सौन्दरानन्द (bản Matsunami)

नित्योत्सवं तं च निशाम्य लोकं निस्तन्द्रिनिद्रारतिशोकरोगम् / नन्दो जरामृत्युवशं सदार्तं मेने श्मशानप्रतिमं नृलोकम् // saund_10.34 //

ऐन्द्रं वनं तच् च ददर्श नन्दः समन्ततो विस्मयफुल्लदृष्टिः / हर्षान्विताश् चाप्सरसः परीयुः सगर्वम् अन्योन्यम् अवेक्षमाणाः // saund_10.35 //

सदा युवत्यो मदनैककार्याः साधारणाः पुण्यकृतां विहाराः / दिव्याश् च निर्दोषपरिग्रहाश् च तपःफलस्याश्रयणं सुराणाम् // saund_10.36 //

तासां जगुर् धीरम् उदात्तम् अन्याः पद्मानि काश् चिल् ललितं लभञ्जुः / अन्योन्यहर्षान् ननृतुस् तथान्याश् चिराङ्गहाराः स्तनभिन्नभाराः // saund_10.37 //

कासां चिद् आसां वदनानि रेजुर् वनान्तरेभ्यश् चलकुण्डलानि / व्याविद्धपर्णेभ्य इवाकरेभ्यः पद्मानि कारण्डवघट्टितानि // saund_10.38 //

ताः निःसृताः प्रेक्ष्य वनान्तरेभ्यस् तडित्पताका इव तोयदेभ्यः / नन्दस्य रागेण तनुर् विवेपे जले चले चन्द्रमसः प्रभेव // saund_10.39 //

वपुश् च दिव्यं ललिताश् च चेष्टास् ततः स तासां मनसा जहार / कौतूहलावर्जितया च दृष्ट्या संश्लेषतर्षाद् इव जातरागः // saund_10.40 //

स जाततर्षो ऽप्सरसः पिपासुस् तत्प्राप्तये ऽधिष्ठितविक्लवार्तः / लोलेन्द्रियाश्वेन मनोरथेन जेह्रियमाणो न धृतिं चकार // saund_10.41 //

यथा मनुष्यो मलिनं हि वासः क्षारेण भूयो मलिनीकरोति / मलक्षयार्थं न मलोद्भवार्तं रजस् तथास्मै मुनिर् आचकर्ष // saund_10.42 //

दोषांश् च कायाद् भिषगुज् जिहीर्षुर् भूयो यथा क्लेशयितुं यतेत / रागं तथा तस्य मुनिर् जिघांसुर् भूयस्तरं रागम् उपानिनाय // saund_10.43 //

दीपप्रभां हन्ति यथान्धकारे सहस्ररश्मेर् उदितस्य दीप्तिः / मनुष्यलोके द्युतिम् अङ्गनानाम् अन्तर्दधात्य् अप्सरसां तथा श्रीः // saund_10.44 //

महच् च रूपं स्वणु हन्ति रूपं शब्दो महान् हन्ति च शब्दम् अल्पम् / गुर्वी रुजा हन्ति रुजां च मृद्विं सर्वो महान् हेतुर् अणोर् वधाय // saund_10.45 //

मुनेः प्रभावाच् च शशाक नन्दस् तद्दर्शनं सोढुम् असह्यम् अन्यैः / अवितरागस्य हि दुर्बलस्य मनो दहेद् अप्सरसां वपुःष्रीः // saund_10.46 //

मत्वा ततो नन्दम् उदीर्णरागं भार्यानुरोधाद् अपवृत्तरागम् / रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर् विरागो गिरम् इत्य् उवाच // saund_10.47 //

एताः स्त्रीयः पश्य दिवौकसस् त्वं निरीक्ष्य च ब्रूहि यथार्थत्त्वम् / एताः कथं रूपगुणैर् मतास् ते स वा जनो यत्र गतं मनस् ते // saund_10.48 //

अथाप्सरःस् एव निविष्टदृष्ती रागाग्निनान्तर्हृदये प्रदीप्तः / सगद्गगदं कामविषक्तचेताः कृताञ्जलिर् वाक्यम् उवाच नन्दः // saund_10.49 //

हर्यङ्गनासौ मुषितैकदृष्टिर् यदन्तरे स्यात् तव नाथ वध्वाः / तदन्तरे ऽसौ कृपणा वधूस् ते वौष्मतीर् अप्सरसः प्रतीत्य // saund_10.50 //

आस्था यथा पूर्वम् अभून् न का चिद् अन्यासु मे स्त्रिषु निशाम्य भार्याम् / तस्यां ततः सम्प्रति का चिद् आस्था न मे निशाम्यैव हि रूपम् आसाम् // saund_10.51 //

यथा प्रतप्तो मृदुनातपेन दह्येत कश् चिन् महतानलेन / रागेण पूर्वं मृदुनाभितप्तो रागानिनानेन तथाभिदह्ये // saund_10.52 //

वाग्वारिणा मां परिषिञ्च तस्माद् यावन् न दह्ये स इवाह्जशत्रुः / राराग्निर् अद्यैव हि मां दिधक्षुः कक्षं सवृक्षाग्रम् इवोत्थितो ऽग्निः // saund_10.53 //

प्रसीद सीदामि विमुञ्च मा मुने वसुन्धराधैर्य न धैर्यम् अस्ति मे / असून् विमोक्ष्यामि विमुक्तमानस प्रय्च्छ वा वागमृतं मुमूर्षवे // saund_10.54 //

अनर्थभोगेन विघातय्दृष्तिना प्रमाददंश्ट्रेण तमोविषाग्निना / अहं हि दष्टो हृदि मन्मथाहिना विधत्स्य तस्माद् अगदं महाभिषक् // saund_10.55 //

अनेन दष्टो मदनाहिना हि ना न कश् चिद् आत्मन्य् अनवस्थितः स्थितः / मुमोह वोध्योर् ह्य् अचलात्मनो मनो बभूव धीमांश् च स शन्तनुस् तनुः // saund_10.56 //

स्थिते विशिष्टे त्वयि संश्रये श्रये यथा न यामीह वसन् दिशं दिशम् / यथा च लब्ध्वा व्यसनक्षयं क्षयं व्रजामि तन् मे कुरु शंसतः सतः // saund_10.57 //

ततो जिघांसुर् हृदि तस्य तत्तमस् तमोनुदो नक्तम् इवोत्थितं तमः / महर्षिचन्द्रो जगतस् तमोनुदस् तमःप्रहीणो निजगाद गौतमः // saund_10.58 //

धृतिं परिष्वज्य विधूय विक्रियां निगृह्य तावच् छ्रुतचेतसी शृणु / इमा यदि प्रार्थयसे त्वम् अङ्गना विधत्स्व शुल्कार्थम् इहोत्तमं तपः // saund_10.59 //

इमा हि शक्या न बलान् न सेवया न संप्रदानेन न रूप्तवत्तया / इमा ह्रियन्ते खलु धर्मचर्यया सचेत् प्रहर्षश् चर धर्मम् आदृतः // saund_10.60 //

इहाधिवासो दिवि दैवतैः समं वनानि रम्याण्य् अजराश् च योषितः / इदं फलं स्वस्य शुभस्य कर्मणो न दत्तम् अन्येन न चाप्य् अहेतुतः // saund_10.61 //

क्षितौ मनुष्यो धनुराधिभिः श्रमैः स्त्रियः कदा चिद् धि लभेत वा न वा / असंशयं यत् त्व् इह धर्मचर्यया भवेयुर् एता दिवि पुणकर्मणः // saund_10.62 //

तद् अप्रमत्तो नियमे समुद्यतो रमस्व यद्य् अप्सरसो ऽभिलिप्ससे / अहं च ते ऽत्र प्रतिभूः स्थिरे व्रते यथा त्वम् आभिर् नियतं समेष्यसि // saund_10.63 //

अतःपरं परमम् इति व्यवस्थितः परां धृतिम् परममुनौ चकार सः / ततो मुनिः पवन इवाम्बरात् पतन् प्रगृह्य तं पुनर् अगमन् महीतलम् // saund_10.64 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वर्गनिदर्शनो नाम दशमः सर्गः /

canto xi

ततस् ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणीः / बबन्ध नियमस्तम्भे दुर्दमं चपलं मनः // saund_11.1 //

सो ऽनिश्टनिऐष्क्रम्यरसो म्लानतामरसोपमः / चचार विरसो धर्मं निवेश्याप्सरसो हृदि // saund_11.2 //

तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः / इन्द्रियार्थवशाद् एव बभूव नियतेन्द्रियः // saund_11.3 //

कामचर्यासु कुशलो भिक्षुचर्यासु विक्लवः / परमाचार्यविष्टब्धो ब्रह्मचर्यं चचार सः // saund_11.4 //

संवृतेन च शान्तेन तीव्रेण मदनेन च / जलाग्नेर् इव संसर्गाच् छशाम च शुशोष च // saund_11.5 //

स्वभावदर्शनीयो ऽपि वैरूप्यम् अगमत् परम् / चिन्तयाप्सरसां चैव नियमेनायतेन च // saund_11.6 //

प्रस्तवेष्व् अपि भार्यायां प्रियभार्यस् तथापि सः / वीतराग इवोत्तस्थौ न जहर्ष न चुक्षुभे // saund_11.7 //

तं व्यवस्थितम् आज्ञाय भार्यारागात् पराङ्मुखम् / अभिगम्याभ्रवीन् नन्दम् आनन्दः प्रणयाद् इदम् // saund_11.8 //

अहो सदृशम् आरब्धं श्रुतस्याभिजनस्य च / निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः // saund_11.9 //

अभिष्वक्तस्य कामेषु रागिणो विषयात्मनः / यद् इयं संविद् उत्पन्ना नेयम् अल्पेन हेतुना // saund_11.10 //

व्याधिर् अल्पेन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते / प्रबलः प्रबलैर् एव यत्नैर् नश्यत्ति वा न वा // saund_11.11 //

दुर्हरो मानसो व्याधिर् बलवांश् च तवाभवत् / विनिवृत्तो यदि स ते सर्वथा धृतिमानसि // saund_11.12 //

दुष्करं साध्व् अनार्येण मानिना चैव मार्दवम् / अतिसर्गश् च लुब्धेन ब्रमचर्यं च रागिणा // saund_11.13 //

एकस् तु मम संदेहस् तवास्यां नियमे धृतौ / अत्रानुनयम् इच्छामि वक्तव्यं यदि मनसे // saund_11.14 //

आर्जवाभिहितं वाक्यं न च गन्तव्यम् अन्यथा / रूक्षम् अप्य् आशये शुद्धे रूक्षतो नैति सज्जनः // saund_11.15 //

स्प्रियं हि हितं स्निग्धम् अस्निग्धम् अहितं प्रियं / दुर्लभं तु प्रियहितं स्वादु पथ्यम् इवौषधम् // saund_11.16 //

विश्वासश् चार्थचर्या च सामान्यं सुखदुःखयोः / मर्षणं प्रणयश् चैव मित्रवृत्तिर् इयं सताम् // saund_11.17 //

तद् इदं त्वा विवक्षामि प्रणयान् न जीघांसया / त्वच्छ्रेयो हि विवक्षा मे यतो नार्हाम्य् उपेक्षितुम् // saund_11.18 //

अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्य् अभिदीयसे / किम् इदं भूतम् आहोस्वित् प्ररिहासो ऽयम् ईदृशः // saund_11.19 //

यदि तावद् इदं सत्यं वक्ष्याम्य् अत्र युदषधम् / औद्धत्यम् अथ वक्तॄमा, अभिदास्यामि तत्त्वतः // saund_11.20 //

श्लक्ष्णपूर्वम् अथो तेन हृदि सो ऽभिहतस् तदा / ध्यात्वा दीर्घं निशश्वास किं चिच् चावाञ्मुखो ऽभवत् // saund_11.21 //

ततस् तस्येङ्गितं ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकम् / बभाषे वाक्यम् आनन्दो मधुरोदर्कम् अप्रियम् // saund_11.22 //

आकारेणावगच्छामि तव धर्मप्रयोजनम् / यज् ज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्यं काउण्यम् एव च // saund_11.23 //

यथासनार्थं स्कन्धेन कश् चिद् गुर्वीं शिलां वहेत् / तद्वत् त्वम् अपि कामार्थं नियमं वोढुम् उद्यतः // saund_11.24 //

तिताडयिषयासृप्तो यथा मेषो ऽपसर्पति / तद्वद् अब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यम् इदं तव // saund_11.25 //

चिक्रीषन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिप्सया / धर्मचर्या तव तथा पण्यभूता न शान्तये // saund_11.26 //

यथा फलविशेषार्थं बीजं वपति कार्षकः / तद्वद् विषयकार्पण्याद् विषयांस् त्यक्तवान् असि // saund_11.27 //

आकाङ्क्षेच् च यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्सया / दुःखम् अन्विच्छति भवांस् तथा विषयतृश्णया // saund_11.28 //

यथा पश्यति मध्व् एव न प्रपातम् अवेक्षते / पश्यस्य् अप्सरसस् तद्वद् भ्रंशम् अन्ते न पश्यसि // saund_11.29 //

हृदि कामाग्निना दीप्ते कायेन वहतो व्रतम् / किम् इदं ब्रह्मचर्यं ते मनसाब्रह्मचारिणः // saund_11.30 //

संसारे वर्तमानेन यदा चाप्सरसस् त्वया / प्राप्तास् त्यक्ताश् च शतशस् ताभ्यः किम् इति ते स्पृहा // saund_11.31 //

तृप्तिर् नास्तीन्धनैर् अग्नेर् नाम्भसा लवणाम्भसः / नापि कामैः सतृष्णस्य तस्मात् कामा न तृप्तये // saund_11.32 //

अतृप्तौ च कुतः शान्तिर् अशान्तौ च कुतः सुखम् / असुखे च कुतः पृतिर् अप्रीतौ च कुतो रतिः // saund_11.33 //

रिरंसा यदि ते तस्माद् अध्यात्मे धीयतां मनः / प्रशान्त चानवद्या च नास्त्य् अध्यात्मसमा रतिः // saund_11.34 //

न तत्र कार्यं तूर्यैस् ते न स्त्रीभिर् न विभूषनैः / एकस् त्वं यत्रत्रस्थस् तया रत्याभिरंस्यसे // saund_11.35 //

