महायानसूत्रालंकार with वसुबन्धु's commentary (भाष्य) = Msa

इत्य् अयम् अर्थादिभेदेनापरः प्रकारभेदः । तत्रातीता हेतुः प्रत्युत्पन्ना फलं प्रत्युत्पन्ना हेतुर् अनागता फलम् इत्य् एवं हेतुफलतो ऽतीतानागतप्रत्युत्पन्ना वेदितव्या । आत्मनेत्य् आध्यात्मिकी परैर् इति बाह्या । लाभसत्कारतो औदारिकी । प्रतिपत्तितः सूक्ष्मा । परीत्ता हीना महती प्रणीता । पुनः समाना हीना निर्माना प्रणीता त्रिमण्डलाविकल्पनात् । कालान्तरप्रयोज्या दूरे । तत्कालप्रयोज्यान्तिके । पुनर् विच्छिन्नायां गतौ दूरे । समनन्तरायाम् अन्तिके । पुनर् यां पूजाम् आयत्यां प्रयोजयितुं प्रणिदधाति सा दूरे यां प्रणिहितः कर्तुं सान्तिके । कतमा पुनर् बुद्धपूजा परमा वेदितव्येत्य् आह । बुद्धेषु पूजा परमा स्वचित्तात् धर्माधिमुक्त्याशयतो विभुत्वात् । अकल्पनोपायपरिग्रहेण सर्वैककार्यत्वनिवेशतश् च ॥ amsa_17.8 ॥

इत्य् एभिः पञ्चभिर् आकारैः स्वचित्तपूजा बुद्धेषु परमा वेदितव्या । यद् उत पूजोपसंहितमहायानधर्माधिमुक्तितः । आशयतो नवभिर् आशयैः । आस्वादनानुमोदनाभिनन्दनाशयैः । अतृप्तविपुलम् उदितोपकरनिर्लेपकल्याणाशयैश् च ये पारमिताभावनायां निर्दिष्टाः । विभुत्वतो गगनगञ्जादिसमाधिभिः । निर्विकल्पज्ञानोपायपरिग्रहतः । सर्वमहाबोधिसत्वैककार्यत्वप्रवेशतश् च मिश्रोपमिश्रकार्यत्वात् । कल्याणमित्रसेवाविभागे सप्त श्लोकाः । तत्रार्धपञ्चमैः श्लोकैः ।

आश्रयाद् वस्तुतः सेवा निमित्तात् परिणामनात् । हेतुतो ज्ञानतः क्षेत्रान् निश्रयाच् च प्रदर्शिता ॥ amsa_17.9 ॥

मित्रं श्रयेद् दान्तशमोपशान्तं गुणाधिकं सोद्यमम् आगमाढ्यं । प्रबुद्धतत्वं वचस् आभ्युपेतं कृपात्मकं खेदविवर्जितं च ॥ amsa_17.10 ॥

इत्य् एवं गुणमित्रं सेवाया आश्रयः । दान्तं शीलयोगाद् इन्द्रियदमेन । शान्तं समाधियोगाद् अध्यात्मं चेतःशमथेन । उपशान्तं प्रयोगाद् उपस्थितक्लेशोपशमनतः । गुणैर् अधिकं न समं वा न्यूनं वा । सोद्यमं नोदासीनं परार्थे । आगमाढ्यं (msa 120) नाल्पश्रुतं । प्रबुद्धतत्वं तत्वाधिगमात् । वचसाभ्युपेतं वाक्करणेनोपेतं । कृपात्मकं निरामिषचित्तत्वात् । खेदविवर्जितं सातत्यसत्कृत्यधर्मदेशनात् ।

सत्कारलाभैः परिचर्यया च सेवेत मित्रं प्रतिपत्तितश् च ।

इति । सेवायास् तु ।

17.11च्-द् धर्मे तथाज्ञाशय एव धीमान् मित्रं प्रगच्छेत् समये नतश् च ॥ amsa_17.11 ॥

इति त्रिविधं निमित्तं । आज्ञातुकामता । कालज्ञता । निर्मानता च ।

सत्कारलाभेषु गतस्पृहो ऽसौ प्रपत्तये तं परिणामयेच् च ।

इति परिणामना प्रतिपत्त्यर्थं सेवनान् न लाभसत्कारार्थं । यथानुशिष्टप्रतिपत्तितश् च संराधयेच् चित्तम् अतो ऽस्य धीरः ॥ amsa_17.12 ॥ इति । यथानुशिष्टप्रतिपत्तिः सेवाहेतुः । तया तच्चित्ताराधनात् ।

