सौन्दरानन्द

महच्च रूपं स्वणु हन्ति रूपं शब्दो महान् हन्ति च शब्दमल्पम् / गुर्वी रुजा हन्ति रुजां च मृद्वीं सर्वो महान् हेतुरणोर्वधाय // saund_10.45 //

मुनेः प्रभावाच्च शशाक नन्दस्तद्दर्शनं सोढुमसह्यमन्यैः / अवीतरागस्य हि दुर्बलस्य मनो दहेदप्सरसां वपुःश्रीः // saund_10.46 //

मत्वा ततो नन्दमुदीर्णरागं भार्यानुरोधादपवृत्तरागम् / रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर्विरागो गिरमित्युवाच // saund_10.47 //

एताः स्त्रियः पश्य दिवौकसस्त्वं निरीक्ष्य च ब्रूहि यथार्थतत्त्वम् / एताः कथं रूपगुणैर्मतास्ते स वा जनो यत्र गतं मनस्ते // saund_10.48 //

अथाप्सरःस्वेव निविष्टदृष्टी रागाग्निनान्तर्हृदये प्रदीप्तः / सगद्गदं कामविषक्तचेताः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः // saund_10.49 //

हर्यङ्गनासौ मुषितैकदृष्टिर्यदन्तरे स्यात्तव नाथ वध्वाः / तदन्तरे ऽसौ कृपणा वधूस्ते वपुष्मतीरप्सरसः प्रतीत्य // saund_10.50 //

आस्था यथा पूर्वमभून्न काचिदन्यासु मे स्त्रीषु निशाम्य भार्याम् / तस्यां ततःसम्प्रति काचिदास्था न मे निशाम्यैव हि रूपमासाम् // saund_10.51 //

यथा प्रतप्तो मृदुनातपेन दह्येत कश्चिन् महतानलेन / रागेण पूर्वं मृदुनाभितप्तो रागाग्निनानेन तथाभिदह्ये // saund_10.52 //

वाग्वारिणां मां परिषिञ्च तस्माद्यावन्न दह्ये स इवाब्जशत्रुः / रागाग्निरद्यैव हिं मां दिधक्षुः कक्षं सवृक्षाग्रमिवोत्थितो ऽग्निः // saund_10.53 //

प्रसीद सीदामि विमुञ्च मा मुने वसुन्धराधैर्य न धैर्यमस्ति मे / असून् विमोक्ष्यामि विमुक्तमानस प्रयच्छ वा वागमृतं मुमूर्षवे // saund_10.54 //

अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना प्रमाददंष्ट्रेण तमोविषाग्निना / अहं हि दष्टो हृदि मन्मथाहिना विधत्स्व तस्मादगदं महाभिषक् // saund_10.55 //

अनेन दष्टो मदनाहिनाहिना न कश्चिदात्मन्यनवस्थितः स्थितः / मुमोह बोध्योर्ह्यचलात्मनो मनो बभूव धीमांश्च स शन्तनुस्तनुः // saund_10.56 //

स्थिते विशिष्टे त्वयि संश्रये श्रये यथा न यामीह वसन् दिशं दिशम् / यथा च लब्ध्वा व्यसनक्षयं क्षयं व्रजामि तन्मे कुरु शंसतः सतः // saund_10.57 //

ततो जिघांसुर्हृदि तस्य तत्तमस्तमोनुदो नक्तमिवोत्थितं तमः / महर्षिचन्द्रो जगतस्तमोनुदस्तमःप्रहीणो निजगाद गौतमः // saund_10.58 //

धृतिं परिष्वज्य विधूय विक्रियां निगृह्य तावच्छ्रुतचेतसी शृणु / इमा यदि प्रार्थयसे त्वमङ्गना विधत्स्व शुक्लार्थमिहोत्तमं तपः // saund_10.59 //

इमा हि शक्या न बलान्न सेवया न संप्रदानेन न रूपवत्तया / इमा ह्रियन्ते खलु धर्मचर्यया सचेत् प्रहर्षश्चर धर्ममादृतः // saund_10.60 //

इहाधिवासो दिवि दैवतैः समं वनानि रम्याण्यजराश्च योषितः / इदं फलं स्वस्य शुभस्य कर्मणो न दत्तमन्येन न चाप्यहेतुतः // saund_10.61 //

क्षितौ मनुष्यो धनुरादिभिः श्रमैः स्त्रियः कदाचिद्धि लभेत वा न वा / असंशयं यत्त्विह धर्मचर्यया भवेयुरेता दिवि पुण्यकर्मणः // saund_10.62 //

तदप्रमत्तो नियमे समुद्यतो रमस्व यद्यप्सरसो ऽभिलिप्ससे / अहं च ते ऽत्र प्रतिभूः स्थिरे व्रते यथा त्वमाभिनियतं समेष्यसि // saund_10.63 //

अतःपरं परममिति व्यवस्थितः परां धृतिं परममुनौ चकार सः / ततो मुनिः पवन इवाम्बरात् पतन् प्रगृह्य तं पुनरगमन्महीतलम् // saund_10.64 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "स्वर्गदर्शन" नाम दशम सर्ग समाप्त /

एकादशः सर्गः स्वर्ग की हीनता

ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणीः / बबन्ध नियमस्तम्भे दुर्दमं चपलं मनः // saund_11.1 //

सो ऽनिष्टनैष्क्रम्यरसो म्लानतामरसोपमः / चचार विरसो धर्मं निवेश्याप्सरसो हृदि // saund_11.2 //

तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः / इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः // saund_11.3 //

कामचर्यासु कुशलो भिक्षुचर्यासु विक्लवः / परमाचार्यविष्टब्धो ब्रह्मचर्यें चचार सः // saund_11.4 //

संवृतेन च शान्तेन तीव्रेण मदनेन च / जलाग्नेरिव संसर्गाच्छशाम च शुशोष च // saund_11.5 //

स्वभावदर्शनीयो ऽपि वैरूप्यमगमत् परम् / चिन्तयाप्सरसां चैव नियमेनायतेन च // saund_11.6 //

प्रस्तावेष्वपि भार्यायां प्रियभार्यस्तथापि सः / वीतराग इवातस्थौ न जहर्ष न चुक्षुभे // saund_11.7 //

तं व्यवस्थितमाज्ञाय भार्यारागात् पराङ्मुखम् / अभिगम्याब्रवीन्नन्दमानन्दः प्रणयादिदम् // saund_11.8 //

अहो सदृशमारब्धं श्रुतमस्याभिजनस्य च / निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः // saund_11.9 //

अभिष्वक्तस्य कामेषु रागिणो विषयात्मनः / यदियं संविदुत्पन्ना नेयमल्पेन हेतुना // saund_11.10 //

व्याधिरल्पेन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते / प्रबलः प्रबलैरेव यत्नैर्नश्यति वा न वा // saund_11.11 //

दुर्हरो मानसो व्याधिर्बलवांश्च तवाभवत् / विनिवृत्तो यदि [च] ते सर्वथा धृतिमानसि // saund_11.12 //

दुष्करं साध्वनार्येण मानिना चैव मार्दवम् / अतिसर्गश्च लुब्धेन ब्रह्मचर्यं च रागिणा // saund_11.13 //

एकस्तु मम संदेहस्तवास्यां नियमे धृतौ / अत्रानुनयमिच्छामि वक्तव्यं यदि मन्यसे // saund_11.14 //

आर्जवाभिहितं वाक्यं न च मन्तव्यमन्यथा / रूक्षमप्याशये शुद्धे रुक्षतो नैति सज्जनः // saund_11.15 //

अप्रियं हि हितं स्निग्धमस्निग्धमहितं प्रियम् / दुर्लभं तु प्रियहितं स्वादु पथ्यमिवौषधम् // saund_11.16 //

विश्वासश्चार्थचर्या च सामान्यं सुखदुःखयोः / मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सताम् // saund_11.17 //

तदिदं त्वां विवक्षामि प्रणयान्न जिघांसया / त्वच्छ्रेयो हि विवक्षा मे यतो नार्हाम्युपेक्षितुम् // saund_11.18 //

अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यभिधीयसे / किमिदं भूतमाहोस्वित् परिहासो ऽयमीदृशः // saund_11.19 //

यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यत्र यदौषधम् / औद्धत्यमथ वक्तृणामभिधास्यामि तद्रजः // saund_11.20 //

श्लक्ष्णपूर्वमथो तेन हृदि सो ऽभिहतस्तदा / ध्यात्वा दीर्घं निशश्वास किञ्चिच्चावाङ्मुखो ऽभवत् // saund_11.21 //

ततस्तस्येङ्गितं ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकम् / बभाषे वाक्यमानन्दो मधुरोदर्कमप्रियम् // saund_11.22 //

आकारेणावगच्छामि तव धर्मप्रयोजनम् / यज्ज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्यं कारुण्यमेव च // saund_11.23 //

यथासनार्थं स्कन्धेन कश्चिद् गुर्वीं शिलां वहेत् / तद्वत्त्वमपि कामार्थं नियमं वोढुमुद्यतः // saund_11.24 //

तिताडयिषया दृप्तो यथा मेषो ऽपर्सति / तद्वदब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यमिदं तव // saund_11.25 //

चिक्रीषन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिप्सया / धर्मचर्या तव तथा पण्यभूता न शान्तये // saund_11.26 //

यथा फलविशेषार्थ बीजं वपति कार्षकः / तद्वद् विषयकार्पण्याद् विषयांस्त्यक्तवानसि // saund_11.27 //

आकाङ्क्षेच्च यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्सया / दुःखमन्विच्छति भवांस्तथा विषयतृष्णया // saund_11.28 //

यथा पश्यति मध्वेव न प्रपातमवेक्षते / पश्यस्यप्सरसस्तद्वद् भ्रंशमन्ते न पश्यसि // saund_11.29 //

हृदि कामाग्निना दीप्ते कायेन वहतो व्रतम् / किमिदं ब्रह्मचर्यं ते मनसाब्रह्मचारिणः // saund_11.30 //

संसारे वर्तमानेन यदा चाप्सरसस्त्वया / प्राप्तास्त्यक्ताश्च शतशस्ताभ्यः किमिति ते स्पृहा // saund_11.31 //

तृप्तिर्नास्तीन्धनैरग्नेर्नाम्भसा लवणाम्भसः / नापि कामैः सतृष्णस्य तस्मात् कामा न तृष्तये // saund_11.32 //

अतृप्तौ स कुतः शान्तिरशान्तौ च कुतः सुखम् / असुखे च कुतः प्रीतिरप्रीतौ च कुतो रतिः // saund_11.33 //

रिरंसा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः / प्रशान्ता चानवद्या च नास्त्यध्यात्मसमा रतिः // saund_11.34 //

न तत्र कार्यं तूर्यैस्ते न स्त्रीभिर्न विभूषणैः / एकस्त्वं [यत्र]तत्रस्थस्तया रत्याभिरंस्यसे // saund_11.35 //

मानसं बलवद् दुःखं तर्षे तिष्ठति तिष्ठति / तं तर्षं छिन्धि दुःखं हि तृष्णा चास्ति च नास्ति च // saund_11.36 //

संपत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तमेव वा / कामेषु हि सतृष्णस्य न शान्तिरुपपद्यते // saund_11.37 //

कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ तृप्तिर्न विद्यते / वियोगान्नियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि // saund_11.38 //

कृत्वापि दुष्करं कर्म स्वर्गे लब्ध्वापि दुर्लभम् / नृलोकं पुनरेवैति प्रवासात् स्वगृहं यथा // saund_11.39 //

यदा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्टं किंचिन्न विद्यते / तिर्यक्षु पितृलोके वा नरके चोपपद्यते // saund_11.40 //

तस्य भुक्तवतः स्वर्गे विषयानुत्तमानपि / भ्रष्टस्यार्तस्य दुःखेन किमास्वादः करोति सः // saund_11.41 //

श्येनाय प्राणिवात्सल्यात् स्वमांसान्यपि दत्तवान् / शिविः स्वर्गात् परिभ्रष्टस्तादृक् कृत्वापि दुष्करम् // saund_11.42 //

शक्रस्यार्धासनं गत्वा पूर्वपार्थिव एंव यः / स देवत्वं गतः काले मान्धाताधः पुनर्ययौ // saund_11.43 //

राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि / प्राप्तः किल भुजंगत्वं नाद्यापि परिमुच्यते // saund_11.44 //

तथैवेलिविलो राजा राजवृत्तेन संस्कृतः / स्वर्गं गत्वा पुनर्भ्रष्टः कूर्मीभूतः किलार्णवे // saund_11.45 //

भूरिद्युम्नो ययातिश्च ते चान्ये च नृपर्षभाः / कर्मभिर्द्यामभिक्रीय तत्क्षयात् पुनरत्यजन् // saund_11.46 //

असुराः पूर्वदेवास्तु सुरैरपहृतश्रियः / श्रियं समनुशोचन्तः पातालं शरणं ययुः // saund_11.47 //

किं च राजर्षिभिस्तावदसुरैर्वा सुरादिभिः / महेन्द्राः शतशः पेतुर्माहात्म्यमपि न स्थिरम् // saund_11.48 //

संसदं शोभायित्वैन्द्रीमुपेन्द्रश्चेन्द्रविक्रमः / क्षीणकर्मा पपातोर्वीं मध्यादप्सरसां रसन् // saund_11.49 //

हा चैत्ररथ हा वापि हा मन्दाकिनि हा प्रिये / इत्यार्ता विलपन्तो ऽपि गां पतन्ति दिवौकसः // saund_11.50 //

तीव्रं ह्युत्पद्यते दुःखमिह तावन्मुमूर्षताम् / किं पुनः पततां स्वर्गादेवान्ते सुखसेविनाम् // saund_11.51 //

रजो गृण्हन्ति वासांसि म्लायन्ति परमाः स्रजः / गात्रेभ्यो जायते स्वेदो रतिर्भवति नासने // saund_11.52 //

एतान्यादौ निमित्तानि च्युतौ स्वर्गाद् दिवौकसाम् / अनिष्टानीव मर्त्यानामरिष्टानि मुमूर्षताम् // saund_11.53 //

सुखमुत्पद्यते यच्च दिवि कामानुपाश्नताम् / यच्च दुःखं निपततां दुःखमेव विशिष्यते // saund_11.54 //

तस्मादस्वन्तमत्राणमविश्वास्यमतर्पकम् / विज्ञाय क्षयिणं स्वर्गमपवर्गे मतिं कुरु // saund_11.55 //

