाषे ) // BC_13.3

असौ मुनिर् निश्चयवर्म बिभ्रत् सत्त्वायुधं बुद्धिशरं विकृष्य जिगीषुर् आस्ते विषयान् मदीयान् तस्माद् अयं मे मनसो विषादः // BC_13.4

यदि ह्य् असौ माम् अभिभूय याति लोकाय चाख्यात्य् अपवर्गमार्गम् शून्यस् ततो ऽयं विषयो ममाद्य वृत्ताच् च्युतस्येव विदेहभर्तुः // BC_13.5

तद् यावद् एवैष न लब्धचक्षुर् मद्गोचरे तिष्ठति यावद् एव यास्यामि तावद् व्रतम् अस्य भेत्तुं सेतुं नदीवेग (इवातिवृद्धः चिवाभिवृद्धः ) // BC_13.6

ततो धनुः पुष्पमयं गृहीत्वा (शरान् जगन्मोहच्शरांस् तथा मोह)करांश् च पञ्च सो ऽश्वत्थमूलं ससुतो ऽभ्यगच्छद् अस्वास्थ्यकारी मनसः प्रजानाम् // BC_13.7

अथ प्रशान्तं मुनिम् आसनस्थं पारं तितीर्षुं भवसागरस्य विषज्य सव्यं करम् आयुधाग्रे (क्रीडन् च्क्रीडञ् )शरेणेदम् उवाच मारः // BC_13.8

उत्तिष्ठ भोः क्षत्रिय मृत्युभीत (चर स्वधर्मं च्वरस्व धर्मं )त्यज मोक्षधर्मम् (bāṇaiś cvāṇaiś )ca (yajñaiś ca cxxx )vinīya (lokaṃ clokān (lokāt padaṃ clokān parān )prāpnuhi vāsavasya // BC_13.9

पन्था हि निर्यातुम् अयं यशस्यो यो वाहितः पूर्वतमैर् नरेन्द्रैः जातस्य राजर्1षिकुले विशाले भैक्षाकम् अश्लाघ्यम् इदं प्रपत्तुम् // BC_13.10

अथाद्य नोत्तिष्ठसि (निश्चितात्मन् च्निश्चितात्मा भव स्थिरो मा विमुचः प्रतिज्ञाम् मयोद्यतो ह्य् एष शरः स एव यः (शूर्पके च्सूर्यके )मीनरिपौ विमुक्तः // BC_13.11

(स्पृष्टः च्पृष्टः )स चानेन कथंचिद् ऐडः सोमस्य नप्ताप्य् अभवद् विचित्तः स चाभवच् (छंतनुर् च्छांतनुर् )अस्वतन्त्रः क्षीणे युगे किं (बत च्वत )दुर्बलो ऽन्यः // BC_13.12

तत् क्षिप्रम् उत्तिष्ठ लभस्व संज्ञां (बाणो च्वाणो )ह्य् अयं तिष्ठति लेलिहानः प्रियाविधेयेषु रतिप्रियेषु यं चक्रवाकेष्व् (इव चपि )नोत्सृजामि // BC_13.13

इत्य् एवम् उक्तो ऽपि यदा निरास्थो नैवासनं शाक्यमुनिर् बिभेद शरं ततो ऽस्मै विससर्ज मारः कन्याश् च कृत्वा पुरतः सुतांश् च // BC_13.14

तस्मिंस् तु (बाणे च्वाणे )अपि स विप्रमुक्ते चकार नास्थां न धृतेश् चचाल दृष्ट्वा तथैनं विषसाद मारश् चिन्तापरीतश् च शनैर् जगाद // BC_13.15

शैलेन्द्रपुत्रीं प्रति येन विद्धो देवो ऽपि शंभुश् चलितो बभूव न चिन्तयत्य् एष तम् एव (बाणं च्वाणं किं स्याद् अचित्तो न शरः स एषः // BC_13.16

तस्माद् अयं नार्हति पुष्प(बाणं च्वाणं न हर्षणं नापि रतेर् नियोगम् अर्हत्य् अयं भूतगणैर् अ(सौम्यैः च्शेषैः संत्रासनातर्जनताडनानि // BC_13.17

सस्मार मारश् च ततः स्वसैन्यं (विघ्नं शमे च्विध्वंसनं )शाक्यमुनेश् चिकीर्षन् नानाश्रयाश् चानुचराः परीयुः (शलच्शर)द्रुमप्रासगदासिहस्ताः // BC_13.18

वराहमीनाश्वखरोष्ट्रवक्त्रा व्याघ्रर्1क्षसिंहद्विरदाननाश् च एकेक्षणा नैकमुखास् त्रिशीर्षा लम्बोदराश् चैव पृषोदराश् च // BC_13.19

(अजानुसक्था चजासु सक्ता )घटजानवश् च दंष्ट्रायुधाश् चैव नखायुधाश् च (करङ्कवक्त्रा च्कबन्धुहस्ता )बहुमूर्तयश् च भग्नार्धवक्त्राश् च महामुखाश् च // BC_13.20

