सौन्दरानन्द

अश्वघोष: सौन्दरानन्द

// ओम् नमो बुद्धाय //

सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्

प्रथमः सर्गः कपिलवस्तु वर्णन

गौतमः कपिलो नाम मुनिर्धर्मभृतां वरः / बभूव तपसि श्रान्तः काक्षीवानिव गौतमः // saund_1.1 //

अशिश्रियद्यः सततं दीप्तं काश्यपवत्तपः / आशिश्राय च तद्वृद्धौ सिद्धिं काश्यपवत् पराम् // saund_1.2 //

हविःषु यश्च स्वात्मार्थं गामधुक्षद् वसिष्ठवत् / तपःशिष्टेषु च शिष्येषु गामधुक्षद् वसिष्ठवत् // saund_1.3 //

माहात्म्याद्दीर्घतपसो यो द्वितीय इवाभवत् / तृतीय इव यश्चाभूत् काव्याङ्गिरसयोर्धिया // saund_1.4 //

तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्वे हिमवतः शुभे / क्षेत्रं चायतनं चैव तपसामाश्रमो ऽभवत् // saund_1.5 //

चारुवीरुत्तरुवनः प्रस्निग्धमृदुशाद्वलः / हविर्धूमवितानेन यः सदाभ्र इवाबभौ // saund_1.6 //

मृदुभिः सैकतैः स्निग्धैः केसरास्तरपाण्डुभिः / भूमिभागैरसंकीर्णैः साङ्गराग इवाभवत् // saund_1.7 //

शुचिभिस्तीर्थसंख्यातैः पावनैर्भावनैरपि / बन्धुमानिव यस्तस्थौ सरोभिः ससरोरुहैः // saund_1.8 //

पर्याप्तफलपुष्पाभिः सर्वतो वनराजिभिः / शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवानिव // saund_1.9 //

नीवारफलसन्तुष्टैः स्वस्थैः शान्तैरनुत्सुकैः / आकीर्णो ऽपि तपोभृद्धिः शून्यशून्य इवाभवत् // saund_1.10 //

अग्नीनां हूयमानानां शिखिनां कूजतामपि / तीर्थानां चाभिषेकेषु शुश्रुवे यत्र निःस्वनः // saund_1.11 //

विरेजुर्हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यासु वेदिषु / सलाजैर्माधवीपुष्पैरुपहाराः कृता इव // saund_1.12 //

अपि क्षुद्रमृगा यत्र शान्ताश्चेरुः समं मृगैः / शरण्येभ्यस्तपस्विभ्यो विनयं शिक्षिता इव // saund_1.13 //

संदिग्धे ऽप्यपुनर्भावे विरुद्धेष्वागमेष्वपि / प्रत्यक्षिण इवाकुर्वंस्तपो यत्र तपोधनाः // saund_1.14 //

यत्र स्म मीयते ब्रह्म कैश्चित् कैश्चिन्न मीयते / काले निमीयते सोमो न चाकाले प्रमीयते // saund_1.15 //

निरपेक्षाः शरीरेषु धर्मे यत्र स्वबुद्धयः / संहृष्टा इव यत्नेन तापसास्तेपिरे तपः // saund_1.16 //

श्राम्यन्तो मुनयो यत्र स्वर्गायोद्युक्तचेतसः / तपोरागेण धर्मस्य विलोपमिव चक्रिरे // saund_1.17 //

अथ तेजस्विसदनं तपःक्षेत्रं तमाश्रमम् / केचिदिक्ष्वाकवो जग्मू राजपुत्रा विवत्सवः // saund_1.18 //

सुवर्णस्तम्भवर्ष्माणः सिंहोरेस्का महाभुजाः / पात्रं शब्दस्य महतः श्रियां च विनयस्य च // saund_1.19 //

अर्हरूपा ह्यनर्हस्य महात्मानश्चलात्मनः / प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्तस्य भ्रातृव्यस्य यवीयसः // saund_1.20 //

मातृशुल्कादुपगतां ते श्रियं [च] विषेहिरे / ररक्षुश्च पितुः सत्यं यस्माच्छिशियिरे वनम् // saund_1.21 //

तेषां मुनिरुपाध्यायो गौतमः कपिलो ऽभवत् / गुरुगोत्रादतः कौत्सास्ते भवन्ति स्म गौतमाः // saund_1.22 //

एकपित्रोर्यथा भ्रात्रोः पृथग्गुरुपरिग्रहात् / राम एवाभवद् गार्ग्यो वासुभद्रो ऽपि गौतमः // saund_1.23 //

शाकवृक्षप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच्च चक्रिरे / तस्मादिक्ष्वाकुवंश्यास्ते भुवि शाक्या इति स्मृताः // saund_1.24 //

स तेषां गौतमश्चक्रे स्ववंशसदृशीः क्रियाः / मुनिरूर्ध्वं कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः // saund_1.25 //

कण्वः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरस्विनः / वाल्मिकिरिव धीमांश्च धीमतोर्मैथिलेययोः // saund_1.26 //

तद्वनं मुनिना तेन तैश्च क्षत्रियपुङ्गवैः / शान्तां गुप्तां च युगपद् ब्रह्मक्षत्रश्रियं दधे // saund_1.27 //

अथोदकलशं गृह्य तेषां वृद्धिचिकीर्षया / मुनिः स वियदुत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान् // saund_1.28 //

या पतेत् कलशादस्मादक्षय्यसलिलान्महीम् / धारा तामनतिक्रम्य मामन्वेत यथाक्रमम् // saund_1.29 //

ततः परममित्युक्त्वा शिरोभिः प्रणिपत्य च / रथानारुरुहुः सर्वे शीघ्रवाहानलंकृतान् // saund_1.30 //

ततः स तैरनुगतः स्यन्दनस्थैर्नभोगतः / तदाश्रममहीप्रान्तं परिचिक्षेप वारिणा // saund_1.31 //

अष्टापदमिवालिख्य निमित्तैः सुरभीकृतम् / तानुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसुतानिदम् // saund_1.32 //

अस्मिन् धारापरिक्षिप्ते नेमिचिन्हितलक्षणे / निर्मिमीध्वं पुरं यूयं मयि याते त्रिविष्टपम् // saund_1.33 //

ततः कदाचित्ते वीरास्तस्मिन् प्रतिगते मुनौ / बभ्रमुयौंवनोद्दामा गजा इव निरङ्कुशा // saund_1.34 //

बद्धगोधाङ्गुलीत्राणा हस्तविष्ठितकार्मुकाः / शराध्मातमहातूणा व्यायताबद्धवाससः // saund_1.35 //

जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च / अनुचक्रुर्वनस्थस्य दौष्यन्तेर्देवकर्मणः // saund_1.36 //

तान् दृष्ट्वा प्रकृतिं यातान् वृद्धान्व्याघ्रशिशूनिव / तापसास्तद्वनं हित्वा हिमवन्तं सिषेविरे // saund_1.37 //

ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यं तैः शून्यचेतसः / पश्यन्तो मन्युना तप्ता व्याला इव निशश्वसुः // saund_1.38 //

अथ ते पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थितवृद्धयः / तत्र तज्ज्ञैरुपाख्यातानवापुर्महतो निधीन् // saund_1.39 //

अलं धर्मार्थकामानां निखिलानामवाप्तये / निधयो नैकविधयो भूरयस्ते गतारयः // saund_1.40 //

ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः / तस्मिन् वास्तुनि वास्तुज्ञाः पुरं श्रीमन्न्यवेशयन् // saund_1.41 //

सरिद्विस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथम् / शैलकल्पमहावप्रं गिरिव्रजमिवापरम् // saund_1.42 //

पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणम् / हर्म्यमालापरिक्षिप्तं कुक्षिं हिमगिरेरिव // saund_1.43 //

वेदवेदाङ्गविदुषस्तस्थुषः षट्सु कर्मसु / शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानजीजपन् // saund_1.44 //

तद्भूमेरभियोक्तृणां प्रयुक्तान् विनिवृत्तये / यत्र स्वेन प्रभावेन भृत्यदण्डानजीजपन् // saund_1.45 //

चरित्रधनसम्पन्नान् सलज्जान् दीर्घदर्शिनः / अर्हतो ऽतिष्ठिपन् यत्र शूरान् दक्षान् कुटुम्बिनः // saund_1.46 //

व्यस्तैस्तैस्तैर्गुणैयुक्तान् मतिवाग्विक्रमादिभिः / कर्मसु प्रतिरुपेषु सचिवांस्तान्न्ययूयुजन् // saund_1.47 //

वसुमद्भिरविभ्रान्तैरलंविद्यैरविस्मितैः / यद् बभासे नरैः कीर्णं मन्दरः किन्नरैरिव // saund_1.48 //

यत्र ते हृष्टमनसः पौरप्रीतिचिकीर्षया / श्रीमन्त्युद्यानसंज्ञानि यशोधामान्यचिकरन् // saund_1.49 //

शिवाः पुष्करिणीश्चैव परमाग्र्यगुणाम्भसः / नाज्ञया चेतनोत्कर्षाद्दिक्षु सर्वास्वचीखनन् // saund_1.50 //

मनोज्ञाः श्रीमतीः प्रष्ठीः पथिषूपवनेषु च / सभाः कूपवतीश्चैव समन्तात् प्रत्यतिष्ठिपन् // saund_1.51 //

हस्त्यश्वरथसंकीर्णमसंकीर्णमनाकुलम् / अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपौरुषम् // saund_1.52 //

सनिधानमिवार्थानामाधानमिव तेजसाम् / निकेतमिव विद्यानां संकेतमिव संपदाम् // saund_1.53 //

वासवृक्षं गुणवतामाश्रयं शरणैषिणाम् / आनर्तं कृतशास्त्राणामालानं बाहुशालिनाम् // saund_1.54 //

समाजैरुत्सवैर्दायैः क्रियाविधिभिरेव च / अलंचक्रुरलंवीर्यास्ते जगद्धाम तत्पुरम् // saund_1.55 //

यस्मादन्यायतस्ते च कंचिन्नाचीकरन् करम् / तस्मादल्पेन कालेन तत्तदापूपुरन् पुरम् // saund_1.56 //

कपिलस्य च तस्यर्षेस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि / यस्मात्ते तत्पुरं चक्रुस्तस्मात् कपिलवास्तु तत् // saund_1.57 //

ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे / पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् // saund_1.58 //

आपुः पुरं तत्पुरुहूतकल्पास्ते तेजसार्येण न विस्मयेन / आपुर्यशोगन्धमतश्च शश्वत् सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः // saund_1.59 //

तन्नाथवृत्तैरपि राजपुत्रैरराजकं नैव रराज राष्ट्रम् / तारासहस्त्रैरपि दीप्यमानैरनुत्थिते चन्द्र इवान्तरीक्षम् // saund_1.60 //

यो ज्यायानथ वयसा गुणैश्च तेषां भातॄणां वृषभ इवौजसा वृषाणाम् / ते तत्र प्रियगुरवस्तमभ्यषिचन्नादित्या दशशतलोचनं दिवीव // saund_1.61 //

आचारवान्विनयवान्नयवान्क्रियावान् धर्माय नेन्द्रियसुखाय धृतातपत्रः / तद्भ्रातृभिः परिवृतः स जुगोप राष्ट्रम् संक्रन्दनो दिवमिवानुसृतो मरुद्भिः // saund_1.62 //

सौन्दरनन्द महाकाव्य में "कपिलवस्तु वर्णन" नामक प्रथम सर्ग समाप्त /

द्वितीयः सर्गः राजा शुद्धोदन

ततः कदाचित्कालेन तदवाप कुलक्रमात् / राजा शुद्धोदनो नाम शुद्धकर्मा जितेन्द्रियः // saund_2.1 //

यः ससञ्जे न कामेषु श्रीप्राप्तौ न विसिस्मिये / नावमेने परानृद्ध्या परेभ्यो नापि विव्यथे // saund_2.2 //

बलीयान् सत्त्वसंपन्नः श्रुतवान् बुद्धिमानपि / विक्रान्तो नयवांश्चैव धीरः सुमुख एव च // saund_2.3 //

वपुष्मांश्च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नार्जवः / तेजस्वी न च न क्षान्तः कर्ता च न च विस्मितः // saund_2.4 //

आक्षिप्तः शत्रुभिः संख्ये सुहृद्भिश्च व्यपाश्रितः / अभवद् यो न विमुखस्तेजसा दित्सयैव च // saund_2.5 //

यः पूर्वैः राजभिर्यातां यियासुर्धर्मपद्धतिम् / राज्यं दीक्षामिव वहन् वृत्तेनान्वगमत् पितॄन् // saund_2.6 //

यस्य सुव्यवहाराच्च रक्षणाच्च सुखं प्रजाः / शिश्यिरे विगतोद्वेगाः पितुरङ्कगता इव // saund_2.7 //

कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले / अकृतार्थो न ददृशे यस्य दर्शनमेयिवान् // saund_2.8 //

हितं विप्रियमप्युक्तो यः सुश्राव न चुक्षुभे / दुष्कृतं बह्वपि त्यक्त्वा सस्मार कृतमण्वपि // saund_2.9 //

प्रणताननुजग्राह विजग्राह कुलद्विषः / आपन्नान् परिजग्राह निजग्राहास्थितान् पथि // saund_2.10 //

प्रायेण विषये यस्य तच्छीलमनुवर्तिनः / अर्जयन्तो ददृशिरे धनानीव गुणानपि // saund_2.11 //

अध्यैष्ट यः परं ब्रह्म न व्यैष्ट सततं धृतेः / दानान्यदित पात्रेभ्यः पापं नाकृत किंचन // saund_2.12 //

धृत्यावाक्षीत् प्रतिज्ञां स सद्वाजीवोद्यतां धुरम् / न ह्यवाञ्छीच्च्युतः सत्यान्मुहूर्तमपि जीवितम् // saund_2.13 //

विदुषः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवत्तया / व्यरोचिष्ट च शिष्टेभ्यो मासीषे चन्द्रमा इव // saund_2.14 //

अवेदीद् बुद्धिशास्त्राभ्यामिह चामुत्र च क्षमम् / अरक्षीद्धैर्यवीर्याभ्यामिन्द्रियाण्यपि च प्रजाः // saund_2.15 //

अहार्षीद् दुःखमार्तानां द्विषतां चोर्जितं यशः / अचैषीच्च नयैर्भूमिं भूयसा यशसैव च // saund_2.16 //

अप्यासीद् दुःखितान् पश्यन् प्रकृत्या करुणात्मकः / नाधौषीच्च यशो लोभादन्यायाधिगतैर्धनैः // saund_2.17 //

सौहार्ददृढभक्तित्वान्मैत्रेषु विगुणेष्वपि / नादिदासीददित्सीत्तु सौमुख्यात् स्वं स्वमर्थवत् // saund_2.18 //

