सौन्दरानन्द (bản Matsunami)

अश्वघोष: सौन्दरानन्द

चन्तो इ

ओं नमो बुद्धाय //

चन्तो इ

गौतमः कपिलो नाम मुनि धर्मभृतां वरः / बभूव तपसि श्रान्तः काक्षीवान् इव गौतमः // saund_1.1 //

अशिश्रियद् यः सततं दीप्तं काश्यपवत् तपः / आशिश्राय च तद्वृद्धौ सिद्धिम् काश्यपवत् पराम् // saund_1.2 //

हविःषु यश् च स्वात्मार्थं गाम् अधुक्षद् वसिष्ठवत् / तपःशिष्टेषु च शिष्येषु गाम् अधुक्षद् वसिष्ठवत् / माहात्म्याद् दीर्घतपसो यो द्वितीय इवाभवत् // saund_1.3 // तृतीय इव यश् चाभूत् कायाङ्गिरसयोर् धिया // saund_1.4 // तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्वे हिमवतः शुभे / क्षेत्रं चायतनं चैव तपसाम् आश्रमो ऽभवत् // saund_1.5 //

चारुवीरुत्तरुवनः प्रस्निग्धमृदुशाद्वलः / हविर्धूमवितानेन यः सदाभ्र इवाबभौ // saund_1.6 //

मृदुभिः सैकतैः स्निग्धैः केसरातरपाण्डुभिः / भूमिभागैर् असंकीर्णैः साङ्गराग इवाभवत् // saund_1.7 //

शुचिभिस् तीर्थसंख्यातैः पावनैर् भावनैर् अपि / बन्धुमान् इव यस् तस्थौ सरोभिः ससरओरुहैः // saund_1.8 //

पर्याप्तफलपुष्पाभिः सर्वतो वनराजिभिः / शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवान् इव // saund_1.9 //

नीवारफलसंतुष्टैः स्वस्थैः शान्तैर् अनुत्सुकैः / अकीर्णो ऽपि तपोभृधिभिः शून्यशून्य इवाभवत् // saund_1.10 //

अग्नीनां हूयमानानां शिखिना कूजताम् अपि / तीर्थानां चाभिषेकेषु शुश्रुवे यत्र निस्वनः // saund_1.11 //

विरेजुर् हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यासु वेदिषु / सलाजैर् माधवीपुष्पैर् उपहाराः कृता इव // saund_1.12 //

अपि क्षुद्रमृगा यत्र सान्ताश् चेरुः समं मृगैः / शरञ्येभ्यस् तपस्विभ्यो विनयङ् शिक्षिता इव // saund_1.13 //

संदिग्धे ऽप्य् अपुनर्भावे विदुध्हेष्व् आगमेष्व् अपि / प्रत्यक्षिण इवाकुर्वंस् तपो यत्र तपोधनाः // saund_1.14 //

यत्र स्म मीयते ब्रह्म कैश् चित् कैश् चिन् न मीयते / काले निमीयते सोमो न चाकाले प्रमीयते // saund_1.15 //

निरपेक्षाः शरिरेषु धर्मे यत्र स्वभुद्धयः / संहृष्टा इव यत्नेन तापसास् ते पिरे तपः // saund_1.16

श्राम्यन्तो मुनयो यत्र स्वर्गायोद्युक्तचेतसः / तपोरागेण धर्मस्य विलोपम् इव चक्रिरे // saund_1.17 //

अथ तेजविसदनं तपःक्षेत्रं तम् आश्रमम् / केचिद् इक्ष्वाकवो जग्मू राजपुत्रा विवत्सवः // saund_1.18 //

सुवर्णस्तम्भवर्ष्माणः सिंहोरस्का महाभुजाः / पात्रं शब्दस्य महतः श्रियां च विनयस्य च // saund_1.19 //

अर्हरूपा ह्य् अनर्हस्य महात्मानश् चलात्मनः / प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्तस्य भ्रातृयस्य यवीयसः // saund_1.20 //

मातृशुल्काद् उपगतां ते श्रियं न विषेहिरे / ररक्षुश् च पितुः कौत्सास् ते भवन्ति स्म गौतमाः // saund_1.22 //

एकपित्रोर् यथा भ्रात्रोः पृथग्गुरुपरिग्रहात् / राम एवाभवद् गार्ग्यो वासुभद्रो ऽपि गौतमः // saund_1.23 //

शाक्रवृक्षप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच् च चक्रिरे / तस्माद् इक्ष्वाकुवंश्यास् ते भुवि शाक्य इति स्मृताः // saund_1.24 //

स तेषां गौतमश् चक्रे स्ववंशसदृशीः क्रियाः / मुनिर् ऊर्ध्वं कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः // saund_1.25 //

कण्वः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरस्विअः / वाल्मीकिर् इव धीमांश् च धीमतोर् मैथिलेययोः // saund_1.26 //

तद्वनं मुनिना तेन तैश् च क्षत्रियपुङ्गवैः / शान्तां गुप्तां च युगपद् ब्रह्मक्षत्रश्रियं दधे // saund_1.27 //

अथोदकलशं गृह्य तेषा वृद्धिचिकीर्षया / मुनिः स वियद् उत्पत्य तान् उवाच नृपात्मजान् // saund_1.28 //

या पतेत् कलशाद् अस्माद् अक्षय्यसलिलान् महीम् / धारा ताम् अनतिक्रम्य माम् अन्वेत यथाक्रमम् // saund_1.29 //

ततः परमम् इत्य् उक्त्वा शिरोभिः प्रणिपत्य च / रथान् आरुरुहुः सर्वे शीघ्रवाहान् अलङ्क्रृतान् // saund_1.30 //

ततः स तैर् अनुगतः स्यन्दनस्थैर् नभोगतः / तदाश्रममहीप्रान्तं परिचिक्षेप वारिणा // saund_1.31 //

अष्टापदम् इवालिख्य निमित्तैः सुर्भीकृतम् / तान् उवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसुतान् इदम् // saund_1.32 //

अस्मिन् धारापरिक्षिप्ते नेमिचिह्नितलक्षणे / निर्मिमीध्वं पुरं यूयं मयि याते त्रिविष्टपम् // saund_1.33 //

ततः कदाचित् ते वीरास् तस्मिन् प्रतिगते मुनौ / बभ्रमुर् यौवनोद्दामा गजा इव निरङ्कुशाः // saund_1.34 //

बद्धगोधाङ्गुलीत्राणा हस्तविष्ठितकार्मुकाः / शराध्मातमहातूणा व्यायताबद्धवाससः // saund_1.35 //

जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च / अनुचक्रुर् वनस्थस्य दौष्मन्तेर् देवक्रमणः // saund_1.36 //

तान् दृष्ट्वा प्रकृतिं यातान् वृद्धान् व्याघ्रशिशून् इव / तापसास् तद्वनर्ह् हित्वा हिमवन्तर्ह् सिषेविरे // saund_1.37 //

ततस् तदाश्रमस्थानं शून्यर्ह् तैः शून्यचेतसः / पश्यन्तो तदाश्रमस्थानर्ं शून्यं तैः निशश्वसुः // saund_1.38 //

अथ ते पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थिरवृद्धयः / तत्र तज्ज्ञैर् उपाख्यातान् अवापुर् महतो निधीन् // saund_1.39 //

अलं धर्मार्थकामानां निखिलानाम् स्वाप्तये / निधयो नैकविधयो भूरयस् ते गतारयः // saund_1.40 //

ततस् तत्प्रतिलम्भाच् च परिणामाच् च कर्मणः / तस्मिन् वास्तुनि वास्तुज्ञाः पुरं श्रीमन् न्यवेशयन् // saund_1.41 //

सरिद्विस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथम् / शैलकल्पमहावप्रं गिविरजम् इवापरम् // saund_1.42 //

पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणम् / हर्म्यमालापरिक्षिप्तं कुक्षिं हिमगिरेर् इव // saund_1.43 //

वेदवेदाङ्गविदुषस् तस्थुषः षट्सु कर्मसु / शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रान् अजीत्जपन् // saund_1.44 //

तद्भूमेर् अभियोक्तॄणां प्रयुक्तान् विनिवृत्तये / यत्र स्वेन प्रभावेन भृत्यदण्डान् अजीत्जपन् // saund_1.45 //

चारित्रधन्संपन्नान् सलज्जान् दीर्घदर्शिनः / अर्हतो ऽतिष्ठिपन् यत्र शूरान् दक्षान् कुटुम्बिनः // saund_1.46 //

व्यस्तैस् तैस् तैर् गुञैर् युक्तान् मतिवाग्विक्रमादिभिः / कर्मसु पतिरूपेषु सैचांस् तान् न्ययूयुजन् // saund_1.47 //

वसुमद्भिर् अविभ्रान्तैर् अलंविद्यैर् अविस्मितैः / यद् बभासे नरैः कीर्णं मन्दरः किन्नरैर् इव // saund_1.48 //

यत्र ते हृष्टमनसः पौरप्रीतिच्कीर्षया / श्रीमन्त्य् उद्यानसंज्ञानि यशोधामान्य् अचीकरन् // saund_1.49 //

श्वाः पुष्करिणीश् चैव परमाग्र्यगुणाम्भसः / नाज्ञाया चेतनोत्कर्षाद् दिक्षु सर्वास्व् अचीखनन् // saund_1.50 //

मनोज्ञाः श्रीमतिः प्रश्ठीः पथिषूपवनेषु च / सभाः कूपवतीश् चैव समन्तात् प्रत्यतिष्ठिपन् // saund_1.51 //

हस्त्यश्वरथसकीर्णम् असंकीर्णम् अनाकुलम् / अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपौरुषम् // saund_1.52 //

संनिधानम् इवार्थानाम् आधानम् इव तेजसाम् / निकेतम् इव विद्यानां संकेतम् इव संपदाम् // saund_1.53 //

वासवृक्षं गुणवताम् आश्रयं शरणैषिआम् / आनर्तं कृतशास्त्राणाम् आलानं बाभुशालिनाम् // saund_1.54 //

समाजैर् उत्सवैर् दायैः क्रियाविधिभिर् एव च / अलञ्चक्रुर् अलंवीर्यास् ते जगद्धाम तत्पुरम् // saund_1.55 //

यस्माद् अन्यायतस् ते च कं चिन् नाचीकरन् करम् / तस्माद् अल्पेन कालेन तत् तदापूपुरन् पुरम् // saund_1.56 //

कपिलस्य च तस्यर्षेस् तस्मिन्न् आश्रमवास्तुनि / यस्मात् ते तत्पुरं चक्रुस् तस्मात् कपिलवास्तु तत् // saund_1.57 //

ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे / पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् // saund_1.58 //

आपुः पुरं तत्पुरुहूतकल्पास् ते तेजसार्येण न विस्मयेन / आपुर् यशोगन्धम् अतश् च शश्वत् सुता ययातेर् इव कीर्तिमन्तः // saund_1.59 //

तन्नाथवृत्तैर् अपि राजपुत्रैर् अराजकं नैव रराज राष्ट्रम् / तारासहस्रैर् अपि दीप्यमानैर् अनुत्थिते चन्द्र इवान्तरीक्षम् // saund_1.60 //

यो ज्यायान् अथ वयसा गुणैश् च तेषां भ्रातॄणां वृषभ इवौजसा वृषाणाम् / ते तत्र प्रियगुरुवस् तम् अभ्यषिञ्चन्न् आदित्या दशशतलोचनं दिवीव // saund_1.61 //

आचारवान् विनयवान् नयवान् क्रियावान् धर्माय नेन्द्रियदुखाय धृतात्परः / तद्भ्रातृभिः परिवृतः स जुगोप राष्ट्रं संक्रन्दनो दिवम् इवानुष्र्तो मरुद्भिः // saund_1.62 //

सौन्दरनद महाकाव्ये कपिलवास्तुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः /

चन्तो इइ

ततः कदा चित् कालेन तद् अवाप कुलक्रमात् / राज शुद्धोधनो नाम शुद्धकर्मा जितेन्द्रियः // saund_2.1 //

यः ससञ्जे न कामेषु श्रीपाप्तौ न विसिस्मिये / नावमेने परानृद्ध्या परेभ्यो नापि विव्यथे // saund_2.2 //

बलीयान् सत्त्वसंपन्नः श्रुतवान् बुद्धिमान् अपि / विक्रान्तो नय्वांश् चैव धीरः सुमुख एव च // saund_2.3 //

वपुष्मांश् च न च स्तब्धो दक्षिणो न च नारजवः / तेजस्वी न च न क्षान्तः कर्ता च न च विस्मितः // saund_2.4 //

आक्षिप्तः शत्रुभिः संख्ये सुहृद्भिश् च व्यपाश्रितः / अभवद् यो न विमुखस् तेजसा दित्सयैव च // saund_2.5 //

यः पूर्वै राजभिर् यातां यियासुर् धर्मपद्धतिम् / राज्यं दीक्षाम् इव वहन् वृत्तेतान्वगमत् पितॄन् // saund_2.6 //

यस्य सुव्यहाराच् च रक्षनाच् च सुखं प्रजाः / शिश्यिरे विगतोद्वेगाः पितुर् अङ्कगता इव // saund_2.7 //

कृतशास्त्रः कृतास्त्रो वा जातो वा विपुले कुले / अकृतार्थो न ददृशे यस्य दर्शनमेयिवान् // saund_2.8 //

हितं विप्रियम् अप्य् उक्तो यः शुश्राव न चुक्षुभे / दुष्कृतं बह्व् अपि त्यक्त्वा सस्मार कृतम् अण्व् अपि // saund_2.9 //

प्रणतान् अनुजग्राह विजग्राह कुलद्विषः / आपन्नान् परिजग्राह निजग्राहास्थितान् पथि // saund_2.10 //

प्रायेण विषये यस्य तच्छीलम् अनुवर्तिनः / अर्जयन्तो ददृशिरे धनानीव गुणान् अपि // saund_2.11 //

अध्यैष्ट यः परं ब्रह्म न व्यैष्ट सततं धृतेः / दानान् यदित पात्रेभ्यः पापं नाकृत किं चन // saund_2.12 //

धृत्यावाक्षीत् प्रतिज्ञां स सद्वाजिवोद्यतां धुरम् / न ह्य् अवान्छीच् एयुतः सत्यान् मुहूर्तम् अपि जीवितम् // saund_2.13 //

विदुषः पर्युपासिष्ट व्यकाशिष्टात्मवत्तया / व्यरोचिष्त च शिष्टेभ्यो मासीषे चन्द्रमा इव // saund_2.14 //

अवेदीद् बुद्धिशास्त्राभ्याम् इह चामुत्र च क्षमम् / अरक्षीद् धैर्यवीर्याभ्याम् इन्द्रियाण्य् अपि च प्रजाः // saund_2.15 //

अहार्षीद् दुःखम् आर्तानां द्विषतां चोर्जितं यशः / अचैष्ते च नयैर् भूमिं भूयसा यशसैव च // saund_2.16 //

अप्य् आसीद् दुःखितान् पश्यन् प्रकृत्या करुणात्मकः / नाहौष्ते च यशो लोभाद् अन्यायाधिगतैर् धनैः // saund_2.17 //