यानत्रये कौशलम् एत्य बुद्ध्या स्वस्यैव यानस्य यतेत सिद्धौ ।

इति यानत्रयकौशलात् ज्ञानं । सत्वान् अमेयान् परिपाचनाय क्षेत्रस्य शुद्धस्य च साधनाय ॥ amsa_17.13 ॥ इति द्विविधं क्षेत्रं तत्सेवायाः । अप्रमेयाश् च सत्वाः परिशुद्धं च बुद्धक्षेत्रं । धर्मं श्रुत्वा येषु प्रतिष्ठापनात् । यत्र च स्थितेन ।

धर्मेषु दायाद् अगुणेन युक्तो नैवामिषेण प्रवेसत् स मित्रम् ।

इति निश्रयः सेवायाः । धर्मदायादतां निश्रित्य कल्याणमित्रं सेवेत । नामिषदायादतां । अत ऊर्ध्वमध्यर्धेन श्लोकेन प्रकारभेदः सेवाया वेदितव्यः । हेतोः फलाद् धर्ममुखानुयानात् सेवेत मित्रं बहितश् च धीमान् ॥ amsa_17.14 ॥ श्रुतश्रवाच् चेतसि योगतश् च समाननिर्मानमनो ऽनुयोगात् ।

हेतोः फलाद् इत्य् अतीतादिभेदतः पूर्ववत् धर्ममुखानुयानात् सेवेत मित्रं (msa 121) बहितश् च धीमान् इत्य् आध्यात्मिकबाह्यभेदः । धर्ममुखस्रोतो हि धर्ममुखानुयानं बहिर्धा बहितः श्रुतश्रवाच् चेतसि योगतश् चेत्य् औदारिकसूक्ष्मभेदः । श्रवणं ह्य् औदारिकं चिन्तनभावनं सूक्ष्मं । तद् एव चेतसि योगः । समाननिर्मानमनोऽनुयोगाद् इति हीनप्रणीतभेदः । गतिप्रयोगप्रणिधानतश् च कल्याणमित्रं हि भजेत् धीमान् ॥ amsa_17.15 ॥ इति दूरान्तिकभेदः पुर्ववद् योजयितव्यः । कतमा पुनः परमा सेवेति सप्तमः श्लोकः ।

सन्मित्रसेवा परमा स्वचित्ताद् धर्माधिमुक्त्याशयतो विभुत्वैः । अकल्पनोपायपरिग्रहेण सर्वैककार्यत्वनिवेशतश् च ॥ amsa_17.16 ॥

इति पूर्ववत् । अप्रमाणविभागे द्वादश श्लोकाः ।

ब्राह्मा विपक्षहीना ज्ञानेन गताश् च निर्विकल्पेन । त्रिविधालम्बनवृत्ताः सत्वानां पाचका धीरे ॥ amsa_17.17 ॥

ब्राह्म्या विहाराश् चत्वार्य् अप्रमाणानि । मैत्री करुणा मुदितोपेक्षा च । ते पुनर् बोधिसत्वे चतुर्लक्षणा वेदितव्याः । विपक्षहानितः । प्रतिपक्षविशेषयोगतः । वृत्तिविशेषतस् त्रिविधालम्बनवृत्तित्वात् । तथा हि ते सत्वालम्बना धर्मालम्बनाश्च । कर्मविशेषतश् च । सत्वपरिपाचकत्वात् । सत्वधर्मालम्बनात् । पुनः कतमस्मिन् सत्वनिकाये धर्मे वा प्रवर्तन्ते । अनालम्बनाश् च कतमस्मिन्न् आलम्बने ।

सौख्यार्थिनि दुःखार्ते सुखिते क्लिष्टे च ते प्रवर्तन्ते । तद्देशिते च धर्मे तत् तथतायां च धीराणाम् ॥ amsa_17.18 ॥