मानसं बलवद् दुःखं तर्षे तिष्ठति तिष्ठति / तं तर्षं छिन्धि दुःखं हि तृष्णा चास्ति च नास्ति च // saund_11.36 //

संपत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तम् एव वा / कामेषु हि सटृष्ञस्य न शान्तिर् उपदद्यते // saund_11.37 //

कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ तृप्तिर् न विद्यते / वियोगान् नियतः शोको वियोगश् च ध्रुवो दिवि // saund_11.38 //

कृत्वापि दुष्करं कर्म स्वर्गं लब्ध्वापि दुर्लभम् / नृलोकं पुनर् एवैति प्रवासात् स्वगृहं यथा // saund_11.39 //

यदा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्टं किं चिन् न विद्यते / त्रियक्षु पितृलोके वा नरके वोपपद्यते // saund_11.40 //

तस्य भुक्तवतः स्वर्गे विषयान् उत्तमान् अपि / भ्रष्टस्यार्तस्य दुःखेन किम् आस्वादः करोति सः // saund_11.41 //

श्येनाय प्राणिवात्सल्यात् स्वमांसान्य् अपि दत्तवान् / शिभिः स्वर्गात् परिभ्रष्टस् तादृक् कृत्वापि दुष्करम् // saund_11.42 //

शक्रस्यार्धासनं गत्वा पूर्वपार्थिव एव यः / सदेवतं गते काले मान्धाताधः पुनर् ययौ // saund_11.43 //

राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि / प्राप्तः किल ब्जुअङ्गत्वं नाद्यापि परिमुच्यते // saund_11.44 //

तथैवेलिविलो राज राजवृत्तेन संस्कृतः / स्वर्गं गत्वा पुनर् भ्रष्टः कूर्मीभूतः किलार्णवे // saund_11.45 //

भूर्दियुम्नो ययातिश् च ते चान्ये च नृपर्षभाः / कर्मभिर् द्याम् अभिक्रीय तत्क्षयात् पुनर् अत्यजन् // saund_11.46 //

असुराः पूर्वद्वास् तु सुरैर् अपहृतश्रियः / श्रियं समनुशोचन्तः पातालं शरञं ययुः // saund_11.47 //

किं च राजर्षिभिस् तावद् असुरैर् वा सुरादिभिः / महेन्द्राः शतशः पेतुर् माहात्म्यम् अपि न स्थिरम् // saund_11.48 //

संसदं शोभयित्वैन्द्रीम् उपेन्द्रश् च त्रिविक्रमः / क्षीणकर्मा पपातोव्रिं मध्याद् अप्सरसां रसन् // saund_11.49 //

हा चैत्ररथ हा वापि हा मन्दाकिनि हा प्रिये / इत्य् आर्ता विलपन्तो ऽपि गां पतन्ति दिवौकसः // saund_11.50 //

तीव्रं ह्य् उप्तद्यते दुःखम् इह तावन् मुमूर्षताम् / किं पुनः पततां स्वर्गाद् एवान्ते सुखसेविनाम् // saund_11.51 //

रजो गृह्णन्ति वासांसि म्लायन्ति परमाः स्रजः / गात्रेभ्यो जायते स्वेदो रतिर् भवति नासने // saund_11.52 //

एतान्य् आदौ निमित्तानि च्युतौ स्वर्गाद् दिवौकसाम् / अनिष्टानिव मर्त्यानाम् अरिष्टानि मुमूर्षताम् // saund_11.53 //

सुखम् उत्पद्यते यच् च दिवि कामान् उपाश्नताम् / यच् च दुःखं निपततां दुःखम् एव विषिष्यते // saund_11.54 //

तस्माद् अस्वन्तम् अत्राणम् अविश्वास्यम् अतर्पकम् / विज्ञाय क्षयिणं स्वर्गम् अपवर्गे मतिं कुरु // saund_11.55 //

अशरीरं भवाग्रं हि गत्वापि मुनिर् उद्रकः / कर्मणो ऽन्ते च्युतस् तस्मात् तिर्यग्योनिं प्रपत्स्यते // saund_11.56 //

मैत्रया स्प्तवार्षिक्या ब्रह्मलोकम् इतो गतः / सुनेत्रः पुनर् आवृत्तो गर्भवासम् उपेयिवान् // saund_11.57 //

यद चैश्व्चर्यवन्तो ऽपि क्षयिञः स्वर्गवासिनः / को नाम स्वर्गवासाय क्षेष्णवे स्पृहयेद् बुधः // saund_11.58 //

सूत्रेण बद्धो हि यथा विहङ्गो व्यावर्तते दूरगतो ऽपि भूयः / अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धो गतो ऽपि दूरं पुनर् एति लोकः // saund_11.59 //

कृत्वा कालविलक्षञं प्रतिभुवा मुक्तो यथा बन्धनाद् भुक्त्वा वेश्मसुखान्य् अतीत्य समयं भूयो विशेद् बन्धनम् / तद्वद् द्यां प्रतिभूवद् आत्मनियमैर् ध्यानादिभिः प्राप्तवान् काले कर्मसु तेषु भुक्तविषयेष्व् आकृष्यते गां पुनः // saund_11.60 //

अन्तर्जालगताः प्रमत्तमनसो मिनास् तडागे यथा जानन्ती व्यसनं न रोधजनितं स्वस्थाश् चरन्त्य् अम्भसि / अन्तर्लोकगताः कृतार्थमतयस् तद्वद् दिवि ध्यायिनो मन्यन्ते शिवम् अच्युतं ध्रुवम् इति स्वं स्थानम् आवर्तकम् // saund_11.61 //

तज्जन्मव्याधिमृत्युव्यसनपरिगतं मत्वा जगद् इदं संसारे भ्राम्यमाणं दिवि नृषु नरके तिर्यक्पितृषु च / यत् त्राणं निर्भयं यच् छिवम् अमरजरं निःषोकम् अमृतं तद्धेतोर् ब्रह्मचर्यं चर जहिहि चलं स्वर्गं प्रति रुचिम् // saund_11.62 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये स्वर्गापवादो नामैकदशः सर्गः /

canto xii

अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्य् अथ चोदितः / आनन्देन तदा नन्दः परं व्रीडम् उपागमत् // saund_12.1 //

तस्य व्रिडेन महता प्रमोदो हृदि नाभवत् / अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्थे व्रते मनः // saund_12.2 //

कामरागप्रधानो ऽपि परिहाससमो ऽपि सन् / परिपाकगते हेतौ न स तन् ममृषे वचः // saund_12.3 //

अपरीक्षब्कभावाच् च पूर्वं मत्वा दिवं ध्रुवम् / तस्मात् क्षेष्णुं परिश्रुत्य भृशं संवेगम् एयिवान् // saund_12.4 //

तस्य स्वर्गान् निववृते संकल्पाश्वो मनोरथः / महारथ इवोन्मार्गाद् अप्रमत्तस्य सारथेः // saund_12.5 //

स्वर्गतर्षान् निवृत्तश् च सद्यः स्वस्थ इवाभवत् / मृष्टाद् अपथ्याद् विरतो जिजीव्षुर् इवातुरः // saund_12.6 //

विसस्मार प्रियां भार्यां अस्प्सरोदर्शनाद् यथा / तथानित्यतयोद्विग्नस् तत्याजाप्सरसो ऽपि सः // saund_12.7 //

महताम् अपि भूतानाम् आवृत्ति इति चिन्तयन् / संवेगाच् च सरागो ऽपि वीतराग इवाभवत् // saund_12.8 //

बभूव स हि संवेगः श्रेयसस् तस्य वृद्धये / धातुर् एधिर् इवाख्याते पठितो ऽक्षरचिन्तकैः // saund_12.9 //

न तु कामान्मनस् तस्य केन चिज् जगृहे धृतिः / त्रिषु कालेषु सर्वेषु निपातो ऽस्तिर् इव स्मृतः // saund_12.10 //

खेलगामी महाबाहुर् गजेन्द्र इव निर्मदः / सो ऽभ्यगच्छद् गुरुं कले विवक्षुर् भावम् आत्मनः // saund_12.11 //

प्रणम्य च गुरौ मूर्ध्ना बाष्पव्याकुललोचनः / कृत्वान्जलिम् उवाचेदं ह्रिया किं चिद् अवाञ्मुखः // saund_12.12 //

अप्सरःप्राप्तये यन् मे भगवन् प्रतिभूर् असि / नाप्सरोभिर् ममार्थो ऽस्ति प्रतिभूत्वं त्यजाम्य् अहम् // saund_12.13 //

श्रुत्वा ह्य् आवर्तकं स्वर्गं संसारस्य च चित्रताम् / न मर्त्येषु न देवेषु प्रवृत्तिर् मम रोचते // saund_12.14 //

यदि प्राप्य दिवं यत्नान् नियमेन दमेन च / अवितृप्ताः पतनत्य् अन्ते स्वर्गाय त्यागिने नमः // saund_12.15 //

अतश् च निखिलं लोकं विदिबा सचराचरम् / सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्मे परमे रमे // saund_12.16 //

तस्माद् व्यासमासाभ्यां तन् मे व्याख्यातुम् अर्हसि / यच् छ्रुत्वा शृण्वतां श्रेष्ठ परमं प्राप्नुयां पदम् // saund_12.17 //

ततस् तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणिन्द्रियाणि च / श्रेयश् चैवामुखीभूतं निजगाद तथागतः // saund_12.18 //

अहो प्रत्यवमर्शो ऽयं श्रेयसस् ते पुरोजवः / अरण्यां मथ्यमानायाम् अग्नेर् धूम इवोत्थितः // saund_12.19 //

चिरम् उन्मार्गविहृतो लोलैर् इन्दियवाजिभिः / अवतिर्णो ऽसि पन्थानं दिष्ट्या दृश्त्याविमूढया // saund_12.20 //

अद्य ते सफलं जन्म लाभो ऽद्य सुमहांस् तव / यस्य कामरस्ज्ञस्य नैष्क्रम्यायोत्सुकं मनः // saund_12.21 //

लोके ऽस्मिन्न् आलयारामे निवृत्तौ दुर्लभा रतिः / व्यथन्ते ह्य् अपुनर्भावात् प्रपाताद् इव बालिशाः // saund_12.22 //

दुःखं न स्यात् सुखं मे स्याद् इति प्रयतते जनः / अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच् च न बुध्यते // saund_12.23 //

ऐर्भूतेष्व् अनित्येषु सततं दुःखहेतुशु / कामादिषु जगत् सक्तं न वेत्ति सुखम् अव्ययम् // saund_12.24 //

सर्वदुःखापहं तत् तु हस्तथम् अमृतं तव / विषं पीत्वा यद् अगदं समये पातुम् इच्छसि // saund_12.25 //

अनर्हसंसारभयं मानार्हं ते चिकीर्षितम् / रागाग्निस् तादृषो यस्य धर्मोन्मुख पराण्मुखः // saund_12.26 //

रागोद्दामेन मनसा सर्वथा दुष्करा धृतिः / सदोषम् सलिलं दृष्ट्वा पथिनेव पिपासुना // saund_12.27 //

ईदृशी नाम बुद्धिस् ते निरुद्धा रजसाभवत् / रजसा चण्डवातेन विवस्वत इव प्रभा // saund_12.28 //

सा जिघांसुस् तमो हार्दं या संप्रति विजृम्भते / तमो नैशं प्रभा सौरी विनिर्गीर्णेव मेरुणा // saund_12.29 //

युक्तरूपम् इदं चैव शुद्धसत्त्वस्य चेतसः / yat te syān naiṣṭhike sūkṣme śreyasi śraqddadhānatā // saund_12.30 //

धर्मच्छन्दम् इमं तस्माद् विवर्धयितुम् अर्हसि / sarvadharmā hi dharmajña niyamācx chandahetavaḥ // saund_12.31 //

सत्यां गमनबुद्धौ हि गमनाय प्रवर्तते / शय्याबुद्धौ च शयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः // saund_12.32 //

अन्तर्भूमिगतं ह्य् अम्भः श्रद्दधाति नरो यदा / अर्थित्वे सति यत्नेन तदा खनति गाम् इमाम् // saund_12.33 //

नार्थि यद्य् अग्निना वा स्याच् छ्रद्दध्यात् तं न वारणौ / मथ्नीयान् नारणिं कश् चित् तद्भावे सति मथ्यते // saund_12.34 //

सस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्यात् कार्षकः क्षितौ / अर्थी सस्येन वा न स्याद् भीजानि न वपेद् भुवि // saund_12.35 //

अतश् च हस्त इत्य् उक्ता मया श्रद्धा विशेषतः / यस्माद् गृह्नाति सद्धर्मं दायं हस्त इवाक्षतः // saund_12.36 //

प्राधान्याद् इन्द्रियम् इति स्ह्तिरत्वाद् बलम् इत्य् अतः / गुणदारिद्र्यशमनाद् धनम् इत्य् अभिवर्णिता // saund_12.37 //

रक्षणार्थेन धर्मस्य तथेषीकेत्य् उदाहृता / लोके ऽस्मिन् दुर्लभत्वाच् च रत्नम् इत्य् अभिहाषिता // saund_12.38 //

पुनश् च बीजम् इत्य् उक्ता निमित्तं श्रेयसोत्पदा / पावनार्थेन पापस्य नदीत्य् अभिहिता पुनः // saund_12.39 //

यस्माद् धर्मस्य चोत्त्पत्तौ श्रद्धा कारणम् उत्तमम् / मयोक्ता कार्यतस् तस्मात् तत्र तत्र तथा तथा // saund_12.40 //

श्रद्धाञ्कुरम् इमं तस्मात् संवर्धयितुम् अर्हसि / तद् वृद्धौ वर्धते धर्मो मूलवृद्धौ यथा द्रुमः // saund_12.41 //

व्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्बलो यस्य निश्चयः / तस्य पारिप्लवा श्रद्धा न हि कृताय वर्तते // saund_12.42 //

यावत् तत्त्वं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा तावच् छ्रद्धा न भवति बलस्था स्थिरा वा / दृष्टे तत्त्वे नियमपरिभूतेन्द्रियस्य श्रद्धावृक्षो भवति सफलश् चाश्रयास् च // saund_12.43 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये पर्यवमर्शो नाम द्वादशः सर्गः /

canto xiii

अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिना / परिक्षिक्तो ऽमृतेनेव युयुजे परया मुदा // saund_13.1 //