सौहार्दऋढभक्तित्वान् मैत्रेषु विगुणेष्व् अपि / नादिदासीददित्सीत् तु सौमुख्वात् स्वं स्वम् अर्थवत् // saund_2.18 //

अनिवेद्याग्रम् अर्हद्भ्यो नालिक्षत् हिं चिद् अप्लुतः / गाम् अधर्मेण नाधुक्षत् क्षीरतर्षेण गाम् इव // saund_2.19 //

नासृक्षद् बलिम् अप्राप्तं नारुक्षन् मानम् ऐश्वरम् / आगमैर् बुद्धिम् आहिक्षद् धर्माय न तु कीर्तये // saund_2.20 //

क्लेशार्हान् अपि कांश् चि तु नाक्लिष्ट क्लिष्टकर्मणः / आर्यभावाच् च नाघुक्षद् द्विषतो ऽपि सतो गुणान् // saund_2.21 //

आकृषद् वपुषा दृष्टीः प्रजानां चन्द्रमा इव / परस्वं भुवि नामृक्षन् महाविषम् इवोरगम् // saund_2.22 //

नाक्रुक्षद् विषये तस्य कश् चित् कैश् चित् क्व चित् क्षतः / अदिक्षत् तस्य हस्तस्थम् आर्तेभ्यो ह्य् अभयं धनुः // saund_2.23 //

कृतागसो ऽपि प्रणतान् प्राग् एव प्रियकारिणः / अदर्शत् स्निघया दृष्ट्या श्लक्ष्णेन वचसासिचत् // saund_2.24 //

बह्वीर् अध्यगमद् विद्या विषयेष्व् अकुतूहलः / अदर्शत् कार्तयुगे धर्मे धर्मात् कृच्छ्रे ऽपि नास्रसत् // saund_2.25 //

अवर्धिष्ट गुञैः शश्वद् अवृधन् मित्रसंपदा / अवर्तिष्ट च वृद्धेषु नावृतद् गर्हिते पथि // saund_2.26 //

शरैर् अशीशम् अच्छत्रून् गुणैर् बन्धून् अरीरमत् / रन्ध्रैर् नाचूचुदद् भृत्यान् करैर् नापीपिडत् प्रजाः // saund_2.27 //

रक्षणाच् चैव शौर्याच् च निखिलां गाम् अवीवपत् / स्पष्टया दण्डनीत्या च रात्रिसत्त्रान् अवीवपत् // saund_2.28 //

कुलं राजर्षिवृत्तेन यशोगन्धम् अवीवपत् / दीप्त्या तम इवादित्यस् तेजसारीन् अवीवपत् // saund_2.29 //

अपप्रथत् पितॄंश् चैव सत्पुत्रदऋशैर् गुणैः / सलिलेनेव चाम्भोदो वृत्तेनाजिह्णदत् प्रजाः // saund_2.30 //

दानैर् अजस्रविपुलैः सोमं विप्रान् असूषवत् / राजधर्मस्थिअत्वाच् च काले सस्यम् असूषवत् // saund_2.31 //

अधर्मिष्ठाम् अचकथन् न कथाम् अकथङ्कतः / चक्रवर्तीव च परान् धर्मायाभ्युदसीषहत् // saund_2.32 //

राष्ट्रम् अन्यत्र च बलेर् न स किङ् चिद् ददीदपत् / भृत्यैर् एव च सोद्योगं द्विषद्दर्पम् अदीदपत् // saund_2.33 / स्वैर् एवादीदपच् चापि भूयो भूयो गुणैः कुलम् / प्रजा नादीदपच् चैव सर्वधर्मव्यवस्थया // saund_2.34 //

अश्रान्तः समये यज्वा वज्ञभूमिम् अमीमपत् / पालनाच् च च्विजान् ब्रह्म निर्दुविग्नान् अमीमपत् // saund_2.35 //

गुरुभिर् विधिवत्काले सौम्यः सोमम् अमीमपत् / तपसा तेजसा चैव द्विषत्सैन्यम् अमीमपत् // saund_2.36 //

प्रजाः परमधर्म्ज्ञः सूक्ष्मं धर्मम् अवीवसत् / दर्शनाच् चैव धर्मस्य काले स्वर्गम् अवीवसत् // saund_2.37 //

व्यक्तम् अप्य् अर्थकृच्छ्रेषु नाधर्मिष्ठम् अतिष्ठिपत् / प्रिय इत्य् एव चाशक्तं न संरागाद् अवीवृधत् // saund_2.38 //

तेजसा च त्विषा चैव रिपून् दृप्तान् अभीभसत् / यशोदीपेन दीप्तेन पृथिवीं च व्यभीभसत् // saund_2.39 //

आनृशंस्यान् न यशसे तेनादायि सदार्थिने / द्रव्यं महद् अपि त्यक्त्वा न चैवाकीर्ति किं चन // saund_2.40 //

तेनारिर् आपि दुःखार्तो नात्याजि शरणागतः / जित्वा दृप्तान् अपि रिपून् न तेनाकारि विस्मयः // saund_2.41 //

न तेनाभेदि मार्यादा कामाद् द्वेषाद् भयाद् अपि / तेन सत्स्व् अपि भोगेषु नासेवीन्द्रियवृत्तिता // saund_2.42 //

न तेनार्दर्शि विषमं कार्यङ् क्व चन किं चन / विप्रियप्रिययोः कृत्ये न तेनागामि निक्रियाः // saund_2.43 //

तेनापायि यथाकल्पं सोमश् च यश एव च / वेदश् चाम्नायि सततं वेदोक्तो धर्म एव च // saund_2.44 //

एवमादिभिर् अत्यक्तो बभूवासुलभैर् गुणैः / अशक्यशक्यसामन्तः शाक्यराजः स शक्रवत् // saund_2.45 //

अथ तस्मिन् तथा काले धर्मकामा दिवौकसः / विचेरुर् दिशि लोकस्य धर्मचर्या दिदृक्षवः // saund_2.46 //

धर्मात्मानश् चरन्तस् ते धर्मजिज्ञासया जगत् / ददृशुस् तं विशेषेण धर्मात्मानं नराधिपम् // saund_2.47 //

देवेभ्यस् तुषितेभ्यो ऽथ बोधिसत्त्वः क्षितिं व्रजन् / उपपत्तिं प्रणिदधे कुले तस्य महीपतेः // saund_2.48 //

तस्य देवी नृदेवस्य माया नाम तदाभवत् / वीतक्रोधतमोमाया मायेव दिवि देवता // saund_2.49 //

स्वप्ने ऽथ समये गर्भम् आविशन्तं ददर्श सा / षड्दन्तं वारणं श्वेतम् ऐरावतम् इवौजसा // saund_2.50 //

तं विनिर्दिदिषुः श्रुत्वा स्वप्नं स्वप्नविदो द्विजाः / तस्य जन्म कुमारस्य लक्ष्मीधर्मयशोभृतः // saund_2.51 //

तस्य सत्त्वविशेषस्य जातौ जातिक्षयैषिनः / साचला प्रचचालोर्वी तरङ्गाभिहतेव नौः // saund_2.52 //

सूर्यरश्मिभिर् अक्लिष्टं पुष्पवर्षं पपात खात् / दिग्वारणकराधूताद् वनाच् चैत्ररथाद् इव // saund_2.53 //

दिवि दुन्दुभयो नेदुर् दीव्यतां मरुताम् इव / दिदीपे ऽभ्यधिअं सूर्यः शिवश् च पवनो ववौ // saund_2.54 //

तुतुषुस् तुषिताश् चैव शुद्धावासाश् च देवताः / सद्धर्मबहुमानेन सत्त्वानां चानुकम्पया // saund_2.55 //

समाययौ यशःकेतुं श्रेयःकेतुकरः परः / बभ्राजे शान्तया लक्ष्म्या धर्मो विग्रहवान् इव // saund_2.56 //

देव्याम् अपि यवीयस्याम् अरण्याम् इव पावकः / नन्दो नाम सुतो जज्ञे नित्यानन्दकरः कुले // saund_2.57 //

दीर्घबाहुर् महावक्षाः सिंहांसो वृसभेक्षनः / वपुषाग्र्येण यो नाम सुन्दरोपपदं दधे // saund_2.58 //

मधुमास इव प्राप्तश् चन्द्रो नअ इवोदितः / अङ्गवान् इव चानङ्गः स बभौ कान्तया श्रिया // saund_2.59 //

स तौ संवर्धयामास नरेन्द्रः परया मुदा / अर्थः सज्जनहस्तस्थो धर्मकामौ महान् इव // saund_2.60 //

तस्य कालेन सत्पुत्रौ ववृधाते भवाय तौ / आर्यस्यारम्भमहतो दर्मार्थाव् इव भूतये // saund_2.61 //

तयोः सत्पुत्रयोर् मध्ये शाक्यराजो रराज सः / मध्यदेश इव व्यक्तो हिमवत्पारिपात्रयोः // saund_2.62 //

ततस् तयोः संस्कृतयोः क्रमेण नरेन्द्रसून्वोः कृतविद्ययोश् च / कामेष्व् अजस्रङ् प्रममाद नन्दः सर्वार्थसिद्धस् तु न संररञ्ज // saund_2.63 //

स प्रेक्श्यैव हि जीर्णम् आतुरङ् च मृतङ् च विमृशन् जगदन्भिज्ञम् आर्तचित्तः / हृदयगतपरघृणो न विषयरतिम् अगमज् जननमरणभयम् अभितो विजिघांसुः // saund_2.64 //

उद्वेगाद् अपुनर्भवे मनः प्रणिधाय स ययौ शयितवराङ्गनादनास्थः / निशि नृपतिनिलयनाद् वनगमन्कृत्मनाः सरस इव मथितनलिनात् कलहंसः // saund_2.65 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये राजवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः /

चन्तो इइइ

तपसे ततः कपिलवास्तु हयगरथौघसंकुलम् / श्रीमद् अभयम् अनुरक्तजनं स विहाय विश्चितमना वनं ययौ // saund_3.1 //

विविधाग्मांस् तपसि तांश् च विविधनियमाश्रयान् मुनीन् / प्रेक्ष्य स विषयतृआकृपणान् अनवस्थितं तप इति न्यवर्तत // saund_3.2 //

अथ मोक्षवादिनम् अराडम् उपशममतिं तथोड्रकम् / तत्त्वकृतमतिर् उपास्य जहावयम् अप्य् अमार्ग इति मागकोविदः // saund_3.3 //

स विचारयन् जगति किं नु परमम् इति तं तम् आगमम् / निश्चयम् अनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दुष्करम् // saund_3.4 //

अथ नैष मार्ग इति विक्ष्य तद् अपि विपुलं जहौ तपः / ध्यानविषयम् अवगम्य परं बुभुजे वरान्नम् अमृतत्वबुद्धये // saund_3.5 //

स सुवर्णपीनयुगबाहुर् ऋषभगतिर् आयतेक्षणः / प्लक्षम् अवनिरुहम् अभ्यगमत् परमस्य निश्चयविधेर् बुभुत्सया // saund_3.6 //

उपविश्य तत्र कृतबुद्धिर् अचल्धृतिर् अद्रिराजवत् / मारबलम् अजयद् उग्रम् अथो बुबुधे पदं शिवम् अहार्यम् अव्ययम् // saund_3.7 //

अवगम्य तं च कृतकार्यम् अमृतमनसो दिवौकसः / हर्षम् अतुलम् अगमन् मुदिता विमुखी तु मारपरिषत् प्रचुक्षुभे // saund_3.8 //

सनगा च भूः प्रविचाल हुतवहसकः शिवो ववौ / नेदुर् अपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नभः // saund_3.9 //

अवबुध्य चैव परमार्थम् अजरम् अनुकम्पया विभुः / नित्यम् अमृतम् उपदर्श्यितुं स वराञसीपरिकराम् अयात् पुरीम् // saund_3.10 //

अथ धर्मचक्रम् ऋतनाभि धृतिमतिसमाधिनेमिमत् / तत्र विनयनिमारम् ऋषिर् जगतो हिताय परिषद्य् अवर्तयत् // saund_3.11 //

इति दुःखम् एतद् इयम् अस्य समुदयलता प्रवर्तिका / शान्तिर् इयम् अयम् उपाय इति प्रविभागशः परम् इदं चतुष्टयम् // saund_3.12 //

अभिधाय च त्रिपरिवर्तम् अतुलम् अनिवर्त्यम् उत्तमम् / द्वादशनियतविकल्पम् ऋषिर् विनिनाय कौण्डिनसगोत्रम् आदितः // saund_3.13 //

स हि दोषसागरम् अगाधम् उपधिजलम् आधिजनुत्कम् / क्रोधमदभयतर्ङ्गचलं प्रततार लोकम् अपि व्यतारयत् // saund_3.14 //

स विनीय काशिषु गयेषु बहुजनम् अथो गिरिव्रजे / पित्र्यम् अपि परमकारुणिको नगरं ययाव् अनुजिघृक्षया तदा // saund_3.15 //

विषयात्मकस्य हि इअनस्य बहुविविधमार्गसेविनः / सूर्यसदृशवपुर् अभ्युदितो विजहार सूर्य इव गौतमस् तमः // saund_3.16 //

अभितस् ततः कपिलवास्तु परमशुभवास्तुसंस्तुतम् / वस्तुमतिशुचि शिवोपवनं स ददर्श निःस्पृहतया यथा वनम् // saund_3.17 //

अपरिग्रहः स हि बभूव नियतमतिर् आत्मनीश्वरः / नैकविधभयकरेषु किम्-उ स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु // saund_3.18 //

प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचम् अवज्ञयागमत् / निश्चितमतिर् असिचन्दनयोर् न जगाम दुःखसुखयोश् च विक्रियाम् // saund_3.19 //

अथ पार्थिवः समुपलभ्य सुतम् उपगतं तथागतम् / तूर्णम् अबभुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ // saund_3.20 //

सुगतस् तथागतम् अवेक्ष्य नरपतिम् अधीरम् आशया / शेषम् अपि च जनम् अश्रुमुखं विनीषय गगनम् उत्पपात ह // saund_3.21 //

स विचक्रमे दिवि भुवीव पुनर् उपविवेश तस्थिवान् / निश्चलमतिर् अशयिष्ट पुनर् बहुधाभवत् पुनर् अभूत् तथैकधा // saund_3.22 //

सलिले क्षिताव् इव चचार जलम् इव विवेष मेदिनीम् / मेघ इव दिवि ववर्ष पुनः पुनर् अज्वलन् नव इवोदितो रविः // saund_3.23 //

युगपज् ज्वलन् ज्वलनवच् च जलम् अवसृहंश् च मेघवत् / तप्तकनकसदृशप्रभया स बभौ प्रदीप्त इव सन्ध्यया घनः // saund_3.24 //

तम् उदीक्ष्य हेममणिजालवलयिनम् इवोत्थितं ध्वजम् / प्रीतिम् अगमद् अतुलां नृपतिर् जनता नताश् च बहुमानम् अभ्ययुः // saund_3.25 //