सत्वालम्बनाः सुखार्थिनि यावत् क्लिष्टे सत्वनिकाये प्रवर्तन्ते । तथा हि मैत्री सत्वेषु सुखसंयोगाकारा । करुणा दुःखवियोगाकारा । मुदिता सुखावियोगाकारा । उपेक्षासु वेदनासु तेषां सत्वानां निःक्लेशतोपसंहाराकारा । धर्मालम्बनास् तद्देशिते धर्मे । यत्र ते विहारा देशिताः । अनालम्बनास् तत्तथतायां । ते ह्य् अविकल्पत्वाद् अनालम्बना इवेत्य् अनालम्बनाः । अपि खलु ।

तस्याश् च तथतार्थत्वात् क्षान्तिलाभाद् विशुद्धितः । कर्मद्वयाद् अनालम्बा मैत्री क्लेशक्षयाद् अपि ॥ amsa_17.19 ॥

एभिश् चतुर्भिः कारणैर् अनालम्बना मैत्री वेदितव्या । तथतालम्बनत्वात् । अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभेनाष्टम्यां भूमौ । धातुपुष्ट्या तद्विशुद्धितः । कर्मद्वयतश् च । या मैत्री निष्पन्देन कायकर्मणा संगृहीता । क्लेशक्षयतश् च । तथा हि क्लेश आलम्बनम् उक्तं । मनोमयानां ग्रन्थानां प्रहाणाद् उच्छिद्यते आलम्बनम् इति वचनात् ।

ते निश्चलाश् च चलाश् च कृपणैर् आस्वादिता न च ज्ञेयाः ।

ते च ब्राह्म्या विहाराश् चतुर्विधा वेदितव्याः । तत्र चला हानभागीयाः परिहाणीयत्वात् । अचलाः स्थितिविशेषभागीया अपरिहाणीयत्वात् । आस्वादिताः क्लिष्टाः अनास्वादिता अक्लिष्टाः । कृपणैर् इति सुखलोलैर् अनुदारचित्तैः । एष ब्राह्म्यविहाराणां हानभागीयादिप्रकारमेदः । तेषु पुनः । अचलेषु बोधिसत्वाः प्रतिष्ठिताः सक्तिविगतेषु ॥ amsa_17.20 ॥ न चलेषु नाप्य् आस्वादितेषु ।

असमाहितस्वभावा मृदुमध्या हीनभूमिका ये ऽपि । हीनाशयाः समाना हीनास् ते ह्य् अन्यथा त्व् अधिकाः ॥ amsa_17.21 ॥

एष मृद्वधिमात्रताभेदः । तत्र षड्विधा मृदुका असमाहितस्वभावाः । सर्वे समाहिता अपि । ये मृदुमध्याः । हीनभूमिका ये ऽपि उत्तरां बोधिसत्वभूमिम् अपेक्ष्य । हीनाशया अपि । श्रावकादीनां समाना अपि । ये ऽनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिरहिता हीनास् ते मृदुका इत्य् अर्थः । अन्यथा त्व् अधिका इति यथोक्तविपर्ययेणाधिमात्रता वेदितव्या ।

ब्राह्म्यैर् विहृतविहारः कामिषु संजायते यदा धीमान् । संभारान् पूरयते सत्वांश् च विपाचयति तेन ॥ amsa_17.22 ॥

सर्वत्र चाविरहितो ब्राह्म्यै रहितश् च तद्विपक्षेण । तत्प्रत्ययैर् अपि भृशैर् न याति विकृतिं प्रमत्तो ऽपि ॥ amsa_17.23 ॥

हेतुफललिङ्गभेदः । तत्र ब्राह्म्यैर् विहृतो विहारैर् इति हेतुः । कामिषु सत्वेषु (msa 123) संजायत इति विपाकफलं । संभारान् पूरयत्य् अधिपतिफलं । सत्वान् परिपाचयतीति पुरुषकारफलं । सर्वत्र चाविरहितो ब्राह्म्यैर् विहारैर् जायत इति निष्पन्दफलं । रहितश् च तद्विपक्षेणेति विसंयोगफलं भृशैर् अपि तत्प्रत्ययैर् अविकृतिगमनं लिङ्गं । प्रमत्तो ऽपीत्य् असंमुखीभूते ऽपि प्रतिपक्षे । अन्यैश् चतुर्भिः श्लोकैर् गुणदोषभेदः ।

व्यापादविहिंसाभ्याम् अरतिव्यापादकामरागैश् च । युक्तो हि बोधिसत्वो बहुविधम् आदीनवं स्पृशति ॥ amsa_17.24 ॥