अशरीरं भवाग्रं हि गत्वापि मुनिरुद्रकः / कर्मणो ऽन्ते च्युतस्तस्मात् तिर्यग्योनिं प्रपत्स्यते // saund_11.56 //

मैत्रया सप्तवार्षिक्या ब्रह्मलोकमितो गतः / सुनेत्रः पुनरावृत्तो गर्भवासमुपेयिवान् // saund_11.57 //

यदा चैश्वर्यवन्तो ऽपि क्षयिणः स्वर्गवासिनः / को नाम स्वर्गवासय क्षेष्णवे स्पृहयेद् बुधः // saund_11.58 //

सूत्रेण बद्धो हि यथा विहंगो व्यावर्तते दूरगतो ऽपि भूयः / अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धो गतो ऽपि दूरं पुनरेति लोकः // saund_11.59 //

कृत्वा कालविलक्षणं प्रतिभुवा मुक्तो यथा बन्धनाद् भुक्त्वा वेश्मसुखान्यतीत्य समयं भूयो विशेद् वन्धनं / तद्वद् द्यां प्रतिभूवदात्मनियमैर्ध्यानादिभिः प्राप्तवान् काले कर्मसु तेषु भुक्तविषयेष्वाकृषते गां पुनः // saund_11.60 //

अन्तर्जालगताः प्रमत्तमनसो मीनास्तडागे यथा जानन्ति व्यसनं न रोधजनितं स्वस्थाश्चरन्त्यम्भसि / अन्तर्लोकगताः कृतार्थमतयस्तद्वद्दिवि ध्यायिनो मन्यन्ते शिवमच्युतं ध्रुवमिति स्वं स्थानमावर्तकम् // saund_11.61 //

तज्जन्मव्याधिमृत्युव्यसनपरिगतं मत्वा जगदिदं संसारे भ्राम्यमाणं दिवि नृषु नरके तिर्यक्पितृषु च / यत्त्राणं निर्भयं यच्छिवममरजरं निःशोकममृतं तद्धेतोर्ब्रह्मचर्यं चर जहि हि चलं स्वर्गं प्रति रुचिम् // saund_11.62 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "स्वर्ग की हीनता" नाम एकादश सर्ग समाप्त //

द्वादशः सर्गः विवेक

अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यथ चोदितः / आनन्देन तदा नन्दः परं व्रीडमुपागमत् // saund_12.1 //

तस्य व्रीडेन महता प्रमोदो हृदि नाभवत् / अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्थे व्रते मनः // saund_12.2 //

कामरागप्रधानो ऽपि परिहाससमो ऽपि सन् / परिपाकगते हेतौ न स तन्ममृषे वचः // saund_12.3 //

अपरीक्षकभावाच्च पूर्वं मत्वा दिवं ध्रुवम् / तस्मात् क्षेष्णुं परिश्रुत्य भृशं संवेगमेयिवान् // saund_12.4 //

तस्य स्वर्गान्निववृते संकल्पाश्वो मनोरथः / महारथ इवोन्मार्गादप्रमत्तस्य सारथेः // saund_12.5 //

स्वर्गतर्षान्निवृत्तश्च सद्यः स्वस्थ इवाभवत् / मृष्टादपथ्याद् विरतो जिजीविषुरिवातुरः // saund_12.6 //

विसस्मार प्रियां भार्यामप्सरोदर्शनाद् यथा / तथानित्यतयोद्विग्नस्तत्याजाप्सरसो ऽपि सः // saund_12.7 //

महतामपि भूतानामावृत्तिरिति चिन्तयन् / संवेगाच्च सरागो ऽपि वीतराग इवाभवत् // saund_12.8 //

बभूव स हि संवेगः श्रेयसस्तस्य वृद्धये / धातुरेधिरिवाख्याते पठितो ऽक्षरचिन्तकैः // saund_12.9 //

न तु कामान्मनस्तस्य केनचिज्जगृहे धृतिः / त्रिषु कालेषु सर्वेषु निपातो ऽस्तिरिव स्मृतः // saund_12.10 //

खेलगामी महाबाहुर्गजेन्द्र इव निर्मदः / सो ऽभ्यगच्छद् गुरुं काले विवक्षुर्भावमात्मनः // saund_12.11 //

प्रणम्य च गुरौ मुर्ध्ना बाष्पव्याकुललोचनः / कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः // saund_12.12 //

अप्सरः प्राप्तये यन्मे भगवन् प्रतिभूरसि / नाप्सरोभिर्ममार्थो ऽस्ति प्रतिभूत्वं त्यजाम्यहम् // saund_12.13 //

श्रुत्वा ह्यावर्तकं स्वर्गं संसारस्थ च चित्रताम् / न मर्त्येषु न देवेषु प्रवृत्तिर्मम रोचते // saund_12.14 //

यदि प्राप्य दिवं यत्नान्नियमेन दमेन च / अवितृप्ताः पतन्त्यन्ते स्वर्गाय त्यागिने नमः // saund_12.15 //

अतश्च निखिलं लोकं विदित्वा सचराचरम् / सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्मे परमे रमे // saund_12.16 //

तस्माद् व्याससमासाभ्यां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि / यच्छ्रुत्वा शृण्वतां श्रेष्ठ परमं प्राप्नुयां पदम् // saund_12.17 //

ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणिन्द्रियाणि च / श्रेयश्चैवामुखीभूतं निजगाद तथागतः // saund_12.18 //

अहो प्रत्यवमर्शो ऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः / अरण्यां मथ्यमानायामग्नेर्धूम इवोत्थितः // saund_12.19 //

चिरमुन्मार्गविहृतो लोलैरिन्द्रियवाजिभिः / अवतीर्णो ऽसि पन्थानं दिष्ट्या दृष्ट्यविमूढया // saund_12.20 //

अद्य ते सफलं जन्म लाभो ऽद्य सुमहांस्तव / यस्य कामरसज्ञस्य नैष्क्रम्यायोत्सुकं मनः // saund_12.21 //

लोके ऽस्मिन्नालयारामे निवृत्तौ दुर्लभा रतिः / व्यथन्ते ह्यपुनर्भावात् प्रपातादिव बालिशाः // saund_12.22 //

दुःखं न स्यात् सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः / अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते // saund_12.23 //

अरिभूतेष्वनित्येषु सततं दुःखहेतुषु / कामादिषु जगत् सक्तं न वेत्ति सुखमव्ययम् // saund_12.24 //

सर्वदुःखापहं तत्तु हस्तस्थममृतं तव / विषं पीत्वा यदगदं समये पातुमिच्छसि // saund_12.25 //

अनर्हसंसारभयं मानार्हं ते चिकीर्षितम् / रागाग्निस्तादृशो यस्य धर्मोन्मुख पराङ्मुखः // saund_12.26 //

रागोद्दामेन मनसा सर्वथा दुष्करा धृतिः / सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पथिनेव पिपासुना // saund_12.27 //

ईदृशी नाम बुद्धिस्ते विरुद्धा रजसाभवत् / रजसा चण्डवातेन विवस्वत इव प्रभा // saund_12.28 //

सा जिघांसुस्तमो हार्दं या संप्रति विजृम्भते / तमो नैशं प्रभा सौरी विनिर्गीर्णेव मेरुणा // saund_12.29 //

युक्तरूपमिदं चैव शुद्धसत्त्वस्य चेतसः / यत्ते स्यान्नैष्ठिके सूक्ष्मे श्रेयसि श्रद्दधानता // saund_12.30 //

धर्मच्छन्दमिमं तस्माद्विवर्धयितुमर्हसि / सर्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः // saund_12.31 //

सत्यां गमनबुद्धौ हि गमनाय प्रवर्तते / शय्याबुद्धौ च शयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः // saund_12.32 //

अन्तर्भूमिगतं ह्यम्भः श्रद्दधाति नरो यदा / अर्थिंत्वे सति यत्नेन तदा खनति गामिमाम् // saund_12.33 //

नार्थी यद्यग्निना वा स्याच्छ्रद्दध्यात्तं न वारणौ / मथ्नीयान्नारणिं कश्चित्तभआवे सति मथ्यते // saund_12.34 //

सस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्यात् कार्षकः क्षितौ / अर्थी सस्येन वा न स्याद् बीजानि न वपेद् भुवि // saund_12.35 //

अतश्च हस्त इत्युक्ता मया श्रद्धा विशेषतः / यस्माद् गृण्हाति सद्धर्मं दायं हस्त यतो यथाः // saund_12.36 //

प्राधान्यादिन्द्रियमिति स्थिरत्वाद् बलमित्यतः / गुणदारिद्रयशमनाद् धनमित्यभिवर्णिता // saund_12.37 //

रक्षणार्थेन धर्मस्य तथेषीकेत्युदाहृता / लोके ऽस्मिन् दुर्लभत्वाच्च रत्नमित्यभिभाषिता // saund_12.38 //

पुनश्च बीजमित्युक्ता निमित्तं श्रेयसो यदा / पावनार्थेन पापस्य नदीत्यभिहिता पुनः // saund_12.39 //

यस्माद्धर्मस्य चोत्पत्तौ श्रद्धा कारणमुत्तमम् / मयोक्ता कार्यतस्तस्मात्तत्र तत्र तथा तथा // saund_12.40 //

श्रद्धाङ्कुरमिमं तस्मात् संवर्धयितुमर्हसि / तद्वृद्धौ वर्धते धर्मो मूलवृद्धौ यथा द्रुमः // saund_12.41 //

व्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्बलो यस्य निश्चयः / तस्य पारिप्लवा श्रद्धा न हिं कृत्याय वर्तते // saund_12.42 //

यावत्तत्त्वं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा तावच्छ्रद्धा न भवति बलस्था स्थिरा वा / दृष्टे तत्त्वे नियमपरिभूतेन्द्रियस्य श्रद्धावृक्षो भवति सफलश्चाश्रयश्च // saund_12.43 //

सौन्दरनन्द महाकाव्य में "विवेक" नामक द्वादश सर्ग समाप्त /

त्रयोदशः सर्गः शील एवं इन्द्रियसंयम

अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिणा / परिषिक्तो ऽमृतेनेव युयुजे परया मुदा // saund_13.1 //

कृतार्थमिव तं मेने संबुद्धः श्रद्धया तया / मेने प्राप्तमिव श्रेयः स च बुद्धेन संस्कृतः // saund_13.2 //

श्लक्ष्णेन वचसा कांश्चित् कांश्चित् परुषया गिरा / कांश्चिदाभ्यामुपायाभ्यां स विनिन्ये विनायकः // saund_13.3 //

पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि / स्थितं पांसुष्वपि यथा पांसुदोषैर्न लिप्यते // saund_13.4 //

पद्मपर्णं यथा चैव जले जातं जले स्थितम् / उपरिष्टादधस्ताद्वा न जलेनोपलिप्यते // saund_13.5 //

तद्वल्लोके मुनिर्जातो लोकस्यानुग्रहं चरन् / कृतित्वान्निर्मलत्वाच्च लोकधर्मैर्न लिप्यते // saund_13.6 //

श्लेषं त्यागं प्रियं रूक्षं कथां च ध्यानमेव च / मन्तुकाले चिकित्सार्थं चक्रे नात्मानुवृत्तये // saund_13.7 //

अतश्च सन्दधे कायं महाकरुणया तया / मोचयेयं कथं दुःखात् सत्त्वानीत्यनुकम्पकः // saund_13.8 //

अथ संहर्षणान्नन्दं विदित्वा भाजनीकृतम् / अब्रवीद् ब्रुवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमम् // saund_13.9 //

अतः प्रभृति भूयस्त्वं श्रेद्धेन्द्रियपुरःसरः / अमृतस्याप्तये सौम्य वृत्तं रक्षितुमर्हसि // saund_13.10 //

प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा / उत्तानो विवृतो गुप्तो ऽनवच्छिद्रस्तथा कुरु // saund_13.11 //

उत्तानो भावकरणाद् विवृतश्चाप्यगूहनात् / गुप्तो रक्षणतात्पर्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः // saund_13.12 //

शरीरवचसोः शुद्धौ सप्तांगे चापि कर्मणि / आजीवसमुदाचारं शौचात् संस्कर्तुमर्हसि // saund_13.13 //

दोषाणां कुहनादीनां पञ्चानामनिषेवणात् / त्यागाच्च ज्योतिषादीनां चतुर्णां वृत्तिघातिनाम् // saund_13.14 //

प्राणिधान्यधनादीनां वर्ज्यानामप्रतिग्रहात् / भैक्षाङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात् // saund_13.15 //

परितुष्टः शुचिर्मञ्जुश्चौक्षया जीवसंपदा / कुर्या दुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये // saund_13.16 //

कर्मणो हि यथादृष्टात् कायवाक्प्रभवादपि / आजीवः पृथगेवोक्तो दुःशोधत्वादयं मया // saund_13.17 //

गृहस्थेन हि दुःशोधा दृष्टिर्विविधदृष्टिना / आजीवो भिक्षुणा चैव परेष्वायत्तवृत्तिना // saund_13.18 //

एतावच्छीलमित्युक्तमाचारो ऽयं समासतः / अस्य नाशेन नैव स्यात् प्रव्रज्या न गृहस्थता // saund_13.19 //

तस्माच्चारित्रसम्पन्नो ब्रह्मचर्यमिदं चर / अणुमात्रेष्वद्येषु भयदर्शी दृढव्रतः // saund_13.20 //

शीलमास्थाय वर्तन्ते सर्वा हि श्रेयसि क्रियाः / स्थानाद्यानीव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धराम् // saund_13.21 //

मोक्षस्योपनिषत् सौम्य वैराग्यमिति गृह्यताम् / वैराग्यस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानदर्शनम् // saund_13.22 //

ज्ञानस्योपनिषच्चैव समाधिरुपधार्यताम् / समाधेरप्युपनिषत् सुखं शारीरमानसम् // saund_13.23 //

प्रश्रब्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत् परा / प्रश्रब्धेरप्युपनिषत् प्रीतिरप्यवगम्यताम् // saund_13.24 //

तथा प्रीतेरुपनिषत् प्रामोद्यं परमं मतम् / प्रामोद्यस्याप्यहृल्लेखः कुकृतेष्वकृतेषु वा // saund_13.25 //

अहृल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषच्छुचि / अतः शीलं नयत्यग्र्यमिति शीलं विशोधय // saund_13.26 //