(भस्मारुणा च्ताम्रारुणा )लोहित(बिन्दुच्विन्दु)चित्राः खट्वाङ्गहस्ता हरिधूम्रकेशाः लम्बस्रजो वारणलम्बकर्णाश् चर्माम्बराश् चैव निरम्बराश् च // BC_13.21

श्वेतार्धवक्त्रा हरितार्धकायास् ताम्राश् च धूम्रा हरयो ऽसिताश् च (व्यालोत्तरासङ्गच्व्याडोत्तरासङ्ग)भुजास् तथैव प्रघुष्टघण्टाकुलमेखलाश् च // BC_13.22

तालप्रमाणाश् च गृहीतशूला दंष्ट्राकरालाश् च शिशुप्रमाणाः उरभ्रवक्त्राश् च विहं(गमाक्षा च्गमाश् च मार्जारवक्त्राश् च मनुष्यकायाः // BC_13.23

प्रकीर्णकेशाः शिखिनो ऽर्धमुण्डा (रक्ताम्बरा च्रज्ज्वम्बरा )व्याकुलवेष्टनाश् च प्रहृष्टवक्त्रा भृकुटीमुखाश् च तेजोहराश् चैव मनोहराश् च // BC_13.24

केचिद् व्रजन्तो भृशम् आववल्गुर् अन्योअन्यम् आपुप्लुविरे तथान्ये चिक्रीडुर् आकाशगताश् च केचित् केचिच् च चेरुस् तरुमस्तकेषु // BC_13.25

ननर्त कश्चिद् भ्रमयंस् त्रिशूलं कश्(चिद् विपुस्फूर्ज च्चिद् ध पुस्फूर्ज )गदां विकर्षन् हर्षेण कश्चिद् वृषवन् (ननर्द च्ननर्त कश्चित् प्रजज्वाल तनूरुहेभ्यः // BC_13.26

एवंविधा भूतगणाः समन्तात् तद् बोधिमूलं परिवार्य तस्थुः जिघृक्षवश् चैव जिघांसवश् च भर्तुर् नियोगं परिपालयन्तः // BC_13.27

तं प्रेक्ष्य मारस्य च पूर्वरात्रे शाक्यर्1षभस्यैव च युद्धकालम् न द्यौश् चकाशे पृथिवी चकम्पे प्रजज्वलुश् चैव दिशः सशब्दाः // BC_13.28

(विष्वग् च्विश्वग् )ववौ वायुर् उदीर्णवेगस् तारा न रेजुर् न बभौ शशाङ्कः तमश् च भूयो (विततान रात्रिः च्विततार रात्रेः सर्वे च संचुक्षुभिरे समुद्राः // BC_13.29

महीभृतो धर्मपराश् च नागा महामुनेर् विघ्नम् अमृष्यमाणाः मारं प्रति क्रोधविवृत्तनेत्रा निःशश्वसुश् चैव जजृम्भिरे च // BC_13.30

शुद्धाधिवासा विबुधर्1षयस् तु सद्धर्मसिद्ध्यर्थम् (अभिप्रवृत्ताः चिव प्रवृत्ताः ) मारे ऽनुकम्पां मनसा प्रचक्रुर् विरागभावात् तु न रोषम् ईयुः // BC_13.31

तद् बोधिमूलं समवेक्ष्य कीर्णं हिंसात्मना मारबलेन तेन धर्मात्मभिर् लोकविमोक्षकामैर् बभूव हाहाकृतम् (अन्तरीक्षे चन्तरीक्षम् ) // BC_13.32

(उपप्लवं चुपप्लुतं )धर्म(विधेस् च्विदस् )तु तस्य दृष्ट्वा स्थितं मारबलं महर्2षिः न चुक्षुभे नापि ययौ विकारं मध्ये गवां सिंह इवोपविष्टः // BC_13.33

मारस् ततो भूतचमूम् उदीर्णाम् आज्ञापयाम् आस भयाय तस्य स्वैः स्वैः प्रभावैर् अथ सास्य सेना तद्धैर्यभेदाय मतिं चकार // BC_13.34

केचिच् चलन् नैकविलम्बिजिह्वास् (तीक्ष्णाग्रच्तीक्ष्णोग्र)दंष्ट्रा हरिमण्डलाक्षाः विदारितास्याः स्थिरशङ्कुकर्णाः संत्रासयन्तः किल नाम तस्थुः // BC_13.35

तेभ्यः स्थितेभ्यः स तथाविधेभ्यः रूपेण भावेन च दारुणेभ्यः न विव्यथे नोद्विविजे महर्2षिः (क्रीडत्सुच्क्रीडन् सु)बालेभ्य इवोद्धतेभ्यः // BC_13.36

कश्चित् ततो (रोषच्रौद्र)विवृत्तदृष्टिस् तस्मै गदाम् उद्यमयां चकार तस्तम्भ बाहुः सगदस् ततो ऽस्य पुरंदरस्येव पुरा सवज्रः // BC_13.37

केचित् समुद्यम्य शिलास् तरूंश् च विषेहिरे नैव मुनौ विमोक्तुम् पेतुः सवृक्षाः सशिलास् तथैव वज्रावभग्ना इव विन्ध्यपादाः // BC_13.38