इति दोषः । ब्राह्म्यविहारभावे तद्विपक्षयोगात् । तत्र व्यापादादयो मैत्र्यादीनां यथाक्रमं विपक्षाः । व्यापादकामरागाव् उपेक्षायाः । कथं बहुविधादीनवं स्पृशतीत्य् आह ।

क्लेशैर् हन्त्यात्मानं सत्वान् उपहन्ति शीलम् उपहन्ति । सविलेखलाभहीनो रक्षाहीनस् तथा शास्त्रा ॥ amsa_17.25 ॥

साधिकरणो ऽशयस्वी परत्र संजायते ऽक्षणेषु स च । प्राप्ताप्राप्तविहीनो मनसि महद् दुःखम् आप्नोति ॥ amsa_17.26 ॥

तत्र प्रथमैस् त्रिभिः पदैर् आत्मव्याबाधाय चेतयते परव्याबाधायोभयव्याबाधायेत्य् एतम् आदीनवं दर्शयति । सविलेखादिभिः षड्भिः पदैर् दृष्टधार्मिकम् अवद्यं प्रसवतीति दर्शयति । कथं च प्रसवति । आत्मास्यापवदते । परे ऽपि देवता अपि । शास्ताप्यन्ये ऽपि विज्ञाः सब्रह्मचारिणो धर्मतया विगर्हन्ते । दिग्विदिक्षु चास्य पापको ऽवर्णशब्दश्लोको निश्चरतीत्य् एवं सविलेखो यावद् अयशस् वीत्य् अनेन यथाक्रमं दर्शयति । शेषैस् त्रिभिः पदैर् यथाक्रमं सांपरायिकं दृष्टधर्मसांपरायिकम् अवद्यं प्रसवति । तज्जं चैतसिकं दुःखदौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयत इत्य् एतद् आदीनवं दर्शयति ।

एते सर्वे दोषा मैत्र्यादिषु सुस्थितस्य न भवन्ति । अक्लिष्टः संसारं सत्वार्थं नो च संत्यजति ॥ amsa_17.27 ॥

इति । ब्राह्मविहारयोगे त्रिविधं गुणं दर्शयति । यथोक्तदोषाभावं अक्लिष्टस्य सत्वहेतोः संसारापरित्यागं ।

न तथैकपुत्रकेष्व् अपि गुणवत्स्व् अपि भवति सर्वसत्वानां । मैत्र्यादिचेतनेयं सत्वेषु यथा जिनसुतानां ॥ amsa_17.28 ॥

इत्य् एते च बोधिसत्वमैत्रादीनां तीव्रतां दर्शयति । करुणाविभागे तदालम्बनप्रभेदम् आरभ्य द्वौ श्लोकौ ।

प्रदीप्तान् शत्रुवशगान् दुःखाक्रान्तांस् तमोवृतान् । दुर्गमार्गसमारूढान् महाबन्धनसंयुतान् ॥ amsa_17.29 ॥

महाशनविषाक्रान्तलोलान् मार्गप्रनष्टकान् । उत्पथप्रस्थितान् सत्वान् दुर्बलान् करुणायते ॥ amsa_17.30 ॥

तत्र प्रदीप्ताः कामरागेण कामसुखभक्ताः । शत्रुवशगा मारकृतान्तरायाः कुशले ऽप्रयुक्ताः दुःखाक्रान्ताः दुःखाभूता नरकादिषु । तमोवृता औरभ्रिकादयो दुश्चरितैकान्तिकाः । कर्मविपाकसंमूढत्वात् । दुर्गमार्गसमारूढा अपरिनिर्वाणधर्माणः संसारवर्त्मात्यन्तानुपच्छेदात् । महाबन्धनसंयुता अन्यतीर्थ्याः । मोक्षसंप्रस्थिता नानाकुदृष्टिगाढबन्धनबद्धत्वात् । महाशनविषाक्रान्तलोलाः समापत्तिसुखसक्ताः । तेषां हि तत् क्लिष्टं समापत्तिसुखं । यथा मृष्टम् अशनं विषाक्रान्तं । ततः प्रच्यावनात् । मार्गप्रणष्टका अभिमानिका मोक्षमार्गभ्रान्तत्वात् । उत्पथप्रस्थिता हीनयानप्रयुक्ता अनियताः । दुर्बला अपरिपूर्णसंभारा बोधिसत्वाः । इत्य् एते दशविधाः सत्वा बोधिसत्वकरुणाया आलम्बनं । पञ्चफलसंदर्शने करुणायाः श्लोकः ।

