बुद्धचरित

मोघं श्रमं नार्हसि मार कर्तुं हिंस्रात्मताम् उत्सृज गच्छ शर्म नैष त्वया कम्पयितुं हि शक्यो महागिरिर् मेरुर् इवानिलेन // BC_13.57

अप्य् उष्णभावं ज्वलनः प्रजह्याद् आपो द्रवत्वं पृथिवी स्थिरत्वम् अनेककल्पाचितपुण्यकर्मा न त्व् एव जह्याद् व्यवसायम् एषः // BC_13.58

यो निश्चयो ह्य् अस्य पराक्रमश् च तेजश् च यद् या च दया प्रजासु अप्राप्य नोत्थास्यति तत्त्वम् एष तमांस्य् अहत्वेव सहस्ररश्मिः // BC_13.59

काष्ठं हि मथ्नन् लभते हुताशं भूमिं खनन् विन्दति चापि तोयम् निर्बन्धिनः किं(चन नास्त्य् असाध्यं च्च न नास्य साध्यं न्यायेन युक्तं च कृतं च सर्वम् // BC_13.60

तल् लोकम् (आर्तं चार्त्तं )करुणायमानो रोगेषु रागादिषु वर्तमानम् महा(भिषङ् च्भिषग् )नार्हति विघ्नम् एष ज्ञानौषधार्थं परिखिद्यमानः // BC_13.61

हृते च लोके बहुभिः कुमार्गैः सन्मार्गम् अन्विच्छति यः श्रमेण स दैशिकः क्षोभयितुं न युक्तं सुदेशिकः सार्थए इव प्रनष्टे // BC_13.62

सत्त्वेषु नष्टेषु महान्ध(कारे च्कारैर् ज्ञानप्रदीपः क्रियमाण एषः आर्यस्य निर्वापयितुं न साधु प्रज्वाल्यमानस् तमसीव दीपः // BC_13.63

दृष्ट्वा च संसारमये महौघे मग्नं जगत् पारम् अविन्दमानम् यश् चेदम् उत्तारयितुं प्रवृत्तः (कश् चिन्तयेत् च्कश्चिन् नयेत् )तस्य तु पापम् आर्यः // BC_13.64

क्षमाशिफो धैर्यविगाढमूलश् चारित्रपुष्पः स्मृतिबुद्धिशाखः ज्ञानद्रुमो धर्मफलप्रदाता नोत्पाटनं ह्य् अर्हति वर्धमानः // BC_13.65

बद्धां दृढैश् चेतसि मोहपाशैर् यस्य प्रजां मोक्षयितुं मनीषा तस्मिन् जिघांसा तव नोपपन्ना श्रान्ते जगद्बन्धनमोक्षहेतोः // BC_13.66

बोधाय कर्माणि हि यान्य् अनेन कृतानि तेषां नियतो ऽद्य कालः स्थाने तथास्मिन्न् उपविष्ट एष यथैव पूर्वे मुनयस् तथैव // BC_13.67

एषा हि नाभिर् वसुधातलस्य कृत्स्नेन युक्ता परमेण धाम्ना भूमेर् अतो ऽन्यो ऽस्ति हि न प्रदेशो (वेगं च्वेशं )समाधेर् (विषहेत यो ऽस्य च्विषयो हितस्य ) // BC_13.68

तन् मा कृथाः शोकम् उपेहि शान्तिं मा भून् महिम्ना तव मार मानः विश्रम्भितुं न क्षमम् अध्रुवा श्रीश् चले पदे (विस्मयम् च्किं पदम् )अभ्युपैषि // BC_13.69

ततः स संश्रुत्य च तस्य तद् वचो महामुनेः प्रेक्ष्य च निष्प्रकम्पताम् जगाम मारो वि(मनो च्मना )हतोद्यमः शरैर् जगच्चेतसि यैर् (विहन्यते च्विहन्यसे ) // BC_13.70

गतप्रहर्षा विफलीकृतश्रमा प्रविद्धपाषाणकडङ्गरद्रुमा दिशः प्रदुद्राव ततो ऽस्य सा चमूर् हताश्रयेव द्विषता द्विषच्चमूः // BC_13.71

द्रवति स(परिपक्षे च्परपक्षे )निर्जिते पुष्पकेतौ जयति जिततमस्के नीरजस्के महर्2षौ युवतिर् इव सहासा द्यौश् चकाशे सचन्द्रा सुरभि च जलगर्भं पुष्पवर्षं पपात // BC_13.72

x(ctathāpi pāpīyasi nirjite gate diśaḥ praseduḥ prababhau niśākaraḥ xdivo nipetur bhuvi puṣpavṛṣṭayo rarāja yoṣeva vikalmaṣā niśāc) // BC_13.73

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽश्व-घोष-कृते मार-विजयो नाम त्रयो-दशः सर्गः -- 13 --]]

ततो मारबलं जित्वा धैर्येण च शमेन च परमार्थं विजिज्ञासुः स दध्यौ ध्यानकोविदः // BC_14.1

सर्वेषु ध्यानविधिषु प्राप्य चैश्वर्यम् उत्तमम् सस्मार प्रथमे यामे पूर्वजन्मपरंपराम् // BC_14.2

अमुत्राहम् अयं नाम च्युतस् तस्माद् इहागतः इति जन्मसहस्राणि सस्मारानुभवन्न् इव // BC_14.3

स्मृत्वा जन्म च मृत्युं च तासु तासूपपत्तिषु ततः सत्त्वेषु कारुण्यं चकार करुणात्मकः // BC_14.4

कृत्वेह स्वजनोत्सर्गं पुनर् अन्यत्र च क्रियाः अत्राणः खलु लोको ऽयं परिभ्रमति चक्रवत् // BC_14.5