शीलनाच्छीलमित्युक्तं शीलनं सेवनादपि / सेवनं तन्निदेशाच्च निदेशश्च तदाश्रयात् // saund_13.27 //

शीलं हि शरणं सौभ्य कान्तार इव दैशिकः / पित्रं बन्धुश्च रक्षा च धनं च बलमेव च // saund_13.28 //

यतः शीलमतः सौम्य शीलं संस्कर्तुमर्हसि / एतत्स्थानमथान्ये [नन्यं] च मोक्षारम्भेषु योगिनाम् // saund_13.29 //

ततः स्मृतिमधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः / इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवारयितुमर्हसि // saund_13.30 //

भेतव्यं न तथा शत्रोर्नाग्नेर्नाहेर्न चाशनेः / इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेभ्यस्तैरजस्रं हि हन्यते // saund_13.31 //

द्विषद्भिः शत्रुभिः कश्चित् कदाचित् पीड्यते न वा / इन्द्रियैर्बाध्यते सर्वः सर्वत्र च सदैव च // saund_13.32 //

न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृतिभिर्हतः / कृष्यते तत्र निघ्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः // saund_13.33 //

हन्यमानस्य तैर्दुःखं हार्दं भवति वा न वा / इन्द्रियैर्बाध्यमानस्य हार्दं शारीरमेव च // saund_13.34 //

संकल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः / चिन्तापुङ्खा रतिफला विषयाकाशगोचराः // saund_13.35 //

मनुष्यहरिणान् घ्नन्ति कामव्याधेरिता हृदि / विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः क्षताः // saund_13.36 //

नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा / निपतन्तो निवार्यास्ते महता स्मृतिवर्मणा // saund_13.37 //

इन्द्रियाणामुपशमादरीणां निग्रहादिव / सुखं स्वपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः // saund_13.38 //

तेषां हि सततं लोके विषयानभिकाङ्क्षताम् / संविन्नैवास्ति कार्पण्याच्छुनामाशावतामिव // saund_13.39 //

विषयैरिन्द्रियग्रामो न तृप्तिमधिगच्छति / अजस्रं पूर्यमाणो ऽपि समुद्रः सलिलैरिव // saund_13.40 //

अवश्यं गोचरे स्वे स्वे वर्तितव्यमिहेन्द्रियैः / निमित्तं तत्र न ग्राह्यमनुव्यञ्जनमेव च // saund_13.41 //

आलोक्य चक्षुषा रूपं धातुमात्रे व्यवस्थितः / स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुमर्हसि // saund_13.42 //

सचेत् स्त्रीपुरुषग्राहः क्वचिद् विद्येत कश्चन् / शुभतः केशदन्तादीन्नानुप्रस्थातुमर्हसि // saund_13.43 //

नापनेयं ततः किंचित् प्रक्षेप्यं नापि किञ्चन / द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृशं च यथा च यत् // saund_13.44 //

एवं ते पश्यतस्तत्त्वं शश्वदिन्द्रियगोचरम् / भविष्यति पदस्थानं नाभिध्यादौर्मनस्ययोः // saund_13.45 //

अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् / अरिर्मित्रमुखेनेव प्रियवाक्कलुषाशयः // saund_13.46 //

दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाश्रितः / मोहाद्येनानुवृतेन परत्रेह च हन्यते // saund_13.47 //

अनुरोधविरोधाभ्यां शितोष्णाभ्यामिवार्दितः / शर्म नाप्नोति न श्रेयश्चलेन्द्रियमतो जगत् // saund_13.48 //

नेन्द्रियं विषये तावत् प्रवृत्तमपि सज्जते / यावन्न मनसस्तत्र परिकल्पः प्रवर्तते // saund_13.49 //

इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः / विषयात् परिकल्पाच्च क्लेशाग्निर्जायते तथा // saund_13.50 //

अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि वध्यते / तमेव विषयं पश्यन् भूततः परिमुच्यते // saund_13.51 //

दृष्ट्वैकं रूपमन्यो हि रज्यते ऽन्यः प्रदुष्यति / कश्चिद् भवति मध्यस्थस्तत्रैवान्यो घृणायते // saund_13.52 //

अतो न विषयो हेतुर्बन्धाय न विमुक्तये / परिकल्पविशेषेण संगो भवति वा न वा // saund_13.53 //

कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्द्रियसंवरः / इन्द्रियाणि ह्यगुत्पानि दुःखाय च भवाय च // saund_13.54 //

कामभोगभोगवद्भिरात्मदृष्टिदृष्टिभिः प्रमादनैकमूर्द्धभिः प्रहर्षलोलजिव्हकैः / इन्द्रियोरगैर्मनोबिलश्रयैः स्पृहाविषैः शमागदादृते न दृष्टमस्ति यच्चिकित्सेत् // saund_13.55 //

तस्मादेषामकुशलकराणामरीणां चक्षुर्घ्राणश्रवणरसनस्पर्शनानाम् / सर्वावस्थं भव विनियमादप्रमत्तो मास्मिन्नर्थे क्षणमपि कृथास्त्वं प्रमादम् // saund_13.56 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "शील एवं इन्द्रियसंयम" नाम त्रयोदश सर्ग समाप्त /

चतुर्दशः सर्गः आदिप्रस्थान

अथ स्मृतिकवाटेन पिधायेन्द्रियसंवरम् / भोजने भव मात्राज्ञो ध्यानायानामयाय च // saund_14.1 //

प्राणापानौ निगृण्हाति ग्लानिनिद्रे प्रयच्छति / कृतो ह्यत्यर्थमाहारो विहन्ति च पराक्रमम् // saund_14.2 //

यथा चात्यर्थमाहारः कृतो ऽनर्थाय कल्पते / उपयुक्तस्तथात्यल्पो न सामर्थ्याय कल्पते // saund_14.3 //

आचयं द्युतिमुत्साहं प्रयोगं बलमेव च / भोजनं कृतमत्यल्पं शरीरस्यापकर्षति // saund_14.4 //

यथा भारेण नमते लघुनोन्नमते तुला / समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः // saund_14.5 //

तस्मादभ्यवहर्त्तव्यं स्वशक्तिमनुपश्यता / नातिमात्रं न चात्यल्पं मेयं मानवशादपि // saund_14.6 //

अत्याक्रान्तो हि कायाग्निर्गुरुणान्नेन शाम्यति / अवच्छन्न इवाल्पो ऽग्निः सहसा महतेन्धसा // saund_14.7 //

अत्यन्तमपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते / अनाहारो हि निर्वाति निरिन्धन इवानलः // saund_14.8 //

यस्मान्नास्ति विनाहारात् सर्वप्राणाभृतां स्थितिः / तस्माद् दुष्यति नाहारो विकल्पो ऽत्र तु वार्यते // saund_14.9 //

न ह्येकविषये ऽन्यत्र सज्यन्ते प्राणिनस्तथा / अविज्ञाते यथाहारे बोद्धव्यं तत्र कारणम् // saund_14.10 //

चिकित्सार्थं यथा धत्ते व्रणस्यालेपनं व्रणी / क्षुद्विघातार्थमाहारस्तद्वत् सेव्यो मुमुक्षुणा // saund_14.11 //

भारस्योद्वहनार्थं च रथाक्षो ऽभ्यज्यते यथा / भोजनं प्राणयात्रार्थं तद्वद् विद्वान्निषेवते // saund_14.12 //

समतिक्रमणार्थं च कान्तारस्य यथाध्वगौ / पुत्रमांसानि खादेतां दम्पती भृशदुःखितौ // saund_14.13 //

एवमभ्यवहर्त्तव्यं भोजनं प्रतिसंख्यया / न भूषार्थं न वपुषो न मदाय न दृप्तये // saund_14.14 //

धारणार्थं शरीरस्य भोजनं हि विधीयते / उपस्तम्भः पिपतिषोर्दुबलस्येव वेश्मनः // saund_14.15 //

प्लवं यत्नाद् यथा कश्चिद् बध्नीयाद् धारयेदपि / न तत्स्नेहेन यावत्तु महौघस्योत्तितीर्षया // saund_14.16 //

तथोपकरणैः कायं धारयन्ति परीक्षकाः / न तत्स्नेहेन यावत्तु दुःखौघस्य तितीर्षया // saund_14.17 //

शोचता पीड्यमानेन दीयते शत्रवे यथा / न भक्त्या नापि तर्षेण केवलं प्राणगुप्तये // saund_14.18 //

योगाचारस्तथाहारं शरीराय प्रयच्छति / केवलं क्षुद्विघातार्थं न रागेण न भक्तये // saund_14.19 //

मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः / विधूय निद्रां योगेन निशामप्यतिनामयेत् // saund_14.20 //

हृदि यत्संज्ञिनश्चैव निद्रा प्रादुर्भवेत्तव / गुणवत्संज्ञितां संज्ञां तदा मनसि मा कृथाः // saund_14.21 //

धातुरारम्भधृत्योश्च स्थामविक्रमयोरपि / नित्यं मनसि कार्यस्ते बाध्यमानेन निद्रया // saund_14.22 //

आम्नातव्याश्च विशदं ते धर्मा ये परिश्रुताः / परेभ्यश्चोपदेष्टव्याः संचिन्त्याः स्वयमेव च // saund_14.23 //

प्रक्लेद्यमद्भिर्वदनं विलोक्याः सर्वतो दिशः / चार्या दृष्टिश्च तारासु जिजागरिषुणा सदा // saund_14.24 //

अन्तर्गतैरचपलैर्वशस्थायिभिरिन्द्रियैः / अविक्षिप्तेन मनसा चंक्रम्यस्वास्व वा निशि // saund_14.25 //

भये प्रीतौ च शोके च निद्रया नाभिभूयते / तस्मान्निद्राभियोगेषु सेवितव्यमिदं त्रयम् // saund_14.26 //

भयमागमनान्मृत्योः प्रीतिं धर्मपरिग्रहात् / जन्मदुःखादपर्यन्ताच्छोकमागन्तुमर्हसि // saund_14.27 //

एवमादिः क्रमः सौम्य कार्यो जागरणं प्रति / वन्ध्यं हि शयनादायुः क प्राज्ञः कर्तुमर्हसि // saund_14.28 //

दोषव्यालानतिक्रम्य व्यालान् गृहगतानिव / क्षमं प्राज्ञस्य न स्वप्तुं निस्तितीर्षोर्महद् भयम् // saund_14.29 //

प्रदीप्ते जीवलोके हि मृत्युव्याधिजराग्निभिः / कः शयीत निरुद्वेगः प्रदीप्त इव वेश्मनि // saund_14.30 //

तस्मात्तम इति ज्ञात्वा निद्रां नावेष्टुमर्हसि / अप्रशान्तेषु दोषेषु सशस्त्रेष्विव शत्रुषु // saund_14.31 //

पूर्वं यामं त्रियामायाः प्रयोगेणातिनाम्य तु / सेव्या शय्या शरीरस्य विश्रामार्थं स्वतन्त्रिणा // saund_14.32 //

दक्षिणेन तु पार्श्वेन स्थितयालोकसंज्ञया / प्रबोधं हृदये कृत्वा शयीथाः शान्तमानसः // saund_14.33 //

यामे तृतीये चोत्थाय चरन्नासीन एव वा / भूयो योगं मनःशुद्धौ कुर्वीथा नियतेन्द्रियः // saund_14.34 //

अथासनगतस्थानप्रेक्षितव्याहृतादिषु / संप्रजानन् क्रियाः सर्वाः स्मृतिमाधातुमर्हसि // saund_14.35 //

द्वाराध्यक्ष इव द्वारि यस्य प्रणिहिता स्मृतिः / धर्षयन्ति न तं दोषाः पुरं गुप्तमिवारयः // saund_14.36 //

न तस्योत्पद्यते क्लेशो यस्य कायगता स्मृतिः / चित्तं सर्वास्ववस्थासु बालं धात्रीव रक्षति // saund_14.37 //

शरव्यः स तु दोषाणां यो हीनः स्मृतिवर्मणा / रणस्थः प्रतिशत्रूणां विहीन इव वर्मणा // saund_14.38 //

अनाथं तन्मनो ज्ञेयं यत्स्मृतिर्नाभिरक्षति / निर्णेता दृष्टिरहितो विषमेषु चरन्निव // saund_14.39 //

अनर्थेषु प्रसक्ताश्च स्वार्थेभ्यश्च पराङ्मुखा / यद्भये सति नोद्विग्नाः स्मृतिनाशो ऽत्र कारणम् // saund_14.40 //

स्वभूमिषु गुणाः सर्वे ये च शीलादयः स्थिताः / विकीर्णा इव गा गोपः स्मृतिस्ताननुगच्छति // saund_14.41 //

प्रनष्टममृतं तस्य यस्य विप्रसृता स्मृतिः / हस्तस्थममृतं तस्य यस्य कायगता स्मृतिः // saund_14.42 //

आर्यो न्यायः कुतस्तस्य स्मृतिर्यस्य न विद्यते / यस्यार्यो नास्ति च न्यायः प्रनष्टस्तस्य सत्पथः // saund_14.43 //

प्रनष्टो यस्य सन्मार्गो नष्टं तस्यामृतं पदम् / प्रनष्टममृतं यस्य स दुःखान्न विमुच्यते // saund_14.44 //

तस्माच्चरन चरो ऽस्मीति स्थितो ऽस्मीति चाधिष्ठितः / एवमादिषु कार्येषु स्मृतिमाधातुमर्हसि // saund_14.45 //

योगानुलोमं विजनं विशब्दं शय्यासनं सौम्य तथा भजस्व / कायस्य कृत्वा हि विवेकमादौ सुखो ऽधिगन्तुं मनसो विवेकः // saund_14.46 //

अलब्धचेतःप्रशमः सरागो यो न प्रचारं भजते विविक्तम् / स क्षण्यते ह्यप्रतिलब्धमार्गश्चरन्निवोर्व्यां बहुकण्टकायाम् // saund_14.47 //

अदृष्टतत्त्वेन परीक्षकेण स्थितेन चित्रे विषयप्रचारे / चित्तं निषेद्धुं न सुखेन शक्यं कृष्टादको गौरिव सस्यमध्यात् // saund_14.48 //

अनीर्यमाणस्तु यथानिलेन प्रशान्तिमागच्छति चित्रभानुः / अल्पेन यत्नेन तथा विविक्तेष्वघट्टितं शान्तिमुपैति चेतः // saund_14.49 //