हेठापहं ह्य् उत्तमबोधिबीजं सुखावहं तायपकम् इष्टहेतुं । स्वभावदं धर्मम् उपाश्रितस्य बोधिर् न दूरे जिनात्मजस्य ॥ amsa_17.31 ॥

ततः हेठापहत्वेन तद्विपक्षविहिंसाप्रहाणाद् विसंयोगफलं दर्शयति । उत्तमबोधिबीजत्वेनाधिपतिफलं । परात्मनोर् यथाक्रमं सुखावहतायकत्वेन पुरुषकारफलं । इष्टहेतुत्वेन विपाकफलं । स्वभावदत्वेन निष्पन्दफलम् आयत्यां विशिष्टकरुणाफलदानात् । एवं पञ्चविधां करुणाम् आश्रित्य बुद्धत्वम् अदूरे वेदितव्यं । अप्रतिष्ठितसंसारनिर्वाणत्वे श्लोकः ।

विज्ञाय संसारगतं समग्रं दुःखात्मकं चैव निरात्मकं च । नोद्वेगम् आयाति न चापि दोषैः प्रबाध्यते कारुणिको ऽग्रबुद्धिः ॥ amsa_17.32 ॥

सर्वं संसारं यथाभूतं परिज्ञाय बोधिसत्वो नोद्वेगम् आयाति कारुणिकत्वात् । (msa 125) न दोषैर् बाध्यते ऽग्रबुद्धित्वात् । एवं निर्वाणे प्रतिष्ठितो भवति न संसारे यथाक्रमं । संसारपरिज्ञाने श्लोकः ।

दुःखात्मकं लोकम् अवेक्षमाणो दुःखायते वेत्ति च तद्यथावत् । तस्याभ्युपायं परिवर्जने च न खेदम् आयत्य् अपि वा कृपालुः ॥ amsa_17.33 ॥

दुःखायत इति करुणायते । वेत्ति च तद् यथावद् इति दुःखं यथाभूतं तस्य च दुःखस्य परिवर्जने ऽभ्युपायं । वेत्ति येनास्य दुःखं निरुध्यते । एतेन जानन्न् अपि संसारदुःखं यथाभूतं तत्परित्यागोपायं च न खेदम् आपद्यते बोधिसत्वः करुणाविशेषाद् इति प्रदर्शयति । करुणाप्रभेदे द्वौ श्लोकौ ।

कृपा प्रकृत्या प्रतिसंख्यया च पूर्वं तदभ्यासविधानयोगात् । विपक्षहीना च विशुद्धिलाभात् चतुर्विधेयं करूणात्मकानां ॥ amsa_17.34 ॥

सेयं यथाक्रमं गोत्रविशेषतः । गुणदोषपरीक्षणतः । जन्मान्तरपरिभावनतः । वैराग्यलाभतश् च वेदितव्या । तद्विपक्षविहिंसाप्रहाणे सति विशुद्धिलाभत इति वैराग्यलाभतः ।

न सा कृपा या न समा सदा वा नाध्याशयाद् वा प्रतिपत्तितो वा । वैराग्यतो नानुपलम्भतो वा न बोधिसत्वो ह्य् अकृपस् तथा यः ॥ amsa_17.35 ॥

तत्र समा सुखितादिषु यत्किंचिद् वेदितम् इदम् अत्र दुःखस्येति विदित्वा । सदा निरुपधिशेषनिर्वाणे तदक्षयात् । अध्याशयाद् भूमिप्रविष्टानाम् आत्मपरसमताशयलाभात् । प्रतिपत्तितो दुःखपरित्राणक्रियया । वैराग्यतस् तद्विपक्षविहिंसाप्रहाणात् । अनुपलम्भतो ऽनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभात् । करुणावृक्षप्रतिबिम्बके पञ्च श्लोकाः ।

करुणा क्षान्तिश् चिन्ता प्रणिधानं जन्मसत्वपरिपाकः । करुणा तरुर् एष महान् मूलादिः पुष्पपत्रफलः ॥ amsa_17.36 ॥