अनिवेद्याग्रमर्हद्भ्यो नालिक्षत् किंचिदप्लुतः / गामधर्मेण नाधुक्षत् क्षीरतर्षेण गामिव // saund_2.19 //

नासृक्षद् बलिमप्राप्तं नारुक्षन्मानमैश्वरम् / आगमैर्बुद्धिमाधिक्षद्धर्माय न तु कीर्तये // saund_2.20 //

क्लेशार्हानपि कांश्चित्तु नाक्लिष्ट क्लिष्टकर्मणः / आर्यभावाच्च नाधुक्षद् द्विषतो ऽपि सतो गुणान् // saund_2.21 //

आकृक्षद् वपुषा दृष्टीः प्रजानां चन्द्रमा इव / परस्वं भुवि नामृक्षन्महाविषमिवोरगम् // saund_2.22 //

नाक्रुक्षद् विषये तस्य कश्चित्कैश्चित् क्वचित् क्षतः / आदिक्षत्तस्य हस्तस्थमार्तेभ्यो ह्यभयं धनुः // saund_2.23 //

कृतागसो ऽपि प्रणतान् प्रागेव प्रियकारिणः / अदर्शत्स्निग्धया दृष्ट्या श्लक्ष्णेन वचसासिचत् // saund_2.24 //

बव्हीरध्यगमद् विद्या विषयेष्वकुतूहलः / स्थितः कार्तयुगे धर्मे धर्मात् कृच्छ्रे ऽपि नास्रसत् // saund_2.25 //

अवर्धिष्ट गुणैः शश्वदवृधन्मित्रसंपदा / अवर्तिष्ट च वृद्धेषु नावृतद् गर्हिते पथि // saund_2.26 //

शरैरशीशमच्छत्रून् गुणैर्बन्धूनरीरमत् / रन्ध्रैर्नाचूचुदद् भृत्यान् करैर्नापीपिडत् प्रजाः // saund_2.27 //

रक्षणाच्चैव शौर्याच्च निखिलां गामवीवपत् / स्पष्टया दण्डनीत्या च रात्रिसत्रानवीवपत् // saund_2.28 //

कुलं राजर्षिवृत्तेन यशोगन्धमवीवपत् / दीप्त्या तम इवादित्यस्तेजसारीनवीवपत् // saund_2.29 //

अपप्रथत् पितॄंश्चैव सत्पुत्रसदृशैर्गुणैः / सलिलेनेव चाम्भोदो वृत्तेनाजिह्णदत् प्रजाः // saund_2.30 //

दानैरजस्रविपुलैः सोमं विप्रानसूषवत् / राजधर्मस्थितत्वाच्च काले सस्यमसूषवत् // saund_2.31 //

अधर्मिष्ठामचकथन्न कथामकथंकथः / चक्रवर्तीव च परान् धर्मायाभ्युदसीषहत् // saund_2.32 //

राष्ट्रमन्यत्र च बलेर्न स किंचिददीदपत् / भृत्यैरेव च सोद्योगं द्विषद्दर्पमदीदपत् // saund_2.33 //

स्वैरेवादीदपच्चापि भूयो भूयो गुणैः कुलम् / प्रजा नादीदपच्चैव सर्वधर्मव्यवस्थया // saund_2.34 //

अश्रान्तः समये यज्वा यज्ञभूमिममीमपत् / पालनाच्च द्विजान् ब्रह्म निरुद्विग्नानमीमपत् // saund_2.35 //

गुरुभिर्विधिवत् काले सौम्यः सोमममीमपत् / तपसा तेजसा चैष द्विषत्सैन्यममीमपत् // saund_2.36 //

प्रजाः परमधर्मज्ञः सूक्ष्मं धर्ममवीवसत् / दर्शनाच्चैव धर्मस्य काले स्वर्गमवीवसत् // saund_2.37 //

व्यक्तमप्यर्थकृच्छ्रेषु नाधर्मिष्ठमतिष्ठिपत् / प्रिय इत्येव चाशक्तं न संरागादवीवृधत् // saund_2.38 //

तेजसा च त्विषा चैव रिपून् दृप्तानबीभसत् / यशोदीपेन दीप्तेन पृथिवीं च व्यबीभसत् // saund_2.39 //

आनुशंस्यान्न यशसे तेनादायि सदार्थिने / द्रव्यं महदपि त्यक्त्वा न चैवाकीर्ति किञ्चन // saund_2.40 //

तेनारिरपि दुःखार्तो नात्याजि शरणागतः / जित्वा दृप्तानपि रिपून्न तेनाकारि विस्मयः // saund_2.41 //

न तेनाभेदि मर्यादा कामाद्वेषाद्भयादपि / तेन सत्स्वपि भोगेषु नासेवीन्द्रियवृत्तिता // saund_2.42 //

न तेनादर्शि विषमं कार्यं क्वचन किंचन / विप्रियप्रिययोः कृत्ये न तेनागामि निक्रियाः // saund_2.43 //

तेनापायि यथाकल्पं सोमश्च यश एव च / वेदश्चाम्नायि सततं वेदोक्तो धर्म एव च // saund_2.44 //

एवमादिभिरत्यक्तो बभूवासुलभैर्गुणैः / अशक्यः शक्यसामन्तः शाक्यराजः स शक्रवत् // saund_2.45 //

अथ तस्मिन् तथा काले धर्मकामा दिवौकसः / विचेरुर्दिशि लोकस्य धर्मचर्यां दिदृक्षवः // saund_2.46 //

धर्मात्मानश्चरन्तस्ते धर्मजिज्ञासया जगत् / ददृशुस्तं विशेषेण धर्मात्मानं नराधिपम् // saund_2.47 //

देवेभ्यस्तुषितेभ्यो ऽथ बोधिसत्त्वः क्षितिं व्रजन् / उपपत्तिं प्रणिदधे कुले तस्य महीपतेः // saund_2.48 //

तस्या देवी नृदेवस्य माया नाम तदाभवत् / वीतक्रोधतमोमाया मायेव दिवि देवता // saund_2.49 //

स्वप्ने ऽथ समये गर्भमाविशन्तं ददर्श सा / षड्दन्तं वारणं श्वेतमैरावतमिवौजसा // saund_2.50 //

तं विनिदिशिशुः श्रुत्वा स्वप्नं स्वप्नविदो द्विजाः / तस्य जन्म कुमारस्य लक्ष्मीधर्मयशोभृतः // saund_2.51 //

तस्य सत्त्वविशेषस्य जातौ जातिक्षयैषिणः / साचला प्रचचालोर्वी तरङ्गाभिहतेव नौः // saund_2.52 //

सूर्यरश्मिभिरक्लिष्टं पुष्पवर्षं पपात खात् / दिग्वारणकराधूताद् वनाच्चैत्ररथादिव // saund_2.53 //

दिवि दुन्दुभयो नेदुर्दीव्यतां मरुतामिव / दिदीपे ऽभ्यधिकं सूर्यः शिवश्च पवनो ववौ // saund_2.54 //

तुतुषुस्तुषिताश्चैव शुद्धावासाश्च देवताः / सद्धर्मबहुमानेन सत्त्वानां चानुकम्पया // saund_2.55 //

समाययौ यशःकेतुं श्रेयःकेतुकरः परः / बभ्राजे शान्तया लक्ष्म्या धर्मो विग्रहवानिव // saund_2.56 //

देव्यामपि यवीयस्यामरण्यामिव पावकः / नन्दो नाम सुतो जज्ञे नित्यानन्दकरः कुले // saund_2.57 //

दीर्घबाहुर्महावक्षाः सिंहांसो वृषभेक्षणः / वपुषाग्र्येण यो नाम सुन्दरोपपदं दधे // saund_2.58 //

मधुमास इव प्राप्तश्चन्द्रो नव इवोदितः / अङ्गवानिव चानङ्गः स बभौ कान्तया श्रिया // saund_2.59 //

स तौ संवर्धयामास नरेन्द्रः परया मुदा / अर्थः सज्जनहस्तस्थो धर्मकामौ महानिव // saund_2.60 //

तस्य कालेन सत्पुत्रौ ववृधाते भवाय तौ / आर्यस्यारम्भमहतो धर्मार्थाविव भूतये // saund_2.61 //

तयोः सत्पुत्रयोर्मध्ये शाक्यराजो रराज सः / मध्यदेश इव व्यक्तो हिमवत्पारियात्रयोः // saund_2.62 //

ततस्तयोः संस्कृतयोः क्रमेण नरेन्द्रसून्वोः कृतविद्ययोश्च / कामेष्वजस्रं प्रममाद नन्दः सर्वार्थसिद्धस्तु न संररञ्ज // saund_2.63 //

स प्रेक्ष्यैव हि जीर्णमातुरं च मृतं च विमृशन् जगदनभिज्ञमार्तचित्तः / हृदयगतपरघृणो न विषयरतिमगमज्जननमरणभयमभितो विजिघांसुः // saund_2.64 //

उद्वेगादपुनर्भवे मनः प्रणिधाय स ययौ शयितवराङ्गनादनास्थः / निशि नृपतिनिलयनाद् वनगमनकृतमनाः सरस इव मथितनलिनात् कलहंसः // saund_2.65 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "राजवर्णन" नाम द्वितीयः सर्ग समाप्त /

तृतीयः सर्गः तथागत वर्णन

तपसे ततः कपिलवास्तु हयगजरथौघसंकुलम् / श्रीमदभयप्रनुरक्तजनं स विहाय निश्चितमना वनं ययौ // saund_3.1 //

विविधागमांस्तपसि तांश्च विविधनियमाश्रयान् मुनीन् / प्रेक्ष्य स विषयतृषाकृपणाननवस्थितं तप इति न्यवर्तत // saund_3.2 //

अथ मोक्षवादिनमराडमुपशममतिं तथोद्रकम् / तत्त्वकृतमतिरुपास्य जहावयमप्यमार्ग इति मार्गकोविदः // saund_3.3 //

स विचारयन् जगति किं नु परममिति तं तमागमम् / निश्चयमनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दुष्करम् // saund_3.4 //

अथ नैष मार्ग इति वीक्ष्य तदपि विपुलं जहौ तपः / ध्यानविषयमवगम्य परं बुभुजे वरान्नममृतत्त्वबुद्धये // saund_3.5 //

स सुवर्णपीनयुगबाहुरृषभगतिरायतेक्षणः / प्लक्षमवनिरुहमभ्यगमत् परमस्य निश्चयविधेर्बुभुत्सया // saund_3.6 //

उपविश्य तत्र कृतबुद्धिरचलधृतिरद्रिराजवत् / मारबलमजयदुग्रमथो बुबुधे पदं शिवमहार्यमव्ययम् // saund_3.7 //

अवगम्य तं च कृतकार्यममृतमनसो दिवौकसः / हर्षतुलमगमन् मुदिता विमुखी तु मारपरिषत् प्रचुक्षुभे // saund_3.8 //

सनगा च भूः प्रविचचाल हुतबहसखः शिवो ववौ / नेदुरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नभः // saund_3.9 //

अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विभुः / नित्यममृतमुपदर्शयितुं स वराणसीपरिकरामयात् पुरीम् // saund_3.10 //

अथ धर्मचक्रमृतनाभि धृतिमतिसमाधिनेमिमत् / तत्र विनयनियमारमृषिर्जगतो हिताय परिषद्यवर्तयत् // saund_3.11 //

इति दुःखमेतदियमस्य समुदयलता प्रवर्तिका / शान्तिरियमयमुपाय इति प्रविभागशः परमिदं चतुष्टयम् // saund_3.12 //

अभिधाय च त्रिपरिवर्तमतुलमनिवर्त्यमुत्तमम् / द्वादशनियतविकल्पं ऋषिर्विनिनाय कौण्डिनसगोत्रमादितः // saund_3.13 //

स हि दोषसागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकम् / क्रोधमदभयतरङ्गचलं प्रततार लोकमपि च व्यतारयत् // saund_3.14 //

स विनीय काशिषु गयेषु बहुजनमथो गिरिव्रजे / पित्र्यमपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिघृक्षया तदा // saund_3.15 //

विषयात्मकस्य हि जनस्य बहुविविधमार्गसेविनः / सूर्यसदृशवपुरभ्युदितो विजहार सूर्य इव गौतमस्तमः // saund_3.16 //

अभितस्ततः कपिलवास्तु परमशुभवास्तुसंस्तुतम् / वस्तुमतिशुचि शिवोपवनं स ददर्श निःस्पृहतया यथा वनम् // saund_3.17 //

अपरिग्रहः स हि बभूव नियतमतिरात्मनीश्वरः / नैकविधभयकरेषु किमु स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु // saund_3.18 //

प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचमवज्ञयागमत् / निश्चितमतिरसिचन्दनयोर्न जगाम दुःखसुखयोश्च विक्रियाम् // saund_3.19 //

अथ पार्थिवः समुपलभ्य सुतमुपगतं तथागतम् / तूर्णमबहुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ // saund_3.20 //

सुगतस्तथागतमवेक्ष्य नरपतिमधीरमाशया / शेषमपि च जनमश्रुमुखं विनिनीषया गगनमुत्पपात ह // saund_3.21 //

स विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरुपविवेश तस्थिवान् / निश्चलमतिरशयिष्ट पुनर्बहुधाभवत् पुनरभूत्तथैकधा // saund_3.22 //

सलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनीम् / मेघ इव दिवि ववर्ष पुनः पुनरज्वलन्नव इवोदितो रविः // saund_3.23 //

युगपज्ज्वलन् ज्वलनवच्च जलमवसृजंश्च मेघवत् / तप्तकनकसदृशप्रभया स बभौ प्रदीप्त इव सन्ध्यया घनः // saund_3.24 //

तमुदीक्ष्य हेममणिजालवलयिनमिवोत्थितं ध्वजम् / प्रीतिमगमदतुलां नृपतिर्जनता नताश्च बहुमानमभ्ययुः // saund_3.25 //

अथ भाजनीकृतमवेक्ष्य मनुजपतिमृद्धिसंपदा / पौरजनमपि च तत्प्रवणं निजगाद धर्मविनयं विनायकः // saund_3.26 //

नृपतिस्ततः प्रथममाप फलममृतधर्मसिद्धये / धर्ममतुलमधिगम्य मुनेर्मुंनये ननाम स यतो गुराविव // saund_3.27 //

बहवः प्रसन्नमनसो ऽथ जननमरणार्तिभीरवः / शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृषभा इवानलभयात् प्रवव्रजुः // saund_3.28 //

विजहुस्तु ये ऽपि न गृहाणि तनयपितृमात्रपेक्षया / ते ऽपि नियमविधिमामरणाज्जगृहुश्च युक्तमनसश्च दध्रिरे // saund_3.29 //

न जिहिंस सूक्ष्ममपि जन्तुमपि परवधोपजीविनः / किं बत विपुलगुणः कुलजः सदयः सदा किमु मुनेरुपासया // saund_3.30 //