क्वचिद्भुक्त्वा यत्तद् वसनमपि यत्तत्परिहितो वसन्नात्मारामः क्वचन विजने यो ऽभिरमते / कृतार्थः स ज्ञेयः शमसुखरसज्ञः कृतमतिः परेषां संसर्गं परिहरति यः कण्टकमिव // saund_14.50 //

यदि द्वन्द्वारामे जगति विषयव्यग्रहृदये विविक्ते निर्द्वन्दो विहरति कृती शान्तहृदयः / ततः पीत्वा प्रज्ञारसममृतवत्तृप्तहृदयो विविक्तः संसक्तं विषयकृपणं शोचति जगत् // saund_14.51 //

वसञ्शून्यागारे यदि सततमेको ऽभिरमते यदि क्लेशोत्पादैः सह न रमते शत्रुभिरिव / चरन्नात्मारामो यदि च पिबति प्रीतिसलिलं ततो भुङ्क्ते श्रेष्ठं त्रिदशपतिराज्यादपि सुखम् // saund_14.52 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "आदिप्रस्थान" नाम चतुर्दश सर्ग समाप्त //

पञ्चदशःसर्गः वितर्कप्रहाण

यत्र तत्र विविक्ते तु बद्ध्वा पर्यङ्कमुत्तमम् / ऋजुं कायं समाधाय स्मृत्याभिमुखयान्वितः // saund_15.1 //

नासाग्रे वा ललाटे वा भ्रुवोरन्तर एव वा / कुर्वीथाश्चपलं चित्तमालम्बनपरायणम् // saund_15.2 //

सचेत् कामवितर्कस्त्वां धर्षयेन्मानसो ज्वरः / क्षेप्तव्यो नाधिवास्यः स वस्त्रे रेणुरिवागतः // saund_15.3 //

यद्यपि प्रतिसंख्यानात् कामानुत्सृष्टवानसि / तमांसीव प्रकाशेन प्रतिपक्षेण ताञ्जहि // saund_15.4 //

तिष्ठत्यनुशयस्तेषां छन्नो ऽग्निरिव भस्मना / स ते भावनया सौम्य प्रशाम्यो ऽग्निरिवाम्बुना // saund_15.5 //

ते हि तस्मात् प्रवर्तन्ते भूयो वीजादिवाङ्कुराः / तस्य नाशेन ते न स्युर्बीजनाशादिवाङ्कुराः // saund_15.6 //

अर्जनादीनि कामेभ्यो दृष्ट्वा दुःखानि कामिनाम् / तस्मात्तान्मूलतश्छिन्धि मित्रसंज्ञानरीनिव // saund_15.7 //

अनित्या मोषधर्माणो रिक्ता व्यसनहेतवः / बहुसाधारणाः कामा वर्ह्या ह्याशीविषा इव // saund_15.8 //

ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाणा न शान्तये / भ्रष्टाः शोकाय महते प्राप्ताश्च न वितृप्तये // saund_15.9 //

तृप्तिं वित्तप्रकर्षेण स्वर्गावाप्त्या कृतार्थताम् / कामेभ्यश्च सुखोत्पत्तिं यः पश्यति स नश्यति // saund_15.10 //

चलानपरिनिष्पन्नानसाराननवस्थितान् / परिकल्पसुखान् कामान्न तान्स्मर्तुमिहार्हसि // saund_15.11 //

व्यापादो वा विहिंसा वा क्षोभयेद् यदि ते मनः / प्रसाद्यं तद्विपक्षेण मणिनेवाकुलं जलम् // saund_15.12 //

प्रतिपक्षस्तयोर्ज्ञेयो मैत्री कारुण्यमेव च / विरोधो हि तयोर्नित्यं प्रकाशतमसोरिव // saund_15.13 //

निवृत्तं यस्य दौःशील्यं व्यापादश्च प्रवर्तते / हन्ति पांसुभिरात्मानं स स्नात इव वारणः // saund_15.14 //

दुःखितेभ्यो हि मर्त्येभ्यो व्याधिमृत्युजरादिभिः / आर्यः को दुःखमपरं सघृणो धातुमर्हति // saund_15.15 //

दुष्टेन चेह मनसा बाध्यते वा परो न वा / सद्यस्तु दह्यते तावत् स्वं मनो दुष्टचेतसः // saund_15.16 //

तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मैत्रीं कारुण्यमेव च / न व्यापादं विहिंसां वा विकल्पयितुमर्हसि // saund_15.17 //

यद्यदेव प्रसक्तं हि वितर्कयति मानवः / अभ्यासात्तेन तेनास्य नतिर्भवति चेतसः // saund_15.18 //

तस्मादकुशलं त्यक्त्वा कुशलं ध्यातुमर्हसि / यत्ते स्यादिह चार्थाय परमार्थस्य चाप्तये // saund_15.19 //

संवर्धन्ते ह्यकुशला वितर्काः संभृता हृदि / अनर्थजनकास्तुल्यमात्मनश्च परस्य च // saund_15.20 //

श्रेयसो विघ्नकरणाद् भवन्त्यात्मविपत्तये / पात्रीभावोपघातात्तु परभक्तिविपत्तये // saund_15.21 //

मनःकर्मस्वविक्षेपमपि चाभ्यस्तुमर्हसि / न त्वेवाकुशलं सौम्य वितर्कयितुमर्हसि // saund_15.22 //

या विकामोपभोगाय चिन्ता मनसि वर्तते / न च तं गुणमाप्नोति बन्धनाय च कल्पते // saund_15.23 //

सत्त्वानामुपघाताय परिक्लेशाय चात्मनः / मोहं व्रजति कालुष्यं नरकाय च वर्तते // saund_15.24 //

तद् वितर्कैरकुशलैर्नात्मानं हन्तुमर्हसि / सुशस्त्रं रत्नविकृतं मृद्धतो गां खनन्निव // saund_15.25 //

अनभिज्ञो यथा जात्यं दहेदगुरु काष्ठवत् / अन्यायेन मनुष्यत्वमुपहन्यादिदं तथा // saund_15.26 //

त्यक्त्वा रत्नं यथा लोष्टं रत्नद्वीपाच्च संहरेत् / त्यक्त्वा नैःश्रेयसं धर्मं चिन्तयेदशुभं तथा // saund_15.27 //

हिमवन्तं यथा गत्वा विषं भुञ्जीत नौषधम् / मनुष्यत्वं तथा प्राप्य पापं सेवेत नो शुभम् // saund_15.28 //

तद् बुद्धवा प्रतिपक्षेण वितर्कं क्षेप्तुमर्हसि / सूक्ष्मेण प्रतिकीलेन कीलं दार्वन्तरादिव // saund_15.29 //

वृद्ध्यवृद्ध्योरथ भवेच्चिन्ता ज्ञातिजनं प्रति / स्वभावो जीवलोकस्य परीक्ष्यस्तन्निवृत्तये // saund_15.30 //

संसारे कृष्यमाणानां सत्त्वानां स्वेन कर्मणा / को जनः स्वजनः को वा मोहात् सक्तो जने जनः // saund_15.31 //

अतीते ऽध्वनि संवृत्तः स्वजनो हि जनस्तव / अप्राप्ते चाध्वनि जनः स्वजनस्ते भविष्यति // saund_15.32 //

विहगानां यथा सायं तत्र तत्र समागमः / जातौ जातौ तथाश्लेषो जनस्य स्वजनस्य च // saund_15.33 //

प्रतिश्रयं बहुविधं संश्रयन्ति यथाध्वगाः / प्रतियान्ति पुनस्त्यक्त्वा तद्वज्ज्ञातिसमागमः // saund_15.34 //

लोके प्रकृतिभिन्ने ऽस्मिन्न कश्चित् कस्यचित् प्रियः / कार्यकारणसम्बद्धं वालुकामुष्टिवज्जगत् // saund_15.35 //

बिभर्ति हि सुतं माता धारयिष्यति मामिति / मातरं भजते पुत्रो गर्भेणाधत्त मामिति // saund_15.36 //

अनुकूलं प्रवर्तन्ते ज्ञातिषु ज्ञातयो यदा / तदा स्नेहं प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् // saund_15.37 //

अहितो दृश्यते ज्ञातिरज्ञातिर्दृश्यते हितः / स्नेहं कार्यान्तराल्लोकाश्छिनत्ति च करोति च // saund_15.38 //

स्वयमेव यथालिख्य रज्येच्चित्रकरः स्त्रियम् / तथा कृत्वा स्वयं स्नेहं संगमेति जने जनः // saund_15.39 //

यो ऽभवद् बान्धवजनः परलोके प्रियस्तव / स ते कर्मथं कुरुते त्वं वा तस्मै करोषि कम् // saund_15.40 //

तस्माज्ज्ञातिवितर्केण मनो नावेष्टुमर्हसि / व्यवस्था नास्ति संसारे स्वजनस्य जनस्य च // saund_15.41 //

असौ क्षेमो जनपदः सुभिक्षो ऽसावसौ शिवः / इत्येवमथ जायेत वितर्कस्तव कश्चन // saund_15.42 //

प्रहेयः स त्वया सौम्य नाधिवास्यः कथंचन / विदित्वा सर्वमादीप्तं तैस्तैर्दोषाग्निभिर्जगत् // saund_15.43 //

ऋतुचक्रनिवर्ताच्च क्षुत्पिपासाक्लमादपि / सर्वत्र नियतं दुःखं न क्वचिद् विद्यते शिवम् // saund_15.44 //

क्वचिच्छीतं क्वचिद् धर्मः क्वचिद् रोगो भयं क्वचित् / बाधते ऽभ्यधिकं लोकं तस्मादशरणं जगत् // saund_15.45 //

जरा व्याधिश्च मृत्युश्च लोकस्यास्य महद् भयम् / नास्ति देशः स यत्रास्य तद् भयं नोपपद्यते // saund_15.46 //

यत्र गच्छति कायो ऽयं दुःखं तत्रानुगच्छति / नास्ति काचिद् गतिर्लोके गतो यत्र न बाध्यते // saund_15.47 //

रमणीयो ऽपि देशः सन् सुभिक्षः क्षेम एव च / कुदेश इति विज्ञेयो यत्र क्लेशैर्विदह्यते // saund_15.48 //

लोकस्याभ्याहतस्यास्य दुःखैः शारीरमानसैः / क्षेमः कश्चिन्न देशो ऽस्ति स्वस्थो यत्र गतो भवेत् // saund_15.49 //

दुःखं सर्वत्र सर्वस्य वर्तते सर्वदा यदा / छन्दरागमतः सौम्य लोकचित्रेषु मा कृथाः // saund_15.50 //

यदा तस्मान्निवृत्तस्ते छन्दरागो भविष्यति / जीवलोकं तदा सर्वमादीप्तमिव मंस्यसे // saund_15.51 //

अथ कश्चिद् वितर्कस्ते भवेदमरणाश्रयः / यत्नेन स विहन्तव्यो व्याधिरात्मगतो यथा // saund_15.52 //

मुहूर्तमपि विश्रम्भः कार्यों न खलु जीविते / निलीन इव हि व्याघ्रः कालो विश्वस्तघातकः // saund_15.53 //

बलस्थो ऽहं युवा वेति न ते भवितुमर्हति / मृत्युः सर्वास्वस्थासु हन्ति नावेक्षते वयः // saund_15.54 //

क्षेत्रभूतमनर्थानां शरीरं परिकर्षतः / स्वास्थ्याशा जीविताशा वा न दृष्टार्थस्य जायते // saund_15.55 //

निर्वृत्तः को भवेत् कायं महाभूताश्रयं वहन् / परस्परविरुद्धानामहीनामिव भाजनम् // saund_15.56 //

प्रश्वसित्ययमन्वक्षं यदुच्छ्वसिति मानवः / अवगच्छ तदाश्चर्यमविश्वास्यं हि जीवितम् // saund_15.57 //

इदमाश्चर्यमपरं यत्सुप्तः प्रतिबुध्यते / स्वपित्युत्थाय वा भूयो बह्वमित्रा हि देहिनः // saund_15.58 //

गर्भात् प्रभृति यो लोकं जिघांसुरनुगच्छति / कस्तस्मिन् विश्वसेन्मृत्यावुद्यतासावराविव // saund_15.59 //

प्रसूतः पुरुषो लोके श्रुतवान् बलवानपि / न जयत्यन्तकं कश्चिन्नाजयन्नापि जेष्यति // saund_15.60 //

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन नियमेन वा / प्राप्तो हि रभसो मृत्युः प्रतिहन्तुं न शक्यते // saund_15.61 //

तस्मान्नायुषि विश्वासं चञ्चले कर्तुमर्हसि / नित्यं हरति कालो हि स्थाविर्यं न प्रतीक्षते // saund_15.62 //

निःसारं पश्यतो लोकं तोयबुद्बुद्दुर्बलम् / कस्यामरवितर्को हि स्यादनुन्मत्तचेतसः // saund_15.63 //

तस्मादेषां वितर्काणां प्रहाणार्थं समासतः / आनापानस्मृतिं सौम्य विषयीकर्तुमर्हसि // saund_15.64 //

इत्यनेन प्रयोगेण काले सेवितुमर्हसि / प्रतिपक्षान् वितर्काणां गदानामगदानिव // saund_15.65 //

सुवर्णहेतोरपि पांसुधावकौ विहाय पांसून् बृहतो यथादितः / जहाति सूक्ष्मानपि तद्विशुद्धये विशोध्य हेमावयवान् नियच्छति // saund_15.66 //

विमोक्षहेतोरपि युक्तमानसो विहाय दोषान् बृहतस्तथादितः / जहाति सूक्ष्मानपि तद्विशुद्धये विशोध्य धर्मावयवान् नियच्छति // saund_15.67 //

क्रमेणाद्भिः शुद्धं कनकमिह पांसुव्यवहितं यथाग्नौ कर्मारः पचति भृशमावर्तयति च / तथा योगाचारो निपुणमिह दोषव्यवहितं विशोध्य क्लेशेभ्यः शमयति मनः संक्षिपति च // saund_15.68 //

यथा च स्वच्छन्दादुपनयति कर्माश्रयसुखं सुवर्णं कर्मारो बहुविधमलङ्कारविधिषु / मनःशुद्धो भिक्षुर्वशगतमभिज्ञास्वपि तथा यथेच्छं यत्रेच्छं शमयति मनः प्रेरयति च // saund_15.69 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "वितर्कप्रहाण" नाम पञ्चदश सर्ग समाप्त /