इत्य् एष मूलस्कन्धशाखापत्रपुष्पफलावस्थः करुणावृक्षो वेदितव्यः । एतस्य करुणा मूलं । क्षान्तिः स्कन्धः । सत्वार्थचिन्ता शाखा । प्रणिधानं शोभनेषु जन्मसु पत्राणि । शोभनं जन्म पुष्पं । सत्वपरिपाकः फलं ।

मूलं करुणा न भवेद् दुष्करचर्यासहिष्णुता न भवेत् । दुःखाक्षमश् च धीमान् सत्वार्थं चिन्तयेन् नैव ॥ amsa_17.37 ॥

चिन्ताविहीनबुद्धिः प्रणिधानं शुक्लजन्मसु न कुर्यात् । शुभजन्मान् अनुगच्छन् सत्वान् परिपाचयेन् नैव ॥ amsa_17.38 ॥

आभ्यां श्लोकाभ्यां पूर्वोत्तरप्रसवसाधर्म्यात् करुणादीनां मूलादिभावं साधयति ।

करुणासेको मैत्री तद्दुःखे सौख्यतो विपुलपुष्टिः । शाखावृद्धिर् विशदा योनिमनस्कारतो ज्ञेया ॥ amsa_17.39 ॥

पर्णत्यागादानं प्रणिधीनां संततेर् अनुच्छेदात् । द्विविधप्रत्ययसिद्धेः पुष्पमबन्ध्यं फलं चास्मात् ॥ amsa_17.40 ॥

एताभ्यां श्लोकाभ्यां वृक्षमूलसेकादिसाधर्म्यं करुणावृक्षस्य दर्शयति । करुणा हि मूलवृक्षा । तस्याः सेको मैत्री तया तदाप्य् आयनात् । मैत्रिचित्तो हि परदुःखेन दुःखायते । ततश् च करुणोद्भवदुःखम् उत्पद्यते बोधिसत्वस्य स्वार्थप्रयुक्तस्य तत्र सौख्योत्पादाद् विपुलपुष्टिः क्षान्तिपुष्टिर् इत्य् अर्थः । सा हि स्कन्ध इत्य् उक्ता । स्कन्धश् च विपुलः । योनिशोमनस्काराद् बहुविधा महायाने शाखावृद्धिः । चिन्ता हि शाखेत्य् उक्ता । पूर्वापरनिरोधोत्पादक्रमेण प्रणिधानसंतानस्यानुच्छेदात् । पर्णत्यागादानसाधर्म्यं प्रणिधानानां वेदितव्यं । आध्यात्मिकप्रत्ययसिद्धितः स्वसंतानपरिपाकात् पुष्पम् इव जन्माबन्ध्यं वेदितव्यं । बाह्यप्रत्ययसिद्धितः परसंतानपरिपाकात् फलभूतः सत्वपरिपाको वेदितव्यः । करुणानुशंसे श्लोकः ।

कः कुर्वीत न करुणां सत्वेषु महाकृपागुणकरेषु । दुःखे ऽपि सौख्यम् अतुलं भवति यद् एषां कृपाजनितं ॥ amsa_17.41 ॥

अत्र महाकरुणागुण उत्तरार्धेन संदर्शितः । शेषो गतार्थः । करुणानिःसङ्गतायां श्लोकाः ।

अविष्टानां कृपया न तिष्ठति मनः शमे कृपालूनां । कुत एव लोकसौख्ये स्वजीविते वा भवेत् स्नेहः ॥ amsa_17.42 ॥

सर्वस्य हि लोकस्य लौकिके सौख्ये स्वजीविते च स्नेहः । तत्रापि च निःस्नेहानां श्रावकप्रत्येकबुद्धानां सर्वदुःखोपशमे निर्वाणे प्रतिष्ठितं मनः । बोधिसत्वानां (msa 127) तु करुणाविष्टत्वान् निर्वाणे ऽपि मनो न प्रतिष्ठितं । कुत एव तयोः स्नेहो भविष्यति । करुणास्नेहवैशेष्ये त्रयः श्लोकाः ।

स्नेहो न विद्यते ऽसौ यो ऽनिरवद्यो न लौकिको यश् च । धीमत्सु कृपास्नेहो निरवद्यो लोकसमतीतः ॥ amsa_17.43 ॥