इत्य् एवं स्मरतस् तस्य बभूव नियतात्मनः कदलीगर्भनिःसारः संसार इति निश्चयः // BC_14.6

द्वितीये त्व् आगते यामे सो ऽद्वितीयपराक्रमः दिव्यं (लेभे च्चक्षुः )परं (चक्षुः च्लेभे सर्वचक्षुष्मतां वरः // BC_14.7

ततस् तेन स दिव्येन परिशुद्धेन चक्षुषा ददर्श निखिलं लोकम् आदर्शए इव निर्मले // BC_14.8

सत्त्वानां पश्यतस् तस्य निकृष्टोत्कृष्टकर्मणाम् प्रच्युतिं चोपपत्तिं च ववृधे करुणात्मता // BC_14.9

इमे दुष्कृतकर्माणः प्राणिनो यान्ति दुर्गतिम् इमे ऽन्ये शुभकर्माणः प्रतिष्ठन्ते त्रिपिष्टपे // BC_14.10

उपपन्नाः प्रतिभये नरके भृशदारुणे अमी दुःखैर् बहुविधैः पीड्यन्ते कृपणं (बत च्वत ) // BC_14.11

पाय्यन्ते क्वथितं केचिद् अग्निवर्णम् अयोरसम् आरोप्यन्ते रुवन्तो ऽन्ये निष्टप्तस्तम्भम् आयसम् // BC_14.12

पच्यन्ते पिष्टवत् केचिद् अयस्कुम्भीष्व् अवाङ्मुखाः दह्यन्ते करुणं केचिद् दीप्तेष्व् अङ्गारराशिषु // BC_14.13

केचित् तीक्ष्णैर् अयोदंष्ट्रैर् भक्ष्यन्ते दारुणैः श्वभिः केचिद् धृष्टैर् अयस्तुण्डैर् वायसैर् आयसैर् इव // BC_14.14

केचिद् दाहपरिश्रान्ताः शीतच्छायाभिकाङ्क्षिणः असि(पत्त्रवनं च्पत्रं वनं )नीलं बद्धा इव विशन्त्य् अमी // BC_14.15

पाट्यन्ते दारुवत् केचित् कुठारैर् (बद्धच्बहु)बाहवः दुःखे ऽपि न (विपच्यन्ते च्विपद्यन्ते कर्मभिर् धारितासवः // BC_14.16

सुखं स्याद् इति यत् कर्म कृतं दुःखनिवृत्तये फलं तस्येदम् अवशैर् दुःखम् एवोपभुज्यते // BC_14.17

सुखार्थम् अशुभं कृत्वा यए एते भृशदुःखिताः आस्वादः स किम् एतेषां करोति सुखम् अण्व् अपि // BC_14.18

हसद्भिर् यत् कृतं कर्म कलुषं कलुषात्मभिः एतत् परिणते काले क्रोशद्भिर् अनुभूयते // BC_14.19

यद्य् (एवं चेव )पापकर्माणः पश्येयुः कर्मणां फलम् वमेयुर् (उष्णं रुधिरं चुष्णरुधिरं मर्मस्व् अभिहता इव // BC_14.20

x(cśārīrebhyo 'pi duḥkhebhyo nārakebhyo manasvinaḥ xanāryaiḥ saha saṃvāso mama kṛcchramatamo mataḥ // 14.*20

इमे ऽन्ये कर्मभिश् चित्रैश् चित्तविस्पन्दसंभवैः तिर्यग्योनौ विचित्रायाम् उपपन्नास् तपस्विनः // BC_14.21

मांसत्वग्बालदन्तार्थं वैराद् अपि मदाद् अपि हन्यन्ते (कृपणं च्कृपणा )यत्र बन्धूनां पश्यताम् अपि // BC_14.22

अशक्नुवन्तो ऽप्य् अवशाः क्षुत्तर्षश्रमपीडिताः गोअश्वभूताश् च वाह्यन्ते प्रतोदक्षतमूर्तयः // BC_14.23

वाह्यन्ते गजभूताश् च बलीयांसो ऽपि दुर्बलैः अङ्कुशक्लिष्टमूर्धानस् ताडिताः पादपार्ष्णिभिः // BC_14.24

सत्स्व् अप्य् अन्येषु दुःखेषु दुःखं यत्र विशेषतः परस्परविरोधाच् च पराधीनतयैव च // BC_14.25

खस्थाः खस्थैर् हि बाध्यन्ते जलस्था जलचारिभिः स्थलस्थाः स्थलसंस्थैश् (च $ प्राप्य चैवेतरेतरैः च्तु प्राप्यन्ते चेतरेतरैः ) // BC_14.26

उपपन्नास् तथा चेमे मात्सर्याक्रान्तचेतसः पितृलोके निरालोके कृपणं भुञ्जते फलम् // BC_14.27

सूचीछिद्रोपममुखाः पर्वतोपमकुक्षयः क्षुत्तर्षजनितैर् दुःखैः पीड्यन्ते दुःखभागिनः // BC_14.28

आशया (समतिक्रान्ता च्समभिक्रान्ता धार्यमाणाः स्वकर्मभिः labhante na hy amī bhoktuṃ praviddhāny aśucīny api [this verse is placed after 14.30 in ed. c.] // BC_14.29

पुरुषो यदि जानीत मात्सर्यस्येदृशं फलम् सर्वथा (शिबिवद् च्शिविवद् )दद्याच् छरीरावयवान् अपि // BC_14.30

इमे ऽन्ये (नरकप्रख्ये च्नरकं प्राप्य गर्भसंज्ञे ऽशुचिह्रदे उपपन्ना मनुष्येषु दुःखम् अर्छन्ति जन्तवः // BC_14.31