अथ भाजनीकृतम् अवेक्ष्य मनुजपतिम् ऋद्धिसंपदा / पौरजनम् अपि च तत्प्रवणं निजगाद धर्मविनयं विनायकः // saund_3.26 //

नृपतिस् ततः प्रथमम् आप फलम् अमृतधर्मसिद्धयोः / धर्मम् अतुलम् अधिगम्य मुनेर् मुनये ननाम स यतो गुराव् इव // saund_3.27 //

बहवः प्रसन्नमनसो ऽथ जननमरणार्तिभीरवः / शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृषभा इन्वानलभयात् प्रवव्रजुः // saund_3.28 //

विजहुस् तु ये ऽपि न गृहाणि तनयपितृमात्रपेक्षया / ते ऽपि नियमविधिमामरणाज् जगृहुश् च युक्तमनसश् च दघ्रिरे // saund_3.29 //

न जिहिंस सूक्ष्मम् अपि जन्तुम् अपि परवधोपजीवनः / किं बत विपुलगुञः कुलजः सदयः सदा किमु मुनेर् उपासया // saund_3.30 //

अकृशोध्यमः कृशधनो ऽपि परपरिभवासहो ऽपि सन् / नान्यधनम् अपजहार तथा भुजगाद् इवान्यविभवाद् धि विव्यथे // saund_3.31 //

विभवान्वितो ऽपि तरुणो ऽपि विषयचपलेन्द्रियो ऽपि सन् / नैव च परयुवतीर् अगमत् परमं हि ता धनतो ऽप्य् अमन्यत // saund_3.32 //

अनृतं जगाद न च कश् चिद् ऋतम् अपि जजल्प नाप्रियम् / श्लक्ष्णम् अपि च न जगाव् अहितं हितम् अप्य् उवाच न च पैशुनाय यत् // saund_3.33 //

मनसा लुलोभ न च जातु परवसुषु गृद्धमानसः / कामसुखम् असुखतो विमृशन् विजहार तृप्त इव तत्र सज्जनः // saund_3.34 //

न परस्य कश् चिद् अपघातम् अपि च स्गृणो व्यचिन्तयत् / मातृपिऋसुतसुहृसदृशं स ददर्श तत्र हि परस् परं जनः // saund_3.35 //

नियतं भविष्यति परत्र भवद् अपि च भूतम् अप्य् अथो / कर्मफलम् अपि च लोकगतिर् नियतेति दर्शनम् अवाप साधु च // saund_3.36 //

इति कर्मञा दशविधेन परमकुशलेन भूरिणा / भ्रंशिनि शितहिलगुणो ऽपि युगे विजहार तत्र मुन्संश्रयज् जनः // saund_3.37 //

न च तत्र कश् चिद् उपपत्तिसुखम् अभिललाष तैर् गुणैः / सर्वम् अशिवम् अवगम्य भवं भवसंक्षयाय ववृते न जन्मने // saund_3.38 //

अकथङ्कथा गृहिण एव परमपरिशुद्धदृष्तयः / स्रोतसि हि ववृतिरे बहवो रजसस् तनुत्वम् अपि चक्रिरे परे // saund_3.39 //

ववृते ऽत्र यो ऽपि विषमेषु विभवदृशेषु कश् चन / त्यागविनयनियमाभिरतो विजहार सो ऽपि न चचाल सत्पथात् // saund_3.40 //

अपि च स्वतो ऽपि परतो ऽपि न भयम् अभवन् न दैवतः / तत्र च सुसुखसुभिक्षगुणैर् जहृषुः प्रजाः कृतयुगे मनोर् इव // saund_3.41 //

इति मुदितम् अनामयं निरापत् कुरुरघुपुरुपुरोपमं पुरं तत् / अभवद् अभयदैशिके महर्षौ विहरति तत्र शिवाय वीतरागे // saund_3.42 //

चन्तो इव्

मुनौ ब्रुवाञे ऽपि तु तत्र धर्मं धर्मं प्रति ज्ञातिषु चादृतेषु / प्रासादसंस्थो मदनैककार्यः प्रियासहायो विजहार नन्दः // saund_4.1 //

स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकस् तया समेतः प्रियया प्रियार्हः / नाचिन्तयद् वैश्र्मणं न शक्रं तस्थानहेतोः कुत एव धर्मम् // saund_4.2 //

लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्भेन गर्वेण च मानिनीति / दीप्त्या च मानेन च भामिनीति यतो बभाषे त्रिविधेन नाम्ना // saund_4.3 //

सा हासहंसा नयन्द्विरेफा पीनस्तनात्युन्नतपद्मकोशा / भूयो बभासे स्वकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण // saund_4.4 //

रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन / मनुष्यलोके हि तदा बभूव सा सुन्दरी स्त्रीषु नरेषु नन्दः // saund_4.5 //

सा देवता नन्दनचारिणीव कुलस्य नन्दीजननश् च नन्दः / अतीत्य मर्त्यान् अनुपेत्य देवान् सृष्टाव् अभूताम् इव भूतधात्रा // saund_4.6 //

तां सुन्दरीं चेन् न लभेत नन्दः सा वा निषेवेत न तं नतभ्रूः / द्वन्दं ध्रुवं तद् विकलं न शोभेतान्योन्यहीनाव् इव रात्रिचन्द्रौ // saund_4.7 //

कन्दर्परत्योर् इव लक्ष्यभूतं प्रमोदनान्द्योर् इव नीडभूतम् / प्रहर्षतुष्ट्योर् इव पात्रभूतं द्वन्दं सहारंस्त मदान्धभूतम् // saund_4.8 //

परस्परोद्वीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचित्तम् / परस्पराश्लेषहृताण्गरागं परस्परं तन् मिथुनं जहार // saund_4.9 //

भावानुरक्तौ गिरिनिर्झरस्थौ तौ किंनरीकिंपुरुषाव् इवोभौ / चिक्रीडतुश् चाभिविरेजतुश् च रूपश्रियान्योन्यम् इवाक्षिपन्तौ // saund_4.10 //

अन्योन्यसंरागविवर्धनेन तद् द्वन्द्वम् अन्योन्यम् अरीरमच् च / क्लमान्तरे ऽन्योन्यविनोदनेन सलीलम् अन्योन्यम् अमीमदच् च // saund_4.11 //

विभूषयाम् आस ततः प्रियां स सिषेविषुस् तां न मृजावहार्थम् / स्वेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानाम् अपि भुषणं सा // saund_4.12 //

दत्त्वाथ सा दर्पणम् अस्य हस्ते ममाग्रतो धारय तावद् एनम् / विशेषकं यावद् अहं करोमीत्य् उवाच कान्तं स च तं बभार // saund_4.13 //

भर्तुस् ततः श्मश्रु निरीक्षमाणा विशेषकङ् सापि चकार तादृक् / निश्वासवातेन च दर्पञस्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः // saund_4.14 //

सा तेन चेष्टाललितेन भर्तुः शाठ्येन चान्तर्मनसा जहास / भवेच् च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजिह्मां भृकुटिं चकार // saund_4.15 //

चिक्षेप कर्णोत्पलम् अस्य चांसे करेञ सव्येन मदालसेन / पत्त्राङ्गुलिं चार्धनिमीलिताक्षे वक्त्रे ऽस्य ताम् एव विनिर्दुधाव // saund_4.16 //

ततश् चलन्नूपुरयोक्त्रिताभ्यां नखप्रभोधासितराङ्गुलिभ्याम् / पध्यां प्रियाया नलिनोपमाभ्यां मूर्ध्ना भयान् नाम ननाम नदः // saund_4.17 //

स मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूर्ध्ना ततः प्रियायाः प्रियकृद् बभासे / सुवर्णवेद्याम् अनिलावभग्नः पुष्पातिभाराद् इव नागवृक्षः // saund_4.18 //

सा तं स्तनोद्वर्तितहारष्टिर् उत्थापयाम् आस निपीड्य दोर्भ्याम् / कथं कृतो ऽसीति जहास चोच्चैर् मुखेन साचीकृतकुण्डलेन // saund_4.19 //

पत्युस् ततो दर्पणसक्तपाणेर् मुहुर्मुहुर् वक्त्रम् अवेक्षमाणा / तमालपत्त्रार्द्रतले कपोले समापयामास विशेषकं तत् // saund_4.20 //

तस्या मुखङ् तत् सतमालपत्त्रङ् ताम्राधरौष्ठं चिकुरायताक्षम् / रक्ताधिकाग्रं पतितद्विरेफङ् सशैवलङ् पद्मम् इवाबभासे // saund_4.21 //

नन्दस् ततो दर्पणम् आदरेण बिभ्रत् तदामण्डनसाक्षिभूतम् / विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत् प्रियाया वदनं ददर्श // saund_4.22 //

तत् कुण्डलादष्टविशेषकान्तं कारण्डवक्लिष्टम् इवारविन्दम् / नन्दः प्रियाया मुखम् ईक्षमाणो भूयः प्रियानन्दकरो बभूव // saund_4.23 //

विमानकल्पे स विमानगर्भे ततस् तथा चैव नन्दन नन्दः / तथागतश् चागतभैक्षकालो भैक्षाय तस्य प्रविवेष वेश्म // saund_4.24 //

अवाङ्मुखो निष्प्रणयश् च तस्थौ भ्रातु गृहे ऽन्यस्य गृहे यथैव / तस्माद् अथो प्रेष्यजनप्रमादाद् भिक्षाम् अलब्धैव पुनर् जगाम // saund_4.25 //

का चित् पिपेषाङ्गविलेपनं हि वासो ऽङ्गना का चिद् अवासयच् च / अयोजयत् स्नानविधिं तथान्या जग्रन्थुर् अन्याः सुरभीः स्रजश् च // saund_4.26 //

तस्मिन् गृहे भर्तुर् अतश् चरन्त्यः क्रीडानुरूपं ललितं नियोगम् / काश् चिन् न बुद्धं ददृशुर् युवत्यो बुद्धस्य वैषा नियतङ् मनीषा // saund_4.27 //

का चित् स्थिता तत्र तु हर्म्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः / विनिष्पतन्तं सुगतं ददर्श पयोदगर्भाद् इव दीप्तम् अर्कम् // saund_4.28 //

सा गौरवं तत्र विचार्य भर्तुः स्वया च भक्त्यार्हतयार्हतश् च / नन्दस्य तस्थौ पुरतो विवक्षुस् तदाज्ञया चेति तदाचचक्षे // saund_4.29 //

अनुग्रहायास्य जनस्य शङ्के गुरुर् गृहं नो भगवान् प्रविष्टः / भिक्षाम् अलब्ध्वा गिरम् आसनं वा सून्याद् अरण्याद् इव याति भूयः // saund_4.30 //

श्रुत्वा महर्षेः स गृहप्रवेशं सत्कारहीनं च पुनःप्रयाणम् / चचाल चित्राभरणाम्बरस्रक् कल्पद्रुमो धूत इवानिलेन // saund_4.31 //

कृत्वाञ्जलिं मूर्धनि पद्मकल्पं ततः स कान्तां गमनं ययाचे / कर्तुं गमिष्यामि गुरौ प्रणामं माम् अभ्यनुज्ञातुम् इहार्हसीति // saund_4.32 //

सा वेपमाना परिसस्वजे तं शालं लता वातसमीरितेव / ददर्श चाशुप्लुतलोलनेत्रा दीर्घं च निश्वस्य वचो ऽभ्युवाच // saund_4.33 //

नाहं यियासोर् गुरुदर्शनार्थम् अर्हामि कर्तुं तव धर्मपीडाम् / गच्छार्यपुत्रैहि च शीघ्रम् एव विशेषको यावद् अयङ् न शुष्कः // saund_4.34 //

सचेद् भवेस् त्वं खलु दीर्घसूत्रो दण्दं महान्तं त्वयि पातयेयम् / मुहुर्मुहुस् त्वां शयितं कुचाभ्यां विबोधयेयं च न चालपेयम् // saund_4.35 //

अथाप्य् अनाश्यानविशेषकायां मय्य् एष्यसि त्वं त्वरितं ततस् त्वाम् / निपीडयिष्यामि भुजद्वयेन निर्भूषञेनार्द्रविलेपनेन // saund_4.36 //

इत्य् एवम् उक्तश् च निपीडितश् च तयासवर्णस्वनया जगाद / एवं करिष्यामि विमुञ्च चण्डि यावद् गुरुर् दूरगतो न मे सः // saund_4.37 //

ततः स्तनोद्वर्तितचन्दनाभ्यां मुक्तो भुजाभ्यां न तु मानसेन / विहाय वेषं मदनानुरूपं सत्कारयोग्यं स वपुर् बभार // saund_4.38 //

सा तं प्रयान्तं रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी / स्थितोच्चकर्णा व्यपविद्धशष्पा भ्रान्तस्ं मृगं भ्रान्तं मृगङ् भ्रान्तं मुखी मृगीव // saund_4.39 //

दिदृक्षयाक्षिप्तमना मुनेस् तु नन्दः प्रयाणं प्रति तत्वरे च / विवृत्तदृष्टिश् च शनैर् ययौ तां करीव पश्यन् स लडत्करेञुम् // saund_4.40 //

छातोदरिं पीनपयोधरोरुं स सुन्दरीं रुक्मदरीम् इवाद्रेः / काक्षेण पश्यन् न ततर्प नन्दः पिबन्न् इवैकेन जलं करेण // saund_4.41//

तङ् गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भार्यानुरागः पुनर् आचकर्ष / स ऽनिश्चयान् नापि ययौ न तस्थौ तुरंस् तरङ्गेष्व् इव राजहंसः // saund_4.42 //

अदर्शनं तूपगतश् च तस्या हर्म्यात् ततश् चावततार तूर्णम् / श्रुत्वा ततो नूपुरनिस्वनं स पुनर् ललम्बे हृदये गृहीतः // saund_4.43 //

स कामरागेञ निगृह्यमाणो धर्मानुरागेञ च कृष्यमाणः / जगाम दुःखेन विवर्त्यमानः प्लवः प्रतिस्रोत इवापगायाः // saund_4.44 //

ततः क्रमैर् दीर्घतमैः प्रचक्रमे कतं नु यातो न गुरुर् भवेद् इति / स्वजेय तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियाम् आर्द्रविशेषकाम् इति // saund_4.45 //

अथ स पथि ददर्श मुक्तमानं पितृनगरे ऽपि तथागताभिमानम् / दशबलम् अभितो विलम्बमानं ध्वजम् अनुयान इवैन्द्रम् अर्च्यमानम् // saund_4.46 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये भार्यायाचितको नाम चतुर्थः सर्गः /

चन्तो व्

अथावतीर्याश्वरथद्विपेभ्यः शाक्या यथास्वर्द्धि गृहीतवेषाः / महापणेभ्यो व्यवहारिणश् च महामुनौ भक्तिवशात् प्रणेमुः // saund_5.1 //

के चित् प्रणम्यानुययुर् म्हूर्तङ् के चित् प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः / के चित् स्वकेष्व् आवस्थेषु तस्तुः कृत्वाञ्जलीन् विक्षणतत्पराक्षाः // saund_5.2 //