अकृशोद्यमः कृशधनो ऽपि परपरिभवासहो ऽपि सन् / नान्यधनमपहार तथा भुजगादिवान्यविभवाद्धि विव्यथे // saund_3.31 //

विभवान्वितो ऽपि तरुणो ऽपि विषयचपलेन्द्रियो ऽपि सन् / नैव च परयुवतीरगमत् परमं हि ता दहनतो ऽप्यमन्यत // saund_3.32 //

अनृतं जगाद न च कश्चिदृतमपि जजल्प नाप्रियम् / श्लक्ष्णमपि च न जगावहितं हितमप्युवाच न च पैशुनाच यत् // saund_3.33 //

मनसा लुलोभ न च जातु परवसुषु गृद्धमानसः / कामसुखमसुखतो विमृशन् विजहार तृप्त इव तत्र सज्जनः // saund_3.34 //

न परस्य कश्चिदपघातमपि च सघृणो व्यचिन्तयत् / मातृपितृसुतसुहृत्सदृशं स ददर्श तत्र हि परस्परं जनः // saund_3.35 //

नियतं भविष्यति परत्र भवदपि च भूतमप्यथो / कर्मफलमपि च लोकगतिर्नियतेति दर्शनमवाप साधु च // saund_3.36 //

इति कर्मणा दशविधेन परमकुशलेन भूरिणा / भ्रंशिनि शिथिलगुणो ऽपि युगे विजहार तत्र मुनिसंश्रयाज्जनः // saund_3.37 //

न च तत्र कश्चिदुपपत्तिसुखमभिललाष तैर्गुणैः / सर्वमशिवमवगम्य भवं भवसंक्षयाय ववृते न जन्मने // saund_3.38 //

अकथंकथा गृहिण एव परमपरिशुद्धदृष्टयः / स्त्रोतसि हि ववृतिरे बहवो रजसंस्तनुत्वमपि चक्रिरे परे // saund_3.39 //

ववृते ऽत्र यो ऽपि विषयेषु विभवसदृशेषु कश्चन / त्यागाविनयनियमाभिरतो विजहार सो ऽपि न चचाल सत्पथात् // saund_3.40 //

अपि च स्वतो ऽपि परतो ऽपि न भयमभवन्न दैवतः / तत्र च सुसुखसुभिक्षगुणैर्जहृषुः प्रजाः कृतयुगे मनोरिव // saund_3.41 //

इति मुदितमनामयं निरापत् कुरुरघुपूरुपुरोपमं पुरं तत् / अभवदभयदैशिके महर्षौ विहरति तत्र शिवाय वीतरागे // saund_3.42 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये "तथागतवर्णन" नाम तृतीय सर्ग समाप्त /

चतुर्थः सर्गः भार्यायाचितक

मुनौ ब्रुवाणे ऽपि तु तत्र धर्मं धर्मं प्रति ज्ञातिषु चादृतेषु / प्रासादसंस्थो मदनैककार्यः प्रियासहायो विजहार नन्दः // saund_4.1 //

स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकस्तया समेतः प्रियया प्रियार्हः / नाचिन्तयद् वैश्रमणं न शक्रं तत्स्थानहेतोः कुत एव धर्मम् // saund_4.2 //

लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्भेन गर्वेण च मानिनीति / दीप्त्या च मानेन च भामिनीति यातो बभाषे त्रिविधेन नाम्ना // saund_4.3 //

सा हासहंसा नयनद्विरेफा पीनस्तनात्युन्नतपद्मकोशा / भूयो बभासे स्वकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण // saund_4.4 //

रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन / मनुष्यलोके हि तदा बभूव सा सुन्दरी स्त्रीषु नरेषु नन्दः // saund_4.5 //

सा देवता नन्दनचारिणीव कुलस्य नन्दीजननश्च नन्दः / अतीत्य मर्त्याननुपेत्य देवान् सृष्टावभूतामिव भूतधात्रा // saund_4.6 //

तां सुन्दरी चेन्न लभेत नन्दः सा वा निषेवेत न तं नतभ्रूः / द्वन्द्वं ध्रुवं तद्विकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ // saund_4.7 //

कन्दर्परत्योरिव लक्ष्यभूतं प्रमोदनान्द्योरिव नीडभूतम् / प्रहर्षतुष्ट्योरिव पात्रभूतं द्वन्द्वं सहारंस्त मदान्धभूतम् // saund_4.8 //

परस्परोद्वीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचित्तम् / परस्पराश्लेषहृताङ्गरागं परस्परं तन्मिथुनं जहार // saund_4.9 //

भावानुरक्तौ गिरिनिर्झरस्थौ तौ किन्नरीकिंपुरुषाविवोभौ / चिक्रीडतुश्चाभिविरेजतुश्च रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ // saund_4.10 //

अन्योन्यसंरागविवर्धनेन तद्द्वन्द्वमन्योन्यमरीरमच्च / क्लमान्तरे ऽन्योन्यविनोदनेन सलीलमन्योन्यममीमदच्च // saund_4.11 //

विभूषयामास ततः प्रियां स सिषेविषुस्तां न मृजावहार्थम् / स्वेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानामपि भूषणं सा // saund_4.12 //

दत्त्वाथ सा दर्पणमस्य हस्ते ममाग्रतो धारय तावदेनम् / विशेषकं यावदहं करोमीत्युवाच कान्तं स च तं बभार // saund_4.13 //

भर्तुस्ततः श्मश्रु निरीक्षमाणा विशेषकं सापि चकार तादृक् / निश्वासवातेन च दर्पणस्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः // saund_4.14 //

सा तेन चेष्टाललितेन भर्तुः शाठ्येन चान्तर्मनसा जहास / भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजिह्मां भृकुटिं चकार // saund_4.15 //

चिक्षेप कर्णोत्पलमस्य चांसे करेण सव्येन मदालसेन / पत्राङ्गुलिं चार्धनिमीलिताक्षे वक्त्रे ऽस्य तामेव विनिर्दुधाव // saund_4.16 //

ततश्चलन्नूपुरयोक्त्रिताभ्यां नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्याम् / पद्भ्यां प्रियाया नलिनोपभाभ्यां मूर्ध्ना भयान्नाम ननाम नन्दः // saund_4.17 //

स मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूर्ध्ना ततः प्रियायाः प्रियकृद् बभासे / सुवर्णवेद्यामनिलावभग्नः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः // saund_4.18 //

सा तं स्तनोद्वर्तितहारयष्टिरुत्थापयामास निपीड्य दोर्भ्याम् / कथं कृतो ऽसीति जहास चोच्चैर्मुखेन साचीकृतकुण्डलेन // saund_4.19 //

पत्युस्ततो दर्पणसक्तपाणेर्मुहुर्मुहुर्वक्त्रमवेक्षमाणा / तमालपत्रार्द्रतले कपोले समापयामास विशेषकं तत् // saund_4.20 //

तस्या मुखं तत् सतमालपत्रं ताम्राधरौष्ठं चिकुरायताक्षम् / रक्ताधिकाग्रं पतितद्विरेफं सशैवलं पद्ममिवाबभासे // saund_4.21 //

नन्दस्ततो दर्पणमादरेण बिभ्रत्तदामण्डनसाक्षिभूतम् / विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत् प्रियाया वदनं ददर्श // saund_4.22 //

तत्कुण्डलादष्टविशेषकान्तं कारण्डवक्लिष्टमिवारविन्दम् / नन्दः प्रियाया मुखमीक्षमाणो भूयः प्रियानन्दकरो बभूव // saund_4.23 //

विमानकल्पे स विमानगर्भे ततस्तथा चैव ननन्द नन्दः / तथागतश्चागतभैक्षकालो भैक्षाय तस्य प्रविवेश वेश्म // saund_4.24 //

अवाङमुखो निष्प्रणायश्च तस्थौ भ्रातुर्गृहे ऽन्यस्य गृहे यथैव / तस्मादथो प्रेष्यजनप्रमादाद् भिक्षामलब्ध्वैव पुनर्जगाम // saund_4.25 //

काचित् पिपेषाङ्गविलेपनं हि वासो ऽङ्गना काचिदवासयच्च / अयोजयत् स्नानविधिं तथान्या जग्रन्थुरन्याः सुरभीः स्रजश्च // saund_4.26 //

तस्मिन् गृहे भर्तुरतश्चरन्त्यः क्रीडानुरूपं ललितं नियोगम् / काश्चिन्न बुद्धं ददृशुर्युवत्यो बुद्धस्य वैषा नियतं मनीषा // saund_4.27 //

काचित् स्थिता तत्र तु हर्म्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः / विनिष्पतन्तं सुगतं ददर्श पयोदगर्भादिव दीप्तमर्कम् // saund_4.28 //

सा गौरवं तत्र विचार्य भर्तुः स्वया च भक्त्यार्हतयार्हतश्च / नन्दस्य तस्थौ पुरतो विवक्षुस्तदाज्ञया चेति तदाचचक्षे // saund_4.29 //

अनुग्रहायास्य जनस्य शङ्के गुरुर्गृहं नो भगवान् प्रविष्टः / भिक्षामलब्ध्वा गिरमासनं वा शून्यादरण्यादिव याति भूयः // saund_4.30 //

श्रुत्वा महर्षेः स गृहप्रवेशं सत्कारहीनं च पुनः प्रयाणम् / चचाल चित्राभरणाम्बरस्रक्कल्पद्रुमो धूत इवानिलेन // saund_4.31 //

कृत्वाञ्जलिं मूर्धनि पद्मकल्पं ततः स कान्तां गमनं ययाचे / कर्त्तु गमिष्यामि गुरौ प्रणामं मामभ्यनुज्ञातुमिहार्हसीति // saund_4.32 //

सा वेपमाना परिसस्वजे तं शालं लता वातसमीरितेव / ददर्श चाश्रुप्लुतलोलनेत्रा दीर्घे च निश्वस्य वचो ऽभ्युवाच // saund_4.33 //

नाहं यियासोर्गुरुदर्शनार्थमर्हामि कर्तुं तव धर्मपीडाम् / गच्छार्यपुत्रैहि च शीघ्रमेव विशेषको यावदयं न शुष्कः // saund_4.34 //

सचेद्भवेस्त्वं खलु दीर्घसूत्रो दण्डं महान्तं त्वयि पातयेयम् / मुहुर्मुहुस्त्वां शयितं कुचाभ्यां विबोधयेयं च न चालपेयम् // saund_4.35 //

अथाप्यनाश्यानविशेषकायां मय्येष्यसि त्वं त्वरितं ततस्त्वाम् / निपीडयिष्यामि भुजद्वयेन निर्भूषणेनार्द्रविलेपनेन // saund_4.36 //

इत्येवमुक्तश्च निपीडितश्च तयासवर्णस्वनया जगाद / एवं करिष्यामि विमुञ्च चण्डि यावद् गुरुर्दूरगतो न मे सः // saund_4.37 //

ततः स्तनोद्वर्तिततचन्दनाभ्यां मुक्तो भुजाभ्यां न तु मानसेन / विहाय वेषं मदनानुरूपं सत्कारयोग्यं स वपुर्बभार // saund_4.38 //

सा तं प्रयान्तं रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी / स्थितोच्चकर्णा व्यपविद्धशष्पा भ्रान्तं मृगम् भ्रान्तमुखी मृगीव // saund_4.39 //

दिदृक्षयाक्षिप्तमना मुनेस्तु नन्दः प्रयाणं प्रति तत्वरे च / विवृत्तदृष्टिश्च शनैर्ययौ तां करीव पश्यन् स लडत्करेणुम् // saund_4.40 //

छातोदरीं पीनपयोधरोरुं स सुन्दरीं रुक्मदरीमिवाद्रेः / काक्षेण पश्यन् न ततर्प नन्दः पिबन्निवैकेन जलं करेण // saund_4.41 //

तं गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भार्यानुरागः पुनराचकर्ष / सो ऽनिश्चयान्नापि ययौ न तस्थौ तुरंस्तरंगेष्विव राजहंसः // saund_4.42 //

अदर्शनं तूपगतश्च तस्या हर्म्यात्ततश्चावततार तूर्णम् / श्रुत्वा ततो नूपुरनिस्वनं स पुनर्ललम्बे हृदये गृहीतः // saund_4.43 //

स कामरागेण निगृह्यमाणो धर्मानुरागेण च कृष्यमाणः / जगाम दुःखेन विवर्त्यमानः प्लवः प्रतिस्त्रोत इवापगायाः // saund_4.44 //

ततः क्रमैर्दीर्घतमैः प्रचक्रमे कथं नु यातो न गुरुर्भवेदिति / स्वजेय तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियामार्द्रविशेषकामिति // saund_4.45 //

अथ स पथि ददर्श मुक्तमानं पितृनगरे ऽपि तथा गताभिमानम् / दशबलमभितो विलम्बमानं ध्वजमनुयान इवैन्द्रमर्च्यमानम् // saund_4.46 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "भार्यायाचितक" नाम चतुर्थ सर्ग समाप्त /

पञ्चमः सर्गः नन्ददीक्षा

अथावतीर्याश्वरथद्विपेभ्यः शाक्या यथास्वर्द्धिगृहीतवेषाः / महापणेभ्यो व्यवहारिणश्च महामुनौ भक्तिवशात् प्रणेमुः // saund_5.1 //

केचित् प्रणम्यानुययुर्मुहूर्त्तं केचित् प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः / केचित् स्वकेष्वावसथेषु तस्थुः कृत्वाञ्जलीन् वीक्षणतत्पराक्षाः // saund_5.2 //

बुद्धस्ततस्तत्र नरेन्द्रमार्गे स्रोतो महद्भक्तिमतो जनस्य / जगाम दुःखेन विगाहमानो जलागमे स्त्रोत इवापगायाः // saund_5.3 //

अथो महद्भिः पति संपतद्भिः संपूज्यमानाय तथागताय / कर्त्तुं प्रणामं न शशाक नन्दस्तेनाभिरेमे तु गुरोर्महिम्ना // saund_5.4 //

स्वं चावसङ्गं पथि निर्मुमुक्षुर्भक्तिं जनस्यान्यमतेश्व रक्षन् / नन्दं च गेहाभिमुखं जिघृक्षन् मार्गं ततो ऽन्यं सुगतः प्रपेदे // saund_5.5 //

ततो विविक्तं च विविक्तचेताः सन्मार्गविन् मार्गमभिप्रतस्थे / गत्वाग्रतश्चाग्र्यतमाय तस्मै नान्दीविमुक्ताय ननाम नन्दः // saund_5.6 //

शनैर्व्रजन्नेव स गौरवेण पटावृतांसो विनतार्धकायः / अधोनिबद्धाञ्जलिरूर्ध्वनेत्रः सगद्गदं वाक्यमिदं बभाषे // saund_5.7 //

प्रासादसंस्थो भगवन्तमन्तःप्रविष्टमश्रौषमनुग्रहाय / अतस्त्वरावानहमभ्युपेतो गृहस्य कक्ष्यामहतो ऽभ्यसूयन् // saund_5.8 //