षोडशः सर्गः आर्यसत्य

एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किञ्चित् समुपोह्य किञ्चित् / ध्यानानि चत्वार्यधिगम्य योगी प्राप्नोत्यभिज्ञा नियमेन पञ्च // saund_16.1 //

ऋद्धिप्रवेकं च बहुप्रकारं परस्य चेतश्चरितावबोधम् / अतीतजन्मस्मरणं च दीर्घं दिव्ये विशुद्धे श्रुतिचक्षुषी च // saund_16.2 //

अतः परं तत्त्वपरिक्षणेन मनो दधात्यास्रवसंक्षयाय / ततो हि दुःखप्रभृतीनि सम्यक् चत्वारि सत्यानि पदान्यवैति // saund_16.3 //

बाधात्मकं दुःखमिदं प्रसक्तं दुःखस्य हेतुः प्रभवात्मको ऽयम् / दुःखक्षयो निःसरणात्मको ऽयं त्राणात्मको ऽयं प्रशमाय मार्गः // saund_16.4 //

इत्यार्यसत्यान्यवबुध्य बुद्ध्या चत्वारि सम्यक् प्रतिविध्य चैव / सर्वास्रवान् भावनयाभिभूय न जायते शान्तिमवाप्य भूयः // saund_16.5 //

अबोधतो ह्यप्रतिवेधतश्च तत्त्वात्मकस्यास्य चतुष्टस्य / भवाद् भवं याति न शन्तिमेति संसारदोलामधिरुह्य लोकः // saund_16.6 //

तस्माज्जरादेर्व्यसनस्य मूलं समासतो दुःखमवैहि जन्म / सर्वौषधीनामिव भूर्भवाय सर्वापदां क्षेत्रमिदं हि जन्म // saund_16.7 //

यज्जन्मरूपस्य हि सेन्द्रियस्य दुःखस्य तन्नैकविधस्य जन्म / यः संभवश्चास्य समुच्छ्रयस्य मृत्योश्च रोगस्य च संभवः सः // saund_16.8 //

सद्वाप्यसद्वा विषमिश्रमन्नं यथा विनाशाय न धारणाय / लोके तथा तिर्यगुपर्यधो वा दुःखाय सर्वं न सुखाय जन्म // saund_16.9 //

जरादयो नैकविधाः प्रजानां सत्यां प्रवृत्तौ प्रभवन्त्यनर्थाः / प्रवात्सु घोरेष्वपि मारुतेषु न ह्यप्रसूतास्तरवश्चलन्ति // saund_16.10 //

आकाशयोनिः पवनो यथा हि यथा शमीगर्भशयो हुताशः / आपो यथान्तर्वसुधाशयाश्च दुःखं तथा चित्तशरीरयोनिः // saund_16.11 //

अपां द्रवत्वं कठिनत्वमुर्व्या वायोश्चलत्वं ध्रुवमौष्ण्यमग्नेः / यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरस्य च चेतसश्च // saund_16.12 //

काये सति व्याधिजरादि दुःखं क्षुत्तर्षवर्षोष्णहिमादि चैव / रूपाश्रिते चेतसि सानुबन्धे शोकारतिक्रोधभयादि दुःखम् // saund_16.13 //

प्रत्यक्षमालोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतमपीति विद्धि / यथा च तद्दुःखमिदं च दुःखं दुःखं तथानागतमप्यवेहि // saund_16.14 //

बीजस्वभावो हि यथेह दृष्टो भूतो ऽपि भव्यो ऽपि तथानुमेयः / प्रत्यक्षतश्च ज्वलनो यथोष्णो भूतो ऽपि भव्यो ऽपि तथोष्ण एव // saund_16.15 //

तन्नामरूपस्य गुणानुरूपं यत्रैव निर्वृत्तिरुदारवृत्त / तत्रैव दुःखं न हि तद्विमुक्तं दुःखं भविष्यत्यभवद् भवेद् वा // saund_16.16 //

प्रवृत्तिदुःखस्य च तस्य लोके तृष्णादयो दोषगणा निमित्तम् / नैवेश्वरो न प्रकृतिर्नं कालो नापो स्वभावो न विधिर्यदृच्छा // saund_16.17 //

ज्ञातव्यमेतेन च कारणेन लोकस्य दोषेभ्य इति प्रवृत्तिः / यस्मान्म्रियन्ते सरजस्तमस्का न जायते वीतरजस्तमस्कः // saund_16.18 //

इच्छाविशेषे सति तत्र तत्र यानासनादेर्भवति प्रयोगः / यस्मादतस्तर्षवशात्तथैव जन्म प्रजानामिति वेदितव्यम् // saund_16.19 //

सत्त्वान्यभिष्वङ्गवशानि दृष्ट्वा स्वजातिषु प्रीतिपराण्यतीव / अभ्यासयोगादुपपादितानि तैरेव दोषैरिति तानि विद्धि // saund_16.20 //

क्रोधप्रहर्षादिभिराश्रयाणामुत्पद्यते चेह यथा विशेषः / तथैव जन्मस्वपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकृतो विशेषः // saund_16.21 //

दोषाधिके जन्मनि तीव्रदोष उत्पद्यते रागिणि तीव्ररागः / मोहाधिके मोहबलाधिकश्च तदल्पदोषे च तदल्पदोषः // saund_16.22 //

फलं हि यादृक् समवैति साक्षात् तदागमाद् बीजमवैत्यतीतम् / अवेत्य बीजप्रकृतिं च साक्षादनागतं तत्फलमभ्युपैति // saund_16.23 //

दोषक्षयो जातिषु यासु यस्य वैराग्यतस्तासु न जायते सः / दोषाशयस्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर्विवशस्य तत्र // saund_16.24 //

तज्जन्मनो नैकविधस्य सौम्य तृष्णादयो हेतव इत्यवेत्य / तांश्छिन्धि दुःखाद् यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षयः कारणसंक्षयाद्धि // saund_16.25 //

दुःखक्षयो हेतुपरिक्षयाच्च शान्तं शिवं साक्षिकुरुष्व धर्मं / तृष्णाविरागं लयनं निरोधं सनातनं त्राणमहार्यमार्यम् // saund_16.26 //

यस्मिन्न जातिर्न जरा न मृत्युर्न व्याधयो नाप्रियसंप्रयोगः / नेच्छाविपन्न प्रियविप्रयोगः क्षेमं पदं नैष्ठिकमच्युतं तत् // saund_16.27 //

दीपो यथा निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् / दिशं न कांचिद् विदिशं न कांचित् स्नेहक्षयात् केवलमेति शान्तिम् // saund_16.28 //

एवं कृती निर्वृतिमभ्युपेतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् / दिशं न कांचिद् विदिशं न कांचित् क्लेशक्षयात् केवलमेति शान्तिम् // saund_16.29 //

अस्याभ्युपायो ऽधिगमाय मार्गः प्रज्ञात्रिकल्पः प्रशमद्विकल्पः / स भावनीयो विधिवद् बुधेन शीले शुचौ त्रिप्रमुखे स्थितेन // saund_16.30 //

वाक्कर्म सम्यक् सहाकायकर्म यथावदाजीवनयश्च शुद्धः / इदं त्रयं वृत्तविधौ प्रवृत्तं शीलाश्रयं कर्मपरिग्रहाय // saund_16.31 //

सत्येषु दुःखादिषु दृष्टिरार्या सम्यग्वितर्कश्च पराक्रमश्च / इदं त्रयं ज्ञानविधौ प्रवृत्तं प्रज्ञाश्रयं क्लेशपरिक्षयाय // saund_16.32 //

न्यायेन सत्याधिगमाय युक्ता सम्यक् स्मृतिः सम्यगथो समाधिः / इदं द्वयं योगविधौ प्रवृत्तं शमाश्रयं चित्तपरिग्रहाय // saund_16.33 //

क्लेशांकुरान्न प्रतनोति शीलं बीजाङ्कुरान् काल इवातिवृत्तः / शुचौ हि शीले पुरुषस्य दोषा मनः सलज्जा इव धर्षयन्ति // saund_16.34 //

क्लेशांस्तु विष्कम्भयते समाधिर्वेगानिवाद्रिर्महतो नदीनाम् / स्थिते समाधौ हि न धर्षयन्ति दोषा भुजंगा इव मन्त्रबद्धाः // saund_16.35 //

प्रज्ञा त्वशेषेण निहन्ति दोषांस्तीरद्रुमान् प्रावृषि निम्नगेव / दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वज्राग्निनेवानुसृतेन वृक्षाः // saund_16.36 //

त्रिस्कन्धमेतं प्रविगाह्य मार्गं प्रस्पष्टमष्टाङ्गमहार्यमार्यम् / दुःखस्य हेतून् प्रजहाति दोषान् प्राप्नोति चात्यन्तशिवं पदं तत् // saund_16.37 //

अस्योपचारे धृतिरार्जवं च ह्रीरप्रमादः प्रविविक्तता च / अल्पेच्छता तुष्टिरसंगता च लोकप्रवृत्तावरतिः क्षमा च // saund_16.38 //

याथात्म्यतो विन्दति यो हि दुःखं तस्योद्भवं तस्य च यो निरोधम् / आर्येण मार्गेण स शान्तिमेति कल्याणमित्रैः सह वर्तमानः // saund_16.39 //

यो व्याधितो व्याधिमवैति सम्यग् व्याधेर्निदानं च तदौषधं च / आरोग्यमाप्नोति हि सो ऽचिरेण मित्रैरभिज्ञैरुपचर्यमाणः // saund_16.40 //

तद्व्याधिसंज्ञां कुरु दुःखसत्ये दोषेष्वपि व्याधिनिदानसंज्ञाम् / आरोग्यंज्ञां च निरोधसत्ये भैषज्यसंज्ञामपि मार्गसत्ये // saund_16.41 //

तस्मात् प्रवृत्तिंपरिगच्छ दुःखं प्रवर्तकानप्यवगच्छ दोषान् / निवृत्तिमागच्छ च तन्निरोधं निवर्तकं चाप्यवगच्छ मार्गम् // saund_16.42 //

शिरस्यथो वाससि संप्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिविचार्या / दग्धं जगत् सत्यनयं ह्यदृष्ट्वा प्रदह्यते संप्रति धक्ष्यते च // saund_16.43 //

यदैव यः पश्यति नामरूपं क्षयीति तद्दर्शनमस्य सम्यक् / सम्यक् च निर्वेदमुपैति पश्यन् नन्दीक्षयाच्च क्षयमेति रागः // saund_16.44 //

तयोश्च नन्दीरजसोः क्षयेण सम्यग्विमुक्तं प्रवदामि चेतः / सम्यग्विमुक्तिर्मनसश्च ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयमस्ति // saund_16.45 //

यथास्वभावेन हि नामरूपं तद्धेतुमेवास्तगमं च तस्य / विजानतः पस्यत एव चाहं ब्रवीमि सम्यक् क्षयमास्रवाणाम् // saund_16.46 //

तस्मात् परं सौम्य विधाय वीर्यं शीघ्रं घटस्वास्त्रवसंक्षयाय / दुःखाननित्यांश्च निरात्मकांश्च धातून् विशेषेण परीक्षमाणः // saund_16.47 //

धातून् हि षड् भूसलिलानलादीन् सामान्यतः स्वेन च लक्षणेन / अवैति यो नान्यमवैति तेभ्यः सो ऽत्यन्तिकं मोक्षमवैति तेभ्यः // saund_16.48 //

क्लेशप्रहाणाय च निश्चितेन कालो ऽभ्युपायस्श्च परीक्षितव्यः / योगो ऽप्यकाले ह्यनुपायतश्च भवत्यनर्थाय न तद्गुणाय // saund_16.49 //

अजातवत्सां यदि गां दुहीत नैवाप्नुयात् क्षीरमकालदोही / काले ऽपि वा स्यान्न पयो लभेत मोहेन शृङ्गाद् यदि गां दुहीत // saund_16.50 //

आर्द्राच्च काष्ठाज्ज्वलनाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वह्निमृच्छेत् / काष्ठाच्च शुष्कादपि पातनेन नैवाग्निमाप्नोत्यनुपायपूर्वम् // saund_16.51 //

तद्देशकालौ विधिवत् परीक्ष्य योगस्य मात्रामपि चाभ्युपायम् / बलाबले चात्मनि संप्रधार्य कार्यः प्रयत्नो न तु तद्विरुद्धः // saund_16.52 //

प्रग्राहकं यत्तु निमित्तमुक्तमुद्धन्यमाने हृदि तन्न सेव्यम् / एवं हि चित्तं प्रशम न याति प्रवायुना वह्निरिवेर्यमाणः // saund_16.53 //

शमाय यत् स्यान्नियतं निमित्तं जातोद्धवे चेतसि तस्य कालः / एवं हि चित्तं प्रशमं नियच्छेत् प्रदीप्यमानो ऽग्निरिवोदकेन // saund_16.54 //

शमावहं यन्नियतं निमित्तं सेव्यं न तच्चेतसि लीयमाने / एवं हि भूयो लयमेति चित्तमनीर्यमाणो ऽग्निरिवाल्पसारः // saund_16.55 //

प्रग्राहकं यन्नियतं निमित्तं लयं गते चेतसि तस्य कालः / क्रियासमर्थं हि मनस्तथा स्यान्मन्दायमानो ऽग्निरिवेन्धनेन // saund_16.56 //

औपेक्षिकं नापि निमित्तमिष्टं लयं गते चेतसि सोद्धवे वा / एवं हि तीव्रं जनयेदनर्थमुपेक्षितो व्याधिरिवातुरस्य // saund_16.57 //

यत्स्यादुपेक्षानियतं निमित्तं साम्यं गते चेतसि तस्य कालः / एवं हि कृत्याय भवेत्प्रयोगो रथो विधेयाश्व इव प्रयातः // saund_16.58 //

रागोद्धवव्याकुलिते ऽपि चित्ते मैत्रोपसंहारविधिर्न कार्यः / रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि स्नेहं कफक्षोभ इवोपयुज्य // saund_16.59 //

रागोद्धते चेतसि धैर्यमेत्य निषेवितव्यं त्वशुभं निमित्तम् / रागात्मको ह्येवमुपैति शर्म कफात्मको रूक्षमिवोपयुज्य // saund_16.60 //

व्यापाददोषेण मनस्युदीर्णे न सेवितव्यं त्वशुभं निमित्तम् / द्वेषात्मकस्य ह्यशुभा वधाय पित्तात्मनस्तीक्ष्ण इवोपचारः // saund_16.61 //