बुद्धस् ततस् तत्र नरेन्द्रमार्ग स्रोतो महद्भक्तिमतो जनस्य / जगाम दुऊखेन विगाहमानो जलागमे स्रोत इवापगायाः // saund_5.3 //

अथो महद्भिः पथि संपतद्भिः संपूज्यमानाय तथागताय / कर्तुं प्रञामं न शशाक नन्दस् तेनाभिरेमे तु गुरोर् महिम्ना // saund_5.4 //

स्वं चावसङ्गं पथि निर्मुमुक्षुर् भक्तिं जनस्यान्यमतेश् च रक्षन् / नन्दं च गेहाभिमुखं जिघृक्षन् मार्गं ततो ऽन्यं सुगतः प्रपेदे // saund_5.5 //

ततो विविक्तं च विविक्तचेताः सन्मार्गविन् मार्गम् अभिप्रतस्थे / गत्वाग्रतश् चाग्र्यतमाय तस्मै नान्दीविमुक्ताय ननाम नद्नः // saund_5.6 //

शनैर् व्र्जन्न् एव स गौरवेण पटावृतांसो विनतार्धकायः / अधोनिबद्धाञ्जलिर् ऊर्ध्वनेत्रः सगद्गदं वाक्यम् इदं बभाषे // saund_5.7 //

प्रासादसंस्थो भवन्तम् अन्तःप्रविष्टम् अश्रौषम् अनुग्रहाय / अतस् त्वरावान् अहम् अभ्युपेतो गृहस्य कक्ष्यामहतो ऽभसूयन् // saund_5.8 //

तत् साधु साधुप्रिय मत्प्रियार्थं तत्रास्तु बिक्षूत्तम भैक्षकाल्सः / असौ हि मध्यं नभसो यियासुः कालं प्रतिस्मारयतीव सूर्यः // saund_5.9 //

इत्य् एवम् उक्तः प्रणतेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन / तादृङ्निमित्तं सुगतश् चकार नाहारकृत्यं स यथा विवेद // saund_5.10 //

ततः स कृत्वा मुनये प्रणामं गृहप्रयाणाय मतिं चकार / अनुग्रहार्थं सुगतस् तु तस्मै पात्रं ददौ पुष्करपत्त्रनेत्रः // saund_5.11 //

ततः स लोके ददतः फलार्थं पात्रस्य तस्याप्रतिमस्य पात्रम् / जग्राह चापग्रहणक्षंआभ्यां पद्मोपमाभ्यां प्रयतः कराभ्याम् // saund_5.12 //

पराङ्मुखस् त्व् अन्यमनस्कम् आराद् विज्ञाय नन्दः सुगतं गतास्थम् / हस्तस्थपात्रो ऽपि गृह यियासुः ससार मार्गान् मुनिम् ईक्षमाणः // saund_5.13 //

भार्यानुरागेण यदा गृहं स पात्रं गृहीत्वापि यियासुर् एव / विमोहयाम् आस मुनिस् ततस् तं रथ्यामुखस्यावरणेन तस्य // saund_5.14 //

निर्मोक्षबीजं हि ददर्श तस्य ज्ञनं मृदु क्लेशरजश् च तीव्रम् / क्लेशानुकूलं विषयात्मकङ् च नन्दं यतस् तं मुनिर् आचकर्ष // saund_5.15 //

संक्लेशपक्षो द्विविधश् च दृष्टस् तथा द्विकल्पो व्यवदानपक्षः / आत्माश्रयो हेतुबलाधिकस्य बाह्याश्रयः प्रत्ययगौरवस्य // saund_5.16 //

अयत्नतो हेतुबलाधिकस् तु निर्मुच्यते घट्टितमात्र एव / यत्नेन तु प्रत्ययनेयबुद्धिर् विमोक्षम् आप्नोति पराश्रयेण // saund_5.17 //

नन्दः स च प्रत्ययनेयचेता यं शिश्रिये तन्मयताम् अवाप / यस्माद् इमं तत्र चकार यत्नं तं स्नेहपङ्कान् मुनिर् उज्जिहीर्षम् // saund_5.18 //

नन्दस् तु दुःखेन विचेष्टमानः शनैर् अगत्या गुरुम् अन्वगच्छत् / भार्यामुखं वीक्षणलोलनेत्रं विचिन्तयन्न् आद्रविशेषकं तत् // saund_5.19 //

ततो मुनिस् तं प्रियमाल्यहारं वसन्तमासेन कृताभिहारम् / निनाय भग्नप्रमदाविहारं विद्याविहाराभिमतं विहारम् // saund_5.20 //

दीनं महाकारुणिकस् ततस् तं दृष्ट्वा मुहूर्तं करुणायमानः / करेण चक्द्राङ्कतलेन मूर्ध्नि पस्पर्श चैवेदम् उवाच चैनम् // saund_5.21 //

यावन् न हिंस्रः समुपैति कालः शमाय तावत् कुरु सौम्य बुद्धिम् / सर्वास्व् अवस्थास्व् इह वर्तमानः सर्वाभिसारेण निहन्ति मृत्युः // saund_5.22 //

साधारणात् स्वप्ननिभादसाराल् लोलं मनः कामसुखान् नियच्छ / हव्यैर् इवाग्नेः पवनेरितस्य लोकस्य कामैर् न हि तृप्तिर् अस्ति // saund_5.23 //

श्रद्धाधनं श्रेष्ठतमं धनेभ्यः प्रज्ञारसस् तृप्तिर् रसेभ्यः / प्रधानमध्यात्मसुखं सुखेभ्यो विद्यारतिर् दुःखतत्मा रतिभ्यः // saund_5.24 //

हितस्य वक्ता प्रवरः सुऋद्भ्यो धर्माय खेदो गुणवान् श्रमेभ्यः / ज्ञानाय कृत्यं परमं क्रियाभ्यः किम् इन्द्रियाणाम् उपगम्य दास्यम् // saund_5.25 //

तन् निश्चितं भीक्लमशुग्वियुक्तं परेष्व् अनायत्तम् अहार्यम् अन्यैः / नित्यं शिवं शान्तिसुखं वृणीष्व किम् इन्द्रियार्थार्थम् अनर्थम् ऊढ्वा // saund_5.26 //

जरासमा नास्त्य् अमृजा प्रजानां व्याधेः समो नास्ति जगत्य् अनर्थः / मृत्योः समं नास्ति भयं पृथिव्याम् एतत् त्रयं खल्व् अवशेन सेव्यम् // saund_5.27 //

स्नेहेन कश् चिन् न समो ऽस्ति पाशः स्रोतो न तृणासमम् अस्ति हारि / रागाग्निना नास्ति समस् तथाग्निस् तच् चेत् त्रयं नास्ति सुखं च ते ऽस्ति // saund_5.28 //

अवश्यभावि प्रियविप्रयोगस् तस्माच् च शोको नियतं विषेव्यः / शोकेन चोन्मादम् उपेयिवांसो राजर्षयो ऽन्ये ऽप्य् अवशा विचेलुः // saund_5.29 //

प्रज्ञामयं वर्म बधान तस्मान् नो क्षान्तिनिघ्नस्य हि शोकबाणाः / महच् च दग्धुं भवकक्षजालं संधुक्षयाल्पाग्निम् इवात्मतेजः // saund_5.30 //

यथौषधैर् हस्तगतैः सविद्यो न दश्यते कश् चन पन्नगेन / तथानपेक्षो जितलोकमोहो न दश्यते शोकभुजङ्गमेन // saund_5.31 //

आस्थाय योगं परिगम्य तत्त्वं न त्रासम् आगच्छति मृत्युकाले / आबद्धवर्मा सुधनुः कृतास्त्रो जिगीषया शूर इवाहवस्थः // saund_5.32 //

इत्य् एवम् उक्तः स तथागतेन सर्वेषु भूतेष्व् अनुकम्पकेन / धृष्टं गिरान्तर्हृदयेन सीदंस् तथेति नन्दः सुगतं बभाषे // saund_5.33 //

अथ प्रमादाच् च तम् उज्जिहीर्षन् मत्वागमस्यैव च पात्रभूतम् / प्रव्राजयानन्द शमाय नन्दम् इत्य् अब्रवीन् मैत्रमना महर्षिः // saund_5.34 //

नन्दं ततो ऽन्तर्मनसा रुदन्तम् एहीति वैदेहमुनिर् जगाद / शनैस् ततस् तं समुपेत्य नन्दो न प्रव्रजिष्याम्य् अहम् इत्य् उवाच // saund_5.35 //

श्रुत्वाथ नन्दस्य मनीषितं तद् बुद्धाय वैदेहमुनिः शशंस / संश्रुत्य तस्माद् अपि तस्य भावं महामुनिर् नन्दम् उवाच भूयः // saund_5.36 //

मय्य् अग्रजे प्रव्रजिते ऽजितात्मन् भ्रात्षृव् अनुप्रव्रजितेषु चास्मान् / ज्ञातींश् तस्माद् अपि तस्य भावं महामुनिर् नन्दम् उवाच भूयः // saund_5.37 //

राजर्षयस् ते विदिता न नूनं वनानि ये शिश्रियिरे हसन्तः / निष्ठीव्य कामान् उपशान्तिकामाः कामेषु नैवं कृपणेषु सक्ताः // saund_5.38 //

भूयः समालोक्य गृहेषु दोषान् निशाम्य तत्त्यागकृतं च शर्म / नैवास्ति मोक्तुं मैत्रालयं ते देशं मुमूर्षोर् इव सोपसर्गम् // saund_5.39 //

संसारकान्तारपरायणस्य शिवे कथं ते पथि नारुरुक्षा / आरोप्यमाणस्य तम् एव मार्गं भ्रष्टस्य सार्थाद् इव सार्थिकस्य // saund_5.40 //

यः सर्वतो वेश्मनि दह्यमाने शयित मोहान् न ततो व्यपेयात् / कालाग्निना व्याधिजराशिखेन लोके प्रदीप्ते स भवेत् प्रमत्तः // saund_5.41 //

प्रञीयमानश् च यथा वधाय मत्तो हसेच् च प्रलपेच् च वध्यः / मृत्यौ तथा तिष्ठति पाशहस्ते शोच्यः प्रमाद्यन् विपरीतचेताः // saund_5.42 //

यदा नरेन्द्राश् च कुटुम्बिनश् च विहाय बधूंश् च परिग्रहांश् च / ययुश् च यास्यन्ति च यान्ति चैव प्रियेष्व् अनित्येष्व् कुतो ऽनुरोधः // saund_5.43 //

किं चिन् न पश्यामि रतस्य यत्र तद् अन्यभावेन भवेन् न दुःखम् / तस्मात् क्व चिन् न क्षमते प्रस्क्तिर् यदि क्षमस् तद्विगमान् न शोकः // saund_5.44 //

तत् सौम्य लोलं परिगम्य लोकं मायोपमं चित्रम् इवेन्द्रजालम् / प्रियाभिधान्तं तय्ज मोहजालं छेत्तुं मतिस् ते यदि दुःखजालम् // saund_5.45 //

वरं हितोदर्कम् अनिष्टम् अन्नं न स्वादु यत् स्याद् अहितानुबद्धम् / यस्माद् अहं त्वा विनियोजयामि शिवे शुचौ वर्त्मनि विप्रिये ऽपि // saund_5.46 //

बालस्य धार्त्री विनिगृह्य लोष्टं यथोद्धरत्य् आस्यपुटप्रविष्टम् / तथोज्जिहीर्षुः खलु रागशल्यं तत् त्वाम् अवोचं परुषं हिताय // saund_5.47 //

अनिष्टम् अप्य् औषधम् आतुराय ददाति वैद्यश् च यथा निगृह्य / तद्वन् मयोक्तं प्रतिकूलम् एतत् तुभ्यं हितोदर्कम् अनुग्रहाय // saund_5.48 //

तद् यावद् एव क्षञसंनिपातो न मृत्युर् आगच्छति यावद् एव / यावद् वयो योगविधौ समर्थं बुद्धिं कुरु श्रेयसि तावद् एव // saund_5.49 //

इत्य् एवम् उक्तः स विनायकेन हितैषिना कारुणिकेन नन्दः / कर्तास्मि सर्वं भगवन् वचस् ते तथा यथाज्ञापय्सीत्य् उवाच // saund_5.50 //

आदाय वैदेहमुनिस् ततस् तं निनाय संश्लिष्य विचेष्टमानम् / व्ययोजयच् चास्रुपरिप्लुताक्षं केशश्रियं छत्त्रनिभस्य मूर्ध्नः // saund_5.51 //

अथो नतं तस्य मुखं सबाष्पं प्रवास्यमानेषु शिरोरुहेषु / वक्राग्रनालं नलिनं तडागे वर्षोदकलिन्नम् इवाबभासे // saund_5.52 //

नन्दस् ततस् तरुकषायविरक्तवासाश् चिन्तावशो नवगृहित इव द्विपेन्द्रः / पूर्णः शशी बहुलपक्षगतः क्षपान्ते बालात्पेन परिषिक्त इवाबभासे // saund_5.53 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये नन्दप्रव्राजनो नाम पञ्चमः सर्गः /

चन्तो वि

ततो हृते भर्तरि गौरवेण प्रीतौ हृतायाम् अरतौ कृतायाम् / तत्रैव हर्म्योपरि वर्तमाना न सुन्दरी सैव तदा बभासे // saund_6.1 //

सा भर्तुर् अभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षम् आक्रम्य पयोधराभ्याम् / द्वारोन्मुखी चलयोक्त्रका ललम्बे मुखेन तिर्यङ्नतकुण्डलेन // saund_6.2 //

विलम्भआरा चलयोक्त्रका सा तस्माद् विमानाद् विनता चकाशे / तपःक्सयाद् अप्सरसां वरेव च्युतं विमानात् प्रियम् ईक्षमाणा // saund_6.3 //

सा खेदसंस्विन्नललाटकेन निश्वासनीष्पीतविशेषकेण / चिन्ताचलाक्षेण मुखेन तस्थौ बर्तारम् अन्यत्र विशङ्कमाना // saund_6.4 //

ततश् चिरस्थानपर्श्रमेञ स्थितैव पर्यङ्कतले पपात / तिर्यक् च शिश्ये प्रविकीर्णहारा सपादुकैकार्थविलम्बपादा // saund_6.5 //

अथात्र का चित् प्रमदा सबाष्पां तां दुःखितां द्रष्टुम् अनीप्समाना / प्रासादसोपानतलप्रणादं चकार पद्भ्यां सहसा रुदन्ती // saund_6.6 //

तस्याश् च सोपानतलप्रणादं श्रुतैव तूर्णं पुनर् उत्पपात / प्रीत्या प्रसक्तैव च संजहर्ष प्रियोपयानं परिशङ्कमाना // saund_6.7 //

सा त्रासयन्ती वलभीपुटस्थान् पारावतान् नूपुरनिस्वनेन / सोपानकुक्षिङ् प्रससार हर्षाद् भ्रष्टं दुकूलान्तम् अचिन्तयन्ती // saund_6.8 //