कृतार्थम् इव तं मेने संबुद्धः श्रद्धया तया / मेने प्राप्तम् इव श्रेयः स च बुद्धेन संस्कृतः // saund_13.2 //

श्लक्ष्णेन वचसा कांश् चित् कांश् चित् परुषया गिरा / कांश् चिद् आभ्याम् उपायाभ्यां स विनिन्ये विनायकः // saund_13.3 //

पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि / स्थितं पांसुष्व् अपि यथा पांसुदोषैर् न लिप्यते // saund_13.4 //

पद्मपर्णं यथा चैव जले जातं जले स्थिथम् / उपरिष्टाद् अधस्ताद् वा न जलेन्दोपलिप्यते // saund_13.5 //

तद्वल् लोके मुनिर् जातो लोकस्यानुग्रहं चरन् / कृतित्वान् निर्मलत्वाच् च लोकधर्मैर् न लियते // saund_13.6 //

श्लेषं त्यागं प्रियं रूक्षं कथां च ध्यानम् एव च / मन्तुकाले चिकित्सार्थं चक्रे नात्मानुवृत्तये // saund_13.7 //

अतश् च संदधे दायं महाकरुणया तया / मोचयेयं कथं दुःखात् सत्त्वानीत्य् अनुकम्पकः // saund_13.8 //

अथ संहर्षणान् नदं विदित्वा भाजनीकृतम् / अब्रवीद् ब्रुवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमम् // saund_13.9 //

अतः प्रभृति भूयस् त्वं श्रद्धेन्द्रियपुरःसरः / अमृतस्याप्तये सौम्य वृत्तं रक्षितुम् अर्हसि // saund_13.10 //

प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा / उत्तानो निवृतो गुप्तो ऽनवच्छिद्रस् तथा कुरु // saund_13.11 //

उत्तानो भावकरञाद् विवृतश् चाप्य् अगूहनात् / गुप्तो रक्षणतात्पर्याद् अच्छिद्रश् चानवद्यतः // saund_13.12 //

शरीरवचसोः शुद्धौ सप्ताङ्गे चापि कर्मणि / आजीवसमुदाचारं शौचात् संस्कर्तुम् अर्हसि // saund_13.13 //

दोषानां कुहनादीनां पञ्चानाम् अनिषेवणात् / त्यागाच् च ज्योतिषादीनां चतुर्णां वृत्तिघातिनाम् // saund_13.14 //

प्राणिधान्यधनादीनां वर्ज्यानाम् अप्रतिग्रहात् / भैषाङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात् // saund_13.15 //

पर्तिउष्टः शुचिर् मञ्जुश् चौक्षया जीवसंपदा / कुर्या दुःखप्रतीकारं यावद् एव विमुक्तये // saund_13.16 //

कर्मञो हि यथादृष्तात् कायवाक्प्रभवाद् अपि / आजीवः पृथग् एवोक्तो दुःषोधत्वाद् अयं मया // saund_13.17 //

गृहस्थेन हि दुःशोब्धा दृष्टिर् विविधदृष्टिना / आजीवो भिक्षुणा चैव परेष्टायत्तवृत्तिना // saund_13.18 //

एतावच् छीलम् इत्य् उक्तम् आचाअरो ऽयं समासतः / अस्य नाशेन नैव स्यात् प्रव्रज्या न गृहस्थता // saund_13.19 //

तस्माच् चारित्रसंपन्नो ब्रह्मचर्यम् इदं चर / अणुमात्रेष्व् अवद्येषु भयदर्शि दृढव्रतः // saund_13.20 //

शीलम् आस्थाय वर्तन्ते सर्वा हि श्रेयसि क्रियाः / स्थानाद्यानिव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धराम् // saund_13.21 //

मोक्षस्योपनिषत् सौम्य वैराग्यम् इति गृह्यताम् / वैरागस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानर्दर्शनम् // saund_13.22 //

ज्ञानस्योपनिषच् चैव समाधिर् उपधार्यताम् / समाधेर् अप्य् उपनिषत् सुखं शरीरमानसम् // saund_13.23 //

पश्रब्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत्परा / प्रशब्धेर् अप्य् उपनिषत् प्रामोद्यं परमं ममतम् // saund_13.24 //

तथः प्रीतेर् उपनिषत् प्रामोद्यं परमं मतम् / प्रामोद्यस्याप्य् अहृल्लेखः कुकृतेष्व् अकृतेषु वा // saund_13.25 //

अहृल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषच् छुचि / अतः शीलं नयत्य् अग्र्यम् इति शीलं विशोधय // saund_13.26 //

शीलनाच् छीलम् इत्य् उक्तं शीलनं सेवनाद् अपि / सेवनं तन्निदेशाच् च निदेशश् च तदाश्रयात् // saund_13.27 //

शीलं हि शरणं सौम्य कान्तार इव दैशिकः / मित्रं बन्धुश् च रक्षा च धनं च बलम् एव च // saund_13.28 //

यतः शीलम् अतः सौम्य शीलं संस्कर्तुम् अर्हसि / एतत् स्थानम् अथान्ये च मोक्षारम्भेषु योगिनां // saund_13.29 //

ततः स्मृतिम् अधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः / इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवारयितुम् अर्हसि // saund_13.30 //

भेतव्यं न तथा शत्रोर् नाग्नेर् नाहेर् न चाशनेः / इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेभ्यस् तैर् अजस्रं हि हन्यते // saund_13.31 //

द्विषब्धिः शत्रुभिः कश् चित् कदा चित् पीड्यते न वा / इन्द्रियैर् बाध्यते सर्वः सर्वत्र च सदैव च // saund_13.32 //

न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृथिभिर् हतः / कृष्यते तत्र निघ्नस् तु चपलैर् इन्द्रियैर् हतः // saund_13.33 //

हन्यमानस्य तैर् दुःखं हार्दं भवति वा न वा / इन्द्रियैर् बाध्यमानस्य हार्दं शारीरम् एव च // saund_13.34 //

संकल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः / चिन्तापुङ्खा रैफला विषयाकाशगोचराः // saund_13.35 //

मनुष्यहरिणान् घ्नन्ति कामव्याधेरिता हृदि / विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः क्षताः // saund_13.36 //

नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा / निपतन्तो निवार्यास् ते महता स्मृतिवर्मणा // saund_13.37 //

इन्द्रियाणाम् उपशमाद् अरीणां निग्रहाद् इव / सुखं स्वपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः // saund_13.38 //

तेषां हि सततं लोके विषयाण् अभिकाङ्क्षताम् / संविन् नैवास्ति कार्पण्याच् छुनाम् आशावताम् इव // saund_13.39 //

विषयैर् इन्द्रियग्रामो न तृप्तिम् अधिगच्छति / अजस्रं पूर्यमाणो ऽपि समुद्रः सलिलैर् इव // saund_13.40 //

अवश्यं गोचरे स्वे स्वे वर्तितव्यम् इहेन्द्रियैः / निमित्तं तत्र न ग्राह्यम् अनुव्यञ्जनम् एव च // saund_13.41 //

आलोक्य चक्षुषा रूपं धातुमात्रे व्यवस्थितः / स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुम् अर्हसि // saund_13.42 //

सचेत् स्त्रीपुरुषग्राहः क्व चिद् विद्येत कास् चन / शुभतः केशदन्तादीन् नानुप्रस्थातुम् अर्हसि // saund_13.43 //

नापनेयं भूततो भूतं शश्वद् इन्दियगोचरे / द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृषं च यथा च यत् // saund_13.44 //

एवं ते पश्यतस् तत्त्वं शश्वद् इन्द्रियगोचरे / भविष्यति पदस्थानं नाभियादौर्मनस्ययोः // saund_13.45 //

अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् / अरिर् मित्रमुखेनेव प्रियवाक्कलुषाशयः // saund_13.46 //

दौर्मनस्याभिधानस् तु प्रतिघो विषयाश्रितः / मोहाद् येनानुवृत्तेन परत्रेह च हन्यते // saund_13.47 //

अनुरोधविरोधाभ्यां शितोष्णाभ्याम् इवार्दितः / शर्म नाप्नोति न श्रेयश् चलेन्द्रिचम् अतो जगत् // saund_13.48 //

नेन्द्रियं विषये तावत् प्रवृत्तम् अपि सज्जते / यावन् न मनसस् तत्र परिकल्पः प्रवर्तते // saund_13.49 //

इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः / विषयात् परिकल्पाच् च क्लेशाग्निर् जायते तथा // saund_13.50 //

अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि बध्यते / तम् एव विषयं पश्यन् भूततः परिमुच्यते // saund_13.51 //

दृष्ट्वैकं रूपम् अन्यो हि रज्यते ऽन्यः प्रदुष्यति / कश् चिद् भवति मध्यस्थस् तत्रैवान्यो घृणायते // saund_13.52 //

अतो न विषयो हेतुर् बन्धाय न विमुक्तये / परिकल्पविषेषेण संगो भवति वा न वा // saund_13.53 //

कार्यः परमयत्नेन तस्माद् इन्दियसंवरः / इन्द्रियाणि ह्य् अगुप्तानि दुःखाय च भवाय च // saund_13.54 //

कामभोगभोगवद्भिर् आमदृष्टिदृष्टिभिः प्रमादनैकमूर्धभिः प्रहर्षलोलजिवैः / इन्द्रियोरगैर् मनोबिलशयैः स्पृहाविषैः शमागदा ऋते न दष्टम् अस्ति यच् चिकित्सेत् // saund_13.55 //

तस्माद् एषाम् अकुषलकराणाम् अरीणां चक्षुर्घ्राणश्रवञरसनस्पर्शनानाम् / सर्वावस्थं भव विनियमाद् अप्रमत्तो मास्मिन्न् अर्थे क्षणम् अपि कृथास त्वं प्रमादं // saund_13.56 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये शीलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदशः सर्गः /

canto xiv

अथ स्मृतिकवाटेन पिधायेन्द्रियसंवरम् / भोजने भव मात्राज्ञो ध्यानायानामयाय च // saund_14.1 //

प्राणापानौ निगृह्णाति ग्लानिनिद्रे प्रयच्छति / कृतो ह्य् अत्यर्थम् आहारो विहन्ति च पराक्रमम् // saund_14.2 //

यथा चात्यर्थम् आहारः कृतो ऽनर्थाय कल्पते / उपयुक्तस् तथात्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते // saund_14.3 //

आचयं द्युतिम् उत्साहं प्रयोगं बलम् एव च / भोजनं कृतम् अत्यल्पं शरीरस्यापकर्षति // saund_14.4 //

यथा भारेण नमते लघुनोन्नमते तुला / समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः // saund_14.5 //

तस्माद् अभ्यवहर्तव्यं स्वशक्तिम् अनुपश्यता / नातिमात्रं न चात्यल्पं मेयं मानवशाद् अपि // saund_14.6 //

अत्याक्रान्तो हि कायाग्निर् गुरुणान्नेन शाम्यति / अवच्छन् न इवाल्पो ऽग्निः सहसा महतेन्धसा // saund_14.7 //

अत्यन्तम् अपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते / अनाहारो हि निर्वाति निरिन्धन इवानलः // saund_14.8 //

यस्मान् नास्ति विनाहारात् सर्वप्राणभृतां स्थितिः / तस्माद् दुष्यति नाहारो विकल्पो ऽत्र तु वार्यते // saund_14.9 //

न ह्य् एवक्विषये ऽन्यत्र सज्यन्ते प्राणिनस् तथा / अविज्ञाते यथाहारे बोद्धव्यं तत्र कारणम् // saund_14.10 //

चिकित्सार्थं यथा धत्ते व्रणस्यालेपनं व्रणी / क्षुद्विघातार्थम् आहारस् तद्वत् सेव्यो मुमुक्षुना // saund_14.11 //

भारस्योद्वहनार्थं च रथाक्षो ऽभ्यज्यते यथा / भोजनं प्राणयात्रार्थं तद्वद् विद्वान् निषेवते // saund_14.12 //

समतिक्रमणार्थं च कान्तारस्य यथाध्वगौ / पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृषदुःखितौ // saund_14.13 //

एवम् अभ्यवहर्तव्यं भोजनं प्रतिसंख्यया / न भूषार्थं न वपुषे न मदाय न दृप्तये // saund_14.14 //

धारणार्थं शरीरस्य भोजनं हि विधियते / उपस्तम्भः पिपतिषोर् दुर्बलस्येव वेश्मनः // saund_14.15 //

प्लवं यत्नाद् यथा कश् चिद् बध्नीयाद् धारयेद् अपि / न तत्स्नेहेन यावत् तु महौघस्योत्तीर्षया // saund_14.16 //

तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परिक्षकाः / न तत्स्नेहेन यावत् तु दुःखौघस्य तितीर्षया // saund_14.17 //

शोचता पीड्यमानेन दीयते शत्रवे यथा / न भक्त्या नापि तर्षेन केवलं प्राणगुप्तये // saund_14.18 //

योगाचारस् तथाहारं शरिराय पयच्छति / केवलं क्षुद्विघातार्थं न रागेण न भक्तये // saund_14.19 //

मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवान् अहः / विधूय निद्रां योगेन निशाम् अप्य् अतिनामयेः // saund_14.20 //

हृर्दि यत्संज्ञिनश् चैव निद्रा प्रादुर्भवेत् तव / गुणवत्संज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः // saund_14.21 //

धातुर् आरम्भधृत्योश् च स्थामविक्रमयोर् अपि / नित्यं मनसि कार्यस् ते बाध्यमानेन निद्रया // saund_14.22 //

आम्नातव्याश् च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः / परेभ्यश् चोपदेष्टव्याः संचिन्त्याः स्वयम् एव च // saund_14.23 //

प्रक्लेद्यमद्भिर् वदन्ं विलोक्याः सर्वतो दिशः / चार्या दृष्टिश् च तारासु जिजागरिषुणा सदा // saund_14.24 //

अन्तर्गतैर् अचपलैर् वशस्थायिभिर् इन्द्रियैः / अविक्षिप्तेन मनसा चङ्क्रम्यवास्व वा निशि // saund_14.25 //

भये प्रीतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते / तस्मान् निद्राभियोगेषु सेवितव्यम् इदं त्रयम् // saund_14.26 //

भयम् आगमनान् मृत्योः प्रीतिं धर्मपरिग्रहात् / जन्मदुःखाद् अपर्यन्ताच् छोकम् आगन्तुम् अर्हसि // saund_14.27 //