व्यापाददोषक्षुभिते तु चित्ते सेव्या स्वपक्षोपनयेन मैत्री / द्वेषात्मनो हि प्रशमाय मैत्री पित्तात्मनः शीत इवोपचारः // saund_16.62 //

मोहानुबद्धे मनसः प्रचारे मैत्राशुभा वैव भवत्ययोगः / ताभ्यां हि संमोहमुपैति भूयो वाय्वात्मको रूक्षमिवोपनीय // saund_16.63 //

मोहात्मिकायां मनसः प्रवृत्तौ सेव्यस्त्विदम्प्रत्ययताविहारः / मूढे मनस्येष हि शान्तिमार्गो वाय्वात्मके स्निग्ध इवोपचारः // saund_16.64 //

उल्कामुखस्थं हि यथा सुवर्णं सुवर्णकारो धमतीह काले / काले परिप्रोक्षयते जलेन क्रमेण काले समुपेक्षते च // saund_16.65 //

दहेत् सुवर्णं हि धमन्नकाले जले क्षिपन् संशमेयेदकाले / न चापि सम्यक् परिपाकमेनं नयेदकाले समुपेक्षमाणः // saund_16.66 //

संप्रग्रहस्य प्रशमस्य चैव तथैव काले समुपेक्षणस्य / सम्यङ् निमित्तं मनसा त्ववेक्ष्यं नाशो हि यत्नो ऽप्यनुपायपूर्वः // saund_16.67 //

इत्येवमन्यायनिवर्तनं च न्यायं च तस्मै सुगतो बभाषे / भूयश्च तत्तच्चरितं विदित्वा वितर्कहानाय विओधीनुवाच // saund_16.68 //

यथा भिषक् पित्तकफानिलानां य एव कोपं समुपैति दोषः / शमाय तस्यैव विधिं विधत्ते व्यधत्त दोषेषु तथैव बुद्धः // saund_16.69 //

एकेन कल्पेन सचेन्न हन्यात् स्वभ्यस्तभावादसुभान् वितर्कान् / ततो द्वितीयं क्रमामरभेत न त्वेव हेयो गुणवान् प्रयोगः // saund_16.70 //

अनादिकालोपचितात्मकत्वाद् बलीयसः क्लेशगणस्य चैव / सम्यक् प्रयोगस्य च दुष्करत्वाच्छेत्तुं न शक्याः सहसा हि दोषाः // saund_16.71 //

अण्व्या यथाण्या विपुलाणिरन्या निर्वाह्यते तद्विदुषा नरेण / तद्वत्तदेवाकुशलं निमित्तं क्षिपेन्निमित्तान्तरसेवनेन // saund_16.72 //

तथाप्यथाध्यात्मनवग्रहत्वान्नैवोपशाम्येदशुभो वितर्कः / हेयः स तद्दोषपरीक्षणेन सश्वापदो मार्ग इवाध्वगेन // saund_16.73 //

यथा क्षुधार्तो ऽपि विशेष पृक्तं जिजीविषुर्नेच्छति भोक्तुमन्नम् / तथैव दोषावहमित्यवेत्य जहाति विद्वानशुभं निमित्तम् // saund_16.74 //

न दोषतः पश्यति यो हि दोषं कस्तं ततो वारयितुं समर्थः / गुणं गुणे पश्यति यश्च यत्र स वार्यमाणो ऽपि ततः प्रयाति // saund_16.75 //

व्यपत्रपन्ते हि कुलप्रसूता मनःप्रचारैरशुभैः प्रवृतैः / कण्ठे मनस्वीव युवा वपुष्मानचाक्षुषैरप्रयतैर्विषक्तैः // saund_16.76 //

निर्धूयमानास्त्वथ लेशतो ऽपि तिष्ठेयुरेवाकुशला वितर्काः / कार्यान्तरैरध्ययनक्रियाद्यैः सेव्यो विधिर्विस्मरणाय तेषाम् // saund_16.77 //

स्वप्तव्यमप्येव विचक्षणेन कायक्लमो वापि निषेवितव्यः / न त्वेव संचिन्त्यमसन्निमित्तं यत्रावसक्तस्य भवेदनर्थः // saund_16.78 //

यथा हि भीतो निशि तस्करेभ्यो द्वारं प्रियेभ्यो ऽपि न दातुमिच्छेत् / प्राज्ञस्तथा संहरति प्रयोगं समं शुभस्याप्यशुभस्य दोषैः // saund_16.79 //

एवं प्रकारैरपि यद्युपायैर्निवार्यमाणा न पराङ्मुखाः स्युः / ततो यथाश्थूलनिवर्हणेन सुवर्णदोषा इव ते प्रहेयाः // saund_16.80 //

द्रुतप्रयाणप्रभृतींश्च तीक्ष्णात् कामप्रयोगात् परिखिद्यमानः / यथा नरः संश्रयते तथैव प्राज्ञेन दोषेष्वपि वर्तितव्यम् // saund_16.81 //

ते चेदलब्धप्रतिपक्षभावा नैवोपशाम्येयुरसद्वितर्काः / मुहूर्तमप्यप्रतिवध्यमाना गृहे भुजंगा इव नाधिवास्याः // saund_16.82 //

दन्ते ऽपि दन्तं प्रणिधाय कामं ताल्वग्रमुत्पीड्य च जिव्हयापि / चित्तेन चित्तं परिगृह्य चापि कार्यः प्रयत्नो न तु ते ऽनुवृत्ताः // saund_16.83 //

किमत्र चित्रं यदि वीतमोहो वनं गतः स्वस्थमना न मुह्येत् / आक्षिप्यमाणो हृदि तन्निमित्तैर्न क्षोभ्यते यः स कृती स धीरः // saund_16.84 //

तदार्यसत्याधिगमाय पूर्वं विंशोधयानेन नयेन मार्गम् / यात्रागतः शत्रुविनिग्रहार्थं राजेव लक्ष्मीमजितां जिगीषन् // saund_16.85 //

एतान्यरण्यान्यभितः शिवानि योगानुकूलान्यजनेरितानि / कायस्य कृत्वा प्रविवेकमात्रं क्लेशप्रहाणाय भजस्व मार्गम् // saund_16.86 //

कौण्डिन्यनन्दकृमिलानिरुद्धास्तिष्योपसेनौ विमलो ऽथ राधः / बाष्पोत्तरौ धौतकिमोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिलिन्दवत्साः // saund_16.87 //

भद्दालिभद्रायणसर्पदाससुभूतिगोदत्तसुजातवत्साः / संग्रामजिद् भद्रजिदश्वजिच्च श्रोणश्च शोणश्च च कोटिकर्णः // saund_16.88 //

क्षेमाजितो नन्दकनन्दमातावुपालिवागीशयशोयशोदाः / महाव्हयो वल्कलिराष्ट्रपालौ सुदर्शनस्वागतमेधिकाश्च // saund_16.89 //

स कप्फिनः काश्यप औरुविल्वो महामहाकाश्यपतिष्यनन्दाः / पूर्णश्च पूर्णश्च स पूर्णकश्च शोनापरान्तश्च स पूर्ण एव // saund_16.90 //

शारद्वतीपुत्रसुबाहुचुन्दाः कोन्देयकाप्यभृगुकुण्ठधानाः / सशैवलौ रेवतकौष्ठिलौ च मौद्गल्यगोत्रश्च गवांपतिश्च // saund_16.91 //

यं विक्रमं योगविधावकुर्वंस्तमेव शीघ्रं विधिवत् कुरुष्व / ततः पदं प्राप्स्यसि तैरवाप्तं सुखावृतैस्त्वं नियतं यशश्च // saund_16.92 //

द्रव्यं यथा स्यत् कटुकं रसेन तच्चोपयुक्तं मधुरं विपाके / तथैव वीर्यं कटुकं श्रमेण तस्यार्थ सिद्ध्यै मधुरो विपाकः // saund_16.93 //

वीर्यं परं कार्यकृतौ हि मूलं वीर्यादृते काचन नास्ति सिद्धिः / उदेति वीर्यादिह सर्वसंपन्निर्वीर्यता चेत् सकलश्च पाप्मा // saund_16.94 //

अलब्धस्यालाभो नियतमुपलब्धस्य विगमस् तथैवात्मावज्ञा कृपणमधिकेभ्यः परिभवः / तमो निस्तेजस्त्वं श्रुतिनियमतुष्टिव्युपरमो नृणां निर्वीर्याणां भवति विनिपातश्च भवति // saund_16.95 //

नयं श्रुत्वा शक्तो यदयमभिवृद्धिं न लभते परं धर्मं ज्ञात्वा यदुपरि निवासं न लभते / गृहं त्यक्त्वा मुक्तौ यदयमुपशान्तिं न लभते / निमित्तं कौसीद्यं भवति पुरुषस्यात्र न रिपुः // saund_16.96 //

अनिक्षिप्तोत्साहो यदि खनति गां वारि लभते / प्रसक्तं व्यामथ्नन् ज्वलनमरणिभ्यां जनयति / प्रयुक्ता योगे तु ध्रुवमुपलभन्ते श्रमफलं द्रुतं नित्यं यान्त्यो गिरिमपि हि भिन्दन्ति सरितः // saund_16.97 //

कृष्ट्वा गां परिपाल्य च श्रमशतैरश्नोति सस्यश्रियं यत्नेन प्रविगाह्य सागरजलं रत्नश्रिया क्रीडति / शत्रूणामवधूय वीर्यमिषुभिर्भुङ्क्ते नरेन्द्रश्रियं तद्वीर्यं कुरु शान्तये विनियतं वीर्ये हि सर्वर्द्धयः // saund_16.98 //

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "आर्यसत्य" नाम षोडश सर्ग समाप्त /

सप्तदशः सर्गः अमृतप्राप्ति

अथैवमादेशिततत्त्वमार्गो नन्दस्तदा प्राप्तविमोक्षमार्गः / सर्वेण भावेन गुरौ प्रणम्य क्लेशप्रहाणाय वनं जगाम // saund_17.1 //

तत्रावकाशं मृदुनीलशष्पं ददर्श शान्तं तरुषण्डवन्तम् / निःशब्दया निम्नगयोपगूढं वैडूर्यनीलोदकया वहन्त्या // saund_17.2 //

स पादयोस्तत्र विधाय शौचं शुचौ शिवे श्रीमति वृक्षमूले / मोक्षाय बद्ध्वा व्यवसायकक्षां पर्यङ्कमङ्कावहितं बबन्ध // saund_17.3 //

ऋजुं समग्रं प्रणिधाय कायं काये स्मृतिं चाभिमुखीं विधाय / सर्वेन्द्रियाण्यात्मनि संनिधाय स तत्र योगं प्रयतः प्रपेदे // saund_17.4 //

ततः स तत्त्वं निखिलं चिकीर्षुर्मोक्षानुकूलांश्च विधींश्चिकीर्षन् / ज्ञानेन शीलेन शमेन चैव चचार चेतः परिकर्मभूमौ // saund_17.5 //

संधाय धैर्यं प्रणिधाय वीर्यं व्यपोह्य सक्तिं परिगृह्य शक्तिम् / प्रशान्तचेता नियमस्थचेताः स्वस्थस्ततोभूद् विषयेष्वनास्थः // saund_17.6 //

आतप्तबुद्धेः प्रहितात्मनो ऽपि स्वभ्यस्तभावादथ कामसंज्ञा / पर्याकुलं तस्य मनश्चकार प्रावृट्सु विद्युज्जलमागतेव // saund_17.7 //

स पर्यवस्थानमवेत्य सद्यश्चिक्षेप तां धर्मविघातकर्त्रीम् / प्रियामपि क्रोधपरीतचेता नारीमिवोद्वृत्तगुणां मनस्वी // saund_17.8 //

आरब्धवीर्यस्य मनःशमाय भूयस्तु तस्याकुशलो वितर्कः / व्याधिप्रणाशाय निविष्टवुद्धेरुपद्रवो घोर इवाजगाम // saund_17.9 //

स तद्विघाताय निमित्तमन्यद् योगानुकूलं कुशलं प्रपेदे / आर्तायनं क्षीणबलो बलस्थं निरस्यमानो बलिनारिणेव // saund_17.10 //

पुरं विधायानुविधाय दण्डं मित्राणि संगृह्य रिपून् विगृह्य / राजा यथाप्नोति हि गामपूर्वां नीतिर्मुमुक्षोरपि सैव योगे // saund_17.11 //

विमोक्षकामस्य हि योगिनो ऽपि मनः पुरं ज्ञानविधिश्च दण्डः / गुणाश्च मित्राण्यरयश्च दोषा भूमिर्विमुक्तिर्यतते यदर्थम् // saund_17.12 //

स दुःखजालान्महतो मुमुक्षुर्विमोक्षमार्गाधिगमे विविक्षुः / पन्थान्मार्यं परमं दिदृक्षुः शमं ययौ किंचिदुपात्तचक्षुः // saund_17.13 //

यः स्यान्निकेतस्तमसो ऽनिकेतः श्रुत्वापि तत्त्वं स भवेत् प्रमत्तः / यस्मात्तु मोक्षाय स पात्रभूतस्तस्मान्मनः स्वात्मनि संजहार // saund_17.14 //

सम्भारतः प्रत्ययतः स्वभावादास्वादतो दोषविशेषतश्च / अथात्मवान्निःसरणात्मतश्च धर्मेषु चक्रे विधिवत् परीक्षाम् // saund_17.15 //

स रूपिणं कृत्स्नमरूपिणं च सारं दिदृक्षुर्विचिकाय कायम् / अथाशुचिं दुःखमनित्यमस्वं निरात्मकं चैव चिकाय कायम् // saund_17.16 //

अनित्यतस्तत्र हि शून्यतश्च निरात्मतो दुःखत एव चापि / मार्गप्रवेकेण स लौकिकेन क्लेशद्रुमं संचलयांचकार // saund_17.17 //

यस्मादभूत्वा भवतीह सर्वं भुत्वा च भूयो न भवत्यवश्यम् / सहेतुकं च क्षयि हेतुमच्च तस्मादनित्यं जगदित्यविन्दत् // saund_17.18 //

यतः प्रसूतस्य च कर्मयोगः प्रसज्यते बन्धविघातहेतुः / दुःखप्रतीकारविधौ सुखाख्ये ततो भवं दुःखमिति व्यपश्यत् // saund_17.19 //

यतश्च संस्कारगतं विविक्तं न कारकः कश्चन वेदको वा / समग्र्यतः संभवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकमिमं ददर्श // saund_17.20 //