ताम् अङ्गनां प्रेक्ष्य च विप्रलब्धा निश्वस्य भूयः शयनं प्रपेदे / विवर्णवक्त्रा न रराज चाशु विवर्णचन्द्रेव हिमागमे द्यौः // saund_6.9 //

सा दुःखिता भर्तुर् अदर्शनेन कामेन कोपेन च दह्यमाना / कृत्वा करे वक्त्रम् उपोपविष्टा चिन्तानदीं शोकजलां ततार // saund_6.10 //

तस्या मुखं पद्मसपत्नभूतं पाणौ स्थितङ् पल्लवरागताम्रे / छायामयस्याम्भसि पङ्कजस्य बभौ नतं पद्मम् इवोपरिष्टात् // saund_6.11 //

सा स्त्रीस्वभावेन विचिन्त्य तत् तद् दृष्टानुरागे ऽभिमुखे ऽपि पत्यौ / धर्माश्रिते तत्त्वम् अविन्दमाना संकल्प्य तत् तद् विललाप तत् तत् // saund_6.12 //

एष्याम्य् अनाश्यानविशेषकायां त्वयीति कृत्वा मयि तां प्रतिज्ञाम् / कस्मान् नु हेतोर् दयितप्रतिज्ञः सो ऽद्य प्रिय मे वितथप्रतिज्ञः // saund_6.13 //

आर्यस्य साधोः करुणात्मकस्य मन्नित्यभीरोर् अतिदक्षिणस्य / कुतो विकारो ऽयम् अभूतपूर्वः स्वेनापरागेण ममापचारात् // saund_6.14 //

रतिप्रियस्य प्रियवर्तिनो मे प्रियस्य नूनं हृदयं विरक्तम् / तथापि रागो यदि तस्य हि स्यान् मच्चित्तरक्षी न स नागतः स्यात् // saund_6.15 //

रूपेण भावेन च मद्विशिष्ता प्रियेण दृष्टा नियतं ततो ऽन्या / तथा हि कृत्वा मयि मोघसान्त्वं लग्नां सतीं माम् अगमद् विहाय // saund_6.16 //

भक्तिं स बुद्धं प्रति याम् अवोचत् तस्य प्रयातुं मयि सोपदेशः / मुनौ प्रसादो यदि तस्य हि स्यान् मृत्योर् इवोग्राद् अनृताद् बिभीयात् // saund_6.17 //

लेकार्थम् आदर्शनम् अन्यचित्तो विभूषयन्त्य मम धारयित्वा / बिभर्ति सो ऽन्यस्य जनस्य तङ् चेन् नमो ऽस्तु तस्मै चलसौहृदाय // saund_6.18 //

नेच्छन्ति याः शोकम् अवाप्तुम् एवं श्रद्धातुम् अर्हन्ति न ता नराणाम् / क्व चानुवृत्तिर् मयि सास्य पूर्वं त्यागः क्व चायं जनवत् क्षणेन // saund_6.19 //

इत्य् एवमादि प्रियविप्रकुता प्रिये ऽन्यद् आशङ्क्य च सा जगाद / संभ्रान्तम् आरुह्य च तद् विमानं तां स्त्री सबाष्पा गिरम् इत्य् उवाच // saund_6.20 //

युवापि तावत् प्रियदर्शनो ऽपि सौभाग्यभाग्व्याभिजनान्वितो ऽपि / यस् त्वां प्रियो नाभ्यचरत् कदा चित् तम् अन्यथा यास्यतिकातरासि // saund_6.21 //

मा स्वामिनं स्वामिनि दोषतो गाः प्रियं प्रियार्हं प्रियकारिणं तम् / न स त्वद् अन्यां प्रमदाम् अवैति स्वचक्रवाक्या इव चक्रवाकः // saund_6.22 //

स तु त्वदर्थं गृहवासम् ईप्सन् जिजीविषुस् त्वत्परितोषहेतोः / भ्रात्रा किलार्येण तथागतेन प्रव्राजितो नेत्रजलार्द्रवक्त्रः // saund_6.23 //

श्रुत्वा ततो भर्तरि तां प्रवृत्तिं सवेपथुः सा सहसोत्पपात / प्रगृह्य बाहू विरुराव चोच्चैर् हृदीव दिग्धाभिहता करेणुः // saund_6.24 //

सा र्दोअनारोषितरक्तदृष्टिः संतापसंक्षोभितगात्रयष्टिः / पपात शीर्णाकुलहारयष्टिः फलातिभाराद् इव चूतयष्टिः // saund_6.25 //

सा पद्मरागं वसनं वसाना पद्मानना पद्मदलायताक्षी / पद्मा विपद्मा पतितेव लक्ष्मीः शुशोष पद्मस्रग् इवातपेन // saund_6.26 //

संचिन्त्य संचिन्त्य गुणांश् च भर्तुर् दीर्घं निशशवास तताम चैव / विभूषश्रीनिहिते प्रकोष्ठे ताम्रे कराग्रे च विनिर्दुधाव // saund_6.27 //

न भुषणार्थो मम संप्रतीति सा दिक्षु चिक्षेप विभूषणानि / निर्भुषणा सा पतिता चकाशे विशीर्णपुष्पस्तबका लतेव // saund_6.28 //

धृतः प्रियेणायम् अभून् ममेति रुक्मत्सरुं दर्पणम् आलिलिङ्गे / यत्नाच् च विन्यस्ततमालपत्त्रौ रुष्टेव धृष्टं प्रममार्ज गण्डौ // saund_6.29 //

सा चक्रवाक्वीक भृशं चुकूज श्येनाग्रपक्षक्षतचक्रवाका / विस्पर्धमानेव विमानसंस्तहिः पारावतैः कूजनलोकण्ठैः // saund_6.30 //

विचित्रमृद्वास्तरणे ऽपि सुप्ता वैडूर्यवज्रप्रतिमण्डिते ऽपि / रुक्माङ्गपादे शयने महार्हे न शर्म लेभे परिचेष्टमाना // saund_6.31 //

संदृष्य भर्तुश् च विभूषञानि वासांसि वीणाप्रभृतिंश् च लीलाः / तमो विवेशाभिननाद चोच्चैः पङ्कावतीर्णेव च संससाद // saund_6.32 //

सा सुन्दरी श्वासचलोदरी हि वज्राग्निसंभिन्नदरीगुहेव / शोकाग्निनान्तर्धृदि दह्यमाना विभ्रान्तचित्तेव तदा बभूव // saund_6.33 //

रुरोद मम्लौ विरुराव जग्लौ बभ्राम तस्थौ विललाप दध्यौ / चकार रोषं विचकार माल्यं चकर्त वक्त्रं विचकर्ष वस्त्रम् // saund_6.34 //

तां चारुदन्तीं प्रसभं रुदन्तीं संश्रुत्य नार्यः परमाभितप्ताः / अन्तर्गृहाद् आरुरुहुर् विमानं त्रासेन किंनर्य इवाद्रिपृष्ठम् // saund_6.35 //

बाष्पेण ताः क्लिन्नविषण्णवक्त्रा वर्षेण पद्मिन्य इवार्द्रपद्माः / स्थानानुरूपेण यथाभिमानं निलिल्यिरे ताम् अनु दह्यमानाः // saund_6.36 //

ताभिर् वृता हर्म्यतले ऽङ्गनाभिश् चिन्तातनुः सा सुतनुर् बभासे / शतह्रदाभिः परिवेष्टितेव शशाङ्कलेखा शरद्भ्रमध्ये // saund_6.37 //

या तत्र तासां वचसोपपन्ना मान्या च तस्या वयसाधिका च / सा पृष्ठतस् तां तु समालिलिङ्गे प्रमृह्य चाश्रूणि वचांस्य् उवाच // saund_6.38 //

राजर्षिवध्वास् तव नानुरूपो धर्माश्रिते भर्तरि जातु शोकः / इक्ष्वाकुवंशे ह्य् अभिकाङ्क्षितानि दायाद्यभूतानि तपोवनानि // saund_6.39 //

प्रायेण मोक्षाय विनिःसृतानां शाक्यर्षभाणां विदिताः स्त्रियस् ते / तपोवनानीव गृहाणि यासां साध्वीव्रतं कामवदास्रितानाम् // saund_6.40 //

यद्य् अन्यया रूपगुणाधिकत्वाद् भर्ता हृतस् ते कुरु बाष्पमोक्षम् / मनस्विनी रूपवती गुणाध्या हृदि क्षते कात्र हि नाश्रु मुञ्चेत् // saund_6.41 //

अथापि किं चिद् व्यसनं प्रपन्नो मा चैव तद् भूत् सदृशो ऽत्र बाष्पः / अतो विशिष्टं न हि दुःखम् अस्ति कुलोद्गतायाः पतिदेवतायाः // saund_6.42 //

अथ त्व् इदानीं लडितः सुखेन स्वस्थः फलस्थो व्यस्नान्य् अदृष्त्वा / वीतस्पृहो धर्मम् अनुप्रपन्नः किं विक्लवे रोदिषि हर्षकाले // saund_6.43 //

इत्य् एवम् उक्तापि बहुप्रकारं स्नेहात् तया नैव धृतिं चकार / अथापरा तां मनसो ऽनुकूलं कालोपपन्नं प्रणयाद् उवाच // saund_6.44 //

ब्रवीमि सत्यं सुविनिश्चितं मे प्राप्तं प्रियं द्रक्ष्यसि शीघ्रम् एव / त्वया विना स्थास्यति तत्र नासौ सत्त्वाष्रयश् चेतनयेव हीनः // saund_6.45 //

अङ्के ऽपि लक्ष्म्या न स निर्वृतः स्यात् त्वं तस्य पार्श्वे यदि तत्र न स्याः / आपत्सु कृच्छ्रास्व् अपि चागतासु त्वां पश्यतस् तस्य भवेन् न दुःखम् // saund_6.46 //

त्वं निर्वृतिं गच्छ नियच्छ बाष्पं तप्ताश्रुमोक्षात् परिरक्ष चक्षुः / यस् तस्य भावस् त्वयि यश् च रागो न रंस्यते त्वद्विरहात् स धर्मे // saund_6.47 //

स्याद् अत्र नासौ कुलसत्त्वगोयात् काषायम् आदाय विहास्यतीति / अनात्मनादाय गृहोन्मुखस्य पुनर् विमोक्तुं क इवास्ति दोषः // saund_6.48 //

इत्य् युवतिजनेन सान्त्व्यमाना हृतहृदया रमणेन सुन्दरी सा / द्रमिडम् अभिमुखी पुरेव रम्भा क्षितिम् अगमत् परिवारिताप्सरोभिः // saund_6.49 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये भार्याविलापो नाम षष्टः सर्गह् //

चन्तो विइ

लिङ्गं ततः शास्तृविधिप्रदिष्टं गात्रेण बिभ्रन् न तु चेतसा तत् / भार्यागतैर् एव मनोवितकैर् जेह्रीयमाणो न ननन्द नन्दः // saund_7.1 //

स पुष्पमासस्य च पुष्पलक्ष्म्या सर्वाभिसारेण च पुष्पकेतोः / यानीयभावेन च यौवनस्य विहारसंस्थो न शमं जगाम // saund_7.2 //

स्थितः स दीनः सहकारवीथ्याम् आलीनसंमूर्छितषत्पदायाम् / भृशं जजृम्भे युगदीर्घबाहुर् ध्यात्वा प्रियां चापम् इवाचकर्ष // saund_7.3 //

स पितक्षोदम् इव प्रतीच्छन् चूतद्रुम्भेयस् तनुपुष्पवर्षम् / दीर्घं निशश्वास विचिन्त्य भार्यां नवग्रहो नाग इवावरुद्धः // saund_7.4 //

शोकस्य हर्ता शरणागतानां शोकस्य कर्ता प्रतिगर्वितानाम् / अशोकम् आलम्ब्य स जातशोकः प्रियां प्रियाशोकवनां शुशोच // saund_7.5 //

प्रियां प्रियायाः प्रतनुं प्रियण्गुं निशाम्य भीताम् इव निष्पतन्तिम् / सस्मार ताम् अश्रुमुखीं सबाष्पः प्रियां प्रियङ्गुप्रसवावदाताम् // saund_7.6 //

पुष्पावनद्धे तिलकद्रुमस्य दृष्ट्वान्यपुष्टां शिखरे निविष्टाम् / संकल्पयाम् आस शिखां प्रियायाः शुक्लांशुके ऽट्टालम् अपास्रितायाः // saund_7.7 //

लतां प्रफुल्लाम् अतिमुक्तकस्य चूतस्य पार्श्वे परिरभ्य जाताम् / निशाम्य चिन्ताम् अगमत् तदैवं श्लिष्टाभवन् माम् अपि सुन्दरीति // saund_7.8 //

पुष्पोत्कराला अपि नागवृक्षा दान्तैः समुद्गैर् इव हेमगर्भैः / कान्तारवृक्षा इव दुःखितस्य न चक्षुर् आचिक्षिपुर् अस्य तत्र // saund_7.9 //

गन्धं वसन्तो ऽपि च गन्धपर्णा गन्धर्ववेष्या इव गन्धपूर्णाः / तस्यान्यचित्तस्य शुगात्मकस्य घ्राणं न जह्रुर् हृदयं प्रतेपुः // saund_7.10 //

संरक्तकण्ठैश् च विनीलकण्ठैस् तुष्टैः प्रहृष्टैर् अपि चान्यपुष्टैः / लेलिह्यमानैश् च मधु द्विरेपैः स्वनद्वनं तस्य मनो नुनोद // saund_7.11 //

स तत्र भार्यारणिसंभवेन वितर्कधूमेन तमःशिखेन / कामाग्निनान्तर्हृदि दह्यमानो विहाय धैर्यं विललाप तत् तत् // saund_7.12 //

अद्यावगच्छामि सुदुष्करं ते चक्रुः करिष्यन्ति च कुर्वते च / त्यक्त्वा प्रियाम् अश्रुमुखीं तपो ये चेरुश् चरिष्यन्ति चरन्ति चैव // saund_7.13 //

तावद् दृढं बन्धनम् अस्ति लोके न दारवं तान्तवम् आयसं वा / यावद् दृढं बन्धनम् एतद् एव मुखं चल्श्क्षं ललितं च वाक्यम् // saund_7.14 //

छित्त्वा च भित्त्वा च हि यान्ति तानि स्वपौरुषाच् चैव सुहृद्बलाच् च / ज्ञानाच् च रौक्ष्याच् च विना विमोक्तुं न शक्यते स्नेहमयस् तु पाशः // saund_7.15 //

ज्ञानं न मे तच् च शमाय यत् स्यान् न चास्ति रौक्ष्यं करुणात्मको ऽस्मि / कामात्मकश् चास्मि गुरुश् च बुद्धः स्थितो ऽन्तरे चक्रगतेर् इवास्मि // saund_7.16 //

अहं गृहीत्वापि हि भिक्षुलिङ्गं भ्रातॄषिणा द्विर्गुरुणानुशिष्टः / सर्वास्व् अवस्थासु लभे न शान्तिं प्रियावियोगाद् इव चक्रवाकः // saund_7.17 //