मातापितृप्रभृतीनां हि तृष्णामयः स्नेहः सावद्यः । लौकिककरुणाविहारिणां निरवद्यो ऽपि लौकिकः । बोधिसत्वानां तु करुणामयः स्नेहो निरवद्यश् च लौकिकातिक्रान्तश् च । कथं च पुनर् निरवद्य इत्य् आह ।

दुःखाज्ञानमहाउघे महान्धकारे च निश्रितं लोकं । उद्धर्तुं य उपायः कथम् इव न स्यात् स निरवद्यः ॥ amsa_17.44 ॥

दुःखमहाउघ अज्ञानमहान्धकारे चेति योज्यं । शेषं गतार्थं । कथं लोकातिक्रान्त इत्याह ।

स्नेहो न सो ऽस्त्य् अरिहतां लोके प्रत्येकबोधिबुद्धानां । प्राग् एव तद् अन्येषां कथम् इव लोकोत्तरो न स्यात् ॥ amsa_17.45 ॥

प्रत्येकां बोधिं बुद्धाः । शेषं गतार्थं । त्रासाभिनन्दननिमित्तत्वे श्लोकः ।

दुःखाभावे दुःखं यत्कृपया भवति बोधिसत्वानां । संत्रासयति तद् आदौ स्पृष्टं त्व् अभिनन्दयति गाढं ॥ amsa_17.46 ॥

दुःखाभावे इति दुःखाभावो निमित्तं । सत्वेषु करुणया बोधिसत्वानां यद् दुःखम् उत्पद्यते तदादौ संत्रासयति अधिमुक्तिचर्याभूमौ । आत्मपरसमतया दुःखस्य यथाभूतम् अस्पृष्टत्वात् । स्पृष्टं तु शुद्धाध्याशयभूमाव् अभिनन्दयत्य् एवेत्य् अर्थः । करुणादुःखेन सुखाभिभवे श्लोकः ।

किम् अतः परमाश्चर्यं यद् दुःखं सौख्यम् अभिभवति सर्व । कृपया जनितं लौक्यं येन विमुक्तो अपि कृतार्थः ॥ amsa_17.47 ॥

नास्त्य् अत आश्चर्यतरं यद् दुःखम् एव करुणाजनितं बोधिसत्वानां तथा सुखं (msa 128) भवति । यत् सर्वं लौकिकं सुखम् अभिभवति । येन सुखेन विमुक्ता अर्हन्तो ऽपि कृतार्थाः प्राग् एवान्ये । कृपाकृतदानानुशंसे श्लोकः ।

कृपया सहितं दानं यद् दानसुखं करोति धीराणां । त्रैधातुकम् उपभोगैर् न तत्सुखं तत्कलां स्पृशति ॥ amsa_17.48 ॥

यच्च त्रैधातुकं सुखम् उपभोगैः कृतं न तत्सुखं तस्य सुखस्य कलां स्पृशतीत्य् अयम् उत्तरार्धस्यार्थः । शेषं गतार्थं । कृपया दुःखाभ्युपगमे श्लोकः ।

दुःखमयं संसारं यत्कृपया न त्यजति सत्वार्थं । परहितहेतोर् दुःखं किं कारूणिकैर् न समुपेतम् ॥ amsa_17.49 ॥

सर्वं हि दुःखं संसारदुःखे ऽन्तर्भूतं । तस्याभ्युपगमात् सर्वं दुःखम् अभ्युपगतं भवति । तत्र तत्फलवृद्धौ श्लोकः ।

करूणा दानं भोगाः सदा कृपालोर् विवृद्धिम् उपयान्ति । स्नेहानुग्रहजनितं तच् छक्तिकृतं सुखं चास्मात् ॥ amsa_17.50 ॥

त्रयं बोधिसत्वानां सर्वजन्मसु वर्धते करुणायोगात् । करुणा तदभ्यासात् । दानं करुणावशात् । भोगाश् च दानवशात् । तस्माच् च त्रयात् फलं त्रिविधं सुखं भवति । स्नेहजनितं करुणातः । सत्वानुग्रहजनितं दानात् । तदनुग्रहक्रियाशक्तिकृतं भोगेभ्यः । दानप्रोत्साहनायां श्लोकः ।

वर्धे च वर्धयामि च दाने परिपाचयामि सुखयामि । आकर्षामि नयामि च करुणासन्नान् प्रवदतीव ॥ amsa_17.51 ॥