यस्मान्निरीहं जगदस्वतन्त्रं नैश्वर्यमेकः कुरुते क्रियासु / तत्तत्प्रतीत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेद लोकम् // saund_17.21 //

ततः स वातं व्यजनादिवोष्णे काष्ठाश्रितं निर्मथनादिवाग्निम् / अन्तःक्षितिस्थं खननादिवाम्भो लोकोत्तरं वर्त्म दुरापमाप // saund_17.22 //

सज्ज्ञानचापः स्मृतिवर्म बद्ध्वा विशुद्धशीलव्रतवाहनस्थः / क्लेशारिभिश्चित्तरणाजिरस्थैः सार्धं युयुत्सुर्विजयाय तस्थौ // saund_17.23 //

ततः स बोध्यङ्गशितात्तशस्त्रः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनस्थः / मार्गाङ्गमातङ्गवता बलेन शनैः शनैः क्लेशचमूं जगाहे // saund_17.24 //

स स्मृत्युपस्थानमयैः पृषत्कैः शत्रून् विपर्यासमयान् क्षणेन / दुःखस्य हेतूंश्चतुरश्चतुर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतनैर्ददार // saund_17.25 //

आर्यैर्बलैः पञ्चभिरेव पञ्च चेतःखिलान्यप्रतिमैर्बभञ्ज / मिथ्याङ्गनागांश्च तथाङ्गनागैर्विनिर्दुधावाष्टभिरेव सो ऽष्टौ // saund_17.26 //

अथात्मदृष्टिं सकलां विधूय चतुर्षु सत्येष्वकथंकथः सन् / विशुद्धशीलव्रतदृष्टधर्मा धर्मस्य पूर्वां फलभूमिमाप // saund_17.27 //

स दर्शनादार्यचतुष्टयस्य क्लेशैकदेशस्य च विप्रयोगात् / प्रत्यात्मिकाच्चापि विशेषलाभात् प्रत्यक्षतो ज्ञानिसुखस्य चैव // saund_17.28 //

दार्ढ्यात् प्रसादस्य धृतेः स्थिरत्वात् सत्येष्वसंमूढतया चतुर्षु / शीलस्य चाच्छिद्रतयोत्तमस्य निःसंशयो धर्मविधौ बभूव // saund_17.29 //

कुदृष्टिजालेन स विप्रयुक्तो लोकं तथाभूतमवेक्षमाणः / ज्ञानाश्रयां प्रीतिमुपाजगाम भूयः प्रसादं च गुरावियाय // saund_17.30 //

यो हि प्रवृत्तिं नियतामवैति निवान्यहेतोरिह नाप्यहेतोः / प्रतीत्य तत्तत्समवैति तत्तत्स नैष्ठिकं पश्यति धर्ममार्यम् // saund_17.31 //

शान्तं शिवं निर्जरसं विरागं निःश्रेयसं पश्यति यश्च धर्मम् / तस्योपदेष्टारमथार्यवर्यं स प्रेक्षते बुद्धमवाप्तचक्षुः // saund_17.32 //

यथोपदेशेन शिवेन मुक्तो रोगादरोगो भिषजं कृतज्ञः / अनुस्मरन् पश्यति चित्तदृष्ट्या मैत्र्या च शास्त्रज्ञतया च तुष्टः // saund_17.33 //

आर्येण मार्गेण तथैव मुक्तस्तथागतं तत्त्वविदार्यतत्त्वः / अनुस्मरन् पश्यति कायसाक्षी मैत्र्या च सर्वज्ञतया त तुष्टः // saund_17.34 //

स नाशकैर्दृष्टिगतैर्विमुक्तः पर्यन्तमालोक्य पुनर्भवस्य / भक्त्वा घृणां क्लेशविजृम्भितेषु मृत्योर्न तत्रास न दुर्गतिभ्यः // saund_17.35 //

त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिनामेध्यगणेन पूर्णम् / ततः स कायं समवेक्षमाणः सारं विचिन्त्याण्वपि नोपलेभे // saund_17.36 //

स कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार / कृत्वा महोरस्कतनुस्तनू तौ प्राप द्वितीयं फलमार्यधर्मे // saund_17.37 //

स लोभचापं परिकल्पबाणं रागं महावैरिणमल्पशेषम् / कायस्वभावाधिगतौर्बिभेद योगायुधास्त्रैरशुभापृषत्कैः // saund_17.38 //

द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादमन्तःप्रसवं सपत्नम् / मैत्रीपृषत्कैर्धृतितूणसंस्थैः क्षमाधनुर्ज्याविसृतैर्जघान // saund_17.39 //

मूलान्यथ त्रीण्यशुभस्य वीरस्त्रिभिर्विमोक्षायतनैश्चकर्त / चमूमुखस्थान् धृतकार्मुकांस्त्रीनरीनिवारिस्त्रिभिरायसाग्रैः // saund_17.40 //

स कामधातोः समतिक्रमाय पार्ष्णिग्रहांस्तानभिभूय शत्रून् / योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाणपुरस्य तस्थौ // saund_17.41 //

कामैर्विविक्तं मलिनैश्च धर्मैर्वितर्कवच्चापि विचारवच्च / विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे // saund_17.42 //

कामाग्निदाहेन स विप्रमुक्तो ल्हादं परं ध्यानसुखादवाप / सुखं विगाह्याप्स्विव धर्मखिन्नः प्राप्येव चार्थ विपुलं दरिद्रः // saund_17.43 //

तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान् गुणागुणे च प्रसृतान् विचारान् / बुद्ध्वा मनःक्षोभकरानशान्तांस्तद्विप्रयोगाय मतिं चकार // saund_17.44 //

क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः / एकाग्रभूतस्य तथोर्मिभूताश्चित्ताम्भसः क्षोभकरा वितर्काः // saund_17.45 //

खिन्नस्य सुप्तस्य च निर्वृतस्य बाधं यथा संजनयन्ति शब्दाः / अद्यात्ममैकाग्र्यमुपागतस्य भवन्ति बाधाय तथा वितर्काः // saund_17.46 //

अथावितर्कं क्रमशो ऽविचारमेकाग्रभावान्मनसः प्रसन्नम् / समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दध्यौ // saund_17.47 //

तद्ध्यानमागम्य च चित्तमौनं लेभे परां प्रीतिमलब्धपूर्वाम् / प्रीतौ तु तत्रापि स दोषदर्शी यथा वितर्केष्वभवत्तथैव // saund_17.48 //

प्रीतिः परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्ययात्तस्य हि तत्र दुःखम् / प्रीतावतः प्रेक्ष्य स तत्र दोषान् प्रीतिक्षये योगमुपारुरोह // saund_17.49 //

प्रीतेर्विरागात् सुखमार्यजुष्टं कायेन विन्दन्नथ संप्रजानन् / उपेक्षकः स स्मृतिमान् व्यहार्षिद् ध्यानं तृतीयं प्रतिलभ्य धीरः // saund_17.50 //

यस्मात् परं तत्र सुखं सुखेभ्यस्ततः परं नास्ति सुखप्रवृत्तिः / तस्माद् बभाषे शुभकृत्स्नभूमिः परापरज्ञः परमेति मैत्र्या // saund_17.51 //

ध्याने ऽपि तत्राथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तमनिञ्जमेव / आभोगतो ऽपीञ्जयति स्म तस्य चित्तं प्रवृत्तं सुखमित्यस्रम् // saund_17.52 //

यत्रेञ्जितं स्पन्दितमस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितमस्ति दुःखम् / यस्मादतस्तत्सुखमिञ्जकत्वात् प्रशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति // saund_17.53 //

अथ प्रहाणात् सुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वमेव / दध्यावुपेक्षास्मृतिमद् विशुद्धं ध्यानं तथादुःखसुखं चतुर्थम् // saund_17.54 //

यस्मात्तु तस्मिन्न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तत्रास्ति तदर्थचारि / तस्मादुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिर्निरुच्यते ध्यानविधौ चतुर्थे // saund_17.55 //

ध्यानं स निश्रित्य ततश्चतुर्थमर्हत्त्वलाभाय मतिं चकार / संधाय मित्रं बलवन्तमार्यं राजेव देशानजितान् जिगीषुः // saund_17.56 //

चिच्छेद कार्त्स्न्येन ततः स पञ्च प्रज्ञासिना भावनयेरितेन / ऊर्ध्वङ्गमान्युत्तमबन्धनानि संयोजनान्युत्तमबन्धनानि // saund_17.57 //

बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः स सप्तैव चित्तानुशयान् ममर्द / द्विपानिवोपस्थितविप्रणाशान् कालो ग्रहैः सप्तभिरेव सप्त // saund_17.58 //

अग्निद्रुमाज्याम्बुषु या हि वृत्तिः कबन्धवाय्वग्निदिवाकराणाम् / दोषेषु तां वृत्तिमियाय नन्दो निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः // saund_17.59 //

इति त्रिवेगं त्रिझषं त्रिविचमेकाम्भसं पञ्चरयं द्विकूलम् / द्विग्राहमष्टाङ्गवता प्लवेन दुःखार्णवं दुस्तरमुत्ततार // saund_17.60 //

अर्हत्त्वमासाद्य स सत्क्रियार्हो निरुत्सुको निष्प्रणयो निराशः / विभीर्विशुग्वीतमदो विरागः स एव धृत्यान्य इवाबभासे // saund_17.61 //

भ्रातुश्च शास्तुश्च तयानुशिष्ट्या नन्दस्ततः स्वेन च विक्रमेण / प्रशान्तचेताः परिपूर्णकार्यो वाणीमिमामात्मगतां जगाद // saund_17.62 //

नमो ऽस्तु तस्मै सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन / बहूनि दुःखान्यपवर्तितानि सुखानि भूयांस्युपसंहृतानि // saund_17.63 //

अहं ह्यनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः / निवर्तितस्तद्वचनाङ्कुशेन दर्पान्वितो नाग इवाङ्कुशेन // saund_17.64 //

तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तुर्हृदिस्थमुत्पाट्य हि रागशल्यम् / अद्यैव तावत् सुमहत् सुखं मे सर्वक्षये किंबत निर्वृतस्य // saund_17.65 //

निर्वाप्य कामाग्निमहं हि दीप्तं धृत्यम्बुना पावकमम्बुनेव / ह्लादं परं सांप्रतमागतो ऽस्मि शीतं ह्रदं घर्म इवावतीर्णः // saund_17.66 //

न मे प्रियं किंचन नाप्रियं मे न मे ऽनुरोधो ऽस्ति कुतो विरोधः / तयोरभावात् सुखितो ऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्यामिव विप्रमुक्तः // saund_17.67 //

महाभयात् क्षेममिवोपलभ्य महावरोधादिव विप्रमोक्षम् / महार्णवात् पारमिवाप्लवः सन् भीमान्धकारादिव च प्रकाशम् // saund_17.68 //

रोगादिवारोग्यमसह्यरूपादृणादिवानृण्यमनन्तसंख्यात् / द्विषत्सकाशादिव चापयानं दुर्भिक्षयोगाच्च यथा सुभिक्षम् // saund_17.69 //

तद्वत्परां शान्तिमुपागतो ऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य / करोमि भूयः पुनरुक्तमस्मै नमो नमो ऽर्हाय तथागताय // saund_17.70 //

येनाहं गिरिमुपनीय रूक्मशृङ्गं स्वर्गं च प्लवगवधूनिदर्शनेन / कामात्मा त्रिदिवचरीभिरङ्गनाभिर्निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निमग्नः // saund_17.71 //

तस्माच्च व्यसनपरादनर्थपङ्कादुत्कृष्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् / शान्ते ऽस्मिन् विरजसि विज्वरे विशोके सद्धर्मे वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः // saund_17.72 //

तं वन्दे परमनुकम्पकं महर्षि मूर्ध्नाहं प्रकृतिगुणज्ञमाशयज्ञम् / संबुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधानं त्रातारं पुनरपि चास्मि संनतस्तम् // saund_17.73 //

सौन्दरनन्द महाकाव्य में "अमृतप्राप्ति" नामक सप्तदश सर्ग समाप्त /

अष्टादशः सर्गः आज्ञाव्याकरण

अथ द्विजो बाल इवाप्तवेदः क्षिप्रं वणिक् प्राप्त इवाप्तलाभः / जित्वा च राजन्य इवारिसैन्यं नन्दः कृतार्थो गुरुमभ्यगच्छत् // saund_18.1 //

द्रष्टुं सुखं ज्ञानसमाप्तिकाले गुरुर्हि शिष्यस्य गुरोश्च शिष्यः / परिश्रमस्ते सफलो मयीति यतो दिदृक्षास्य मुनौ बभूव // saund_18.2 //

यतो हि येनाधिगतो विशेषस्तस्योत्तमांसो ऽर्हति कर्तुमीड्याम् / आर्यः सरागो ऽपि कृतज्ञभावात् प्रक्षीणमानः किमु वीतरागः // saund_18.3 //

यस्यार्थकामप्रभवा हि भक्तिस्ततो ऽस्य सा तिष्ठति रूढमूला / धर्मान्वयो यस्य तु भक्तिरागस्तस्य प्रसादो हृदयावगाढः // saund_18.4 //

काषायवासाः कनकावदातस्ततः स मूर्ध्ना गुरवे प्रणेमे / वातेरितः पल्लवताम्ररागः पुष्पोज्ज्वलश्रीरिव कर्णिकारः // saund_18.5 //

अथात्मनः शिष्यगुणस्य चैव महामुनेः शास्तृगुणस्य चैव / संदर्शनार्थं स न मानहेतोः स्वां कार्यसिद्धिं कथयाम्बभूव // saund_18.6 //

यो दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं मामतुदत् सुतीक्ष्णः / त्वद्वाक्यसंदंशमुखेन मे स समुद्धृतः शल्यहृतेव शल्यः // saund_18.7 //

कथंकथाभावगतोस्मि येन छिन्नः स निःसंशय संशयो मे / त्वच्छासनात् सत्पथमागतो ऽस्मि सुदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः // saund_18.8 //

यत्पीतमास्वादवशेन्द्रियेण दर्पेण कन्दर्पविषं मयासीत् / तन्मे हतं त्वद्वचनागदेन विषं विनाशीव महागदेन // saund_18.9 //