अद्यापि तन् मे हृदि वर्तते च यद् दर्पणे व्याकुलिते मया सा / कृतानृतक्रोधकम् अब्रवीन् मां कथं कृतो ऽसीति शठं हसन्ती // saund_7.18 //

यथैष्य् अनाश्यानविशेषकायां मयीति यन् माम् अवदच् च साश्रु / पारिप्लवाक्षेण मुखेन बाला तन् मे वचो ऽद्यापि मनो रुणद्धि // saund_7.19 //

बद्ध्वासनं पर्वतनिर्झरस्थः स्वस्थो यथा ध्यायति भिक्षुर् एषः / सक्तः क्व चिन् नाहम् इवैष नूनं शान्तस् तथा तृप्त इवोपविष्टः // saund_7.20 //

पुंस्कोकिलानाम् अविचिन्त्य घोषं वसन्तलक्ष्म्याम् अविचार्य चक्षुः / शास्त्रं यथाभ्यस्यति चैष युक्तः शङ्के प्रियाकर्षति नास्य चेतः // saund_7.21 //

अस्मै नमो ऽस्तु स्थिरनिश्चयाय निवृत्तकौतूहलविस्मयाय / शान्तात्मने ऽन्तर्गतमानसाय चङ्क्रम्यमाणाय निरुत्सुकाय // saund_7.22 //

निरीक्षमाणाय जलं सपद्मं वनं च फुल्लं परपुष्टजुष्टम् / कस्यास्ति धैर्यं नवयौवनस्य मासे मधौ धर्मसपत्नभूते // saund_7.23 //

भावेन गर्वेण गतेन लक्ष्म्या स्मितेन कोपेन मदेन वाग्भिः / जह्रुः स्त्रियो देवनृपर्षिसंघान् कस्माद् धि नास्मद्विधम् आषिपेयुः // saund_7.24 //

कामाभिभूतो हि हिरण्यरेताः स्वाहां सिषेवे मघवान् अहल्याम् / सत्त्वेन सर्गेञ च तेन हीनः स्त्रीनिर्जितः किं बत मानुषो ऽहम् // saund_7.25 //

सूर्यः सरण्यूं प्रति जातरागस् तत्प्रीतये तष्ट इति श्रुतं नः / याम् अश्वभूतो ऽश्ववधुं समेत्य यतो ऽश्विनौ तौ जनयां बभूव // saund_7.26 //

स्त्रीकारणं वैरविषक्तबुद्ध्योर् वैवस्वताग्न्योश् चलितात्मधृत्योः / बहूनि वर्षाणि बभूव युद्धं कः स्त्रीनिमित्तं न चलेद् इहान्यः // saund_7.27 //

भेजे श्वपाकीं मुनिर् अक्षमालां कामाद् वैष्ठश् च स सद्वरिष्टः / यस्यां विवस्वान् इव भूजलादः सुतः प्रसूतो ऽस्य कपिञ्जलादः // saund_7.28 //

पराशः शापशरस् तहर्षिः कालीं सिषेवे झषगर्भयोनिम् / सुतो ऽस्य यस्यां सुषुवे महात्मा द्वैपायनो वेदविभागकर्ता // saund_7.29 //

द्वैपायनो धर्मपरायञश् च रेमे समं काशिषु वेश्यवध्व / यया हतो ऽभूच् चलनूपुरेञ पादेन विद्युल्लतयेव मेघः // saund_7.30 //

तथाञ्गिरा रागपरीतचेताः सरस्वतीं ब्रह्मसुतः सिषेवे / सारस्वतो यत्र सुतो ऽस्य जज्ञे नष्टस्य वेदस्य पुनःप्रवक्ता // saund_7.31 //

तथा नृपर्षेर् दिलिपस्य यज्ञे स्वर्गस्त्रियां काश्यप आगतास्थः / स्रुचं गृहीत्वा स्रवद् आत्मतेजश् चिक्षेप वह्नाव् असितो यतो ऽभूत् // saund_7.32 //

तथाङ्गदो ऽन्तं तपसो ऽपि गत्वा कामाभिभूतो यमुनाम् अगच्छत् / धीमत्तरं यत्र रहीतरं स सारङ्गजुष्टं जनयां बभूव // saund_7.33 //

निशाम्य शान्तां नरदेवकन्यां वने ऽपि शान्ते ऽपि च वर्तमानः / चचाल धैर्यान् मुनिर् ऋष्यषृङ्गः शैलो महीकम्प इवोच्चशृङ्गः // saund_7.34 //

ब्रह्मर्षिभावार्थम् अपास्य राज्यं भेजे वनं यो विषयेष्व् अनास्थः / स गाधिजश् चापहृतो घृताच्या समा दशैकं दिवसं विवेद // saund_7.35 //

तथैव कन्दर्पशराभिमृष्टो रम्भां प्रति स्तुःइलशिरा मुमूर्छ / यः कामरोषात्मतयानपेक्षः शशाप ताम् अप्रतिगृह्यमाणः // saund_7.36 //

प्रमद्वरायां च रुरुः प्रियायां भुजङ्गमेनापहृतेन्द्रियायाम् / संदृश्य संदृश्य जघान सर्पान् प्रियं न रोषेण तपो ररक्ष // saund_7.37 //

नप्ता शशाङ्कस्य यशोगुणाङ्को बुधस्य सूनुर् विभुधप्रभावः / तथोर्वशीम् अप्सरसं विचिन्त्य राजर्षिर् उन्मादम् अगच्छद् ऐडः // saund_7.38 //

रक्तो गिरेर् मूर्धनि मेनकायां कामात्मकत्वाच् च स ताल्जङ्घः / पादेन विश्वावसुना सरोषं वज्रेण हिन्ताल इवाभिजघ्ने // saund_7.39 //

नाशं गतायां परमाङ्गनायां गङ्गाजले ऽनङ्गपरीतचेताः / जह्नुश् च गङ्गां नृपतिर् भुजाभ्यां रुरोध मैनाक इवाचलेन्द्रः // saund_7.40 //

नृपश् च गङ्गाविरहाज् जुघूर्ण गङ्गाम्भसा साल इवात्तमूलः / कुलप्रदीपः प्रतिपस्य सूनुः श्रीमत्तनुः शन्तनुर् अस्वतन्त्रः // saund_7.41 //

हृतां च सौनन्दकिनानुशोचन् प्राप्ताम् इन्वोर्वीं स्त्रियम् उर्वशीं ताम् / सद्वृत्तवर्मा किल सोमवर्मा बभ्राम चित्तोधवभिन्नवर्मा // saund_7.42 //

भार्यां मृतां चानुममार राजा भीमप्रभावो भुवि भीमकः सः / बलेन सेनाक इति प्रकाशः सेनापतिर् देव इवात्तसेनः // saund_7.43 //

स्वर्गं गते भर्तरि शन्तनौ च कालीं जिहिर्षन् जनमेजयः सः / अवाप भीष्मात् समवेत्य मृत्युं न तद्गतं मन्म्हथम् उत्ससर्जे // saund_7.44 //

शप्तश् च पाण्डुर् मदनेन नूनं स्त्रीणां वशं कामवशेन जग्मुः / जगाम माद्रीं न महर्षिशापाद् असेव्यसेवी विममर्श मृत्युम् // saund_7.45 //

एवंविधा देवनृपर्षिसङ्घः स्त्रीणां वशं कामवशेन जग्मुः / धिया च सारेण च दुर्बलः सन् प्रियाम् अपश्यन् किमु विक्लवो ऽहम् // saund_7.46 //

यास्यामि तस्माद् गृहम् एव भूयः कामं करिष्ये विधिवत् सकामम् / न ह्य् अन्यचित्तस्य चलेन्द्रियस्य लिङ्गं क्षमं धर्मपथाच् च्युतस्य // saund_7.47 //

पाणौ कपालम् अवधाय विधाय मौण्ड्यं मान निधाय विकृतं परिधाय वासः / यस्योयोद्धवो न धृतिर् अस्ति न शान्ति अस्ति चित्रप्रदीप इव सो ऽस्ति च नास्ति चैव // saund_7.48 //

यो निःसृतश् च न च निःसृतकामरागः काषायम् उद्वहति यो न च निष्कसायः / पात्रं बिभर्ति च गुणैर् न च पात्रभूतो किङ्गं वहन्न् अपि स नैव गृही न भिक्षुः // saund_7.49 //

न न्याय्यम् अन्वयवतः परिगृह्य लिङ्गं भूयो विमोक्तुम् इति यो ऽपि हि मे विचारः / सो ऽपि प्रणश्यति विचिन्त्य नृपप्रवीरांस् तान् ये तपोवनं अपास्य गृहाण्य् अतीयुः // saund_7.50 //

शाल्वाधिपो हि ससुतो ऽपि तथाम्बरीषो रामो ऽन्ध्व एव स च सांकृतिर् अन्तिदेवः / चीराण्य् अपास्य दधिरे पुनर् अंशुकानि छित्त्वा जटाष् च कुटिला मुकुटानि बभ्रुः // saund_7.51 //

तस्माद् भिक्षार्थं मम गुरुर् इतो यावद् एव प्रयातस् त्यक्त्वा काषायं गृहम् अहम् इतस् तावद् एव प्रयास्ये / पूज्यं लिङ्गं हि स्कलितमनसो बिभ्रतः क्लिष्टबुद्धेर् नामुत्रार्थः स्याद् उपहतमतेर् नाप्य् अयं जीवलोकः // saund_7.52 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये नन्दिव्लापो नाम सप्तमः सर्गः /

चन्तो विइइ

अथ नन्दम् अधीरलोचनं गृहयानोत्सुकम् उत्सुकोतुस्कम् / अभिगम्य शिवेन चक्षुषा श्रमणः कश् चिद् उवाच मैत्रया // saund_8.1 //

किम् इदं मुखम् अश्रुदुरिनं हृदयस्थं विवृणोति ते तमः / धृतिम् एहि नियच्छ विक्रियां न हि बाष्पश् च शमश् च शोभते // saund_8.2 //

द्विविधा समुदेति वेदना नियतं चेतसि देह एव च / श्रुतविध्युपचारकोविदा द्विविधा एव तयोश् चिकित्सकाः // saund_8.3 //

तद् इयं यदि कायिकी रुजा भिषजे तूर्णम् अनूनम् उच्यताम् / विनिगुह्य हि रोगम् आतुरो नचिरात् तीव्रम् अनर्थम् ऋच्छति // saund_8.4 //

अथ दुःखम् इदं मनोमयं वद वक्ष्यामि यद् अत्र भेषजम् / मनसो हि रजस्तमस्विनो भिषजो ऽध्यात्मविदः परीक्षकाः // saund_8.5 //

निखिलेन च सत्यम् उच्यतां यदि वाच्यं मयि सौम्य मन्यस्ते / गतयो विविधा हि चेतसां बहुगुह्यानि मदाकुलानि च // saund_8.6 //

इति तेन स चोदितस् तदा व्यवसायं प्रविवक्षुर् आत्मनः / अवलम्ब्य करे करेण तं प्रविवक्षुर् आत्मनः // saund_8.7 //

अथ तत्र शुचौ लतागृहे कुसुमोद्गारिणि तौ निषेदतुः / मृदुभिर् मृदुमारुतेरितैर् उपगूधाव् इव बालपल्लवैः // saund_8.8 //

स जगाद ततश् चिकीषितम् घननिश्वासगृहीतम् अन्तरा / श्रुतवाग्विशदाय भिक्षवे विदुषा प्रव्रजितेन दुर्वचम् // saund_8.9 //

सदृशं यदि धर्मचारिणः सततं प्राणिषु मैत्रचेतसः / अधृतौ यद् इयं हितैषिता मयि ते स्यात् करुणात्मनः सतः // saund_8.10 //

अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा क्षमवादिनि त्वयि / न हि भावम् इमं चलात्मने कथयेयं ब्रुवते ऽप्य् असाधवे // saund_8.11 //

तद् इदं शृणु मे समासतो न रमे धरविधाव् ऋते प्रियाम् / गिरिसानुषु कामिनीम् ऋते कृतरेता इव किंनरश् चरन् // saund_8.12 //

वनवाससुखात् पराङ्मुखः प्रयियासा गृहम् एव येन मे / न हि शर्म लभे तया विना नृपतिर् हीन इवोत्तमश्रिया // saund_8.13 //

अथ तस्य निशम्य तद्वचः प्रियभार्याभिमुखस्य शोचतः / श्रमणः स शिरः प्रकम्पयन् निजगादात्मगतं शनैर् इदम् // saund_8.14 //

कृपणं बत यूथलालसो महतो व्याधभयाद् विनिःसृतः / प्रविविक्षति वागुरां मृगश् चपलो गीतरवेण वञ्चितः // saund_8.15 //

विहगः खलु जालसंवृतो हितकामेन जनेन मोक्षितः / विचरन् फलपुष्पवद्वनं प्रविविक्षुः स्वयम् एव पञ्जरम् // saund_8.16 //

कलभः करिणा खलूद्धृतो बहुपङ्काद् विषमान् नदीतलात् / जलतर्षवशेन तां पुनः सरितं ग्राहवती तितीर्षति // saund_8.17 //

शरणे सभुजङ्गमे स्वपन् प्रतिबुद्धेन परेञ बोधितः / तरुणः खलु जातविभ्रमः स्वयम् उग्रं भुजगं जिघृक्षति // saund_8.18 //

महता खलु जातवेदसा ज्वलिताद् उत्पतितो वनद्रुमात् / पुनर् इच्छति नीडतृष्णया पतितुं तत्र गतव्यथो द्विजः // saund_8.19 //

अवशः खलु काममूर्छया प्रियया श्येनभयाद् विनाकृतः / न धृतिं समुपैति न ह्रियं करुणं जीवति जीवजीवकः // saund_8.20 //

अकृतात्मतया तृषान्वितो घृणया चैव धिया च वर्जितः / अशनं खलु वान्तम् आत्मना कृपञः श्वा पुनर् अत्तुम् इच्छति // saund_8.21 //

इति मन्मथशोककर्षितं तम् अनुध्याय मुहुर् निरीक्ष्य च / श्रमणः स हिताभिकाङ्क्षया गुणवद्वाक्यम् उवाच विप्रियम् // saund_8.22 //

अविचारयतः शुभाशुभं विषयेष्व् एव निविष्टचेतसः / उपपन्नम् अलब्धचकुसुषो न रतिः श्रेयसि चेद् भवेत् तव // saund_8.23 //

श्रवणे ग्रहणे ऽथ धारणे परमार्थावगमे मनःशमे / अविषक्तमतेश् चलात्मनो न हि धर्मे ऽभिरतिर् विधीयते // saund_8.24 //

विषयेषु तु दोषदर्शिनः परितुष्टस्य शुचेर् अमानिनः / शमकर्मसु युक्तचेतसः कृतबुद्धेर् न रतिर् न विद्यते // saund_8.25 //

रमते तृषितो धनश्रिया रमते कामसुखेन् बालिशः / रमते प्रशमेन सज्जनः परिभोगान् परिभूय विद्यया // saund_8.26 //