कैश्चित् समुत्पत्य नभो विमुक्ताः शिलाश् च वृक्षाश् च परश्वधाश् च तस्थुर् नभस्य् एव न चावपेतुः संध्याभ्रपादा इव नैकवर्णाः // BC_13.39

चिक्षेप तस्योपरि दीप्तम् अन्यः कडङ्गरं पर्वतशृङ्गमात्रम् यन् मुक्तमात्रं गगनस्थम् एव तस्यानुभावाच् छतधा (पफाल च्बभूव ) // BC_13.40

कश्चिज् जलन्न् अर्क इवोदितः खाद् अङ्गारवर्षं महद् उत्ससर्ज चूऋनानि चामीकरकन्दराणां कल्पात्यये मेरुर् इव प्रदीप्तः // BC_13.41

तद् बोधिमूले प्रविकीर्यमाणम् अङ्गारवर्षं तु सविस्फुलिङ्गम् मैत्रीविहाराद् ऋषिसत्तमस्य बभूव रक्तोत्पल(पत्त्रच्पत्र)वर्षः // BC_13.42

शरीरचित्तव्यसनातपैस् तैर् एवंविधैस् तैश् च निपात्यमानैः नैवासनाच् छआक्यमुनिश् चचाल (स्वनिश्चयं च्स्वं निश्चयं )बन्धुम् इवोपगुह्य // BC_13.43

अथापरे (निर्जिगिलुर् च्निर्जगलुर् )मुखेभ्यः सर्पान् विजीर्णेभ्य इव द्रुमेभ्यः ते मन्त्रबद्धा इव तत्समीपे न शश्वसुर् (नोत्ससृपुर् च्नलुत्ससृजुर् )न चेलुः // BC_13.44

भूत्वापरे वारिधरा (बृहन्तः च्वृहन्तः सविद्युतः साशनिचण्डघोषाः तस्मिन् द्रुमे तत्यजुर् अश्मवर्षं तत् पुष्.पवर्षं रुचिरं बभूव // BC_13.45

चापे ऽथ (बाणो च्वाणो )निहितो ऽपरेण जज्वाल तत्रैव न निष्पपात अनीश्वरस्यात्मनि (धूयमानो च्धूर्यमाणो दुर्मर्षणस्येव नरस्य मन्युः // BC_13.46

पञ्चेषवो ऽन्येन तु विप्रमुक्तास् तस्थुर् (नभस्य् च्नयत्य् )एव मुनौ न पेतुः संसारभीरोर् विषयप्रवृत्तौ पञ्चेन्द्रियाणीव परीक्षकस्य // BC_13.47

जिघांसयान्यः प्रससार रुष्टो गदां गृहीत्वाभिमुखो महर्2षेः सो ऽप्राप्त(कामो च्कालो )विवशः पपात दोषेष्व् इवानर्थकरेषु लोकः // BC_13.48

स्त्री मेघकाली तु कपालहस्ता कर्तुं महर्2षेः किल (चित्तमोहम् च्मोहचित्तम् ) बभ्राम तत्रानियतं न तस्थौ चलात्मनो बुद्धिर् इवागमेषु // BC_13.49

कश्चित् प्रदीप्तं प्रणिधाय चक्षुर् नेत्राग्निनाशीविषवद् दिधक्षुः तत्रैव (नासीनम् च्नासीत् तं )ऋषिं ददर्श कामात्मकः श्रेय इवोपदिष्टम् // BC_13.50

गुर्वीं शिलाम् उद्यमयंस् तथान्यः शश्राम मोघं विहतप्रयत्नः निःश्रेयसं ज्ञानसमाधिगम्यं कायक्लमैर् धर्मम् इवाप्तुकामः // BC_13.51

तरक्षुसिंहाकृतयस् तथान्ये प्रणेदुर् उच्चैर् महतः प्रणादान् सत्त्वानि यैः संचुकुचुः समन्ताद् वज्राहता द्यौः फलतीति मत्वा // BC_13.52

मृगा गजाश् (चार्तच्चार्त्त)रवान् सृजन्तो विदुद्रुवुश् चैव निलिल्यिरे च रात्रौ च तस्याम् अहनीव दिग्भ्यः खगा रुवन्तः परिपेतुर् (आर्ताः चार्त्ताः ) // BC_13.53

तेषां प्रणादैस् तु तथाविधैस् तैः सर्वेषु भूतेष्व् अपि कम्पितेषु मुनिर् न तत्रास न संचुकोच रवैर् गरुत्मान् इव वायसानाम् // BC_13.54

भयावहेभ्यः परिषद्गणेभ्यो यथा यथा नैव मुनिर् बिभाय तथा तथा धर्मभृतां सपत्नः शोकाच् च रोषाच् च (ससाद च्ससार )मारः // BC_13.55

भूतं ततः किंचिद् अदृश्यरूपं विशिष्ट(भूतं च्रूपं )गगनस्थम् एव दृष्ट्वर्9षये द्रुग्धम् अवैररुष्टं मारं बभाषे महता स्वरेण // BC_13.56