तत्साधु साहुप्रिय मत्त्प्रियार्थम् तत्रास्तु भिक्षूत्तम भैक्षकालः / असौ हि मध्यं नभसो यियासुः कालं प्रतिस्मारयतीव सूर्यः // saund_5.9 //

इत्येवमुक्तः प्रणतेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन / तादृङ् निमित्तं सुगतश्चकार नाहारकृत्यं स यथा विवेद // saund_5.10 //

ततः स कृत्वा मुनये प्रणामं गृहप्रयाणाय मतिं चकार / अनुग्रहार्थं सुगतस्तु तस्मै पात्रं ददौ पुरष्करपत्रनेत्रः // saund_5.11 //

ततः स लोके ददतः फलार्थं पात्रस्य तस्याप्रतिमस्य पात्रम् / जग्राह चापग्रहणक्षमाभ्यां पद्मोपमाभ्यां प्रयतः कराभ्याम् // saund_5.12 //

पराङ्मुखन्त्वन्यमनस्कमाराद् विज्ञाय नन्दः सुगतं गतास्थम् / हस्तस्थपात्रो ऽपि गृहं यियासुः ससार मार्गान्मुनिमीक्षमाणः // saund_5.13 //

भार्यानुरागेण यदा गृहं स पात्रं गृहीत्वापि यियासुरेव / विमोहयामास मुनिस्ततस्तं रथ्यामुखस्यावरणेन तस्य // saund_5.14 //

निर्मोक्षबीजं हि ददर्श तस्य ज्ञानं मृदु क्लेशरजश्च तीव्रम् / क्लेशानुकूलं विषयात्मकं च नन्दं यतस्तं मुनिराचकर्ष // saund_5.15 //

संक्लेशपक्षो द्विविधश्च दृष्टस्तथा द्विकल्पो व्यवदानपक्षः / आत्माश्रयो हेतुबलाधिकस्य बाह्याश्रयः प्रत्ययगौरवस्य // saund_5.16 //

अयत्नतो हेतुबलाधिकस्तु निर्मुच्यते घट्टितमात्र एव / यत्नेन तु प्रत्ययनेयबुद्धिर्विमोक्षमाप्नोति पराश्रयेण // saund_5.17 //

नन्दः स च प्रत्ययनेयचेता यं शिश्रिये तन्मयतामवाप / यस्मादिमं तत्र चकार यन्नं तं स्नेहपङ्कान् मुनिरुज्जिहीर्षन् // saund_5.18 //

नन्दस्तु दुःखेन विचेष्टमानः शनैरगत्या गुरुमन्वगच्छत् / भार्यामुखं वीक्षणलोलनेत्रं विचिन्तयन्नार्द्रविशेषकं तत् // saund_5.19 //

ततो मुनिस्तं प्रियमाल्यहारं वसन्तमासेन कृताभिहारम् / निनाय भग्नप्रमदाविहारं विद्याविहाराभिमतं विहारम् // saund_5.20 //

दीनं महाकारुणिकस्ततस्तं दृष्ट्वा मुहूर्त करुणायमानः / करेण चक्राङ्कतलेन मूर्ध्नि पस्पर्श चैवेदमुवाच चैनम् // saund_5.21 //

यावन्न हिंस्रः समुपैति कालः शमाय तावत् कुरु सौम्य बुद्धिम् / सर्वास्ववस्थास्विह वर्तमानं सर्वाभिसारेण निहन्ति मृत्युः // saund_5.22 //

साधारणात् स्वप्ननिभादसाराल्लोलं मनः कामसुखान्नियच्छ / हव्यैरिवाग्नेः पवनेरितस्य लोकस्य कामैर्न हि तृप्तिरस्ति // saund_5.23 //

श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं धनेभ्यः प्रज्ञारससृप्तिकरो रसेभ्यः / प्रधानमध्यात्मसुखं सुखेभ्यो ऽविद्यारतिर्दुःखतमारतिभ्यः // saund_5.24 //

हितस्य वक्ता प्रवरः सुहृद्भ्यो धर्माय खेदो गुणवान् श्रमेभ्यः / ज्ञानाय कृत्यं परमं क्रियाभ्यः किमिन्द्रियाणामुपगम्य दास्यम् // saund_5.25 //

तन्निश्चितं भील्कमशुग्वियुक्तं परेष्वनायत्तमहार्यमन्यैः / नित्यं शिवं शान्तिसुखं वृणीष्व किमिन्द्रियार्थार्थमनर्थमूढ्वा // saund_5.26 //

जरासमा नास्त्यमृजा प्रजानां व्याधेः समो नास्ति जगत्यनर्थः / मृत्योः समं नास्ति भयं पृथिव्यामेतत्त्रयं खल्ववशेन सेव्यम् // saund_5.27 //

स्नेहेन कश्चिन्न समो ऽस्ति पाशः स्रोतो न तृष्णासममस्ति हारि / रागाग्निना नास्ति समस्तथाग्निस्तच्चेत् त्रयं नास्ति सुखं च ते ऽस्ति // saund_5.28 //

अवश्यभावी प्रियविप्रयोगस्तस्माञ्च शोको नियतं निषेव्यः / शोकेन चोन्मादमुपेयिवांसो राजर्षयो ऽन्ये ऽप्यवशा विचेलु // saund_5.29 //

प्रज्ञामयं वर्म बधान तस्मान्नो क्षान्तिनिघ्नस्य हि शोकबाणाः / महच्च दग्धुं भवकक्षजालं संघुक्षयाल्पाग्निमिवात्मतेजः // saund_5.30 //

यथौषधैर्हस्तगतैः सविद्यो न दश्यते कश्चन पन्नगेन / तथानपेक्षो जितलोकमोहो न दश्यते शोकभुजंगमेन // saund_5.31 //

आस्थाय योगं परिगम्य तत्त्वं न त्रासमागच्छति मृत्युकाले / आबद्धवर्मा सुधनुः कृतास्रो जिगीषया शूर इवाहवस्थः // saund_5.32 //

इत्येवमुक्तः स तथागतेन सर्वेषु भूतेष्वनुकम्पकेन / धृष्टं गिरान्तर्हृदयेन सीदंस्तथेति नन्दः सुगतं बभाषे // saund_5.33 //

अथ प्रमादाच्च तमुज्जिहीर्षन् मत्वागमस्यैव च पात्रभूतम् / प्रब्राजयानन्द शमाय नन्दमित्यब्रवीन्मैत्रमना महर्षिः // saund_5.34 //

नन्दं ततो ऽन्तर्मनसा रुदन्तमेहीति वैदेहमुनिर्जगाद / शनैस्ततस्तं समुपेत्य नन्दो न प्रव्रजिष्याम्यहमित्युवाच // saund_5.35 //

श्रुत्वाथ नन्दस्य मनीषितं तद् बुद्धाय वैदेहमुनिः शशंस / संश्रुत्य तस्मादपि तस्य भावं महामुनिर्नन्दमुवाच भूयः // saund_5.36 //

मय्यग्रजे प्रव्रजिते ऽजितात्मन् भ्रातृष्वनुप्रव्रजितेषु चास्मान् / ज्ञातींश्च दृष्ट्वा व्रतिनो गृहस्थान् संविन्न किं ते ऽस्ति न वास्ति चेतः // saund_5.37 //

राजर्षयस्ते विदिता न नूनं वनानि ये शिश्रियिरे हसन्तः / निष्ठीव्य कामानुपशान्तिकामाः कामेषु नैवं कृपणेषु सक्ताः // saund_5.38 //

भूयः समालोक्य गृहेषु दोषान् निशाम्य तत्त्यागकृतं च शर्म / नैवास्ति मोक्तुं मतिरालयं ते देशं मुमूर्षोरिव सोपसर्गम् // saund_5.39 //

संसारकान्तारपरायणस्य शिवे कथं ते पथि नारुरुक्षा / आरोप्यमाणस्य तमेव मार्गं भ्रष्टस्य सार्थादिव सार्थिकस्य // saund_5.40 //

यः सर्वतो वेश्मनि दह्यमाने शयीत मोहान्न ततो व्यपेयात् / कालाग्निना व्याधिजराशिखेन लोके प्रदीप्ते स भवेत् प्रमत्तः // saund_5.41 //

प्रणीयमानश्च यथा वधाय मत्तो हसेच्च प्रलपेच्च वध्यः / मृत्यौ तथा तिष्ठति पाशहस्ते शोच्यः प्रमाद्यन् विपरितचेताः // saund_5.42 //

यदा नरेन्द्राश्च कुटुम्बिनश्च विहाय बन्धूंश्च परिग्रहांश्च / ययुश्च यास्यन्ति च यान्ति चैव प्रियेष्वनित्येषु कुतो ऽनुरोधः // saund_5.43 //

किञ्चिन्न पश्यामि रतस्य यत्र तदन्यभावेन भवेन्न दुःखम् / तस्मात् क्वचिन्न क्षमते प्रसक्तिर्यदि क्षमस्तद्विगमान्न शोकः // saund_5.44 //

तत्सौम्य लोलं परिगम्य लोकं मायोपमं चित्रमिवेन्द्रजालम् / प्रियाभिधानं त्यज मोहजालं छेत्तुं मतिस्ते यदि दुःखजालम् // saund_5.45 //

वरं हितोदर्कमानिष्टमन्नं न स्वादु यत् स्यादहितानुबद्धम् / यस्मादहं त्वां विनियोजयामि शिवे शुचौ वर्त्मनि विप्रिये ऽपि // saund_5.46 //

बालस्य धात्री विनिगृह्य लोष्ठं यथोद्धरत्यास्यपुटप्रविष्टम् / तथोज्जिहीर्षुः खलु रागशल्यं तत्त्वामवोचं परुषं हिताय // saund_5.47 //

अनिष्टमप्यौषधमातुराय ददाति वैद्यश्च यथा निगृह्य / तद्वन्मयोक्तं प्रतिकूलमेतत्तुभ्यं हितोदर्कमनुग्रहाय // saund_5.48 //

तद्यावदेव क्षणसंनिपातो न मृत्युरागच्छति यावदेव / यावद्वयो योगविधौ समर्थं बुद्धिं कुरु श्रेयसि तावदेव // saund_5.49 //

इत्येवमुक्तः स विनायकेन हितैषिणा कारुणिकेन नन्दः / कर्तास्मि सर्वं भगवन् वचस्ते तथा यथाज्ञापयसीत्युवाच // saund_5.50 //

आदाय वैदेहमुनिस्ततस्तं निनाय संश्लिष्य विचेष्टमानम् / व्ययोजयच्चाश्रुपरिप्लुताक्षं केशश्रियं छत्रनिभस्य मूर्ध्नः // saund_5.51 //

अथो नतं तस्य मुखं सबाष्पं प्रवास्यमानेषु शिरोरुहेषु / वक्राग्रनालं नलिनं तडागे वर्षोदकक्लिन्नमिवाबभासे // saund_5.52 //

नन्दस्ततस्तरुकषायविरक्तवासाश्चिन्तावशो नवगृहीत इव द्विपेन्द्रः / पूर्णः शशी बहुलपक्षगतः क्षपान्ते बालातपेन परिषिक्त इवावभासे // saund_5.53 //

सौन्दरनन्द काव्ये "नन्ददीक्षा" नाम पञ्चम सर्ग समाप्त /

षष्ठः सर्गः भार्याविलाप

ततो हृते भर्त्तरि गौरवेण प्रीतौ हृतायामरतौ कृतायाम् / तत्रैव हर्म्योपरि वर्तमाना न सुन्दरी सैव तदा बभासे // saund_6.1 //

सा भर्तुरभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षमाक्रम्य पयोधराभ्याम् / द्वारोन्मुखी हर्म्यतलाल्ललम्बे मुखेन तिर्यङ्नतकुण्डलेन // saund_6.2 //

विलम्बहारा चलयोक्त्रका सा तस्माद् विमानाद् विनता चकाशे / तपः क्षयादप्सरसां वरेव च्युतं विमानात् प्रियमीक्षमाणा // saund_6.3 //

सा खेदसंस्विन्नललाटकेन निश्वासनिष्पीतविशेषकेण / चिन्ताचलाक्षेण मुखेन तस्थौ भर्त्तारमन्यत्र विशङ्कमाना // saund_6.4 //

ततश्चिरस्थानपरिश्रमेण स्थितैव पर्यङ्कतले पपात / तिर्यक्च शिश्ये प्रविकीर्णहारा सपादुकैकार्धविलम्बपादा // saund_6.5 //

अथात्र काचित् प्रमदा सबाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुमनीप्समाना / प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार पद्भ्यां सहसा रुदन्ती // saund_6.6 //

तस्याश्च सोपानतलप्रणादं श्रुत्वैव तूर्णं पुनरुत्पपात / प्रीत्यां प्रसक्तैव च संजहर्ष प्रियोपयानं परिशङ्कमाना // saund_6.7 //

सा त्रासयन्ती वलभीपुटस्थान् पारावतान् नूपूरनिस्वनेन / सोपानकुक्षिं प्रससार हर्षाद् भ्रष्टं दुकूलान्तमचिन्तयन्ती // saund_6.8 //

तामङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे / विवर्णवक्त्रा न रराज चाशु विवर्णचन्द्रेव हिमागमे द्यौः // saund_6.9 //

सा दुःखिता भर्त्तुरदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना / कृत्वा करे वक्त्रमुपोपविष्टा चिन्तानदीं शोकजलां ततार // saund_6.10 //

तस्याः मुखं पद्मसपत्नभूतं पाणौ स्थितं पल्लवरागताम्रे / छायामयस्याम्भसि पङ्कजस्य बभौ नतं पद्ममिवोपरिष्टात् // saund_6.11 //

सा स्त्रीस्वभावेन विचिन्त्य तत्तद् दृष्टानुरागे ऽभिमुखे ऽपि पत्यौ / धर्माश्रिते तत्त्वमविन्दमाना संकल्प्य तत्तद्विललाप तत्तत् // saund_6.12 //

एष्याम्यनाश्यानविशेषकायां त्वयीति कृत्वा मयि तं प्रतिज्ञाम् / कस्मान्नु हेतोर्दयितप्रतिज्ञः सो ऽद्य प्रियो मे वितथप्रतिज्ञः // saund_6.13 //

आर्यस्य साधोः करुणात्मकस्य मन्नित्यभीरोरतिदक्षिणस्य / कुतो विकारो ऽयमभूतपूर्वः स्वेनापरागेण ममापचारात् // saund_6.14 //

रतिप्रियस्य प्रियवर्तिनो मे प्रियस्य नूनं हृदय विरक्तम् / तथापि रागो यदि तस्य हि स्यान् मच्चित्तरक्षी न स नागतः स्यात् // saund_6.15 //