क्षयं गतं जन्म निरस्तजन्मन् सद्धर्मचर्यामुषितो ऽस्मि सम्यक् / कृत्स्नं कृतं मे कृतकार्य कार्यं लोकेषु भूतो ऽस्मि न लोकधर्मा // saund_18.10 //

मैत्रीस्तनीं व्यञ्जनचारुसास्नां सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानशृङ्गाम् / तवास्मि गां साधु निपीय तृप्तस्तृषेव गामुत्तम वत्सवर्णः // saund_18.11 //

यत्पश्यतश्चाधिगमो ममायं तन्मे समासेन मुने निबोध / सर्वज्ञ कामं विदितं तवैतत् स्वं तूपचारं प्रविवक्षुरस्मि // saund_18.12 //

अन्ये ऽपि सन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्वा विमोक्षाय नयं परस्य / मुक्तस्य रोगादिव रोगवन्तस्तेनैव मार्गेण सुखं घटन्ते // saund_18.13 //

उर्व्यादिकान् जन्मनि वेदिम धातुन् नात्मानमुर्व्यादिषु तेषु किञ्चित् / यस्मादतस्तेषु न मे ऽस्ति सक्तिर्बहिश्च कायेन समा मतिर्मे // saund_18.14 //

स्कन्धांश्च रूपप्रभृतीन् दशार्धान् पश्यामि यस्माच्चपलानसारान् / अनात्मकांश्चैव वधात्मकांश्च तस्माद् विमुक्तो ऽस्म्यशिवेभ्य एभ्यः // saund_18.15 //

यस्माच्च पश्याम्युदयं व्ययं च सर्वास्ववस्थास्वहमिन्द्रियाणाम् / तस्मादनित्येषु निरात्मकेषु दुःखेषु मे तेष्वपि नास्ति संगः // saund_18.16 //

यतश्च लोकं समजन्मनिष्ठं पश्यामि निःसारमसच्च सर्वम् / अतो धिया मे मनसा विबद्धमस्मीति मे नेञ्जितमस्ति येन // saund_18.17 //

चतुर्विधे नैकविधप्रसङ्गे यतो ऽहमाहारविधावसक्तः / अमूर्च्छितश्चाग्रथितश्च तत्र त्रिभ्यो विमुक्तो ऽस्मि ततो भवेभ्यः // saund_18.18 //

अनिश्चितश्चाप्रतिबद्धचित्तो दृष्टश्रुतादौ व्यवहारधर्मे / यस्मात् समात्मानुगतश्च तत्र तस्माद् विसंयोगगतो ऽस्मि मुक्तः // saund_18.19 //

इत्येवमुक्त्वा गुरुबाहुमान्यात् सर्वेण कायेन स गां निपन्नः / प्रवेरितो लोहितचन्दनाक्तो हैमो महास्तम्भ इवाबभासे // saund_18.20 //

ततः प्रमादत् प्रसृतस्य पूर्वं श्रुवा धृतिं व्याकरणं च तस्य / धर्मान्वयं चानुगतं प्रसादं मेघस्वरस्तं मुनिराबभाषे // saund_18.21 //

उत्तिष्ठ धर्मे स्थित शिष्यजुष्टे किं पादयोर्मे पतितो ऽसि मुर्ध्ना / अभ्यर्चनं मे न तथा प्रणामो धर्मे यथैषा प्रतिपत्तिरेव // saund_18.22 //

अद्यासि सुप्रव्रजितो जितात्मन्नैश्वर्यमप्यात्मनि येन लब्धम् / जितात्मनः प्रव्रजनं हि साधु चलात्मनो न त्वजितेन्द्रियस्य // saund_18.23 //

अद्यासि शौचेन परेण युक्तो वाक्कायचेतांसि शुचीनि यत्ते / अतः पुनश्चाप्रयतापसौम्यां यत्सौम्य नो वेक्ष्यसि गर्भशय्याम् // saund_18.24 //

अद्यार्थवत्ते श्रुतवच्छ्रुतं तच्छ्रुतानुरूपं प्रतिपद्य धर्मम् / कृतश्रुतो विप्रतिपद्यमानो निन्द्यो हि निर्वीर्य इवात्तशस्त्रः // saund_18.25 //

अहो धृतिस्ते ऽविषयात्मकस्य यत्त्वं मतिं मोक्षविधावकार्षीः / यास्यामि निष्ठामिति बालिशो हि जन्मक्षयात् त्रासमिहाभ्युपैति // saund_18.26 //

दिष्ट्या दुरापः क्षणसंनिपातो नायं कृतो मोहवशेन मोघः / उदेति दुःखेन गतो ह्यधस्तात् कूर्मो युगच्छिद्र इवार्णवस्थः // saund_18.27 //

निर्जित्य मारं युधि दुर्निवारमद्यासि लोके रणशीर्षशूरः / शूरो ऽप्यशूरः स हि वेदितव्यो दोषैरमित्रैरिव हन्यते यः // saund_18.28 //

निर्वाप्य रागाग्निमुदीर्णमद्य दिष्ट्या सुखं स्वप्स्यसि वीतदाहः / दुःखं हि शेते शयने ऽप्युदारे क्लेशाग्निना चेतसि दह्यमानः // saund_18.29 //

अभ्युच्छ्रितो द्रव्यमदेन पूर्वमद्यासि तृष्णोपरमात् समृद्धः / यावत् सतर्षः पुरुषो हि लोके तावत् समृद्धो ऽपि सदा दरिद्रः // saund_18.30 //

अद्यापदेष्टुं तव युक्तरूपं शुद्धोदनो मे नृपतिः पितेति / भ्रष्टस्य धर्मात् पितृभिर्निपातादश्लाघनीयो हि कुलापदेशः // saund_18.31 //

दिष्ट्यासि शान्तिं परमामुपेतो निस्तीर्णकान्तार इवाप्तसारः / सर्वो हि संसारगतो भयार्तो यथैव कान्तारगतस्तथैव // saund_18.32 //

आरण्यकं भैक्षचरं विनीतं द्रक्ष्यामि नन्दं निभृतं कदेति / आसीत् पुरस्तात्त्वयि मे दिदृक्षा तथासि दिष्ट्या मम दर्शनीयः // saund_18.33 //

भवत्यरूपो ऽपि हि दर्शनीयः स्वलंकृतः श्रेष्ठतमैगुर्णैः स्वैः / दोषैः परीतो मलिनीकरैस्तु सुदर्शनीयो ऽपि विरूप एव // saund_18.34 //

अद्य प्रकृष्टा तव बुद्धिमत्ता कृत्स्नं यया ते कृतमात्मकार्यम् / श्रुतोन्नतस्यापि हि नास्ति बुद्धिर्नोत्पद्यते श्रेयसि यस्य बुद्धिः // saund_18.35 //

उन्मीलितस्यापि जनस्य मध्ये निमीलितस्यापि तथैव चक्षुः / प्रज्ञामयं यस्य हि नास्ति चक्षुश्चक्षुर्न तस्यास्ति सचक्षुषो ऽपि // saund_18.36 //

दुःखप्रतीकारनिमित्तमार्तः कृष्यादिभिः खेदमुपैति लोकः / अजस्रमागच्छति तच्च भूयो ज्ञानेन यस्याद्य कृतस्त्वयान्तः // saund_18.37 //

दुःखं न मे स्यात् सुखमेव मे स्यादिति प्रवृत्तः सततं हि लोकः / न वेत्ति तच्चैव तथा यथा स्यात् प्राप्तं त्वयाद्यासुलभं यथावत् // saund_18.38 //

इत्येवमादि स्थिरबुद्धिचित्तस्तथागतेनाभिहितो हिताय / स्तवेषु निन्दासु च निर्व्यपेक्षः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः // saund_18.39 //

अहो विशेषेण विशेषदर्शिन् स्त्वयानुकम्पा मयि दर्शितेयं / यत्कामपङ्के भगवन्निमग्नस्त्रातो ऽस्मि संसारभयादकामः // saund_18.40 //

भ्रात्रा त्वया श्रेयसि दैशिकेन पित्रा फलस्थेन तथैव मात्रा / हतो ऽभविष्यं यदि न व्यमोक्ष्यं सार्थात् परिभ्रष्ट इवाकृतार्थः // saund_18.41 //

शान्तस्य तुष्टस्य सुखो विवेको विज्ञाततत्त्वस्व परीक्षकस्य / प्रहीणमानस्य च निर्मदस्य सुखं विरागत्वमसक्तबुद्धेः // saund_18.42 //

अथो हि तत्त्वं परिगम्य सम्यङ्निर्धूय दोषानधिगम्य शान्तिम् / स्वं नाश्रमं सम्प्रति चिन्तयामि न तं जनं नाप्सरसो न देवान् // saund_18.43 //

इदं हि भुक्त्वा शुचि शामिकं सुखं न मे मनः कांक्षति कामजं सुखम् / महार्हमप्यन्नमदैवताहृतं दिवौकसो भुक्तवतः सुधामिव // saund_18.44 //

अहो ऽन्धविज्ञाननिमीलितं जगत् पटान्तरे पश्यति नोत्तमं सुखम् / सुधीरमध्यत्मसुखं व्यपास्य हि श्रमं तथा कामसुखार्थमृच्छति // saund_18.45 //

यथा हि रत्नाकरमेत्य दुर्मतिर्विहाय रत्नान्यसतो मणीन् हरेत् / अपास्य संबोधिसुखं तथोत्तमं श्रमं व्रजेत् कामसुखोपलब्धये // saund_18.46 //

अहो हि सत्त्वेष्वतिमैत्रचेतसस्तथागतस्यानुजिघृक्षुता परा / अपास्य यद्ध्यानसुखं मुने परं परस्य दुःखोपरमाय खिद्यसे // saund_18.47 //

मया नु शक्यं प्रतिकर्तुमद्य किं गुरौ हितैषिण्यनुकम्पके त्वयि / समुद्धृतो येन भवार्णवादहं महार्णवाच्चूर्णितनौरिवोर्मिभिः // saund_18.48 //

ततो मिनिस्तस्य निशम्य हेतुमत् प्रहीणसर्वास्रवसूचकं वचः / इदं बभाषे वदतामनुत्तमो यदर्हति श्रीघन एव भाषितुं // saund_18.49 //

इदं कृतार्थः परमार्थवित् कृती त्वमेव धीमन्नभिधातुमर्हसि / अतीत्य कान्तारमवाप्तसाधनः सुदैशिकस्येव कृतं महावणिक् // saund_18.50 //

अवैति बुद्धं नरदम्यसारथिं कृती यथार्हन्नुपशान्तमानसः / न दृष्टसत्यो ऽपि तथावबुध्यते पृथग्जनः किंबत बुद्धिमानपि // saund_18.51 //

रजस्तमोभ्यां परिमुक्तचेतसस्तवैव चेयं सदृशी कृतज्ञता / रजःप्रकर्षेण जगत्यवस्थिते कृतज्ञभावो हि कृतज्ञ दुर्लभः // saund_18.52 //

सधर्म धर्मान्वयतो यतश्च ते मयि प्रसादो ऽधिगमे च कौशलम् / अतो ऽस्ति भूयस्त्वयि मे विवक्षितं नतो हि भक्तश्च नियोगमर्हसि // saund_18.53 //

अवाप्तकार्यो ऽसि परां गतिं गतो न ते ऽस्ति किञ्चित् करणीयमण्वपि / अतःपरं सौम्य चरानुकम्पया विमोक्षयन् कृच्छ्रगतान् परानपि // saund_18.54 //

इहार्थमेवारभते नरो ऽधमो विमध्यमस्तूभयलौकिकीं क्रियाम् / क्रियाममुत्रैव फलाय मध्यमो विशिष्टधर्मा पुनरप्रवृत्तये // saund_18.55 //

इहोत्तमेभ्यो ऽपि मतः स तूत्तमो य उत्तमं धर्ममवाप्य नैष्ठिकम् / अचिन्तयित्वात्मगतं परिश्रमं शमं परेभ्यो ऽप्युपदेष्टुमिच्छति // saund_18.56 //

विहाय तस्मादिह कार्यमात्मनः कुरु स्थिरात्मन् परकार्यमप्यथो / भ्रमत्सु सत्त्वेषु तमावृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतामयम् // saund_18.57 //

ब्रवीतु तावत् पुरि विस्मितो जनस्त्वयि स्थिते कुर्वति धर्मदेशनाः / अहो बताश्चर्यमिदं विमुक्तये करोति रागी यदयं कथामिति // saund_18.58 //

ध्रुवं हि संश्रुत्य तव स्थिरं मनो निवृत्तनानाविषयैर्मनोरथैः / वधूर्गृहे सापि तवानुकुर्वती करिष्यते स्त्रीषु विरागिणीः कथाः // saund_18.59 //

त्वयि परमधृतौ निविष्टतत्त्वे भवनगता न हि रंस्यते ध्रुवं सा / मनसि शमदमात्मके विविक्ते मतिरिव कामसुखैः परीक्षकस्य // saund_18.60 //

इत्यर्हतः परमकारुणिकस्य शास्तुर्मूर्ध्ना वचश्च चरणौ च समं गृहीत्वा / स्वस्थः प्रशान्तहृदयो विनिवृत्तकार्यः पार्श्वान्मुनेः प्रतिययौ विमदः करीव // saund_18.61 //

भिक्षार्थं समये विवेश स पुरं दृष्टीर्जनस्याक्षिपन् लाभालाभसुखासुखादिषु समः स्वस्थेन्द्रियो निस्पृहः / निर्मोक्षाय चकार तत्र च कथां काले जनायार्थिने नैवोन्मार्गगतान् परान् परिभवन्नात्मानमुत्कर्षयन् // saund_18.62 //

इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगर्भा कृतिः श्रोतृणां ग्रहणार्थमन्यमनसां काव्योपचारात् कृता / यन्मोक्षात् कृतमन्यदत्र हि मया तत्काव्यधर्मात् कृतं पातुं तित्कमिवौषधं मधुयुतं हृद्यं कथं स्यादिति // saund_18.63 //

प्रायेणालोक्य लोकं विषयरतिपरं मोक्षात् प्रतिहतं काव्यव्याजेन तत्त्वं कथितमिह मया मोक्षः परमिति / तद्बुद्ध्वा शमिकं यत्तदवहितमितो ग्राह्यं न ललितं पांसुभ्यो धातुजेभ्यो नियतमुपकरं चामीकरमिति // saund_18.64 //

सौन्दरनन्द महाकाव्य में "आज्ञाव्याकरण" नामक अष्टादश सर्ग समाप्त /