अपि च प्रथितस्य धीमतः कुलजस्यार्चितलिङ्गधारिणः / सदृशी न गृहाय चेतना प्रणतिर् वायुवशाद् गिरेर् इव // saund_8.27 //

स्पृह्येत् परसंश्रिताय यः परिभूयात्मवशां स्वतन्त्रताम् / उपशान्तिपथे शिवे स्थितः स्पृहयेद् दोषवते गृहाय सः // saund_8.28 //

व्यसनाभिहतो यथा विशेत् पर्मुक्तः पुनर् एव बन्धनम् / समुपेत्य वनं तथा पुनर् गृहसंज्ञं मृगयेत बन्धनम् // saund_8.29 //

पुरुषश् च विहाय यः कलिं पुनर् इच्छेत् कलिम् एव सेवितुम् / स विहाय भजेत बालिषः कलिभूताम् अजितेन्द्रियः प्रियाम् // saund_8.30 //

सविषा इव संश्रिता लताः परिमृष्टा इव सोरगा गुहाः / विवृता इव चासयो धृता व्यसनान्ता हि भवन्ति योषितः // saund_8.31 //

प्रमदाः समदा मदप्रदाः प्रमदा वीतमदा भयप्रदाः / इति दोषभयावहाश् च ताः कथम् अर्हन्ति निषेवनं नु ताः // saund_8.32 //

स्वजनः स्वजनेन भिद्यते सुहृदश् चापि सुहृज्जनेन यत् / परदोषविक्षणाः शठास् तदनार्याः प्रचरन्ति योषितः // saund_8.33 //

कुलजाः कृपणीभवन्ति यद् यद् अयुक्तं प्रचरन्ति साहसम् / प्रविशन्ति च यच् चमूमुखं रभसास् तत्र निमित्तम् अङ्गनाः // saund_8.34 //

वचनेन हरनति वल्गुना निशितेन प्रहरन्ति चेतसा / मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये हालहलं महद्विषम् // saund_8.35 //

प्रदहन् दहनो ऽपि गृह्यते विशरीरः पवनो ऽपि गृह्यते / कुपितो भुजगो ऽपि गृह्यते प्रदानां तु मनो न गृह्यते // saund_8.36 //

न वपुर् विमृशन्ति न श्रियं न मतिं नापि कुलं न विक्रमम् / प्रहरन्त्य् अविशेषतः स्त्रियः सरितो ग्राहकुलाकुला इव // saund_8.37 //

न वचो मधुरं न लालनं स्मरति स्त्री न च सुअहृदं क्व चित् / कलिता वनितैव चञ्चला तद् इहारिष्व् इव नावलम्ब्यते // saund_8.38 //

अददत्सु भवन्ति नर्मदाः प्रददत्सु प्रविशन्ति विभ्रमम् / प्रणतेषु भवन्ति गर्विताः प्रमदास् तृप्ततराश् च मानिषु // saund_8.39 //

गुणवत्सु चरन्ति भर्तृवद् गुणहीनेषु चरन्ति पुत्रवत् / धनवत्सु चरन्ति तृष्णया धनहीनेषु चरन्त्य् अवज्ञया // saund_8.40 //

विषयाद् विषयान्तरं गता प्रचरत्य् एव यथा हृतापि गौः / अनवेक्षितपूर्वसौहृदा रमते ऽन्यत्र गता तथाङ्गना // saund_8.41 //

प्रविशन्त्य् अपि हि स्त्रियश् चिताम् अनुभध्नन्त्य् अपि मुक्तजीव्ताः / अपि बिभ्रति नैव यन्त्रणा न तु भावेन वहन्ति साहृदम् // saund_8.42 //

रमयन्ति पतीन् कथं चन प्रमदा याः पतिदेवताः क्व चित् / चलचित्ततया सहस्रशो रमयन्ते हृदयं स्वन् एव ताः // saund_8.43 //

श्वपचं किल सेनजित्सुता चकमे मीनरिपुं कुमुद्वती / मृगराजम् अथो बृहद्रथा प्रमदानाम् अगतिर् न विद्यते // saund_8.44 //

कुरुहैहयवृष्णिवंशजा बहुमायाकवचो ऽथ शम्बरः / मुनिर् उग्रतपाश् च गौतमः समवापुर् वनितोद्धतं रजः // saund_8.45 //

अकृतज्ञम् अनार्यम् अस्थिरं वनितानाम् इद ईदृशं मनः / कथम् अर्हति तासु पण्डितो हृदयं सञ्जयितुं चलात्मसु // saund_8.46 //

अथ सूक्ष्ममति द्वयाशिवं लघु तासां हृदयं न पश्यसि / किमु कायम् असद्गृहं स्रवद् वैन्तानाम् अशुचिं न पश्यसि // saund_8.47 //

अनुलेपनम् अञ्जनं स्रजो मणिमुक्तातपनीयम् अंशुकम् / यद् अहन्य् अहनि प्रधावनैर् वसनैश् चाभरणैश् च संस्कृतम् / अशुभं तमसावृतेक्षणः शुभतो गच्छसि नावगच्छसि // saund_8.48 //

अथ वा समवैषि तत्तनूम् अशुभां त्वं न तु संविद् अस्ति ते / सुरभिं विदधासि हि क्रियाम् अशुचेस् तत्प्रभवस्य शान्तये // saund_8.49 //

मलपञ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर् नखदन्तरोमभिः / यदि साधु किम् अत्र योषितां सहजं तासु विचीयतां शुचि // saund_8.50 //

मलपङ्कधरा दिगम्बरा प्रकृतिस्थैर् नखदन्तरोमभिः / यदि सा तव सुन्दरी भवेन् नियतं ते ऽद्य न सुन्दरी भवेत् // saund_8.51 //

स्रवतीम् अशुचिं स्पृशेच् च कः सघुणो जर्जरभाण्डवत् स्त्रियम् / यदि केवलया त्वचावृता न भवेन् मक्षिकपत्त्रमात्रया // saund_8.52 //

त्वचवेष्ठितम् अस्तिपञ्जरं यदि कायं समवैषि योषिताम् / मदनेन च कृष्यसे बलाद् अघृणः कायं सम्वैषि योषिताम् // saund_8.53 //

शुभताम् अशुभेषु कल्पयन् नखदन्तत्वचकेशरोमसु / अविचक्षण किं न पश्यसि प्रकृतिं च प्रभवं च योषिताम् // saund_8.54 //

तद् अवेत्य मनःशरीरयोर् वनिता दोषवतीर् विशेषतः / चपलं भवनोत्सुकं मनः प्रतिसंख्यानबलेन वार्यताम् // saund_8.55 //

श्रुतवान् मतिमान् कुलोद्गतः परमस्य प्रशमस्य भाजनम् / उपगम्य यथा तथा पुनर् न हि बेह्त्तुं नियमं त्वम् अर्हसि // saund_8.56 //

अभिजनमहतो मनस्विनः प्रिययशसो बहुमानम् इच्छतः / निधनम् अपि वरं स्थिरात्मनश् च्युतविनयस्य न चैव जीवितम् // saund_8.57 //

बद्ध्वा यथा हि कवचं प्रगृहीतचापो निन्द्यो भवत्य् अपसृतः समराद् रथस्थः / भैक्षाकम् अभ्युपगतः परिगृह्य लिङ्गं निन्द्यस् तथा भवति कामर्हृतेन्द्रियाश्वः // saund_8.58 //

हास्यो यथा च परमाभरणाम्बरस्रग् भैक्षं चरन् धृतधनुश् चलचित्रमौलिः / वैरूप्यम् अभ्युपगतः परैण्डभोजी हास्यस् तथा गृहसुखाभिमुखः सतृष्णः // saund_8.59 //

यथा स्वन्नं भुक्त्वा परमश्यनीये ऽपि शयितो वराहो निर्मुक्तः पुनर् अशुचि धावेत् परिचितम् / तथा श्रेयः शृण्वन् प्रशमसुखम् आस्वाद्य गुणवद् वनं शान्तं हित्वा गृहम् अभिलषेत् कामतृषितः // saund_8.60 //

यथोल्का हस्तस्था दहति पवनप्रेरितशिखा यथा पादाक्रान्तो दशति भुजगः क्रोधरभसः / यथा हन्ति व्याघ्रः शिशुर् अपि गृहीतो गृहगतः तथा स्त्रीसंसर्गो भुविधम् अनर्थाय भवति // saund_8.61 //

तद् विज्ञाय मनःशरीरनियतान् नारिषु दोषान् इमान् मत्वा कामसुखं नदीजलचलं क्लेशाय शोकाय च / दृष्ट्वा दुर्बलम् आमपत्रसदृशं मृत्यूपसृष्टं जगन् निर्मोक्षाय कुरुष्व बुद्धिम् अतुलाम् उत्कण्ठितुं नार्हसि // saund_8.62 //

सुन्दरनन्दे महाकाव्ये स्त्रीविघातो नामाष्टमः सर्गः /

canto ix

अथैवम् उक्तो ऽपि स तेन भिषुणा जगाम नैवोपशमं प्रियां प्रति / तथा हि ताम् एव तदा स चिन्तयन् न तस्य शुश्राव विसंज्ञवद् वचः // saund_9.1 //

यथा हि वैद्यस्य चिकीर्षतः शिवं वचो न गृह्नाति मुमूर्षुर् आतुरः / तथैव मत्तो बलरूपयौवनैर् हितं न जग्राध स तस्य तद्वचः // saund_9.2 //

न चात्र चित्रं यदि रागपाप्मना मनो ऽभिभूयेत तमोवृतामनः / नरस्य पाप्मा हि तदा निवर्तते यदा भवत्य् अन्तगतं तमस् तनु // saund_9.3 //

ततस् तथाक्षिप्तम् अवेक्ष्य तं तदा बलेन रूपेण च यौवनेन च / गृहप्रयाणं प्रति च व्यवस्थितं शशास नन्दं श्रमणः स शन्तये // saund_9.4 //

बलं च रूपं च नवं च यौवनं तथावगच्छामि यथावगच्छसि / अहं इव् इदं ते त्रयम् अव्यवस्तितं यथावबुद्धो न तथावबुध्यसे // saund_9.5 //

इदं हि रोगायतनं जरावशं नदीतटानोकहवच् चलाचलम् / न वेत्सि देहं जलफेनदुर्बलं बलस्थताम् आत्मनि येन मन्यसे // saund_9.6 //

यदान्नपानासनयानकर्मणाम् असेवनाद् अप्य् अतिसेवनाद् अपि / शरीरम् आसन्नविपत्ति दृश्यते बले ऽभिमानस् तव केन हेतुना // saund_9.7 //

हिमातपव्याधिजराक्षुदादिभिर् यदाप्य् अनर्थैर् उपमीयते जगत् / जलं शुचौ मास इवार्करश्मिभिः क्षयं व्रजन् किं बलदृप्त मन्यसे // saund_9.8 //

त्वगस्थिमांसक्षतजात्मकं यद शरीरम् आहारवशेन तिष्ठति / अजस्रम् आर्तं सततप्रतिक्रियं बलान्वितो ऽस्मीति कथं विहन्यसे // saund_9.9 //

यथा घटं मृन्मयम् आमम् आश्रितो नरस् तितीर्षेत् क्षुभितं महार्णवम् / समुच्छ्रयं तद्वद् असारम् उद्वहन् बलं व्यवस्येद् विषयार्थम् उद्यतः // saund_9.10 //

शरिरम् आमाद् अपि मृन्मयम् आमम् आश्रितो नरस् तितीर्षेत् क्षुभितं महार्णवम् / चित्रं हि तिष्ठेद् विधिवद्धृतो घटाद् इदं नु निःसारत्मं मतं मम // saund_9.11 //

यदाम्बुभूवाय्वनलाश् च धातवः सदा विरुद्धा विषमा इवोरगाः / भवन्त्य् अनर्थाय शरीरम् आश्रिताः कथं बलं रोगविधो व्यवस्यसि // saund_9.12 //

प्रायन्ति मन्त्रैः प्रशमं भुजङ्गमा न मन्त्रसाध्यास् तु भवन्ति धातवः / क्व चिच् च किं चिच् च दशन्ति पन्नगाः सदा च सर्वं च तुदन्ति धातवः // saund_9.13 //

इदं हि शय्यासनपानभोजनैर् गुणैः शरिरं चिरम् अप्य् अवेक्षितम् / न मर्षयत्य् एकम् अपि व्य्तिक्रमं यतो महाशिविषवत् प्रकुप्यति // saund_9.14 //

यदा हिमार्तो ज्वलनं निषेवते हिमं निदाघाभिहतो ऽभिकाङ्क्षति / क्षुधानिव्तो ऽन्नं सलिलं तृषान्वितो बलं कुतः किं च कथं च कस्य च // saund_9.15 //

तद् एवम् अज्ञाय शरीरम् आतुरं बलान्वितो ऽस्मीति न मन्तुम् अर्हसि / असारम् अस्वन्तम् अनिश्चितं जगज् जगत्य् अनित्ये बलम् अव्यवस्थितम् // saund_9.16 //

क्व कार्तवीर्यस्य बलाभिमानिनः स्हस्रबाहोर् बलम् अर्जुनस्य तत् / चकर्त बाहून् युधि यस्य भार्गवो महान्ति शृङ्गाण्य् अशनिर् गिरेर् इव // saund_9.17 //

क्व तद्बलं कंसविकर्षिणो हरेस् तुरङ्गराजस्य पुटावभेदिनः / यम् एकबाणेन निजघिन्वान् जराः क्रमागता रूपम् इवोत्तमं जरा // saund_9.18 //

दितेः सुतस्यामररोषकारिणश् चमूरुचेर् वा नमुचेः क्व तद्बलम् / यम् आहवे क्रुद्धम् इवान्तकं स्थितं जघान फेनावयवेन वासवः // saund_9.19 //

बलं कुरूणां क्व च तत् तदाभवद् युधि ज्वलित्वा तरसौजसा च ये / समित्सम्मिधा ज्वलना इवाध्वरे हतासवो भस्मनि पर्यवस्थिताः // saund_9.20 //

अतो विदित्वा बल्वीर्यमानिनां बलान्वितानाम् अवमर्दितं बलम् / जगज् जरामृत्युवशं विचारयन् बले ऽभिमानं न विधातुम् अर्हसि // saund_9.21 //

बलं महद् वा यदि वा न मन्यसे कुरुष्व युद्धं सह तावद् इन्द्रियैः / जयश् च ते ऽत्रास्ति महच् च ते बलं पराजयश् चेद् वितथं च ते बलम् // saund_9.22 // तथा मता वीरतरा मनीषिणो जयन्ति लोहानि षशिन्द्रियाणि ये // saund_9.23 // अहं वपुष्मान् इति यच् च मन्यसे विचक्षणं नैतद् इदं च गृह्यताम् / क्व तद् वपुः सा च वपुष्मती तनुर् गदस्य साम्यस्य च सारणस्य च // saund_9.24 //

यथा मयूरश् चलचित्रचन्द्रको बिभर्ति रूपं गुणवत् स्वभावतः / शरीरसंस्कारगुणाद् ऋते तथा बिभर्षि रूपं यदि रूपवान् असि // saund_9.25 //