रूपेण भावेन च मद्विशिष्टा प्रियेण दृष्टा नियतं ततो ऽन्या / तथा हि कृत्वा मयि मोघसान्त्वं लग्नां सतिं मामागमद् विहाय // saund_6.16 //

भक्तिं स बुद्धं प्रति याववोचत्तस्य प्रयातुं मयि सो ऽपदेशः / मुनौ प्रसादो यदि तस्य हि स्यान्मृत्योरिवोग्रादनृताद् बिभीयात् // saund_6.17 //

सेवार्थमादर्शनमन्यचित्तो विभूषयन्त्या मम धारयित्वा / बिभर्ति सो ऽन्यस्य जनस्य तं चेन्नमो ऽस्तु तस्मै चलसौहृदाय // saund_6.18 //

नेच्छन्ति याः शोकमवाप्तुमेवं श्रद्धातुमर्हन्ति न ता नराणाम् / क्व चानुवृत्तिर्मयि सास्य पूर्वं त्यागः क्व चायं जनवत् क्षणेन // saund_6.19 //

इत्येवमादि प्रियविप्रयुक्ता प्रिये ऽन्यदाशङ्क्य च सा जगाद / संभ्रान्तमारुह्य च तद्विमानं तां स्त्री सबाष्पा गिरमित्युवाच // saund_6.20 //

युवापि तावत् प्रियदर्शनो ऽपि सौभाग्यभाग्याभिजनान्वितो ऽपि / यस्त्वां प्रियो नाभ्यचरत् कदाचित्तमन्यथा यास्यतिकातरासि // saund_6.21 //

मा स्वामिनं स्वामिनि दोषतो गाः प्रियं प्रियार्हं प्रियकारिणं तम् / न स त्वदन्यां प्रमदामवैति स्वचक्रवाक्या इव चक्रवाकः // saund_6.22 //

स तु त्वदर्थं गृहवासमीप्सन् जिजीविषुस्त्वत्परितोषहेतोः / भ्रात्रा किलार्येण तथागतेन प्रव्राजितो नेत्रजलार्द्रवक्त्रः // saund_6.23 //

श्रुत्वा ततो भर्तरि तां प्रवृत्तिं सवेपथुः सा सहसोत्पपात् / प्रगृह्य बाहू विरुराव चोच्चैर्हृदीव दिग्धाभिहत करेणुः // saund_6.24 //

सा रोदनारोषितरक्तदृष्टिः संतापसंक्षोभितगात्रयष्टिः / पपात शीर्णाकुलहारयष्टिः फलातिभारादिव चूतयष्टिः // saund_6.25 //

सा पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षी / पद्मा विपद्मा पतितेव लक्ष्मीः शुशोष पद्मस्रगिवातपेन // saund_6.26 //

संचिन्त्य सचिन्त्य गुणांश्च भर्तुर्दीर्घं निशश्वास तताम चैव / विभूषणश्रीनिहिते प्रकोष्ठे ताम्रे कराग्रे च विनिर्दुधाव // saund_6.27 //

न भूषणार्थो मम संप्रतीति सा दिक्षु चिक्षेप विभूषणानि / निर्भूषणा सा पतिता चकाशे विशीर्णपुष्पस्तबका लतेव // saund_6.28 //

धृतः प्रियेणायमभून्ममेति रुक्मत्सरुं दर्पणमालिलिङ्गे / यत्नाच्च विन्यस्ततमालपत्रौ रुष्टेव धृष्टं प्रममाजं गण्डौ // saund_6.29 //

सा चक्रवाकीव भृशं चुकूज श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाका / विस्पर्धमानेव विमानसंस्थैः पारावतैः कूजनलोलकण्ठैः // saund_6.30 //

विचित्रमृद्वास्तरणे ऽपि सुप्ता वैडूर्यवज्रप्रतिमण्डिते ऽपि / रुक्माङ्गपादे शयने महार्हे न शर्म लेभे परिचेष्टमाना // saund_6.31 //

सन्दृश्य भर्तुश्च विभूषणानि वासांसि वीणाप्रभृतींश्च लीलाः / तमो विवेशाभिननाद चोच्चैः पङ्कावतीर्णेव च संससाद // saund_6.32 //

सा सुन्दरी श्वासचलोदरी हि वज्राग्निसंभिन्नदरीगुहेव / शोकाग्निनान्तर्हृदि दह्यमाना विभ्रान्तचित्तेव तदा बभूव // saund_6.33 //

रुरोद मम्लौ विरुराव जग्लौ बभ्राम तस्थौ विललाप दध्यौ / चकार रोषं विचकार माल्यं चकर्त वक्त्रं विचकर्ष वस्त्रम् // saund_6.34 //

तां चारुदन्तीं प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः / अन्तर्गृहादारुरुहुर्विमानं त्रासेन किन्नर्य इवाद्रिपृष्ठम् // saund_6.35 //

बाष्पेण ताः क्लिन्नविषण्णवक्त्रा वर्षेण पद्मिन्य इवार्द्रपद्माः / स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिल्यिरे तामनुदह्यमानाः // saund_6.36 //

ताभिर्वृता हर्म्यतले ऽङ्गनाभिश्चिन्तातनुः सा सुतनुर्बभासे / शतह्रदाभिः परिवेष्टितेव शशाङ्कलेखा शरदभ्रमध्ये // saund_6.37 //

या तत्र तासां वचसोपपन्ना मान्या च तस्या वयसाधिका च / सा पृष्ठतस्तां तु समालिलिङ्गे प्रमृज्य चाश्रूणि वचांस्युवाच // saund_6.38 //

राजर्षिवध्वास्तव नानुरूपो धर्माश्रिते भर्तरि जातु शोकः / इक्ष्वाकुवंशे ह्यभिकाङ्क्षितानि दायाद्यभूतानि तपोवनानि // saund_6.39 //

प्रायेण मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस्ते / तपोवनानीव गृहाणि यासां साध्वीव्रतं कामवदाश्रितानाम् // saund_6.40 //

यद्यन्यया रूपगुणाधिकत्वाद् भर्त्ता हृतस्ते कुरु बाष्पमोक्षम् / मनस्विनी रूपवती गुणाढ्या हृदि क्षते कात्र हि नाश्रु मुञ्चेत् // saund_6.41 //

अथापि किंचिद् व्यसनं प्रपन्नो मा चैव तद् भूत् सदृशो ऽत्र बाष्पः / अतो विशिष्टं न हि दुःखमस्ति कुलोद्गतायाः पतिदेवतायाः // saund_6.42 //

अथ त्विदानीं लडितः सुखेन स्वस्थः फलस्थो व्यसनान्यदृष्ट्वा / वीतस्पृहो धर्ममनुप्रपन्नः किं विक्लवा रोदिषि हर्षकाले // saund_6.43 //

इत्येवमुक्तापि बहुप्रकारं स्नेहात्तया नैव धृतिं चकार / अथापरा तां मनसो ऽनुकूलं कालोपपन्नं प्रणयादुवाच // saund_6.44 //

ब्रवीमि सत्यं सुविनिश्चितं मे प्राप्तं प्रियं द्रक्ष्यसि शीघ्रमेव / त्वया विना स्थास्यति तत्र नासौ सत्त्वाश्रयश्चेतनयेव हीनः // saund_6.45 //

अङ्के ऽपि लक्ष्म्या न स निर्वृतः स्यात् त्वं तस्य पार्श्वे यदि तत्र न स्याः / आपत्सु कृच्छ्रास्वपि चागतासु त्वां पश्यतस्तस्य भवेन्न दुःखम् // saund_6.46 //

त्वं निर्वृतिं गच्छ नियच्छ बाष्पं तप्ताश्रुमोक्षात् परिरक्ष चक्षुः / यस्तस्य भावस्त्वयि यश्च रागो न रंस्यते त्वद्विरहात् स धर्मे // saund_6.47 //

स्यादत्र नासौ कुलसत्त्वयोगात् काषायमादाय विहास्यतीति / अनात्मनादाय गृहोन्मुखस्य पुनर्विमोक्तुं क इवास्ति दोषः // saund_6.48 //

इति युवतिजनेन सान्त्व्यमाना हृतहृदया रमणेन सुन्दरी सा / द्रमिडमभिमुखी पुरेव रम्भा क्षितिमगमत् परिवारिताप्सरोभिः // saund_6.49 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "भार्याविलाप" नाम षष्ठ सर्ग समाप्त /

सप्तमः सर्गः नन्दविलाप

लिङ्गं ततः शास्तृविधिप्रदिष्टं गात्रेण बिभ्रन्न तु चेतसा तत् / भार्यागतैरेव मनोवितर्कैर्जेह्रीयमाणो न ननन्द नन्दः // saund_7.1 //

स पुष्पमासस्य च पुष्पलक्ष्म्या सर्वाभिसारेण च पुष्पकेतोः / यानीयभावेन च यौवनस्य विहारसंस्थो न शमं जगाम // saund_7.2 //

स्थितः सः दीनः सहकारवीथ्यामालीनसंमूर्च्छितषट्पदायाम् / भृशं जजृम्भे युगदीर्घबाहुर्ध्यात्वा प्रियां चापमिवाचकर्ष // saund_7.3 //

स पीतकक्षोदमिव प्रतीच्छन् चूतद्रुमेभ्यस्तनुपुष्पवर्षम् / दीर्घं निशश्वास विचिन्त्य भार्यां नवग्रहो नाग इवावरुद्धः // saund_7.4 //

शोकस्य हर्ता शरणागतानां शोकस्य कर्त्ता प्रतिगर्वितानाम् / अशोकमालम्ब्य स जातशोकः प्रियां प्रियाशोककवनां शुशोच // saund_7.5 //

प्रियां प्रियायाः प्रतनुं प्रियङ्गुं निशाम्य भीतामिव निष्पतन्तीम् / सस्मार तामश्रुमुखीं सबाष्पः प्रियां प्रियङ्गुप्रसवावदाताम् // saund_7.6 //

पुष्पावनद्धे तिलकद्रुमस्य दृष्ट्वान्यपुष्टां शिखरे निविष्टाम् / संकल्पयामास शिखां प्रियायाः शुक्लांशुके ऽट्टालपाश्रितायाः // saund_7.7 //

लतां प्रफुल्लामतिमुक्तकस्य चूतस्य पार्श्वे परिरभ्य जाताम् / निशाम्य चिन्तामगमत्तदैवं श्लिष्टा भवेन्मामपि सुन्दरीति // saund_7.8 //

पुष्पोत्कराला अपि नागवृक्षा दान्तैः समुद्गैरिव हेमगर्भैः / कान्तारवृक्षा इव दुःखितस्य न चक्षुराचिक्षिपुरस्य तत्र // saund_7.9 //

गन्धं वमन्तो ऽपि च गन्धपर्णा गन्धर्ववेश्या इव गन्धपूर्णाः / तस्यान्यचित्तस्य शुगात्मकस्य घ्राणं न जन्हुर्हृदयं प्रतेपुः // saund_7.10 //

संरक्तकण्ठैश्च विनीलकण्ठैस्तुष्टैः प्रहृष्टैरपि चान्यपुष्टैः / लेलिह्यमानैश्च मधु द्विरेफैः स्वनद्वनं तस्य मनो नुनोद // saund_7.11 //

स तत्र भार्यारणिसंभवेन वितर्कधूमेन तमःशिखेन / कामाग्निनान्तर्हृदि दह्यमानो विहाय धैर्यं विललाप तत्तत् // saund_7.12 //

अद्यावगच्छामि सुदुष्करं ते चक्रुः करिष्यन्ति च कुर्वते च / त्यक्त्वा प्रियामश्रुमुखीं तपो ये चेरूश्चरिष्यन्ति चरन्ति चैव // saund_7.13 //

तावद् दृढं बन्धनमस्ति लोके न दारवं तान्तवमायसं वा / यावद् दृढं बन्धनमेतदेव मुखं चलाक्षं ललितं च वाक्यम् // saund_7.14 //

छित्त्वा च भित्त्वा च हि यान्ति तानि स्वपौरुषाच्चैव सुहृद्बलाच्च / ज्ञानाच्च रौक्ष्याच्च विना विमोक्तुं न शक्यते स्नेहमयस्तु पाशः // saund_7.15 //

ज्ञानं न मे तच्च शमाय यत् स्यान्न न चास्ति रौक्ष्यं करुणात्मको ऽस्मि / कामात्मकश्चास्मि गुरुश्च बुद्धः स्थितो ऽन्तरे चक्रगतेरिवास्मि // saund_7.16 //

अहं गृहीत्वापि हि भिक्षुलिङ्गं भ्रातॄषिणा द्विगुरुणानुशिष्टः / सर्वास्ववस्थासु लभे न शान्तिं प्रियावियोगादिव चक्रवाकः // saund_7.17 //

अद्यापि तन्मे हृदि वर्तते च यद्दर्पणे व्याकुलिते मया सा / कृतानुतक्रोधकमब्रवीन्मां कथंकृतो ऽसीति शठं हसन्ती // saund_7.18 //

यथैष्यनाश्यानविशेषकायां मयीति यन्मामवदच्च साश्रु / पारिप्लवाक्षेण मुखेन बाला तन्मे वचो ऽद्यापि मनो रुणद्धि // saund_7.19 //

बुद्ध्वासनं पर्वतनिर्झरस्थः स्वस्थो यथा ध्यायति भिक्षुरेषः / सक्तः क्वचिन्नाहमिवैष नूनं शान्तस्तथा तृप्त इवोपविष्टः // saund_7.20 //

पुंस्कोकिलानामविचिन्त्य घोषं वसन्तलक्ष्म्यामविचार्य चक्षुः / शास्त्रं यथाभ्यस्यति चैष युक्तः शङ्के प्रियाकर्षति नास्य चेतः // saund_7.21 //

अस्मै नमो ऽस्तु स्थिरनिश्चयाय निवृत्तकौतूहलविस्मयाय / शान्तात्मने ऽन्तर्गतमानासाय चङ्क्रम्यमाणाय निरुत्सुकाय // saund_7.22 //

निरीक्षमाणस्य जलं सपद्मं वनं च फुल्लं परपुष्टजुष्टम् / कस्यास्ति धैर्यं नवयौवनस्य मासे मधौ धर्मसपत्नभूते // saund_7.23 //

भावेन गर्वेण गतेन लक्ष्म्या स्मितेन कोपेन मदेन वाग्भिः / जह्रुः स्त्रियो देवनृपर्षिसंघान् कस्माद्धि नास्मद्विधमाक्षिपेयुः // saund_7.24 //

कामाभिभूतो हि हिरण्यरेताः स्वाहां सिषेवे मधवानहल्याम् / सत्त्वेन सर्गेण च तेन हीनः स्त्रिनिर्जितः किं बत मानुषो ऽहम् // saund_7.25 //

सूर्यः सरण्यूं प्रति जातरागस्तत्प्रीतये तष्ट इति श्रुतं नः / रतमश्वभूतो ऽश्ववधूं समेत्य यतो ऽश्विनौ तौ जनयांबभूव // saund_7.26 //