एवमादि क्रमः सौम्य कार्यो जागरणं प्रति / वन्ध्यं हि शयनाद् आयुः कः प्राज्ञः कर्तुम् अर्हति // saund_14.28 //

दोषव्यालान् अतिक्रम्य व्यालान् गृहगतान् इव / क्षमं प्राज्ञस्य न स्वप्तुं निस्तीर्षोर् महद्भयम् // saund_14.29 //

प्रदीप्ते जीवलोके हि मृत्युव्याधिजराग्निभिः / कः शयीत निरुद्वेगः प्रदीप्त इव वेश्मनि // saund_14.30 //

तस्मात् तम इति ज्ञात्वा निद्रां नावेष्टुम् अर्हसि / अप्रशान्तेषु दोषेषु सशस्त्रेष्व् इव शत्ग्रुषु // saund_14.31 //

पूर्वं यामं त्रियामायाः प्रयोगेणातिनाम्य तु / सेव्या शय्या शरीरस्य विश्रामार्थं स्वतन्त्रिणा // saund_14.32 //

दक्षिणेन तु पार्श्वेन स्थितयालोकसंज्ञया / प्रबोधं हृदये कृत्वा शयीथाः शान्तमानसः // saund_14.33 //

यामे तृतीये चोत्थाय चरन्न् आसीन एव वा / भूयो योगं महःशुद्धौ कुर्वीथा नियतेन्द्रियः // saund_14.34 //

अथासनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु / संप्रजानन् क्रियाः सर्वाः स्मृतिम् आधातुम् अर्हसि // saund_14.35 //

द्वाराध्यक्ष इव द्वारि यस्य प्रणिहिता स्मृतिः / धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तम् इवारयः // saund_14.36 //

न तस्योत्पद्यते क्लेशो यस्य कायगता स्मृतिः / चित्तं सर्वास्व् अवस्थासु बालं धात्रीव रक्षति // saund_14.37 //

शरव्यः स तु दोषाणां यो हीनः स्मृतिवर्मणा / रणस्थः प्रतिशत्रूणां विहीन इव वर्मणा // saund_14.38 //

अनाथं तन् मनो ज्ञेयं यत् स्मृतिर् नाभिरक्षति / निर्णेता दृष्टिरहितो विषमेषु चरन्न् इव // saund_14.39 //

अनर्थेषु प्रसक्ताश् च स्वार्थेभ्यश् च पराङ्मुखाः / यद् भये सति नोद्विग्नाः स्मृतिनाशो ऽत्र कारणम् // saund_14.40 //

स्वभूमिषु गुणाः सर्वे ये च शीलादयः स्थिताः / विकीर्णा इव गा गोपः स्मृतिस् तान् अनुगच्छति // saund_14.41 //

प्रनष्टम् अमृतं तस्य यस्य क्विप्रसृता स्मृतिः / हस्तस्थम् अमृतं तस्य यस्य कायगता स्मृतिः // saund_14.42 //

आर्यो न्यायः कुतस् तस्य स्मृतिर् यस्य न विद्यते / यस्यार्यो नास्ति च न्यायः प्रनष्टस् तस्य सत्पथः // saund_14.43 //

प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो नष्टं तस्यामृतं पदम् / प्रनष्टम् अमृतङ् यस्य स दुःखान् न विमुच्यते // saund_14.44 //

तस्माच् चरन् चरो ऽस्मीति स्थितो ऽस्मिति च धिष्ठितः / एवमादिषु कालेषु स्मृतिम् आधातुम् अर्हसि // saund_14.45 //

यगानुलोमं विजनं विशब्दं शय्यासनं सौम्य तथा भजस्व / कायस्य कृत्वा हि विवेकम् आदौ सुखो ऽधिगन्तुं मनसो विवेकः // saund_14.46 //

अलब्धचेतःप्रशमः सरागो यो न प्रचारं भजते विविक्तम् / स क्षण्यते ह्य् अपर्तिलब्धमार्गश् चरन्न् इवोर्यां बहुकण्टकायाम् // saund_14.47 //

अदृष्टतत्त्वेन परीक्षकेण स्थितेन चित्रे विषयप्रचारे / चित्तं निषेद्धुं न सुखेन श्क्यं कृश्टादको गौर् इव सस्यमध्यात् // saund_14.48 //

अनीर्यमाणस् तु यथानिलेन प्रशान्तिम् आगच्छति चित्रभानुः / अल्पेन यत्नेन तथा विविक्तेष्व् अघट्टितं शान्तिम् उपैति चेतः // saund_14.49 //

क्व चिद् भुक्त्वा यत् तद् वसनम् अपि यत् तत् परिहितो वसन्न् आत्मारामः क्व चन विजने यो ऽभिरमते / कृतार्थः सज् ञेयः शमसुखरसज्ञः कृतमतिः परेषां संसर्गं परिहरति यः कण्टकम् इव // saund_14.50 //

यदि द्वन्द्वारामे जगति विषयव्यग्रहृदये विविक्ते निर्द्वन्दो विहरति कृती शान्तहृदयः / ततः पीत्वा प्रज्ञारसम् अमृतवत् तृप्तहृदयो विविक्तः संसक्तं विषयकृपणं शोचति जगत् // saund_14.51 //

वसञ् शुण्यागारे यदि सततम् एको ऽभिरमते यदि क्लेशोत्पादैः सह न रमते शत्रुभिर् इव / चरन्न् आत्मारामो यदि च पिबति प्रीतिसलिलं ततो भुङ्क्ते श्रेष्ठं त्रिदशपतिराज्याद् अपि सुखम् // saund_14.52 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्य आदिप्रस्थानो नाम चतुर्दशः सर्गः /

canto xv

यत्र तत्र विविक्ते तु बद्ध्वा पर्यङ्कम् उत्तमम् / ऋजुं कायं समाधाय स्मृत्याभिमुखयान्वितः // saund_15.1 //

नासाग्रे वा ललाटे वा भ्रुवोर् अन्तर एव वा / कुर्वीथाश् चपलं चित्तम् आलम्बनपरायणम् // saund_15.2 //

सचेत् कामवितर्कस् त्वां धर्षयेन् मानसो ज्वरः / क्षेप्तव्यो नाधिवास्यः स वस्त्रे रेणुर् इवागतः // saund_15.3 //

यद्य् अपि प्रतिसंख्यानात् कामान् उत्सृष्टवान् असि / तमांसीव प्रकाशेन प्रतिपक्षेण ताञ् जहि // saund_15.4 //

तिष्ठत्य् अनुशयस् तेषां छन्नो ऽग्निर् इव भस्मना / स ते भावनया सौम्य प्रशाम्यो ऽग्निर् इवाम्बुना // saund_15.5 //

ते हि तस्मात् प्रवर्तन्ते भूयो बीजाद् इवाङ्कुराः / तस्य नाशेन ते न स्युर् बीजनाशाद् इवाङ्कुराः // saund_15.6 //

अर्जनादीनि कामेभ्यो दृष्ट्वा दुःखानि कामिनाम् / तस्मात् तान् मूलतश् छिन्धि मित्रसंज्ञान् अरीन् इव // saund_15.7 //

अनित्या मोषधर्माणो रिक्ता व्यसनहेतवः / बहुसाधारणाः कामा बर्ह्या ह्य् आशिविषा इव // saund_15.8 //

ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाणा न शान्तये / भ्रष्टाः शोकाय महते प्राप्ताश् च न वितृप्तये // saund_15.9 //

तृप्तिं वित्तप्रकर्षेण स्वर्गावाप्त्या कृतार्थताम् / कामेभ्यश् च सुखोत्पत्तिं यः पश्यति स नश्यति // saund_15.10 //

चलान् अपरिनिष्पन्नान् असारान् अनवस्थितान् / परिकल्पसुखान् कामान् न तान् स्मर्तुम् इहार्हसि // saund_15.11 //

व्यापादो वा विहिंसा वा क्षोभयेद् यदि ते मनः / प्रसाद्यं तद् विपक्षेन मणिनेवाकुलं जलम् // saund_15.12 //

प्रतिपक्षस् तयोर् ज्ञेयो मैत्री कारुण्यम् एव च / विरोधो हि तयोर् नित्यं प्रकाशतमसोर् इव // saund_15.13 //

निवृत्तं यस्य दुःशील्यं व्यापादश् च प्रवर्तते / हन्ति पांसुभिर् आत्मानां स स्नात इव वारणः // saund_15.14 //

दुःखितेभ्यो हि मर्त्येभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः / आर्यः को दुःखम् अपरं सघृणो धातुम् अर्हति // saund_15.15 //

दुष्टेन चेह मनसा बाध्यते वा परो न वा / सद्यस् तु दह्यते तावत् स्वं मनो दुष्टचेतसः // saund_15.16 //

तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मैत्रीं कारुण्यम् एव च / न व्यापादं विहिंसां वा विकल्पयितुम् अर्हसि // saund_15.17 //

यद् यद् एव प्रसक्तं हि वितर्कयति मानवः / अभ्यासात् तेन तेनास्य नतिर् भवति चेतसः // saund_15.18 //

तस्माद् अस्कुशलं त्यक्त्वा कुशलं ध्यातुम् अर्हसि / यत् ते स्याद् इह चार्थाय परमार्थस्य चाप्तये // saund_15.19 //

संवर्धन्ते ह्य् अकुशला वितर्काः संभृता हृर्दि / अनर्थजनकास् तुल्यम् आत्मनश् च परस्य च // saund_15.20 //

श्रेयसो विघ्नकरणाद् भवन्त्य् आत्मविपत्तये / पात्रीभावोपघातात् तु परभक्तिविपत्तये // saund_15.21 //

मनःकर्मस्व् अविक्षेपम् अपि चाभ्यस्तुम् अर्हसि / न त्व् एवाकुशलं सौम्य वितर्कयितुम् अर्हसि // saund_15.22 //

या त्रिकामोपभोगाय चिन्ता मनसि वर्तते / न च तं गुणम् आप्नोति बन्धनाय च कल्पते // saund_15.23 //

सत्त्वानाम् उपघाताय परिक्लेषाय चात्मनः / मोहं व्रजति कालुष्यं नरकाय च वर्तते // saund_15.24 //

तद्वितर्कैर् अकुशलैर् नात्मानं हन्तुम् अर्हसि / सुशस्त्रं रत्नविकृतं मृद्धतो गां खनन्न् इव // saund_15.25 //

अनभिज्ञो यथा जातं दहेद् अगुरु काष्ठवत् / अन्यायेन मनुष्यत्वम् उपहन्याद् इदं तथा // saund_15.26 //

त्यक्त्वा रत्नं यथा लोष्टं रत्नद्वीपाच् च संहरेत् / त्यक्त्वा नैःश्रेयसं धर्मं चिन्तयेद् अशुभं तथा // saund_15.27 //

हिमवन्तं यथा गत्वा विषं भुञ्जीत नौषधम् / मनुष्यतं तथा प्राप्य पापं सेवेत नो शुभम् // saund_15.28 //

तद् बुद्ध्वा प्रतिकषेण वितर्कं क्षेप्तुम् अर्हसि / सूक्ष्मेण परिकीलेन किलं दार्वन्तराद् इव // saund_15.29 //

वृध्ह्यवृद्ध्योर् अथ भवेच् चिन्ता ज्ञातिजनं प्रति / स्वभावो जीवलोकस्य परीक्ष्यस् तन्निवृत्तये // saund_15.30 //

संसारे कृष्यमाणानां सत्त्वानां स्वेन कर्मणा / को जनः स्वजनः को वा मोहात् सक्तो जने जनः // saund_15.31 //

अतीते ऽध्वनि संवृत्तः स्वजनो हि जनस् तव / अप्राप्ते चाध्वनि जनः स्वजनस् ते भविष्य्ति // saund_15.32 //

विहगाना यथा सायं तत्र तत्र समागमः / जातौ जातौ तथा श्लेषो जनस्य स्वजनस्य च // saund_15.33 //

परिश्रयं अभुविधं संश्रयन्ति यथाध्वगाः / प्रातियान्ति पुनस् त्यक्त्वा तद्वज् ज्ञातिसमागमः // saund_15.34 //

लोके प्रकृतिभिन्ने ऽस्मिन् न कश् चित् कस्य चित् प्रियः / कार्यकारञसंबद्धं बालुकामुष्टिवज् जगत् // saund_15.35 //

बिभर्ति हि सुतं माता धरयिष्यति माम् इति / मातरं भजते पुतृओ गर्भेणाधत्त माम् इति // saund_15.36 //

अनुकूलं प्रवर्तन्ते ज्ञातिषु ज्ञातयो यदा / तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् // saund_15.37 //

अहितो दृष्यते ज्ञातिर् अज्ञातिर् हितः / स्नेहं कार्यान्तराल् लोकश् छिनत्ति च करोति च // saund_15.38 //

स्वयम् एव यथालिक्य रज्येच् चित्रकरः स्त्रियम् / तथा कृत्वा स्वयं स्नेहं संगमेति जने जनः // saund_15.39 //

यो ऽभवद् बान्धवजनः परलोके प्रियस् तव / स ते कम् अर्थं कुरुते त्वं वा तस्मै करोषि कम् // saund_15.40 //

तस्माज् ज्ञात्वितर्केण मनो नावेष्टुम् अर्हसि / व्यवस्था नास्ति संसारे स्वजनस्य जनस्य च // saund_15.41 //

असौ क्षेमो जनपदः सुभिक्षो ऽसाव् असौ शिवः / इत्य् एवम् अथ जायेत वितर्कस् तव कश् चन // saund_15.42 //

प्रहेयः स त्वया सौम्य नाधिवास्यः कथं चन / विदित्वा सर्वम् आदीप्तं तैस् तैर् दोषाग्निभिर् जगत् // saund_15.43 //

ऋतुचक्रनिवर्ताच् च क्षुत्पिपासाक्लमाद् अपि / सर्वत्र नियतं दुःखं न क्व चिद् विद्यते शिवम् // saund_15.44 //

क्व चिच् छितं क्व चिद् धर्मः क्व चिद् रोगो भयं क्व चित् / बाधते ऽभ्यधिकं लोके तस्माद् अशरणं जगत् // saund_15.45 //

जरा व्याधिश् च मृत्युश् च लोकस्यास्य महद्भयम् / नास्ति देशः स यत्रास्य तद्भयं नोपपद्यते // saund_15.46 //