यदि प्रतीपं वृणुयान् न वाससा न शौचकाले यदि संस्पृशेद् अपः / मृजाविशेषं यदि नाददीत वा वपुर् वपुष्मन् वद कीदृशं भवेत् // saund_9.26 //

नवं वयश् चात्मगतं निशाम्य यद् गृहोन्मुखं ते विषयाप्तये मनः / नियच्छ तच् छैलनदीरयोपमं द्रुतं हि गच्छत्य् अन्विरति यौवनम् // saund_9.27 //

ऋतुर् व्यतीतः परिवर्तते पुनः क्षयङ् प्रयातः पुनर् एति चन्द्रमाः / गतं गतं नैव तु संनिवर्तते जलं नदीनां च नृणां च यौवनम् // saund_9.28 //

विवर्णितश्मश्रु वलीविकुञ्चितं विशीर्णदन्तं शिथिलभ्रु निष्प्रभम् / यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जरं तदा जराभिभूतो विमदो भविष्यसि // saund_9.29 //

निषेव्य पानं मदनीयम् उत्तमं निशाविवासेषु चिराद् विमाद्यति / नरस् तु मत्तो बलरूपयौवनैर् न कश् चिद् अप्राप्य जरां विमाद्यति // saund_9.30 //

यथेक्षुर् अत्यन्तरसप्रपीडितो भुवि प्रविद्धो दहनाय शुष्यते / तथा जरायन्त्रनिईडिता तनुर् निपीतसारा मरणाय तिष्ठति // saund_9.31 //

यथा हि नृभ्यां करपत्त्रम् ईरितं समुच्छ्रितं दारु भिनत्त्य् अनेकधा / तथोच्छ्रितां पातयति प्रजाम् इमाम् अहर्निशाभ्याम् उपसंहिता जरा // saund_9.32 //

स्मृतेः प्रमोषो वपुषः पराभवो रतेः क्षयो वाच्छ्रुतिचक्षुषां ग्रहः / श्रमस्य योनिर् बल्वीर्ययोर् वधो जरासमो नास्ति शरीरिणां रिपुः // saund_9.33 //

इदं विदित्वा निधनस्य दैशिकं जराभिदहानं जगतो महद्भयम् / अहं वपुष्मान् बलवान् युवेति वा न मानम् आरोढुम् अनार्यम् अर्हसि // saund_9.34 //

अहं ममेत्य् एव च रक्तचेतसां शरीरसंज्ञा तव यः कलौ ग्रहः / तम् उत्सृजैवं यदि शाम्यता भवेद् भयं ह्य् अहं चेति ममेति चार्छति // saund_9.35 //

यदा शरीरे न वशो ऽस्ति कस्य चिन् निरस्यमाने विविधैर् उपप्लवैः / कथं क्षमं वेत्तुम् अहं ममेति वा शरीरसंज्ञं गृहम् आपदाम् इदम् // saund_9.36 //

सपन्नगे यः कुगृहे सदाशुचौ रमेत नित्यं प्रतिसंस्कृते ऽबले / स दुष्टधाताव् अशुचौ चलाचले रमेत काये विपरीत्दर्शनः // saund_9.37 //

यथा प्ररोहन्ति तृणान्य् अयत्नतः क्षितौ प्रयत्नात् तु भव्न्ति शालयः / तथैव दुःखानि तृञान्य् अयत्नतः क्षितौ प्र्यत्नात् तु भवन्ति वा न वा // saund_9.39 //

शरीरम् आर्तं परिकर्षतश् चलं न चास्ति किं चित् परमार्थतः सुखम् / सुखं हि दुःखप्रतिकारसेवया स्थिते च दुःखे तनुनि व्यस्वस्यति // saund_9.40 //

यथानपेक्ष्याग्र्यम् अपीसितं सुखं प्रबाधते दुःखम् उपेतम् अण्व् अपि / तथानपेक्ष्यात्मनि दुःखम् आगतं न विद्यते किं चन कस्य चित् सुखम् // saund_9.41 //

शरीरम् ईदृग्भहुदुःखम् अध्रुवं फलानुरोधाह् अथ नावगच्छसि / द्रवत् फलेभ्यो धृतिरश्मिभिर् मनो निगृह्यतां गौर् इव शस्यलालसा // saund_9.42 //

न कामभोगा हि भवन्ति तृप्तये हवींषि दीप्तस्य विभावसोर् इव / यथा यथा कामसुखेषु वर्तते तथा तथेच्छा विषयेषु वर्धते // saund_9.43 //

यथा च कुष्ठव्यसनेन दुःखितः प्रतापनान् नैव शमं निगच्छति / तथेन्द्रियार्थेष्व् अजितेन्द्रियश् चरन् न कामभोगैर् उपशान्तिम् ऋच्छति // saund_9.44 //

यथा हि भैषज्यसुखाभिकाङ्क्षया भजेत रोगान् न भजेत तत्क्षमम् / तथा शरीरे बहुदुःखभाजने रमेत मोहाद् विषयाभिकाङ्क्षया // saund_9.45 //

अनर्थकामः पुरुषस्य यो जनः स तस्य शत्रुः किल तेन कर्मणा / अनर्थमूला विषयाश् च केवला ननु प्रहेया विषमा यथारयः // saund_9.46 //

इहैव भूत्वा रिपवो वधात्मकाः प्रयान्ति काले पुरुषस्य मित्रताम् / परत्र चैवेह च दुःखहेतवो भवन्ति कामा न तु कस्य चिच् छिवाः // saund_9.47 //

यथोपयुक्तं रसवर्णगन्धवद् वधाय किंपाकफलं न पुष्टये / निषेव्यमाणा विषयाश् चलात्मनो भवन्त्य् अनर्थाय तथा न भूतये // saund_9.48 //

तत् एतद् आज्ञाय विपाप्मनात्मना विमोक्षधर्माद्युपसंहितं हितम् / जुषस्व मे सज्जनसंमतं मतं प्रचक्ष्व वा निश्चयम् उद्गिरन् गिरम् // saund_9.49 //

इति हितम् अपि बह्व् अपीदम् उक्तः श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्दः / न धृतिम् उपययौ न शर्म लेभे द्विरद इवातिमदो मदान्धचेताः // saund_9.50 //

नन्दस्य भावम् अवगम्य ततः स भिक्षुः पारिप्लवं गृहसुखाभिमुखं न धर्मे / सत्त्वाशयानुशयभावपर्क्षकाय बुद्धाय तत्त्वदिउषे कथयां चकार // saund_9.51 //

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये मदापवादो नाम नवमः सर्गः /

canto x

श्रुत्वा ततः सद्व्रतम् उत्सिसृक्षुं भार्यां दिदृक्षुं भवनं विविक्षुम् / नन्दं निरानन्दम् अपेतधैर्यम् अभ्युज्जिहीर्षुर् मुनिर् आजुहाव // saund_10.1 //

तं प्राप्तम् अप्राप्तविमोक्षमार्गं पप्रच्छ चित्तस्खलितं सुचित्तः / स ह्रीमते ह्रीविनतो जगाद स्वं निश्चयं निश्चयकोविदाय // saund_10.2 //

नन्दं विदित्वा सुगतस् ततस् तं भार्याभिधाने तमसि भ्रमन्तम् / पाणौ गृहीत्वा वियद् उत्पपात मणिं जले साधुर् इवोज्जिहीर्षुः // saund_10.3 //

काषायवस्त्रौ कनकावदातौ विरेजतुस् तौ नभसि प्रसन्ने / अन्योन्यसंश्लिष्टविकीर्णपक्षौ सरःप्रकीर्णाव् इव चक्रवाकौ // saund_10.4 //

तौ देवदारूत्तमगन्धवन्तं नदीसरःप्रस्रवणौघवन्तम् / आजग्मतुः काञ्चनधातुमन्तं देवर्षिमन्तं हिमवन्तम् आशु // saund_10.5 //

तस्मिन् गिरौ चारञसिद्धजुष्टे शिवे हविर् धूमकृत्तोत्तरीये / आगम्य पारस्य निराश्रयस्य तौ तस्थतुर् द्वीप इवाम्बरस्य // saund_10.6 //

शान्तेन्द्रिये तत्र मुनौ स्थिते तु सविस्मयं दिक्षु ददर्श नन्दः / दरीश् च कुञ्जांश् च वनौकसश् च विभूषणं रक्षणम् एव चाद्रेः // saund_10.7 //

बह्वायते तत्र सिते हि शृङ्गे संक्षिप्तबर्हः शयितो मयूरः / भुजे बलस्यायतपीनबाहोर् वैडूर्यकेयूर इवाबभासे // saund_10.8 //

मनःशिलाधातुशिलाश्रयेण पीताकृतांसो विरराज सिंहः / संतप्तचामीकरभक्त्चित्रं रूप्याङ्गदं शीर्णम् इवाम्बिकस्य // saund_10.9 //

व्याघ्रः क्लव्यायतखेलगामी लाङ्गूलचक्रेण कृतापस्व्यः / बभौ गिरेः प्रस्रवणं पिपासुर् दित्सन् पितृभ्यो ऽम्भ इवावतिर्णः // saund_10.10 //

चलत्कदम्बे हिम्वन्नितम्बे तरौ प्रलम्बे चमरो ललम्बे / छेत्तुं विलग्नं न शशाक बालं कुलोद्गतां प्रीतिम् इवार्यवृत्तः // saund_10.11 //

सुवर्णगौराश् च किरातसंघा मयूरपत्त्रोज्ज्वलगात्रलेखाः / सार्दूलपातप्रतिमा गुहाभयो निशेप्तुर् उद्गार इवाचलस्य // saund_10.12 //

दरीचरीणाम् अतिसुन्दरिणां मनोहरश्रोणिकुचोधरीणाम् / वृद्न्दानि रेजुर् दिशि किंनरीणां पुष्पोत्कचानाम् इव वल्लरीणाम् // saund_10.13 //

नगान् नगस्योपरि देवदारून् आयासयन्तः कपयो विचेरुः / तेभ्यः फलं नापुरतो ऽपजग्मुर् मोघप्रसादेभ्य इवेश्वरेभ्यः // saund_10.14 //

तस्मात् तु यूथाद् अपसार्यमाणां निष्पीदितालक्तकरक्तवक्त्राम् / शाखामृगीम् एकविपन्नदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिर् नन्दम् इदं बभाषे // saund_10.15 //

का नन्द रूपेण च चेष्टया च संपश्यतश् चारुतरा मता ते / एषा मृगी विअकविपन्न्दृष्टिः स वा जनो यत्र गता तवेष्टिः // saund_10.16 //

इत्य् एवम् उक्तः सुगतेन नन्दः कृत्वा स्मितं किं चिद् इदं जगाद / क्व चोत्तमस्त्री भगवन् बधूस् ते मृगि नगक्लेश्करी क्व चैषा // saund_10.17 //

ततो मुनिस् तस्य निशम्य वाक्यं हेत्वन्तरं किं चिद् अवेक्षमाणः / आलम्ब्य नन्दं प्रययौ तथैव क्रीडावनं वज्रधरस्य राज्ञः // saund_10.18 //

ऋताव् र्ताव् आकृतिम् एक एके क्षणे क्षणे बिभ्रति यत्र वृक्षाः / चित्रां समस्ताम् अपि के चिद् अन्ये षण्णाम् ऋतूनां श्रियम् उद्वहन्ति // saund_10.19 //

पुष्यन्ति के चित् सुरभीर् उदारा मालाः स्रजश् च ग्रथिता विचित्राः / कर्णानुकूलान् अवतंसकांष् च प्रत्यर्थिभूतान् इव कुण्डलानाम् // saund_10.20 //

रक्तानि फुल्लाः कमलानि यत्र प्रदीपवृक्षा इव भान्ति वृक्षा / प्रफुल्लनीलोत्पलरोहिणो ऽन्ये सोन्मीलिताक्षा इव भान्ति वृक्षा // saund_10.21 //

नानाविरागाण्य् अथ पाण्डराणि सुवर्णभक्तिव्यवभासितानि / अतान्तवान्य् एकघनानि यत्र सूक्ष्माणि वासांसि फलन्ति वृक्षा // saund_10.22 / हारान् मणीन् उत्तमकुण्डलानि केयूरवर्याण्य् अथ नूपुराणि / एवंविधान्य् आभरणानि यत्र स्वर्गानुरूपाणि फलन्ति वृक्षः // saund_10.23 //

वैडूर्यनालानि च काञ्चनानि पद्मानि वज्राङ्कुरकेसराणि / स्पर्शक्षमाण्य् उत्तमगन्धवन्ति रोहन्ति निष्कम्पतला नलिन्यः // saund_10.24 //

यत्रायतांश् चैव ततांश् च तांस् तान् वाद्यस्य हेतून् सुषिरान् घनांश् च / फलन्ति वृक्षा मणिहेमचित्राः क्रीडासहायास् त्रिदशालयानाम् // saund_10.25 //

मन्दारवृक्षांश् च कुशेशयांश् च पुष्पानतान् कोकनदांश् च वृक्षान् / आक्रम्य माहात्म्यगुणैर् विराजन् राजायते यत्र स पारिजातः // saund_10.26 //

कृष्टे तपःषीलहलैर् अखिन्नैस् त्रिपिष्टपक्षेत्रतले प्रसूताः / एवंविधा यत्र सआनुवृत्ता दिवौकसां भोगविधानवृक्षाः // saund_10.27 //

मनःशिलाभैर् वदनैर् विहङ्गा यत्राक्षिभिः स्पाटिकसंनिभैश् च / शावैश् च पक्षैर् अभिलोहितान्तैर् माञ्जिष्ठकैर् अर्धसितैश् च पादैः // saund_10.28 //

चित्रैः सुवर्णच्छदनैस् तथान्ये वैडुर्यवर्णाभिर् नयनैः प्रसन्नैः / विहङ्गमा शिञ्जिरिकाभिधाना रुतैर् मनःश्रोतहरैर् भ्रमन्ति // saund_10.29 //

रक्ताभिर् अग्रेषु च वल्लरीभिर् मध्येषु चामीकरपिञ्जराभिः / वैडूर्यवर्णाभिर् उपान्तमध्येष्व् अलङ्कृता यत्र खगाश् चरन्ति // saund_10.30 //

रोचिष्णवो नाम पत्रत्रिणो ऽन्ये दीप्ताग्निवर्णा ज्वलितैर् इवास्यैः / भ्रमन्ति दृष्टीर् वपुषाक्षिपन्तः स्वनैः शुभैर् अप्सरसो हरन्तः // saund_10.31 //

यत्रेष्टचेष्टाः सततप्रहृष्टा निरर्तयो निर्जरसो विशोकाः / स्वैः कर्मभिर् हीनविशिष्ट्तमध्याः स्वयंप्रभाः पुण्यकृतो रमन्ते // saund_10.32 //

पूर्वं तपोमूल्यपरिग्रहेण स्वर्गक्रयार्थं कृतनिश्चयानां / मनांसि खिन्नानि तपोधनानां हरन्ति यत्राप्सरसो लडन्त्याः // saund_10.33 //