स्त्रीकारणं वैरविशक्तबुद्ध्योर्वैवस्वताग्न्योश्चलितात्मधृत्योः / बहूनि वर्षाणि बभूव युद्धं कः स्त्रीनिमित्तं न चलेदिहान्यः // saund_7.27 //

भेजे श्वपाकीं मुनिरक्षमालां कामाद्वसिष्ठश्च स सद्वरिष्ठः / यस्यां विवश्वानिव भूजलादः सुतः प्रसूतो ऽस्य कपिञ्जलादः // saund_7.28 //

पराशरः शापशरस्तथर्षिः कालीं सिषेवे झषगर्भयोनिम् / सुतो ऽस्य यस्यां सुषुवे महात्मा द्वैपायनो वेदविभागकर्त्ता // saund_7.29 //

द्वैपायनो धर्मपरायणश्च रेमे समं काशिषु वेश्यवध्वा / यया हतो ऽभूच्चलनूपुरेण पादेन विद्युल्लतयेव मेघः // saund_7.30 //

तथाङ्गिरा रागपरीतचेताः सरस्वतीं ब्रह्मसुतः सिषेवे / सारस्वतो यत्र सुतो ऽस्य जज्ञे नष्टस्य वेदस्य पुनःप्रवक्ता // saund_7.31 //

तथा नृपर्षेर्दिलीपस्य यज्ञे स्वर्गस्त्रियां काश्यप आगतास्थः / स्रुवं गृहीत्वा स्रवदात्मतेजश्चिक्षेप वह्रावसितो यतो ऽभूत् // saund_7.32 //

तथाङ्गदो ऽन्तं तपसो ऽपि गत्वा कामाभिभूतो यमुनामगच्छत् / धीमत्तरं यत्र रथीतरं स सारङ्गजुष्टं जनयाम्बभूव // saund_7.33 //

निशाम्य शान्तां नरदेवकन्यां वने ऽपि शान्ते ऽपि च वर्तमानः / चचाल धैर्यान्मुनिऋष्यश्रृङ्गः शैलो महीकम्प इवोच्चश्रृङ्गः // saund_7.34 //

ब्रह्मर्षिभावार्थमपास्य राज्यं भेजे वनं यो विषयेष्वनास्थः / स गाधिजश्चापहृतो घृताच्या समा दशैकं दिवसं विवेद // saund_7.35 //

तथैव कन्दर्पशराभिमृष्टो रम्भां प्रति स्थूलशिरा मुमूर्च्छ / यः कामरोषात्मतयानपेक्षः शशाप तामप्रतिगृह्यमाणः // saund_7.36 //

प्रमद्वरायां च रुरुः प्रियायां भुजङ्गमेनापहृतेन्द्रियायाम् / संदृश्य संदृश्य जघान सर्पान् प्रियं न रोषेण तपो ररक्ष // saund_7.37 //

नप्ता शशाङ्कस्य यशोगुणाङ्को बुधस्य सूनुर्विबुधप्रभावः / तथोर्वशीमप्सरसं विचिन्त्य राजर्षिरुन्मादमगच्छदैडः // saund_7.38 //

रक्तो गिरेर्मूर्धनि मेनकायां कामात्मकत्वाच्च स तालजङ्घः / पादेन विश्वावसुना सरोषं वज्रेण हिन्ताल इवाभिजघ्ने // saund_7.39 //

नाशं गतायां परमाङ्गनायां गंगाजले ऽनङ्गपरीतचेताः / जन्हुश्च गङ्गां नृपतिर्भुजाभ्यां रुरोध मैनाक इवाचलेन्द्रः // saund_7.40 //

नृपश्च गङ्गाविरहाज्जुघूर्ण गङ्गाम्भसा साल इवात्तमूलः / कुलप्रदीपः प्रतिपस्य सूनुः श्रीमत्तनुः शन्तनुरस्वतन्त्रः // saund_7.41 //

हृतां च सौनन्दकिनानु ऽशोचन् प्राप्तामिवोर्वीं स्त्रियमुर्वशीं ताम् / सद्वृत्तवर्मा किल सोमवर्मा बभ्राम चितोद्भवभिन्नवर्मा // saund_7.42 //

भार्यां मृतां चानुममार राजा भीमप्रभावो भुवि भीमकः सः / बलेन सेनाक इति प्रकाशः सेनापतिर्देव इवात्तसेनः // saund_7.43 //

स्वर्गं गते भर्तरि शन्तनौ च कालीं जिहीर्षन् जनमेजयः सः / अवाप भीष्मात् समवेत्य मृत्युं न तद्गतं मन्मथमुत्ससर्ज // saund_7.44 //

शप्तश्च पाण्डुर्मदनेन नूनं स्त्रीसंगमे मृत्युमवाप्स्यसीति / जगाम माद्रीं न महर्षिशापादसेव्यसेवी विममर्श मृत्युम् // saund_7.45 //

एवंविधा देवनृपर्षिसङ्घाः स्त्रीणां वशं कामवशेन जग्मुः / धिया च सारेण च दुर्बलः सन् प्रियामपश्यन् किमु विक्लवो ऽहम् // saund_7.46 //

यास्यामि तस्माद् गृहमेव भूयः कामं करिष्ये विधिवत् सकामम् / न ह्यन्यचित्तस्य चलेन्द्रियस्य लिङ्गं क्षमं धर्मपथाच्च्युतस्य // saund_7.47 //

पाणौ कपालमवधार्य विधाय मौण्ड्यं मानं निधाय विकृतं परिधाय वासः / यस्योद्धवो न धृतिरस्ति न शान्तिरस्ति चित्रप्रदीप इव सो ऽस्ति च नास्ति चैव // saund_7.48 //

यो निःसृतश्च न च निःसृतकामरागः काषायमुद्वहति यो न च निष्कषायः / पात्रं बिभर्ति च गुणैर्न च पात्रभूतो लिङ्गं वहन्नपि स नैव गृही न भिक्षुः // saund_7.49 //

न न्याय्यमन्वयवतः परिगृह्य लिङ्गं भूयो विमोक्तुमिति यो ऽपि हि मे विचारः / सो ऽपि प्रणश्यति विचिन्त्य नृपप्रवीरास्तान्ये तपोवनमपास्य गृहाण्यतीयुः // saund_7.50 //

शाल्बाधिपो हि ससुतो ऽपि तथाम्बरीषो रामो ऽन्ध एव स च सांस्कृतिरन्तिदेवः / चीराण्यपास्य दधिरे पुनरंशुकानि छित्त्वा जटाश्च कुटिला मुकुटानि बभ्रुः // saund_7.51 //

तस्माद् भिक्षार्थं मम गुरुरितो यावदेव प्रयातस् त्यक्त्वा काषायं ऋहमहमितस्तावदेव प्रयास्ये / पूज्यं लिङ्गं हि स्खलितमनसो बिभ्रतः क्लिष्टबुद्धेर् नामुत्रार्थः स्यादुपहतमतेर्नाप्ययं जीवलोकः // saund_7.52 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "नन्दविलाप" नाम सप्तम सर्ग समाप्त /

अष्टमः सर्गः स्त्रीविघ्न

अथ नन्दमधीरलोचनं गृहयानोत्सुकमुत्सुकोत्सुकम् / अभिगम्य शिवेन चक्षुषा श्रमणः कश्चिदुवाच मैत्रया // saund_8.1 //

किमिदं मुखमश्रुदुर्दिनं हृदयस्थं विवृणोति ते तमः / धृतिमेहि नियच्छ विक्रियां न हि बाष्पश्च शमश्च शोभते // saund_8.2 //

द्विविधा समुदेति वेदना नियतं चेतसि देह एव च / श्रुतविध्युपचारकोविदा द्विविधा एव तयोश्चिकित्सकाः // saund_8.3 //

तदियं यदि कायिकी रुजा भिषजे तूर्णमनूनमुच्यताम् / विनिगुह्य हि रोगमातुरो नचिरात्तीव्रमनर्थमृच्छति // saund_8.4 //

अथ दुःखमिदं मनोमयं वद वक्ष्यामि यदत्र भेषजम् / मनसो हि रजस्तमस्विनो भिषजो ऽध्यात्मविदः परीक्षकाः // saund_8.5 //

निखिलेन च सत्यमुच्यतां यदि वाच्यं मयि सौम्य मन्यसे / गतयो विविधा हि चेतसां बहुगुह्यानि महाकुलानि च // saund_8.6 //

इति तेन स चोदितस्तदा व्यवसायं प्रविवक्षुरात्मनः / अवलम्ब्य करे करेण तं प्रविवेशान्यतरद् वनान्तरम् // saund_8.7 //

अथ तत्र शुचौ लतागृहे कुसुमोद्गारिणि तौ निषेदतुः / मृदुभिर्मृदुमारुतेरितैरुपगूढाविव बालपल्लवैः // saund_8.8 //

स जगाद ततश्चिकीर्षितं घननिश्वासगृहीतमन्तरा / श्रुतवाग्विशदाय भिक्षवे विदुषा प्रव्रजितेन दुर्वचम् // saund_8.9 //

सदृशं यदि धर्मचारिणः सततं प्राणिषु मैत्रचेतसः / अधृतौ यदियं हितैषिता मयि ते स्यात् करुणात्मनः सतः // saund_8.10 //

अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा क्षमवादिनि त्वयि / न हि भावमिमं चलात्मने कथयेयं ब्रुवते ऽप्यसाधवे // saund_8.11 //

तदिदं श्रृणु मे समासतो न रमे धर्मविधावृते प्रियाम् / गिरिसानुषु कामिनीमृते कृतरेता इव किन्नरश्चरन् // saund_8.12 //

वनवाससुखात् पराङ्मुखः प्रयियासा गृहमेव येन मे / न हि शर्म लभे तया बिना नृपतिर्हीन इवोत्तमश्रिया // saund_8.13 //

अथ तस्य निशम्य तद्वचः प्रियभार्याभिमुखस्य शोचतः / श्रमणः स शिरः प्रकम्पयन्निजगादात्मगतं शनैरिदम् // saund_8.14 //

कृपणं बत यूथलालसो महतो व्याधभयाद् विनिःसृतः / प्रविविक्षति वागुरां मृगश्चपलो गीतरवेण वञ्चितः // saund_8.15 //

विहगः खलु जालसंवृतो हितकामेन जनेन मोक्षितः / विचरन् फलपुष्पवद्वनं प्रविविक्षुः स्वयमेव पञ्चरम् // saund_8.16 //

कलभः करिणा खलूद्धृतोः बहुपङ्काद् विषमान्नदीतलात् / जलतर्षवशेन तां पुनः सरितं ग्राहवतीं तितीर्षति // saund_8.17 //

शरणे सभुजङ्गमे स्वपन् प्रतिबुद्धेन परेण बोधितः / तरुणः खलु जातविभ्रमः स्वयमुग्रं भुजगं जिघृक्षति // saund_8.18 //

महता खलु जातवेदसा ज्वलितादुत्पतितो वनद्रुमात् / पुनरिच्छति नीडतृष्णया पतितुं तत्र गतव्यथो द्विजः // saund_8.19 //

अवशः खलु काममूर्च्छया प्रियया श्येनभयाद् विनाकृतः / न धृतिं समुपैति न ह्रियं करुणं जीवति जीवजीवकः // saund_8.20 //

अकृतात्मतया तृषान्वितो घृणया चैव धिया च वर्जितः / अशनं खलु वान्तमात्मना कृपणः श्वा पुनरत्तुमिच्छति // saund_8.21 //

इति मन्मथशोककर्षितं तमनुध्याय मुहुर्निरीक्ष्य च / श्रमणः स हिताभिकाङ्क्षया गुणवद् वाक्यमुवाच विप्रियम् // saund_8.22 //

अविचारयतः शुभाशुभं विषयेष्वेव निविष्टचेतसः / उपपन्नमलब्धचक्षुषो न रतिः श्रेयसि चेद् भवेत्तव // saund_8.23 //

श्रवणे ग्रहणे ऽथ धारणे परमार्थावगमे मनःशमे / अविषक्तमतेश्चलात्मनो न हि धर्मे ऽभिरतिर्विधीयते // saund_8.24 //

विषयेषु तु दोषदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेरमानिनः / शमकर्मसु युक्तचेतसः कृतबुद्धेन रतिर्न विद्यते // saund_8.25 //

रमते तृषितो धनश्रिया रमते कामसुखेन बालिशः / रमते प्रशमेन सज्जनः परिभोगान् परिभूय विद्यया // saund_8.26 //

अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्यार्चितलिङ्गधारिणः / सदृशी न गृहाय चेतना प्रणतिर्वायुवशद् गिरेरिव // saund_8.27 //

स्पृहयेत् परसंश्रिताय यः परिभूयात्मवशां स्वतन्त्रताम् / उपशान्तिपथे शिवे स्थितः स्पृहयेद्दोषवते गृहाय सः // saund_8.28 //

व्यसनाभिहतो यथा विशेत् परिमुक्तः पुनरेव बन्धनम् / समुपेत्य वनं तथा पुनर्गृहसंज्ञं मृगयेत बन्धनम् // saund_8.29 //

पुरुषश्च विहाय यः कलिं पुनरिच्छेत् कलिमेव सेवितुम् / स विहाय भजेत बालिशः कलिभूतामजितेन्द्रियः प्रियाम् // saund_8.30 //

सविषा इव संश्रिता लताः परिमृष्टा इव सोरगा गुहाः / विवृता इव चासयो धृता व्यसनान्ता हि भवन्ति योषितः // saund_8.31 //

प्रमदाः समदा मदप्रदाः प्रमदा वितमदा भयप्रदाः / इति दोषभयावहाश्च ताः कथमर्हन्ति निषेवणं नु ताः // saund_8.32 //

स्वजनः स्वजनेन भिद्यते सुहदश्चापि सुहृज्जनेन यत् / परदोषविचक्षणाः शठास्तदनार्याः प्रचरन्ति योषितः // saund_8.33 //

कुलजाः कृपणीभवन्ति यद्यदयुक्तं प्रचरन्ति साहसम् / प्रविशन्ति च यच्चमूमुखं रभसास्तत्र निमित्तमङ्गनाः // saund_8.34 //

वचनेन हरन्ति वल्गुना निशितेन प्रहरन्ति चेतसा / मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलं महद्विषशम् // saund_8.35 //

प्रदहन् दहनो ऽपि गृह्यते विशरीरः पवनो ऽपि गृह्यते / कुपितो भुजगो ऽपि गृह्यते प्रमदानां तु मनो न गृह्यते // saund_8.36 //

न वपुर्विमृशन्ति न श्रियं न मतिं नापि कुलं न विक्रमम् / प्रहरन्त्यविशेषतः स्त्रियः सरितो ग्राहकुलाकुला इव // saund_8.37 //