यत्र गच्छति कायो ऽयं दुःखं तत्रानुगच्छति / नास्ति का चिद् गतिर् लोके गतो यत्र न बाधय्ते // saund_15.47 //

रमणीयो ऽपि देशः सन् दुभिक्षः क्षेम एव च / कुदेश इति विज्ञेयो यत्र क्लेशैर् विधयते // saund_15.48 //

लोकस्याभ्याहत्स्यास्य दुःखैः शरीरमानसैः / क्षेमः कश् चिन् न देशो ऽस्ति स्वस्थो यत्र गतो भवेत् // saund_15.49 //

दुःखं सर्वत्र सर्वस्य वर्तते सर्वदा यदा / छन्दरागम् अतः सौम्य लिकचित्रेषु मा कृथाः // saund_15.50 //

यदा तस्मान् निवृत्तस् ते छन्दरागो भविष्यति / जीवलोकं तदा सर्वम् आदीप्तम् इव मंस्यसे // saund_15.51 //

अथस् कश् चिद् वितर्कस् ते भवेद् अमरणाश्रयः / यत्नेन स विहन्तव्यो व्याधिर् आत्मगतो यथा // saund_15.52 //

मुहूर्तम् अपि विश्रम्भः कार्यो न खलु जीविते / निलीन इव हि व्याघ्रः कालो विश्वस्तघातकः // saund_15.53 //

बलस्थो ऽहं युवा वेति न ते भवितुम् अर्हति / मृत्युः सर्वास्व् अवस्थासु हन्ति नावेक्षते वयः // saund_15.54 //

क्षेत्रभूतम् अनर्थानां शरीरं परिकर्षतः / स्वास्थ्याशा जिविताश वा न दृष्टार्थस्य जायते // saund_15.55 //

निवृतः को भवेत् कायं महाभूताश्रयं वहन् / परस्परविरुद्धानाम् अहिनाम् इव भाजनम् // saund_15.56 //

प्रश्वसित्य् अयम् अन्वक्ष यद् उच्छ्वसिति मानवः / अवगच्छ तद् आश्चर्यम् अविश्वास्यं हि जीवितम् // saund_15.57 //

इदम् आश्चर्यम् अपरं यत् सुप्तः प्रतिबुध्यते / स्वपित्य् उत्थाय वा भूयो बह्वमित्रा हि देहिनः // saund_15.58 //

गर्भात् प्रभृति यो लोकं जिघांसुर् अनुगच्छति / कस् तस्मिन् विश्वसेन् मृत्याव् उद्यतासाव् अराव् इव // saund_15.59 //

प्रसूतः पुरुषो लोके श्रुतवान् बलवान् अपि / न जयत्य् अन्तकं कश् चिन् नाजयन् नापि जेष्यति // saund_15.60 //

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा / प्राप्तो हि रभसो मृत्युः प्रतिहन्तुं न शक्यते // saund_15.61 //

तस्मान् नायुषि विश्वासं चञ्चले कर्तुम् अर्हसि / नित्यं हरति कालो हि स्थाविर्यं न प्रतीक्षते // saund_15.62 //

निःसारं पश्यतो लोकं तोयबुद्बुददुर्बलम् / कस्यामरवितर्को हि स्याद् अनुन्मत्तचेतसः // saund_15.63 //

तस्माद् एषां वितर्काणां प्रहाणार्थं समासतः / आनापानस्मृतिं सौम्य विषयीकर्तुम् अर्हसि // saund_15.64 //

इत्य् अनेन प्रयोगेण काले सेवितुम् अर्हसि / प्रतिपक्षान् वितर्काणां गदानाम् अगदान् इव // saund_15.65 //

सुवर्णहेतोर् अपि पांसुधावको विहाय पांसून् बृहतो यथादितः / जहाति सूक्ष्मान् अपि तद्विशुद्धये विशोध्य हेमावयवान् नियच्छति // saund_15.66 //

विमोक्षहेतोर् अपि युक्तमानसो विहाय दोषा बृहतस् तथादितः / जहाति सूक्ष्मान् अपि तद्विशुद्धये विशोध्य धर्मावयान् नियच्छति // saund_15.67 //

क्रएणाद्भिः शुद्धं कनकम् इह पांसुव्यवहितं यथाग्नौ कर्मारः पचति भृषम् आवर्तयति च / तथा योगाचारो निपुञम् इह दोषव्यवहितं विशोध्य क्लेशेभ्यः शमयति मनः संक्षिपति च // saund_15.68 //

यथा च स्वच्छन्दाद् उपनयति कर्माश्रयसुखं सुवर्णं कर्मारो बहुंविधम् अलङ्कारविधिषु / मनःशुद्धो भिक्षुर् वशगतम् अभिज्ञास्व् अपि तथा यथेच्छं यत्रेच्छं शमयति मनः प्रेरयति च // saund_15.69 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये वितर्कप्रहाणो नाम पञ्चदशः सर्गः /

canto xvi

एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किं चित् समुपोह्य किं चित् / ध्यानानि चत्वार्य् अधिगम्य योगी प्राप्नोत्य् अभिज्ञा नियमेन पञ्च // saund_16.1 //

ऋद्धिप्रवेकं च बहुप्रकारं परस्य चेतश् चरितावबोधम् / अतीतजन्मस्मरणं च दीर्घं दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च // saund_16.2 //

अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनो दधात्य् आस्रवसंक्षयाय / ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यक् चत्वारि सत्यानि पदान्य् अवैति // saund_16.3 //

बाधात्मकं दुःखम् इदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मको ऽयम् / दुःखक्षयो निःसरणात्मको ऽयं त्राणात्मको ऽयं प्रशमाय मार्गः // saund_16.4 //

इत्य् आर्यसर्यान्य् अवबुध्य बुद्ध्या चत्वारि सम्यक् प्रतिविध्य चैव / सर्वास्रवान् भावनयाभिभूय न जायते शान्तिम् अवाप्य भूयः // saund_16.5 //

अबोधतो ह्य् अप्रतिवेधतश् च तत्त्वात्मकस्यास्य चतुष्टयस्य / भावद् भवं याति न शान्तिम् एति संसारदोलाम् अधिरुह्य लोकः // saund_16.6 //

तस्माज् जरादेर् व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखम् अवैहि जन्म / सर्वौषधीनाम् इव भूर् भवाय सर्वापदां क्षेत्रम् इदं हि जन्म // saund_16.7 //

यज् जन्म रूपस्य हि सेन्द्रियस्य दुःखस्य तन् नैकविधस्य जन्म / यः संभवश् चास्य समुच्छ्रयस्य मृत्योष् च रोगस्य च संभवः सः // saund_16.8 //

सद् वाप्य् असद् वा विषमिष्रम् अन्नं यथा विनाशाय न धारणाय / लोके तथा तिर्यग् उपर्यधो वा दुःखाय सर्वं न सुक्ःआय जन्म // saund_16.9 //

जरादयो नैकविधा परजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्त्य् अनर्थाः / प्रवात्सु घोएष्व् अपि मारुतेषु न ह्य् अप्रसूतास् तरवश् चलन्ति // saund_16.10 //

आकासयोनिः पवनो यथा हि यथा शमीगर्भशयो हुताशः / आपो यथान्तर्वसुधाशयाश् च दुःखं तथा चित्तशरीरयोनि // saund_16.11 //

अपां द्रवत्वं कठिनत्वम् उर्व्या वायोश् चलत्वं ध्रुवम् औष्ण्यम् अग्नेः / यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश् च // saund_16.12 //

काये सति व्याधिजरादि दुःखं क्षुत्तर्षवर्षोष्णहिमादि चैव / रुपाश्रिते चेतसि सानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखम् // saund_16.13 //

प्रत्यक्षम् आलोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतम् अपीति विद्धि / यथा च तद् दुःखम् इदं च दुःखं दुःखं तथानागतम् अप्य् अवेहि // saund_16.14 //

बीजस्वभावो हि यथेह दृष्टो भूतो ऽपि भव्यो ऽपि तथानुमेयः / प्रत्यक्षतश् च ज्वलनो यथोष्णो भूतो ऽपि भव्यो ऽपि तथोष्ण एव // saund_16.15 //

तन् नामरूपस्य गुणानुरूपं यत्रैव निर्वृत्ति उदारवृत्त / तत्रैव दुःखं न हि तद्विमुक्तं दुःखं भविष्यत्य् अभवद् भवेद् वा // saund_16.16 //

प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोषगणा निमित्तम् / नैवेष्वरो न प्रकृतिर् न कालो नापि स्वभावो न विधिर् यदृच्छा // saund_16.17 //

ज्ञातव्यम् एतेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः / यस्मान् म्रियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वीतरजस्त्मस्कः // saund_16.18 //

इच्छाविषेशे सति तत्र तत्र यानासनादेर् भवति प्रयोगः / यस्माद् अतस् तर्षवशत् तथैव जन्म प्रजानाम् इति वेदितव्यम् // saund_16.19 //

सत्त्वान्य् अभिष्वङ्गवशानि दृष्ट्वा स्वजातिषु प्रीतिपराण्य् अतीव / अभ्यासयोगाद् उपपादितानि तैर् एव दोषैर् इति तानि विद्धि // saund_16.20 //

क्रोधप्रहर्षादिभिर् आश्रयाणाम् उत्पद्यते चेह यथा विशेषः / तथैव जन्मस्व् अपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकृतो विशेषः // saund_16.21 //

दोषाधिके जन्मनि तीव्रदोष उत्पद्यते रागिणि तीव्ररागः / मोहाधिके मोहबलाधिकश् च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः // saund_16.22 //

फलं हि यादृक् समवैति साक्षात् तदागमाद् बीजम् अवैत्य् अतीतम् / अवेत्य बीजप्रकृतिं च साक्षाद् अनागतं तत्फलम् अभ्युपैति // saund_16.23 //

दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस् तासु न जायते सः / दोषाशयस् तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर् विवशस्य तत्र // saund_16.24 //

तज् जन्मनो नैकविधस्य सौम्य तृष्णादयो हेतव इत्य् अवेत्य / तांश् छिन्धि दुःखाद् यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसंक्षयाद् धि // saund_16.25 //

दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच् च शान्तनं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्मम् / तृष्णाविरागं लयनं निर्दोहं सनातनं त्राणम् अहार्यम् आर्यम् // saund_16.26 //

यस्मिन् न जातिर् न जरा न मृत्युर् न व्याधयो नाप्रियसंप्रयोगः / नेच्छाविपन्न प्रियविप्रयोगः क्षेमं पदं नैष्ठिकम् अच्युतं तत् // saund_16.27 //

दीपो यथा निर्वृतिम् अभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नानतरिक्षम् / दिशं न कां चिद् विदिषं न कां चित् स्नेहक्षयात् केवलम् एति शान्तिम् // saund_16.28 //

एवं कृती निर्वृतिम् अभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् / दिशं न कां चिद् विदिशं न कां चित् क्लेशक्षयात् केवलम् एति सान्तिम् // saund_16.29 //

अस्याभ्युपायो ऽधिन्गमाय मार्गः प्रज्ञात्रिकल्पः प्रशमद्विकल्पः / स भावनीयो विधिवद् बुधेन शीले शुचौ त्रिपमुखे स्थितेन // saund_16.30 //

वाक्कर्म सम्यक् सहकायकर्म यथावद् आजीवनयश् च शुद्धः / इदं त्रयं वृत्तविधौ प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय // saund_16.31 //

सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिर् आर्या सम्यग्वितर्कश् च पराक्रमश् च / इदं त्रयं ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय // saund_16.32 //

न्यायेन सत्याधिगमाय युक्ता सम्यक् स्मृतिः सम्यग् अथो समाधिः / इदं द्वयं योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरिग्रहाय // saund_16.33 //

क्लेशाङ्कुरान् न प्रतनोति शीलं बीजाङ्कुरान् काल इवावृत्तः / शुचौ हि शीले पुरुषस्य दोषा मनः सलज्जा इव धर्षयन्ति // saund_16.34 //

क्लेशांस् तु विष्कम्भयते समाधिर् वेगान् इवाद्रिर् महओत् नदीनाम् / स्थिते समाधौ हि न धर्षयन्ति दोषा भुजङ्गा इव मन्त्रबद्धाः // saund_16.35 //

प्रज्ञा त्व् अशेषेण निहन्ति दोषांस् तीरद्रुमान् प्रावृषि निम्नगेव / दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वज्राग्निनेवानुसृतेन वृक्षाः // saund_16.36 //

त्रिस्कन्धम् एतं प्रविगाह्य मार्गं प्रस्पष्टम् अष्टाङ्गम् अहार्यम् आर्यम् / दुःखस्य हेतून् प्रजहाति दोषान् प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् // saund_16.37 //

अस्योपचारे धृतिर् आर्जवं च ह्रीर् अप्रमादः प्रविविक्तता च / अल्पेच्छता तुष्टिर् असंगता च लोकप्रवृत्ताव् अरतिः क्षमा च // saund_16.38 //

याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निर्दोधम् / आर्येण मार्गेण स सान्तिम् एति कल्याणमित्रैः सह वर्तमानः // saund_16.39 //

यो व्याधितो व्याधिम् अवैति सम्यग् व्याधेर् निदानं च तदौषधं च / आरोग्यम् आप्नोति हि सो ऽचिरेण मित्रैर् अभिज्ञैर् उपचर्यमाणः // saund_16.40 //

तद् व्याधिसंज्ञां कुरु दुःखसत्ये दोषेष्व् अपि व्याधिनिदानसंज्ञाम् / आरोग्यसंज्ञां च निर्दोहसत्ये भैषज्यसंज्ञाम् अपि मार्गसत्ये // saund_16.41 //

तस्मात् प्रवृत्तिं परिगच्छ दुःखं प्रवर्तकान् अप्य् अवगच्छ दोषान् / निवृत्तिम् आगच्छ च तन्निरोधं निवर्तकं चाप्य् अवगच्छ मार्गम् // saund_16.42 //

शिरस्य् अथो वाससि संप्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिर् विचार्या / दग्धं जगत् सत्यनयं ह्य् अदृष्ट्वा प्रदह्यते संप्रति धक्ष्यते च // saund_16.43 //

यदैव यः पश्यति नामरूपं क्षयीति तद्दर्शनम् अस्य सम्यक् / सम्यक् च निर्वेदम् उपैति पश्यान् नन्दीक्षयाच् च क्षयम् एति रागः // saund_16.44 //