न वचो मधुरं न लालनं स्मरति स्त्री न च सौहृदं क्वचित् / कलिता वनितैव चञ्चला तदिहारिष्विव नावलम्ब्यते // saund_8.38 //

अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्सु प्रविशन्ति विभ्रमम् / प्रणतेषु भवन्ति गर्विताः प्रमदास्तृप्ततराश्च मानिषु // saund_8.39 //

गुणवत्सु चरन्ति भर्तृवद् गुणहीनेषु चरन्ति पुत्रवत् / धनवत्सु चरन्ति तृष्णया धनहीनेषु चरन्त्यवज्ञया // saund_8.40 //

विषयाद् विषयान्तरं गता प्रचरत्येव यथा हृतापि गौ / अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमते ऽन्यत्र गता तथाङ्गना // saund_8.41 //

प्रविशन्त्यपि हि स्त्रियश्चितामनुबध्नन्त्यपि मुक्तजीविताः / अपि बिभ्रति चैव यन्त्रणा न तु भावेन वहन्ति सौहृदम् // saund_8.42 //

रमयन्ति पतीन् कथञ्चन प्रमदा याः पतिदेवताः क्वचित् / चलचित्ततया सहस्त्रशो रमयन्ते हृदयं स्वमेव ताः // saund_8.43 //

श्वपचं किल सेनजित्सुता चकमे मीनरिपुं कुमुद्वती / मृगराजमथो बृहद्रथा प्रमदानामगतिर्न विद्यते // saund_8.44 //

कुरुहैहयवृष्णिवंशजा बहुमायाकवचो ऽथ शम्बरः / मुनिरुग्रतपाश्च गौतमः समवापुर्वनितोद्धतं रजः // saund_8.45 //

अकृतज्ञमनार्यमस्थिरं वनितानामिदमीदृशं मनः / कथमर्हति तासु पण्डितो हृदयं सञ्जयितुं चलात्मसु // saund_8.46 //

अथ सूक्ष्ममतिद्वयाशिवं लघु तासां हृदयं न पश्यसि / किमु कायमसद्गृहं स्रवद् वनितानामशुचिं न पश्यसि // saund_8.47 //

यदहन्यहनि प्रधावनैर्वसनैश्चाभरणैश्च संस्कृतम् / अशुभं तमसावृतेक्षणः शुभतो गच्छसि नावगच्छसि // saund_8.48 //

अथवा समवैषि तत्तनूमशुभां त्वं न तु संविदस्ति ते / सुरभिं विदधासि हि क्रियामशुचेस्तत्प्रभवस्य शान्तये // saund_8.49 //

अनुलेपनमञ्जनं स्रजो मणिमुक्तातपनीयमंशुकम् / यदि साधु किमत्र योषितां सहजं तासु विचीयतां शुचि // saund_8.50 //

मलपङ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर्नखदन्तरोमभिः / यदि सा तव सुन्दरी भवेन्नियतं ते ऽद्य न सुन्दरी भवेत् // saund_8.51 //

स्त्रवतीमशुचिं स्पृशेच्च कः सघृणो जर्जरभाण्डवत् स्त्रियम् / यदि केवलया त्वचावृता न भवेन्मक्षिकपत्रमात्रया // saund_8.52 //

त्वचवेष्टितमस्थिपञ्जरं यदि कायं समवैषि योषिताम् / मदनेन च कृष्यसे बलादघृणः खल्वधृतिश्च मन्मथः // saund_8.53 //

शुभतामशुभेषु कल्पयन् नखदन्तत्वचकेशरोमसु / अविचक्षण किं न पश्यसि प्रकृतिं च प्रभवं च योषिताम् // saund_8.54 //

तदवेत्य मनःशरिरयोर्वनिता दोषवतीर्विशेषतः / चपलं भवनोत्सुकं मनः प्रतिसंख्यानबलेन वार्यताम् // saund_8.55 //

श्रुतवान् मतिमान् कुलोद्गतः परमस्य प्रशमस्य भाजनम् / उपगम्य यथा तथा पुनर्न हि भेत्तुं नियमं त्वमर्हसि // saund_8.56 //

अभिजनमहतो मनस्विनः प्रिययशसो बहुमानमिच्छतः / निधनमपि वरं स्थिरात्मनश्च्युतविनयस्य न चैव जीवितम् // saund_8.57 //

बद्ध्वा यथा हि कवचं प्रगृहीतचापो, निन्द्यो भवत्यपसृतः समराद् रथस्थः / भैक्षाकमभ्युपगतः परिगृह्य लिङ्गं, निन्द्यस्तथा भवति कामहृतेन्द्रियाश्वः // saund_8.58 //

हास्यो यथा च परमाभरणाम्बरस्त्रग् भैक्षं चरन् धृतधनुश्चलचित्रमौलिः / वैरूप्यमभ्युपगतः परपिण्डभोजी हास्यस्तथा गृहसुखाभिमुखः सतृष्णः // saund_8.59 //

यथा स्वन्नं भुक्त्वा परमशयनीये ऽपि शयितो वराहो निर्मुक्तः पुनरशुचि धावेत् परिचितम् / तथा श्रेयः श्रृण्वन् प्रशमसुखमास्वाद्य गुणवद्, वनं शान्तं हित्वा गृहमभिलषेत् कामतृषितः // saund_8.60 //

यथोल्का हस्तस्था दहति पवनप्रेरितशिखा यथा पादाक्रान्तो दशति भुजगः क्रोधरभसः / यथा हन्ति व्याघ्रः शिशुरपि गृहीतो गृहगतः तथा स्त्रीसंसर्गो बहुविधमनर्थाय भवति // saund_8.61 //

तद्विज्ञाय मनःशरीरनियतान्नारीषु दोषानिमान्, मत्वा कामसुखं नदीजलचलं क्लेशाय शोकाय च / दृष्ट्वा दुर्बलमामपात्रसदृशं मृत्यूपसृष्टं जगन् - निर्मोक्षाय कुरुष्व बुद्धिमतुलामुत्कण्ठितुं नार्हसि // saund_8.62 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "स्त्रीविघ्न" नाम अष्टम सर्ग समाप्त /

नवमः सर्गः अभिमाननिन्दा

अथैवमुक्तो ऽपि स तेन भिक्षुणा जगाम नैवोपशमं प्रियां प्रति / तथा हि तामेव तदा स चिन्तयन् न तस्य शुश्राव विसंज्ञवद् वचः // saund_9.1 //

यथा हि वैद्यस्य चिकीर्षतः शिवं वचो न गृण्हाति मुमूर्षुरातुरः / तथैव मत्तो बलरूपयौवनैर्हितं न जग्राह स तस्य तद्वचः // saund_9.2 //

न चात्र चित्रं यदि रागपाप्मना मनो ऽभिभूयेत तमोवृतात्मनः / नरस्य पाप्मा हि तदा निवर्तते यदा भवत्यन्तगतं तमस्तनु // saund_9.3 //

ततस्तथाक्षिप्तमवेक्ष्य तं तदा बलेन रूपेण च यौवनेन च / गृहप्रयाणं प्रति च व्यवस्थितं शशास नन्दं श्रमणः स शान्तये // saund_9.4 //

बलं च रूपं च नवं च यौवनं तथावगच्छामि यथावगच्छसि / अहं त्विदं ते त्रयमव्यवस्थितं यथावबुद्ध्ये न तथावबुध्यसे // saund_9.5 //

इदं हि रोगायतनं जरावशं नदीतटानोकहवच्चलाचलम् / न वेत्सि देहं जलफेनदुर्बलं बलस्थतामात्मनि येन मन्यसे // saund_9.6 //

यदान्नपानासनयानकर्मणामसेवनादप्यतिसेवनादपि / शरीरमासन्नविपत्ति दृश्यते बले ऽभिमानस्तव केन हेतुना // saund_9.7 //

हिमातपव्याधिजराक्षुदादिभिर्यदाप्यनर्थैरुपमीयते जगत् / जलं शुचौ मास इवार्करश्मिभिः क्षयं व्रजन् किं बलदृप्त मन्यसे // saund_9.8 //

त्वगस्थिमांसक्षतजात्मकं यदा शरीरमाहारवशेन तिष्ठति / अजस्रमार्तं सततप्रतिक्रियं बलान्वितो ऽस्मीति कथं विहन्यसे // saund_9.9 //

यथा घटं मृन्मयमाममाश्रितो नरस्तितीर्षेत् क्षुभितं महार्णवम् / समुच्छ्रयं तद्वदसारमुद्वरहन् बलं व्यवस्येद् विषयार्थमुद्यतः // saund_9.10 //

शरीरमामादपि मृन्मयाद् घटादिदं तु निःसारतमं मतं मम / चिरं हि तिष्ठेद् विधिवद् धृतो घटः समुच्छ्रयो ऽयं सुधृतो ऽपि भिद्यते // saund_9.11 //

यदाम्बुभूवाय्वनलाश्च धातवः सदा विरुद्धा विषमा इवोरगाः / भवन्त्यनर्थाय शरीरमाश्रिताः कथं बलं रोगविधो व्यवस्यसि // saund_9.12 //

प्रयान्ति मन्त्रैः प्रशमं भुजङ्गमा न मन्त्रसाध्यस्तु भवन्ति धातवः / क्वचिच्च कंचिच्च दशन्ति पन्नगाः सदा च सर्वं च तुदन्ति धातवः // saund_9.13 //

इदं हि शय्यासनपानभोजनैर्गुणैः शरीरं चिरमप्यवेक्षितम् / न मर्षयत्येकमपि व्यतिक्रमं यतो महाशीविषवत् प्रकुप्यति // saund_9.14 //

यदा हिमार्तो ज्वलनं निषेवते हिमं निदाधाभिहतो ऽभिकाङ्क्षति / क्षुधान्वितो ऽन्नं सलिलं तृषान्वितो बलं कुतः किं च कथं च कस्य च // saund_9.15 //

तदेवमाज्ञाय शरीरमातुरं बलान्वितो ऽस्मीति न मन्तुमर्हसि / असारमस्वन्तमनिश्चितं जगज्जगत्यनित्ये बलमव्यवस्थितम् // saund_9.16 //

क्व कार्तवीर्यस्य बलाभिमानिनः सहस्रबाहोबलमर्जुनस्य तत् / चकर्त बाहून् युधि यस्य भार्गवः महान्ति श्रृङ्गाण्यशनिर्गिरेतिव // saund_9.17 //

क्व तद् वलं कंसविकर्षिणो हरेस्तुरङ्गराजस्य पुटावभेदिनः / यमेकबाणेन निजघ्निवान् जराः क्रमागता रूपमिवोत्तमं जरा // saund_9.18 //

दितेः सुतस्यामररोषकारिणश्चमूरुचेर्वा नमुचेः क्व तद् बलम् / यमाहवे क्रुद्धमिवान्तकं स्थितं जघान फेनावयवेन वासवः // saund_9.19 //

बलं कुरूणां क्व च तत्तदाभवद् युधि ज्वलित्वा तरसौजसा च ये / समित्समिद्धा ज्वलना इवाध्वरे हतासवो भस्मनि पर्यवस्थिताः // saund_9.20 //

अतो विदित्वा बलवीर्यमानिनां बलान्वितानामवमर्दितं बलम् / जगज्जरामृत्युवशं विचारयन् बले ऽभिमानं न विधातुमर्हसि // saund_9.21 //

बलं महद् यदि वा न मन्यसे कुरुष्व युद्धं सह तावदिन्द्रियैः / जयश्च ते ऽत्रास्ति महच्च ते बलं पराजयश्चेद् वितथं च ते बलम् // saund_9.22 //

तथा हि वीराः पुरुषा न ते मता जयन्ति ये साश्वरथद्विपानरीन् यथा मता वीरतरा मनीषिणो जयन्ति लोलानि षडिन्द्रियाणि ये // saund_9.23 //

अहं वपुष्मानिति यच्च मन्यसे विचक्षणं नैतदिदं च गृह्यताम् / क्व तद्वपुः सा च वपुष्मती तनुर्गदस्य शाम्बस्य च सारणस्य च // saund_9.24 //

यथा मयूरश्चलचित्रचन्द्रको बिभर्ति रूपं गुणवत् स्वभावतः / शरीरसंस्कारगुणादृते तथा बिभर्ति रूपं यदि रूपवानसि // saund_9.25 //

यदि प्रतीपं वृणुयान्न वाससा न शौचकाले यदि संस्पृशेदपः / मृजाविशेषं यदि नाददीत वा वपुर्वपुष्मन् वद कीदृशं भवेत् // saund_9.26 //

नवं वयश्चात्मगतं निशाम्य यद्गृ होन्मुखं ते विषयाप्तये मनः / नियच्छ तच्छैलनदीरयोपमं द्रुतं हि गच्छत्यनिवर्ति यौवनम् // saund_9.27 //

ऋतुर्व्यतीतः परिवर्तते पुनः क्षयं प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः / गतं गतं नैव तु संनिवर्तते जलं नदीनां च नृणां च यौवनम् // saund_9.28 //

विवर्णितश्मश्रु वलीविकुञ्चितं विशीर्णदन्तं शिथिलभ्रु निष्प्रभम् / यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जरं तदा जराभिभूतो विमदो भविष्यसि // saund_9.29 //

निषेव्य पानं मदनीयमुत्तमं निशाविवासेषु चिराद् विमाद्यति / नरस्तु मत्तो बलरूपयोउवनैर्न कश्चिदप्राप्य जरां विमाद्यति // saund_9.30 //

यथेक्षुरत्यन्तरसप्रपीडितो भुवि प्रविद्धो दहनाय शुष्यते / तथा जरायन्त्रनिपीडिता तनुर्निपीतसारा मरणाय तिष्ठति // saund_9.31 //

यथा हि नृभ्यां करपत्रमीरितं समुच्छ्रितं दारु भिनत्त्यनेकधा / तथोच्छ्रितां पातयति प्रजामिमामहर्निशाभ्यामुपसंहिता जरा // saund_9.32 //

स्मृतेः प्रमोषो वपुषः पराभवो रतेः क्षयो वाच्छ्रुतिचक्षुषां ग्रहः / श्रमस्य योनिर्बलवीर्ययोर्वधो जरासमो नास्ति शरीरिणां रिपुः // saund_9.33 //

इदं विदित्वा निधनस्य दैशिकं जराभिधानं जगतो महद्भयम् / अहं वपुष्मान् बलवान् युवेति वा न मानमारोढुमनार्यमर्हसि // saund_9.34 //

अहं ममेत्येव च रक्तचेतसां शरीरसंज्ञा तव यः कलौ ग्रहः / तमुत्सृजैवं यदि शाम्यता भवेद् भयं ह्यहं चेति ममेति चार्छति // saund_9.35 //

यदा शरीरे न वशो ऽस्ति कस्यचिन्निरस्यमाने विविधैरुपप्लवैः / कथं क्षमं वेत्तुमहं ममेति वा शरीरसंज्ञं गृहमापदामिदम् // saund_9.36 //