तयोश् च नन्दीरजसोः क्षयेण सम्यग् विमुक्तं प्रवदामि चेतः / सम्यग् विमुक्तिर् मनसश् च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयम् अस्ति // saund_16.45 //

यथास्वभावेन हि नामरूपं तद् धेतुम् एवास्तगमं च तस्य / विजानतः पश्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक् क्षयम् आस्रवाणाम् // saund_16.46 //

तस्मात् परं सौम्य विधाय वीर्यं शीघ्रं घटस्व् आस्रवसंक्षयाय / दुःखान् अनित्यांश् च निरात्मकांश् च धातून् विशेषेण परीक्षमाणाः // saund_16.47 //

धातून् हि षड् भूसलिलानलादीन् सामान्यतः स्वेन च लक्षणेन / अवैति यो नान्यम् अवैति तेभ्यः सो ऽत्यन्तिकं मोक्षम् अवैति तेभ्यः // saund_16.48 //

क्लेशप्रहाणाय च निश्चितेन कालो ऽभ्युपायश् च परीक्षितव्यः / योगो ऽप्य् अकाले ह्य् अनुपायतश् च भवत्य् अनर्थाय न तद्गुणाय // saund_16.49 //

अजातवत्सां यदि गां दुहीत नैवाप्तुयात् क्षीरम् अकालदोही / काले ऽपि वा स्यान् न पयो लभेत मोहेन शृङ्गाद् यदि गां दुहीत // saund_16.50 //

आर्द्राच् च काष्ठा ज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नाद् अपि वह्निम् ऋच्छेत् / काष्ठाच् च शुष्काद् अपि पात्गनेन नैवाग्निम् आप्नोत्य् अनुपाअपूर्वम् // saund_16.51 //

तद् देशकालौ विधिवत् परीक्ष्य योगस्य मात्राम् अपि चाभ्युपायम् / बलाबले चात्मनि संप्रधार्य कार्याः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः // saund_16.52 //

प्रग्राहकं यत् तु निमित्तम् उक्तम् उद्दन्यमाने हृदि तन् न सेव्यम् / एवं हि चित्तं प्रशमं न याति [न वह्रि] ना वह्निर् इवेर्यमाणः // saund_16.53 //

शमाय यत् स्यान् नियतं निमित्तं जातोद्धवे चेतसि तस्य कालः / एवं हि चित्तं प्रशमं नियच्छेत् प्रदीप्यमानो ऽग्निर् इवोदकेन // saund_16.54 //

शमावहं यन् नियतं निमित्तं सेव्यं न तच् चेतसि लीयमाने / एवं हि भूयो लयमेति चित्तम् अनीर्यमाणो ऽग्निर् इवाल्पसारः // saund_16.55 //

प्रग्राहकं यन् नियतं निमित्तं लयं गते चेतसि तस्य कालः / क्रियासमर्थं हि मनस् तथा स्यान् मन्दायमानो ऽग्निर् इवेन्धनेन // saund_16.56 //

औपेक्षिकं नापि निमित्तम् इष्टं लयं गते चेतसि सोद्धवे वा / एवं हि तीव्रं जनयेद् अनर्थम् उपेक्षितो व्याधिर् इवातुरस्य // saund_16.57 //

यत् स्याद् उपेक्षानियतं निमित्तं साम्यं गते चेतसि तस्य कालः / एवं हि कृत्याय भवेत् प्रयोगो रथो विधेयाश्व इव प्रयातः // saund_16.58 //

रागोद्धव्याकुलिते ऽपि चित्ते मैत्रोपसंहारविधिर् न कार्यः / रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि सेन्हं कफक्षोभ इवोपयुज्य // saund_16.59 //

रागोद्धते चेतसि धैर्यम् एत्य निषेवितव्यं त्व् अशुभं निमित्तम् / रागात्मको ह्य् एवम् उपैति शर्म कफात्मको रूक्षम् इवोपयुज्य // saund_16.60 //

व्यापाददोषेण मनस्य् उदीर्णे न सेवितव्यं त्व् अशुभं निमित्तम् / द्वेषात्मकस्य ह्य् अशुभा वधाय पित्तात्मनस् शीत इवोपचारः // saund_16.61 //

व्यापाददोषक्षुभिते तु चित्ते सेव्या अवपक्षोपनयेन मैत्री / द्वेषात्मनो हि प्रशमाय मैत्री पित्तात्मनः शीत इवोपचराः // saund_16.62 //

मोहानुबद्धे मनसः प्रचारे मैत्राशुभा चैव भवत्य् अयोगः / ताभ्यां हि संमोहम् उपैति भूयो वाय्वात्मको रूक्षम् इवोपनीय // saund_16.63 //

मोहात्मैकायां मन्सः प्रवृत्तौ सेव्यस् त्व् इदं प्रत्ययताविहारः / मूढे मनस्य् एष हि शान्तिमार्गो वाय्वात्मके स्निग्ध इवोपचारः // saund_16.64 //

उल्कामुखस्तं हि यथा सुवर्णं सुवर्णकारो धमतीह काले / काले परिप्रोक्षयते जलेन क्रमेण काले समुपेक्षते च // saund_16.65 //

दहेत् सुवर्णं हि धमन्न् अकाले जले क्षिपन् संशमयेद् अकाले / न चापि सम्यक् परिपाकम् एनं नयेद् अकाले समुपेक्षमाणः // saund_16.66 //

संप्रग्रहस्य प्रशमस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य / सम्यङ्निमित्तं मनसा त्व् अवेक्ष्यं नाशो हि यत्नो ऽप्य् अनुपायपूर्वः // saund_16.67 //

इत्य् एवम् अन्यायनिवर्तनं च न्यायं च तस्मै सुगतो बभाषे / भूयश् च तत् तच् चरितं विदित्वा वितर्कहानाय विधीन् उवाच // saund_16.68 //

यथा भिषक् पित्तकफानिलानां य एव कोपं समुपैति दोषः / शमाय तस्यैव विधत्ते व्यधत्त दोषेषु तथैर्व बुद्धः // saund_16.69 //

एकेन कल्पेन सचेन् न हन्यात् स्वभ्यस्तभावाद् अशुभान् वितर्कान् / ततो द्वितीयं क्रमम् आरभेत न त्व् एव हेयो गुणवान् प्रयोगः // saund_16.70 //

अनादिकालोपचितात्मकत्वाद् बलीयसः क्लेशगणस्य चैव / सम्यक्प्रयोगस्य च दुष्करत्वाच् छेत्तुं न शक्याः सहसा हि दोषाः // saund_16.71 //

अञ्व्या यथाण्या विपुलाणिर् अन्या निर्वाह्यते तद्विदुषा नरेण / तद्वद् तद् एवाकुशलं निमित्तं क्षिपेन् निमित्तान्तरसेवनेन // saund_16.72 //

तथाप्य् अथाध्यात्मनवग्रहत्वान् नैवोपशाम्येद् अशुभो वितर्कः / हेयः स तद्दोषपरीक्षणेन सश्वापदो मार्ग इवाध्वगेन // saund_16.73 //

यथा क्षुधार्तो ऽपि विषेण पृक्तं जिजीविषुर् नेच्छति भोक्तुम् अन्नम् / तथैव दोषावहम् इत्य् अवेत्य जहाति विद्वान् अशुभं निमित्तम् // saund_16.74 //

न दोषतः पश्यति यो हि दोषं कस् तं ततो वारयितुं समर्थः / गुणं गुणे पश्यति यश् च यन्त्र स वार्यमाणो ऽपि ततः प्रयाति // saund_16.75 //

व्यपत्रपन्ते हि कुलप्रसूता महःप्रचारैर् अशुभैः प्रवृत्तैः / कण्ठे मनस्वीव युवा वपुष्मान् अचाक्षुषैर् अप्रयतैर् विषक्तैः // saund_16.76 //

निर्धूयमानास् त्व् अथ लेशतो ऽपि तिष्ठेयुर् एवाकुशला वितर्काः / कार्यान्तरैर् अध्ययनक्रियाद् यैः सेव्यो विधिर् विस्मरणाय तेषाम् // saund_16.77 //

स्वप्तव्यम् अप्य् एव विचक्षणेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः / न त्व् एव संचिन्त्यम् असन्निमित्तं यत्रावसक्तस्य भवेद् अनर्थः // saund_16.78 //

यथा हि भीतो निशि तस्करेभ्यो द्वारं प्रियेभ्यो ऽपि न दातुम् इच्छेत् / प्राज्ञस् तथा संहरति प्रयोगं समं शुभस्याप्य् अशुभस्य दोषैः // saund_16.79 //

एवंप्रकारैर् अपि यद्य् उपायैर् निवार्यमाणा न पराञ्मुखाः स्युः / ततो यथास्थूलनिबर्हणेन सुवर्णदोषा इव ते प्रहेयाः // saund_16.80 //

द्रुतप्रयाणप्रभृतींश् च तीक्ष्णात् कामप्रयोगात् परिखिद्यमानः / यथा नरः संश्रयते तथैव प्राज्ञेन दोषेष्व् अपि वरितव्यम् // saund_16.81 //

ते चेद् अलब्धप्रतिपक्षभावा नैवोपआम्येयुर् असद्वितर्काः / मुहूर्तम् अप्य् अप्रतिवध्यमाना गृहे भुजङ्गा इव नाधिवास्याः // saund_16.82 //

दन्ते ऽपि दन्तं प्रणिधाय कामं ताल्वग्रम् उत्पीड्य च जिह्वयापि / चित्तेन चित्तं प्ररिगृह्य चापि कार्यः प्रयत्नो न तु ते ऽनुवृत्ताः // saund_16.83 //

किम् अत्र चित्रम् यदि वीतमोहो वनं गतः स्वस्थमना न मुह्येत् / आक्षिप्यमाणो हृदि तन्निमित्तैर् न क्षोभ्यते यः स कृती स धीरः // saund_16.84 //

तद् आर्यसत्याधिगमाय पूर्वं विशोधयानेन नयेन मार्गम् / यात्रागतः शत्रुविनिग्रहार्थं राजेव्य् लक्ष्मीम् अजितां जिगीषन् // saund_16.85 //

एतान्य् अरण्यान्य् अभितः शिवानि योगानुकूलान्य् अजनेरितानि / कायस्य कृत्वा प्रविवेकमात्रं क्लेशप्रहाणाय भजस्व मार्गम् // saund_16.86 //

कौण्डिन्यननदकृमिलानिरुद्धास् तिप्योपसेनौ विमलो ऽथ राधः / बाष्पोत्तरौ धौतकिमोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिनिन्दवत्साः // saund_16.87 //

भद्दालिभद्रायणसर्पदाससुभूतिगोदत्त्सुजातवत्साः / संग्रामजिद्भद्रजिदश्वजिच् च श्रोणश् च शोणश् च स कोटिकर्णः // saund_16.88 //

क्षेमाजितो नन्दकनन्दमाता वुपालिवागीशयशाओयशोदाः / महाह्वयो वल्कलिराष्ट्रपालौ सुदर्शअनस्वागतमेघिकाश् च // saund_16.89 //

स कप्फिनः काश्यप औरुविल्वो महामहाकाश्यपतिष्यनन्दाः / पूर्णश् च पूर्णश् च स पूर्णकश् च शोनापरान्तश् च स पूर्ण एव // saund_16.90 //

शारद्वतीपुत्रसुबाहुचुन्दाः कोन्देयकाप्यभृगुकुण्ठधानाः / सशैवलौ रेवतकौष्ठिलौ च मौद्गल्यगोत्रश् च गवां पतिश् च // saund_16.91 //

यं विक्रमं योगविधाव् अकुर्वंस् तम् एव शीघ्रं विधिवत् कुरुष्व / ततः पदं प्राप्स्यसि तैर् अवाप्तं सुखावृतैस् त्वं निवतं नियतं यशश् च // saund_16.92 //

द्रव्यं यथा स्यात् कटुकं रसेन तच् चोपयुक्तं मधुरं विपाके / तथैव वीर्यं कटुकं श्रमेण तस्यार्थसिद्ध्यै मधुरो विपाकः // saund_16.93 //

वीर्यं परं कार्यकृतौ हि मूलं वीर्याद् ऋते का चन नास्ति सिद्धिः / उदेति वीर्याद् इह सर्वसंपन् निर्वीर्यता चेत् सकलश् च पाप्मा // saund_16.94 //

अलब्धस्यालाभो नियतम् उपलब्धस्य विगमस् तथैवात्मावज्ञा कृपञम् अधिकेभ्यः परिभवः / तमो निस्तेजस्त्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमो नृणां निर्वीर्याणां भवति विनिपातश् च भवति // saund_16.95 //

नयं श्रुत्वा शक्तो यद् अयम् अभिवृद्धिं न लभते परं धर्मं ज्ञात्वा यद् उपरि निवासं न लभते / गृहं त्यक्त्वा मुक्तौ यद् अयम् उपशान्तिं न लभते निमित्तं कौसीद्यं भवति पुरुषस्यात्र न रिपुः // saund_16.96 //

अनिक्षिप्तोत्साहो यदि खनति गां वारि लभते प्रसक्तं व्यामथ्नन् ज्वलनम् अरणिभ्यां जनयति / प्रयुक्ता योगे तु ध्रुवम् उपलभन्ते श्रमफलं द्रुतं नित्यं यान्तो गिरिम् अपि हि भिन्दन्ति सरितः // saund_16.97 //

कृष्ट्वा गां परिपाल्य च श्रमशतैर् अश्नोति सस्यशारियं यत्नेन प्रविगाह्य सागरजलं रत्नश्रिया क्रीडति / शत्रूणाम् अवधूय वीर्यम् इषुभिर् भुङ्क्ते नरेन्द्रश्रियं तद् वीर्यं कुरु शान्तये विनियतं वीर्ये हि सर्वर्द्द्धयः // saund_16.98 //

सौन्दरननदे महाकाव्य आर्यसत्यव्याख्यानो नाम षोडशः सर्गः /

canto xvii

अथैवम् आदेसिततत्त्वमार्गो नन्दस् तदा प्राप्तविमोक्षमार्गः / सर्वेण भावेन गुरौ प्रणम्य क्लेशप्रहाणाय वनं जगाम // saund_17.1 //

तत्रावकाशं मृदुनीलशष्पं ददर्श सान्तं तरुषण्डवन्तम् / निःशब्दया निम्नगयोपगूढं वैडूर्यनीलोदकया वहन्त्या // saund_17.2 //