सपन्नगे यः कुगृहे सदाशुचौ रमेत नित्यं प्रतिसंस्कृते ऽबले / स दुष्टधातावशुचौ चलाचले रमेत काये विपरीतदर्शनः // saund_9.37 //

यथा प्रजाभ्यः कुनृपो बलाद् बलीन् हरत्यशेषं च न चाभिरक्षति / तथैव कायो वसनादिसाधनं हरत्यशेषं च न चानुवर्तते // saund_9.38 //

यथा प्ररोहन्ति तृणान्ययत्नतः क्षितौ प्रयत्नात् तु भवन्ति शालयः / तथैव दुःखानि भवन्त्ययत्नतः सुखानि यत्नेन भवन्ति वा न वा // saund_9.39 //

शरीरमार्तं परिकर्षतश्चलं न चास्ति किञ्चित् परमार्थतः सुखम् / सुखं हि दुःखप्रतिकारसेवया स्थिते च दुःखे तनुनि व्यवस्यति // saund_9.40 //

यथानपेक्ष्याग्र्यमपीप्सितं सुखं प्रवाधते दुःखमुपेतमण्वपि / तथानपेक्ष्यात्मनि दुःखमागतं न विद्यते किञ्चन कस्यचित् सुखं // saund_9.41 //

शरीरमीदृग् बहुदुःखाध्रुवं फलानुरोधादथ नावगच्छसि / द्रवत्फलेभ्यो धृतिरश्मिभिर्मनो निगृह्यतां गौरिव शस्यलालसा // saund_9.42 //

न कामभोगा हि भवन्ति तृप्तये हवींषि दीप्तस्य विभावसोरिव / यथा यथा कामसुखेषु वर्तते तथा तथेच्छा विषयेषु वर्द्धते // saund_9.43 //

यथा च कुष्ठव्यसनेन दुःखितः प्रतापनान्नैव शमं निगच्छति / तथेन्द्रियार्थेष्वजितेन्द्रियश्चरन्न कामभोगैरुपशान्तिमृच्छति // saund_9.44 //

यथा हि भैषज्यसुखाभिकाङ्क्षया भजेत रोगान्न भजेत तत्क्षमम् / तथा शरीरे बहुदुःखभाजने रमेत मोहाद् विषयाभिकाङ्क्षया // saund_9.45 //

अनर्थकामः पुरुषस्य यो जनः स तस्य शत्रुः किल तेन कर्मणा / अनर्थमूला विषयाश्च केवला ननु प्रहेया विषमा यथारयः // saund_9.46 //

इहैव भूत्वा रिपवो वधात्मकाः प्रयान्ति काले पुरुषस्य मित्रतां / परत्र चैवेह च दुःखहेतवो भवन्ति कामा न तु कस्यचिच्छिवाः // saund_9.47 //

यथोपयुक्तं रसवर्णगन्धवद् वधाय किम्पाकफलं न पुष्टये / निषेव्यमाणा विषयाश्चलात्मनो भवन्त्यनर्थाय तथा न भूतये // saund_9.48 //

तदेतदाज्ञाय विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्माद्युपसहितं हितम् / जुषस्व मे सज्जनसंमतं मतं प्रचक्ष्व वा निश्चयमुद् गिरन् गिरम् // saund_9.49 //

इति हितमपि बह्वपीदमुक्तः श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्दः / न धृतिमुपययौ न शर्म लेभे द्विरद इवातिमदो मदान्धचेताः // saund_9.50 //

नन्दस्य भावमवगम्य ततः स भिक्षुः पारिप्लवं गृहसुखाभिमुखं न धर्मे / सत्त्वाशयानुशयभावपरीक्षकाय बुद्धाय तत्त्वविदुषे कथयांचकार // saund_9.51 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "अभिमाननिन्दा" नाम नवम सर्ग समाप्त /

दशमः सर्गः स्वर्गदर्शन

श्रुत्वा ततः सद्व्रतमुत्सिसृक्षुं भार्यां दिदृक्षुं भवनं विविक्षुम् / नन्दं निरानन्दमपेतधैर्यमभ्युज्जिहीर्षुर्मुनिराजुहाव // saund_10.1 //

तं प्राप्तमप्राप्तविमोक्षमार्गं पप्रच्छ चित्तस्खलितं सुचित्तः / स ह्रीमते ह्रीविनतो जगाद स्वं निश्चयं निश्चयकोविदाय // saund_10.2 //

नन्दं विदित्वा सुगतस्ततस्तं भार्याभिधाने तमसि भ्रमन्तम् / पाणौ गृहीत्वा वियदुत्पपात मलं जले साधुरिवोज्जिहीर्षुः // saund_10.3 //

काषायवस्त्रौ कनकावदातौ विरेजतुस्तौ नभसि प्रसन्ने / अन्योन्यसंश्लिष्टविकीर्णपक्षौ सरःप्रकीर्णाविव चक्रवाकौ // saund_10.4 //

तौ देवदारूत्तमगन्धवन्तं नदीसरःप्रस्रवणौघवन्तम् / आजग्मतुः काञ्चनधातुमन्तं देवर्षिमन्तं हिमवन्तमाशु // saund_10.5 //

तस्मिन् गिरौ चारणासिद्धजुष्टे शिवे हविर्धूमकृतोत्तरीये / अगम्यपारस्य निराश्रयस्य तौ तस्थतुर्द्वीप इवाम्बरस्य // saund_10.6 //

शान्तेन्द्रिये तत्र मुनौ स्थिते तु सविस्मयं दिक्षु ददर्श नन्दः / दरीश्च कुञ्जांश्च वनौकसश्च विभूषणं रक्षणमेव चाद्रेः // saund_10.7 //

बह्वायते तत्र सिते हि शृङ्गे संक्षिप्तबर्हः शयितो मयूरः / भुजे बलस्यायतपीनबाहोर्वैडूर्यकेयूर इवाबभासे // saund_10.8 //

मनःशीलाधातुशिलाश्रयेण पीताकृतांसो विरराज सिंहः / संतप्तचामीकरभक्तिचित्रं रूप्याङ्गदं शीर्णमिवाम्बिकस्य // saund_10.9 //

व्याघ्रः क्लमव्यायतखेलगामी लाङ्गूलचक्रेण कृतापसव्यः / बभौ गिरेः प्रस्रवण पिपासुर्दित्सन् पितृभ्यो ऽम्भ इवावतीर्णः // saund_10.10 //

चलत्कदम्बे हिमवन्नितम्बे तरौ प्रलम्बे चमरो ललम्बे / छेत्तुं विलग्नं न शशाक बालं कुलोद्गतां प्रीतिमिवार्यवृत्तः // saund_10.11 //

सुवर्णगौराश्च किरातसंघा मयूरपित्रोज्ज्वलगात्रलेखाः / शार्दूलपातप्रतिमा गुहाभ्यो निष्पेतुरुद्गार इवाचलस्य // saund_10.12 //

दरीचरीणामतिसुन्दरीणां मनोहरश्रोणिकुचोदरीणाम् / वृन्दानि रेजुर्दिशि किन्नरीणां पुष्पोत्कचानामिव वल्लरीणाम् // saund_10.13 //

नगान्नगस्योपरि देवदारूनायासयन्तः कपयो विचेरुः / तेभ्यः फलं नापुरतो ऽपजग्मुर्मोघप्रसादेभ्य इवेश्वरेभ्यः // saund_10.14 //

तस्मात्तु यूथादपसार्यमाणां निष्पीडितालक्तकरक्तवक्त्राम् / शाखामृगीमेकविपन्नदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिर्नन्दमिदं बभाषे // saund_10.15 //

का नन्द रूपेण च चेष्टया च संपश्यतश्चारुतरा मता ते / एषा मृगी वैकविपन्नदृष्टिः स वा जनो यत्र गता तवेष्टिः // saund_10.16 //

इत्येवमुक्तः सुगतेन नन्दः कृत्वा स्मितं किंचिदिदं जगाद / क्व चोत्तमस्त्री भगवन् वधूस्ते मृगी नगक्लेशकरी क्व चैषा // saund_10.17 //

ततो मुनिस्तस्य निशम्य वाक्यं हेत्वन्तरं किंचिदवेक्षमाणः / आलम्ब्य नन्दं प्रययौ तथैव क्रीडावनं वज्रधरस्य राज्ञः // saund_10.18 //

ऋतावृतावाकृतिमेक एके क्षणे क्षणे बिभ्रति यत्र वृक्षाः / चित्रां समस्तामपि केचिदन्ये षण्णामृतूनां श्रियमुद्वहन्ति // saund_10.19 //

पुष्यन्ति केचित् सुरभीरुदारा मालाः स्रजश्च ग्रन्थिता विचित्राः / कर्णानुकूलानवतंसकांश्च प्रत्यर्थिभूतानिव कुण्डलानाम् // saund_10.20 //

रक्तानि फुल्लाः कमलानि यत्र प्रदीपवृक्षा इव भान्ति वृक्षाः / प्रफुल्लनीलोत्पलरोहिणो ऽन्ये सोन्मीलिताक्षा एव भान्ति वृक्षाः // saund_10.21 //

नानाविरागाण्यथ पाण्डराणि सुवर्णभक्तिव्यवभासितानि / अतान्तवान्येकघनानि यत्र सूक्ष्माणि वासांसि फलन्ति वृक्षाः // saund_10.22 //

हारान् मणिनुत्तमकुण्डलानि केयूरवर्याण्यथ नूपुराणि / एवंविधान्याभरणानि यत्र स्वर्गानुरूपाणि फलन्ति वृक्षाः // saund_10.23 //

वैडूर्यनालानि च काञ्चनानि पद्मानि वज्राङ्कुरकेसराणि / स्पर्शक्षमाण्युत्तमगन्धवन्ति रोहन्ति निष्कम्पतला नलिन्यः // saund_10.24 //

यत्रायतांश्चैव ततांश्च तांस्तान् वाद्यस्य हेतून् सुषिरान् घनांश्च / फलन्ति वृक्षा मणिहेमचित्राः क्रीडासहायास्त्रिदशालयानाम् // saund_10.25 //

मन्दारवृक्षांश्च कुशेशयांश्च पुष्पानतान् कोकनदांश्च वृक्षान् / आक्रम्य माहात्म्यगुणैर्विराजन् राजायते यत्र स पारिजातः // saund_10.26 //

कृष्टे तपःशीलहलैरखिन्नैस्त्रिविष्टपक्षेत्रतले प्रसूताः / एवंविधा यत्र सदानुवृत्ता दिवौकसां भोगविधानवृक्षाः // saund_10.27 //

मनःशिलाभैर्वदनैर्विहंगा यत्राक्षिभिः स्फाटिकसंनिभैश्च / शावैश्च पक्षैरभिलोहितान्तैर्माञ्जिष्ठकैरर्धसितैश्च पादैः // saund_10.28 //

चित्रैः सुवर्णच्छदनैस्तथान्ये वैडुर्यनीलैर्नयनैः प्रसन्नैः / विहंगमाः शिञ्जिरिकाभिधाना रुतैर्मनःश्रोत्रहरैर्भ्रमन्ति // saund_10.29 //

रक्ताभिरग्रेषु च वल्लरीभिर्मध्येषु चामीकरपिञ्जराभिः / वैडूर्यवर्णाभिरुपान्तमध्येष्वलंकृता यत्र खगाश्चरन्ति // saund_10.30 //

रोचिष्णवो नाम पतत्रिणो ऽन्ये दिप्ताग्निवर्णा ज्वलितैरिवास्यैः / भ्रमन्ति दृष्टीर्वपुषाक्षिपन्तः स्वनैः शुभैरप्सरसो हरन्तः // saund_10.31 //

यत्रेष्टचेष्टाः सततप्रहृष्टा निरर्तयो निर्जरसो विशोकाः / स्वैः कर्मभिर्हीनविशिष्टमध्याः स्वयंप्रभाः पुण्यकृतो रमन्ते // saund_10.32 //

पूर्वं तपोमूल्यपरिग्रहेण स्वर्गक्रयार्थं कृतनिश्चयानाम् / मनांसि खिन्नानि तपोधनानां हरन्ति यत्राप्सरसो लडन्त्यः // saund_10.33 //

नित्योत्सवं तं च निशाम्य लोकं निस्तन्द्रिनिद्रारतिशोकरोगम् / नन्दो जरामृत्युवशं सदार्तं मेने श्मशानप्रतिमं नृलोकम् // saund_10.34 //

ऐन्द्रं वनं तच्च ददर्श नन्दः समन्ततो विस्मयफुल्लदृष्टिः / हर्षान्विताश्चाप्सरसः परीयुः सगर्वमन्योन्यमवेक्षमाणाः // saund_10.35 //

सदा युवत्यो मदनैककार्याः साधारणाः पुण्यकृतां विहाराः / दिव्याश्च निर्दोषपरिग्रहाश्च तपःफलस्याश्रयणं सुराणाम् // saund_10.36 //

तासां जगुर्धीरमुदात्तमन्याः पद्मानि काश्चिल्ललितं बभञ्जुः / अन्योन्यहर्षान् ननृतुस्तथान्याश्चित्राङ्गहाराः स्तनभिन्नहाराः // saund_10.37 //

कासांचिदासां वदनानि रेजुर्वनान्तरेभ्यश्चलकुण्डलानि / व्याविद्धपर्णेभ्य इवाकरेभ्यः पद्मानि कारण्डवघट्टितानि // saund_10.38 //

ताः निःसृताः प्रेक्ष्य वनान्तरेभ्यस्तडित्पताका इव तोयदेभ्यः / नन्दस्य रागेण तनुर्विवेपे जले चले चन्द्रमसः प्रभेव // saund_10.39 //

वपुश्च दिव्यं ललिताश्च चेष्टास्ततः स तासां मनसा जहार / कौतूहलावर्जितया च दृष्ट्या संश्लेषतर्षादिव जातरागः // saund_10.40 //

स जाततर्षो ऽप्सरसः पिपासुस्तत्प्राप्तये ऽधिष्ठितविक्लवार्तः / लोलेन्द्रियाश्वेन मनोरथेन जेह्रीयमाणो न धृतिं चकार // saund_10.41 //

यथा मनुष्यो मलिनं हि वासः क्षारेण भूयो मलिनीकरोति / मलक्षयार्थं न मलोद्भवार्थं रजस्तथास्मै मुनिराचकर्ष // saund_10.42 //

दोषांश्च कायाद् भिषगुज्जिहीर्षुर्भूयो यथा क्लेशयितुं यतेत / रागं तथा तस्य मुनिर्जिघांसुर्भूयस्तरं रागमुपानिनाय // saund_10.43 //

दीपप्रभां हन्ति यथान्धकारे सहस्ररश्मेरुदितस्य दीप्तिः / मनुष्यलोके द्युतिमङ्गनानामन्तर्दधात्यप्सरसां तथा श्रीः // saund_10.44 //