स पादयोस् तत्र विधाय शौचं शुचौ शिवे श्रीमति वृक्षमूले / मोक्षाय बद्ध्वा व्यवसायकषां पर्यङ्कम् अङ्कावहितम् बबन्ध // saund_17.3 //

ऋजुं समग्रं प्रणिधाय कायं कावे स्मृतिं चाभिमुखीं विधाय / सर्वेन्द्रियाण्य् आत्मनि संनिधाय स तत्र योगं प्र्यतः प्रपेदे // saund_17.4 //

ततः स तत्त्वं निखिलं चिकीषुर् मोक्षानुकूलांश् च विधींश् चिकीर्षन् / ज्ञानेन लोक्येन शमेन चैव चचार चेतःपरिकर्मभूमौ // saund_17.5 //

संधाय धैर्यं प्रणिधाय वीर्यं व्यपोह्य सक्तिं परिगृह्य शक्तिम् / प्रशान्तचेता नियमस्थचेताः स्वस्थस् ततो ऽभूद् विषयेष्व् अनास्थः // saund_17.6 //

आतप्तबुद्धेः प्रहितात्मनो ऽपि स्वभ्यस्तभावाद् अथ कामसंज्ञा / पर्याकुलं तस्य मनश् चकार प्रावृट्सु विद्युज् अलम् आगतेव // saund_17.7 //

स पर्यवस्थानम् अवेत्य सद्यश् चिक्षेप तां धर्मविघात्गकर्त्रीम् / प्रियाम् अपि क्रोधपारितचेता नारीम् इवोद्वृत्तगुणां मनस्वी // saund_17.8 //

आरब्धवीर्यस्य मनःशमाय भूयस् तु तस्याकुशलो वितर्कः / व्याधिप्रणाशाय निविष्टबुद्धेर् उपद्रवो घोर इवाजगाम // saund_17.9 //

स तद्विघाताय निमित्तम् अन्यद् योगानुकूलं कुशलं प्रपेदे / आर्तायनं स्क्षीणबलो बल्स्थं निरस्यमानो बलिनारिणेव // saund_17.10 //

पुरं विधायानुविधाय दण्डं मित्राणि संगृह्य रिपून् विघृह्य / राजा यथाप्नोति हि गाम् अपूर्वां नीतिर् मुकुक्षोर् अपि सैव योगे // saund_17.11 //

विमोक्षकामस्य हि योगिनो ऽपि मनः पुरं ज्णानविधिश् च दण्डः / गुणाश् च मित्राण्य् अरयश् च दोषा भूमिर् विमुक्तिर् यतते यदर्थम् // saund_17.12 //

स दुःखजालान् महतो मुकुक्षुर् विमोक्षमार्गाधिगमे विविक्षुः / पन्थानम् आर्यं परमं दिदृक्षुः शमं ययौ किं चिद् उपात्तचक्षुः // saund_17.13 //

यः स्यान् निकेतस् तमसो ऽनिकेतः श्रुत्वापि तत्त्वं स भवेत् प्रमत्तः / यस्मात् तु मोक्षाय स पात्रभूतस् तस्मान् मनः स्वात्मनि संजहार // saund_17.14 //

संभारतः प्रत्ययतः स्वभावाद् आस्वादतो दोषविशेषतश् च / अथात्मवान् निःसरणात्मतश् च धर्मेषु चक्रे विधिवत् परीक्षाम् // saund_17.15 //

स रूपिणं कृत्स्नम् अरूपिणं च सारं दिदृक्षुर् विचिकाय कायम् / अथाशुचिं दुःखम् अनित्यम् अस्वं निरात्मकं चैव चिकाय कायम् // saund_17.16 //

अनित्यतस् तत्र हि शून्यतश् च निरात्मतो दुःखत एव चापि / मार्गप्रवेकेण स लौकिकेन क्लेशद्रुमं संचलयां चकार // saund_17.17 //

यस्माद् अभूत्वा भवतीह सर्वं भूत्वा च भूयो न भवत्य् अवश्यम् / सहेकुतं च क्षयिहेतुमच् च तस्माद् अनित्यं जगद् इत्य् अविन्दत् // saund_17.18 //

यतः प्रसूतस्य च कर्मयोगः प्रसज्यते बन्धविघातहेतुः / दुःखप्रतीकारविधौ सुखाख्ये ततो भवं दुःखम् इति व्यपश्यत् // saund_17.19 //

यतश् च संस्करागतं विविक्तं न कारकः कश् चन वेदको वा / सामग्र्यथः संभवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकम् इमं ददर्श // saund_17.20 //

यस्मान् निरीहं जगद् अस्वतन्त्रं नैश्वर्यम् एकः कुरुते क्रियासु / तत् तत् प्रतीत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेद लोकम् // saund_17.21 //

ततः स वातं व्यजनाद् इवोष्णे काष्ठाश्रितं निर्मथनाद् इवाग्निम् / अन्तःक्षितिस्थं खननाद् इवाम्भो लोकत्तरं वर्तिम दुरापम् आप // saund_17.22 //

सज्ज्ञानचापः स्मृतिवर्म बद्ध्वा विशुद्धशीलव्रतवाहनस्थः / क्लेशारिभिश् चित्तरणाजिरस्थैः सार्धं युयुस्त्सुर् विजयाय तस्थौ // saund_17.23 //

ततः स बोध्यङ्गशितात्तशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः / मार्गाङ्गमातङ्गवता बलेन शनैः शनैः क्लेशचुमूं जगाहे // saund_17.24 //

स स्मृत्युपस्थानमयैः पृषत्कैः शत्रून् विपर्यासमयान् क्षणेन / दुःखस्य हेतूंश् चतुरश् चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनैर् ददार // saund_17.25 //

आर्यैर् बलैः पञ्चभिर् एव पञ्च चेतःखिलान्य् अप्रतिमैर् बभञ्ज / मिथ्याञ्गनागांश् च तथाङ्गनागैर् विनिर्दुधावाष्टभिर् एव सो ऽष्टौ // saund_17.26 //

अथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्षु सत्येष्व् अकथं कथः सन् / विशुद्धशीलव्रतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वां फलभूमिम् आप // saund_17.27 //

स दर्शनाद् आर्यचतुष्टयस्य क्लेशैकदेशस्य च विप्रयोगात् / प्रत्यात्मिकाच् चापि विशेषलाभात् प्रत्यक्षतो ज्ञानिसुखस्य चैव // saund_17.28 //

दार्ढ्यात् प्रसादस्य धृतेः स्थिरत्वात् सत्येष्व् असंमूढतया चतुर्षु / शीलस्य चाच्छिद्रतयोत्तमस्य निःसंशयो धर्मविधौ बभूव // saund_17.29 //

कुदृष्टिजालेन स विप्रयुक्तो लोकं तथाभूतम् अवेक्षमाणः / ज्ञानाश्रयां प्रीतिम् उपाजगाम भूयः प्रसादं च गुराव् इयाय // saund_17.30 //

यो हि प्रवृत्तिं नियताम् अवैति नैवान्यहेतोर् इह नाप्य् अहेतोः / प्रतीत्य तत् तत् समवैति तत् तत् स नैष्ठिकं पश्यति यश् च धर्मम् / तस्योपदेष्टारम् अथार्यवर्यं स प्रेक्षते बुद्धम् अवाप्तचक्षुङ् // saund_17.32 //

यथोपदेशेन शिवेन मुक्तो रोगाद् अरोगो भिषजं कृतज्ञः / अनुस्मरन् पश्यति चित्तदृष्ट्या मैत्र्या च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः // saund_17.33 //

आर्येण मार्गेण तथैव मुक्तस् तथागतं तत्त्वविद् आर्यतत्त्वः / अनुस्मरन् पश्यति कायसाक्षी मैत्र्या च सर्वज्ञतया च तुष्टः // saund_17.34 //

स नाशकैर् दृष्टिगतैर् विमुक्तः पर्यन्तम् आलोक्य पुनर्भवस्य / भक्त्वा घृणां क्लेशविजृम्भितेषु मृत्योर् न तत्रास न दुर्गतिभ्यः // saund_17.35 //

त्वक्स्नायुमेदोर्दुहिरास्थिमांसकेशादिनामेध्यगणेन पूर्णम् / ततः स कायं समवेक्षमाणः सारं विचिन्त्याण्व् अपि नोपलेभे // saund_17.36 //

स कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार / कृत्वा महोरस्कतनुस् तनू तौ प्राप द्वितीयं फलम् आर्यधर्मे // saund_17.37 //

स लोभचापं परिकल्पबाणं रागं महावैरिणम् अल्पशेषम् / कायस्वभावाधिगतैर् बिभेद योगायुधास्त्रैर् अशुभापृषत्कैः // saund_17.38 //

द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादम् अन्तःप्रसवं सपत्नम् / मैत्रीपृषत्कैर् धृतितूणसंस्थैः क्षमाधनुर्ज्याविसृतैर् जघान // saund_17.39 //

मूलान्य् अथ त्रीण्य् आसुधस्य वीरस् त्रिभिर् विमोक्षायतनैश् चकर्त / चमूमुखस्थान् धृतकार्मुकांस् त्रीन् अरीन् इवारिस् त्रिभिर् आयसाग्रैः // saund_17.40 //

स कामधातोः सम्तिक्रमाय पार्ष्णिग्रहांस् तान् अभिभूय शत्रून् / योगाद् अनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाञपुरस्य तस्थौ // saund_17.41 //

कामैर् विकितं मलिनैश् च धर्मैर् वितर्कवच् चापि विचारवच् च / विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे // saund_17.42 //

कामाग्निधाहेन स विप्रमुक्तो ह्लादं परं ध्यानसुखाद् अवाप / सुखं विगाह्याप्स्व् इव घर्मखिन्नः प्राप्येव चार्थं चिपुलं दरिद्रः // saund_17.43 //

तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान् गुणागुणे च प्रसृतान् विचारान् / बुद्ध्वा मनःक्षोभकरान् अशान्तांस् तद्विप्रयोगाय मतिं चकार // saund_17.44 //

क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः / एकाग्रभूतस्य तह्तोर्मिभूताश् चित्ताम्भसः क्षोभकरा वितर्काः // saund_17.45 //

खिन्नस्य सुप्तस्य च निर्वृतस्य बाधं यथा संजनयन्ति शब्दाः / अध्यात्मम् ऐकाग्र्यम् उपागतस्य भवन्ति बाधाय तथा वितर्काः // saund_17.46 //

अथावितर्कं क्रमशो ऽविचारम् एकाग्रभावान् मनसः प्रसन्नम् / समाधिजं प्रीत्सुखं द्वितीयं ध्यानं तद् आध्यात्मशिवं स दध्यौ // saund_17.47 //

तद् ध्यानम् आगम्य च चित्तमौनं लेभे परां प्रीतिम् अलब्धपूर्वाम् / प्रीतौ तु तत्रापि स दोषदर्शी यथा वितर्केष्व् अभवत् तथैव // saund_17.48 //

प्रीतिः परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्ययात् तस्य हि तर दुःखम् / प्रीताव् अतः प्रेक्ष्य स तत्र दोषान् प्रीतिक्षये योगम् उपारुरोह // saund_17.49 //

प्रीतेद्र् विरागात् सुखम् आर्यजुष्टं कायेन विन्दन्न् अथ संप्रजानन् / उपेक्षकः स स्मृतिमान् व्यहार्षीद् ध्यानं तृतीयं प्रतिलभ्य धीरः // saund_17.50 //

यस्मात् परं तत्र सुखं सुखेभ्यस् ततः परं नास्ति सुखप्रवृत्तिः / तस्माद् बभाषे शुभकृत्स्नभूमिं परापरज्ञः परमेति मैत्र्या // saund_17.51 //

ध्याने ऽपि तत्राथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तम् अनिञ्जम् एव / आभोगतो ऽपीञ्जयति स्म तस्य चित्तं प्रवृत्तं सुखम् इत्य् अजस्रम् // saund_17.52 //

यत्रेञ्जितं स्पन्दितम् अस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितम् अस्ति दुःखम् / यस्माद् अतस् तत् सुखम् इञ्जकत्वात् प्रशान्तिकामा यतयस् त्यजन्ति // saund_17.53 //

अथ प्रहाणात् सुखदुःखयोश् च मनोविकारस्य च पूर्वम् एव / दध्याव् उपेक्षामृतिमद् विशुद्धं ध्यानं तथादुःखसुखं चतुर्थम् // saund_17.54 //

यस्मात् तु तस्मिन् न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तत्रास्ति तद् अर्थचारि / तस्माद् उपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिर् निरुच्यते ध्यानविधौ चतुर्थे // saund_17.55 //

ध्यानं स निश्रित्य ततश् चतुर्थम् अर्हत्त्वलाभाय मतिं चकार / संधाय मैत्रं बलवन्तम् आर्यं राजेव देशान् अजितान् जिगीषुः // saund_17.56 //

चिच्छेद कार्त्स्न्येन ततः स पञ्च प्रज्ञासिना भावनयेरितेन / ऊर्ध्वङ्गमान्य् उत्तमबन्धनानि संयोजनान्य् उत्तमबन्धनानि // saund_17.57 //

बोध्यङ्गनागैर् अपि सप्तभिः स सप्तैव चित्तानुशयान् ममर्द / द्वीपान् इवोपस्थितविप्रणाशान् कालो ग्रहैः सप्तभिर् एव सप्त // saund_17.58 //

अग्निद्रुमाज्याम्बुषु या हि वृत्तिः कवन्धवाव्यग्निदिवाकराणाम् / दोषेषु तां वृत्तिम् इयाय नन्दो निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः // saund_17.59 //

इति त्रिवेगं त्रिझषं त्रिवीचम् एकाम्भसं पञ्चरयं द्विकूलम् / द्विग्राहम् अष्टाङ्गवता प्लवेन दुःखार्णवं चुस्तरम् उत्ततार // saund_17.60 //

अर्हत्त्वम् आसाद्य स सत्क्रियार्हो निरुत्सुको निष्प्रणयो निराशः / विभीर् विषुग् वीतमदो विरागः स एव धृत्यान्य इवाबभासे // saund_17.61 //

भ्रातुश् च शास्तुश् च तयानुशिष्ट्या नन्दस् ततः स्वेन च विक्रमेण / प्रशान्तचेताः परिपूर्णकार्यो वाणीम् इमाम् आत्मगतां जगाद // saund_17.62 //

नमो ऽस्तु तस्मै सुगताय येन हितैषिणा मे करुणत्मकेन / बहूनि दुःखान्य् अपवर्तितानि सुखानि भूयांस्य् उपसंहृतानि // saund_17.63 //

अहं ह्य् अनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः / निवर्तितस् तद्वचनाङ्कुषेन दर्पान्वितो नाग इवाङ्कुशेन // saund_17.64 //

तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तुर् हृदिस्थम् उत्पाट्य हि रागशल्यम् / अद्यैव तावत् सुमहत् सुखं मे सर्वक्षये किं बत निर्वृतस्य // saund_17.65 //

निर्वाप्य कामाग्निम् अहं हि दीप्तं धृत्यम्बुना पावकम् अम्बुनेव / ह्लादं परं सांप्रतम् आगतो ऽस्मि शीतं ह्रदं घर्म इवावतीर्णः // saund_17.66 //

न मे प्रियं किं चन नाप्रियं मे न मे ऽनुरोधो ऽस्ति कुतो विरोधः / तयोर् अभावात् सुखितो ऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्याम् इव विप्रमुक्तः // saund_17.67 //

महाभयात् क्षेमम् इवोपलभ्य महावरोधाद् इव विप्रमोक्षम् / महार्णवात् पारम् इवाप्लवः सन् भीमान्धकाराद् इव च प्रकाशम् // saund_17.68 //

रोगाद् इवारोग्यम् असह्यरूपाद् ऋणाद् इवानृण्यम् अनन्तसंख्यात् / द्विषत्सकाशद् इव चापयानं दुर्छिक्षयोगाच् च यथा सुभिक्षम् // saund_17.69 //

तद्वत् परां शान्तिम् उपागतो ऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य / करोमि ब्ःऊयः पुनर् उक्तम् अस्मै नमो नमो ऽर्हाय तथागताय // saund_17.70 //

येनाहं गिरिम् उपनीय रुक्मशृङ्गं स्वर्गं च प्लवगवधूनिदर्शनेन / कामात्मा त्रिदिवचरीभिर् अङ्गनाभिर् निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निमग्नः // saund_17.71 //

तस्माच् च व्यसनपराद् अनर्थपङ्काद् उत्कृष्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् / शान्ते ऽस्मिन् विरजसि विज्वरे विशोके सद्धर्मे वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः // saund_17.72 //

तं वन्दे परम् अनुकम्पकं महर्षिं मूर्ध्नाहं प्रकृतिगुणज्ञम् आशयज्ञम् / संबुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधानं त्रातारं पुनर् अपि चास्मि संनतस् तम् // saund_17.73 //

महाकाव्ये सौन्दरनन्दे ऽमृताधिगमो नाम सप्तदशः सर्गः /

canto xviii

अथ द्विजो बाल इवाप्तवेदः क्षिप्रं वणिक् प्राप्त इवाप्तलाभः / जित्वा च राजन्य इवार्सैन्यं नन्दः कृतार्थो गुरुम् अभ्यगच्छत् // saund_18.1 //

द्रष्टुं सुखं ज्ञानसमाप्तिकाले गुरुर् हि शिष्यस्य गुरोश् च शिष्यः / परिश्रमस् ते सफलो मयीति यतो दिदृक्षास्य मुनौ बभूव // saund_18.2 //

यतो हि येनाधिगतो विशेषस् तस्योत्तमाङ्गे ऽर्हति कर्तुमिड्याम् / आर्यः सरागो ऽपि कृतज्ञभावात् प्रक्षीणमानः किमु वीतरागः // saund_18.3 //

यस्यार्थकामप्रभवा हि भक्तिस् ततो ऽस्य सा तिष्ठति रूढमूला / धर्मान्वयो यस्य तु भक्तिरागस् तस्य प्रसादो हृदयावगाढः // saund_18.4 //

काषायवासाः कनकावदातस् ततः स मूर्ध्ना गुरवे प्रणेमे / वातेरितः पल्लवताम्ररागः पुष्पोज्ज्वलश्रीर् इव कर्णिकारः // saund_18.5 //

अथात्मनः शिष्यगुणस्य चैव महामुनेः शास्तृगुणस्य चैव / संदर्शनार्थं स न मानहेतोः स्वां कार्यसिद्धिं कथयां बभूव // saund_18.6 //

या दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं माम् अतुदत् सुतीक्ष्णः / त्वद्वाक्यसंदंशमुखेन मे स समुद्धृतः शल्यहृतेव शल्यः // saund_18.7 //

कथङ्कथाभावगतो ऽस्मि येन छिन्नः स निःसंशय संशयो मे / त्वच्छासनात् सत्पथम् आगतो ऽस्मि सुदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः // saund_18.8 //

यत् पीतम् आस्वादवशेन्द्रियेण दर्पेण कन्दर्पविषं मयासीत् / तन् मे हतं त्वद्वचनागदेन विषं विनाशीव महागदेन // saund_18.9 //

क्षयं गतं जन्म निरस्तजन्मन् सद्धर्मचर्याम् उषितो ऽस्मि सम्यक् / कृत्स्नं कृतं मे कृतकार्य कार्यं लोकेषु भूतो ऽस्मि न लोकधर्मा // saund_18.10 //

मैत्रीस्तनीं व्यञ्जनचारुसास्नां सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानशृङ्गाम् / तवास्मि गां साधु निपीय तृप्तस् तृषेव गाम् उत्तमवत्सवर्णः // saund_18.11 //

यत् पश्यतश् चाधिगमो ममायं तन् मे समासेन मुने निबोध / सर्वज्ञ कामं विदितम् तवैतत् स्वं तूपचरां प्रविवक्षुर् अस्मि // saund_18.12 //

अन्ये ऽपि सन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्व विमोक्षाय नयं परस्य / मुक्तस्य रोगाद् इव रोगवन्तस् तेनैव मार्गेण सुखं घटान्ते // saund_18.13 //

उर्व्यादिकान् जन्मनि वेद्मि धातून् नात्मानम् उर्व्यादिषु तेषु किं चित् / यस्माद् अतस् तेषु न मे ऽस्ति सक्तिर् बहिश् च कायेन समा मतिर् मे // saund_18.14 //

स्कन्धांश् च रूपप्रभृतीन् दशार्धान् पश्यामि यस्माच् चपलान् असारान् / अनात्मकांश् चैव वधात्मकांश् च तस्माद् विमुक्तो ऽस्म्य् अशिवेभ्य एभ्यः // saund_18.15 //

यस्माच् च पश्याम्य् उदयं व्ययं च सर्वास्व् अवस्थास्व् अहम् इन्द्रियाणाम् / तस्माद् अनित्येषु निरात्मकेषु दुःखेषु मे तेष्व् अपि नास्ति संगः // saund_18.16 //

यतश् च लोकं सम्जन्मनिष्ठं पश्यामि निःसारम् असच् च सर्वम् / अतो धिया मे मनसा विबद्धम् अस्मीति मे नेञ्जितम् अस्ति येन // saund_18.17 //

चतुर्विधे नैकविधप्रसंगे यतो ऽहम् आहारवैधाव् असक्तः / अमूर्छितश् चाग्रथितश् च तत्र त्रिभ्यो विमुक्तो ऽस्मि ततो भवेभ्यः // saund_18.18 //

अनिश्रितश् चाप्रतिबद्धचित्तो दृष्टशुतादौ व्यवहारधर्मे / यस्मात् समात्मानुगतश् च तत्र तस्माद् विसंयोगगतो ऽस्मि मुक्तः // saund_18.19 //

इत्य् एवम् उक्त्वा गुरुबाहुमान्यात् सर्वेण कायेन स गां निपन्नः / प्रवेरितो लोहितचन्दनाक्तो हैमो महास्तम्भ इवाभासे // saund_18.20 //

ततः प्रमादात् प्रसृतस्य पूर्वं श्रुत्वा धृतिं व्याकरणं च तस्य / धर्मान्वयं चानुगतं प्रसादं मेघस्वरस् तं मुनिर् आबभाषे // saund_18.21 //

उत्तिष्ठ धर्मे स्थित शिष्यजुष्टे किं पादयोर् मे पतितो ऽसि मूर्ध्ना / अभ्यर्चनं मे न तथा प्रणामो धर्मे यथैषा प्रतिपत्तिर् एव // saund_18.22 //

अद्यासि सुप्रव्रजितो जितात्मन्न् ऐश्वर्यम् अप्य् आत्मनि येन लब्धम् / जितात्मनः प्रव्रजनं हि साधु चलात्मनो न त्व् अजितेन्द्रियस्य // saund_18.23 //

अद्यासि शौचेन परेण युक्तो वाक्कायचेतांसि शुचीनि यत् ते / अतः पुनश् चाप्रयताम् असौम्यां यत् सौम्य नो वेक्ष्यसि गर्भशय्याम् // saund_18.24 //

अद्यार्थवत् ते श्रुतवच् छ्रुतं तच् छ्रुतानुरूपं प्रतिपद्य धर्मम् / कृतश्रुतो विप्रतिपद्यमानो निन्द्यो हि निर्वीर्य इवात्तशस्त्रः // saund_18.25 //

अहो धृतिस् ते ऽविषयात्मकस्य यत् त्वं मतिं मोक्षविधाव् अकार्षीः / यास्यामि निष्ठाम् इति बालिशो हि जन्मक्षयात् त्रासम् इहाभ्युपैति // saund_18.26 //

दिष्ट्या दुरापः क्षणसंनिपातो नायं कृतो मोहवशेन मोघः / उदेति दुःखेन गतो ह्य् अधस्तात् कूर्मो युगच्छिद्र इवार्ञवस्थः // saund_18.27 //

निर्जित्य मारं युधि दुर्निवारम् अद्यासि लोके रणशीर्षूरः / शूरो ऽप्य् आसूरः स हि वेदितव्यो दोषैर् अमित्रैर् इव हन्यते यः // saund_18.28 //

निर्वाप्य रागाग्निम् उदीर्णम् अद्यासि लोके रणशीर्षशूरः / दुःखं हि शेते शयने ऽप्य् उदारे क्लेशाग्निना चेतसि धयमानः // saund_18.29 //

अभ्युच्छ्रितो द्रव्यमदेन पूर्वम् अद्यासि तृष्नोपरमात् समृद्धः / यावत् सतर्षः पुरुषो हि लोके तावत् समृद्धो ऽपि सदा दरिद्रः // saund_18.30 //

अद्यापदेष्टुं तव युक्तरूपं शुद्धोधनो मे नृपतिः पितेति / भ्रष्टस्य धर्मात् पितृभिर् निपाताद् अश्लाघनियो हि कुलापदेशः // saund_18.31 //

दिष्ट्यासि शान्तिं परमाम् उपेतो निस्तीर्णकान्तार इवाप्तसारः / सर्वो हि संसारगतो भयार्तो यथैव कान्तारगतस् तथैव // saund_18.32 //

आरण्यकं क्भैक्षचरं विनीतं द्क्रष्यामि नन्दं निभृतं कदेति / आसीत् पुरस्तात् त्वयि मे दिदृक्षा तथासि दिष्ट्या मम दर्शनीयः // saund_18.33 //

भवत्य् अरूपो ऽपि हि दर्शनीयः स्वलङ्कृतः श्रेष्ठतमैर् गुणैः स्वैः / दोषैः परीतो मलिनीकरैस् तु सुदर्शनीयो ऽपि विरूप एव // saund_18.34 //

अद्य प्रकृष्ता तव बुद्धिमत्ता कृत्स्नं यया ते कृतम् आत्मकार्यम् / श्रुतोन्नतस्यापि हि नास्ति बुद्धिर् नोत्पद्यते श्रेयसि यस्य बुद्धिः // saund_18.35 //

उन्मीलितस्यापि जनस्य मध्ये निमीलितस्यापि तथैव चक्षुः / प्रज्ञामयं यस्य हि नास्ति चक्षुश् चक्षुर् न तस्यास्ति सचक्षुषो ऽपि // saund_18.36 //

दुःखप्रतीकारनिमित्तम् आर्तः कृष्यादिभिः खेदम् उपैति लोकः / अजस्रम् आगच्छति तच् च भूयो ज्ञानेन यस्याद्य कृतस् त्वयान्तः // saund_18.37 //

दुःखं न मे स्यात् सुखम् एव मे स्याद् इति प्रवृत्तः स्ततं हि लोकः / न वेत्ति तच् चैव तथा यथा स्यात् प्राप्तं त्वयाद्यासुलभं यतावत् // saund_18.38 //

इत्य् एवमादि स्थिरबुद्धिचित्तस् तथागतेनाभिहितो हिताय / स्तवेषु निन्दासु च निर्व्यपेक्षः कृताञ्जलिर् वाक्यम् उवाच नन्दः // saund_18.39 //

अहो विशेषेण विषेषदर्शिंस् त्वयानुकम्पा मयि दर्षितेयम् / यत् कामपण्के भगवन् निमग्नस् त्रातो ऽस्मि संसारभयाद् अकामः // saund_18.40 //

भ्रात्रा त्वया श्रेयसि दैशिकेन पित्रा फलस्थेन ततैव मात्रा / हतो ऽभविष्यं यदि न व्यमोक्ष्यं सार्थात् परिभ्रष्ट इवाकृतार्थः // saund_18.41 //

शान्तस्य तुष्टस्य सुखो विवेको विज्ञातत्त्वस्य परीक्षकस्य / प्रहीणमानस्य च निर्मदस्य सुखं विरागत्वम् असक्तबुद्धेः // saund_18.42 //

अतो हि तत्त्वं परिगम्य सम्यञ् निर्धूय दोषान् अधिगम्य शान्तिम् / स्वं नाश्रयं संप्रति चिन्तयामि न तं जनं नाप्सरसो न देवान् // saund_18.43 //

इदं हि भुक्त्वा सुचि शामिकं सुखं न मे मनः कांषति काम्जं सुखम् / महार्हम् अप्य् अन्नम् अदैवाहृतं दिवौकसो भुक्तवतः सुधाम् इव // saund_18.44 //

अहो ऽन्धविज्ञाननिमीलितं जगत् पटान्तरे पश्यति नोत्तमं सुखम् / सुधीरम् अध्यात्मसुखं व्यपास्य हि श्रमं तथा कामसुखार्थम् ऋच्छति // saund_18.45 //