दाने सन्नान् इति संबन्धनीयं । षड्भिर् गुणैर् दाने ऽवसन्नान् बोधिसत्वान्करुणा प्रोत्सहयतीव । स्वभाववृद्ध्या । भोगैस् तद्वर्धनया । दानेन सत्वपरिपाचनया । दातुश् च सुखोत्पादनात् । महाबोधिसंभारस्यान्यस्याकर्षणात् । महाबोधिसमीपनयनाच् च । परसौख्येन सुखाभवे श्लोकः ।

दुःखे दुःखी कृपया सुखान्य् अनाधाय केन सुखितः स्यात् । सुखयत्य् आत्मानम् अतः कृपालुर् आधाय परसौख्यम् ॥ amsa_17.52 ॥

करुणया बोधिसत्वः परदुःखैर् दुःखितः सत्वेष्व् अनाधाय सुखं कथं सुखितः (msa 129) स्यात् । तस्मात् परेषु सुखम् आधाय बोधिसत्व आत्मानम् एव सुखयतीति वेदितव्यं । कृपया दानसमनुशास्तौ षट् श्लोकाः ।

स्वं दानं कारुणिकः शास्तीव सदैव निःस्वसुखकामः । भोगैः सुखय परं वा माम प्य् अयुतसौख्यम् ॥ amsa_17.53 ॥

न हि कारुणिकस्य विना परसुखेनास्ति सुखं । तस्यायुतसौख्यत्वाद् बोधिसत्वस् तेन विना नो दानस्य फलं सुखं नेच्छति ।

सफलं दानं दत्तं तन् मे सत्वेषु तत् सुखसुखेन । फल तेष्व् एव निकामं यदि मे कर्तव्यता ते ऽस्ति ॥ amsa_17.54 ॥

दानं ददता दानं च दानफलं च तन्मया सत्वेषु दत्तं । तत्सुखम् एव मे सुखं यस्मात् । अतस् तेष्व् एव यावत् फलितव्यं तावत् फलेति लोट् । बोधिसत्वः करुणया दानम् अनुशास्ति ।

भोगे द्वेष्टुर् दातुर् भोगा बहुशुभतरोपसर्पन्ति । न हि तत्सुखं मतं मे दाने पारंपरो ऽस्मि यतः ॥ amsa_17.55 ॥

भोगविमुखस्य दातुर् भोगा बहुतराश् चोपतिष्ठन्ते । शोभनतराश् च । धर्मतैवेयं चित्तस्योदारतरत्वात् । न हि तत्सुखं मतं मे यद् भोगास् तथोपतिष्ठते । यस्माद् अहं दाने पारंपरस् तत्प्रबन्धकामत्वान् न सुखे ।

सर्वस्तिपरित्यागे यत्कृपया मां निरीक्षसे सततं । ननु ते तेन ज्ञेयं न मत्फलेनार्थिता ऽस्येति ॥ amsa_17.56 ॥

यो ऽहं दानफलं सर्वम् एव करुणया नित्यं परित्यजामि नन्व् अत एव वेदितव्यं नास्ति मे दानफलेनार्थित्वम् इति बोधिसत्वो दानं समनुशास्ति ।

दानाभिरतो न स्यां प्राप्तं चेत् तत्फलं न विसृजेयं ।

तथा हि । क्षणम् अपि दानेन विना दानाभिरतो भवति नैव ॥ amsa_17.57 ॥ इति गतार्थः श्लोकः ।

अकृतं न फलसि यस्मात् प्रतिकारापेक्षया न मे तुल्यं ।

यस् त्वा करोति तस्य त्वं फलसि । तस्मात् त्वं प्रतिकारापेक्षया न मत्तुल्यं । तथा ह्य् अहं । प्रतिकारनिर्व्यपेक्षः परत्र फलदो ऽस्य कामं ते ॥ amsa_17.58 ॥ गतार्थम् एतत् । कृपादाने द्वौ श्लोकौ ।

निरवद्यं शुद्धपदं हिताव् अहं चैव सानुरक्षं च । निर्मृग्यं निर्लेपं जिनात्मजानां कृपादानम् ॥ amsa_17.59 ॥

तत्र निरवद्यं परम् अनुपहृत्य दानात् । शुद्धपदं कल्पिकवसुदानात् । विषशस्त्रमद्यादिविवर्जनतः । हितावहं दानेन संगृह्य कुशले नियोजनात् । सानुरक्षं परिजनस्याविघातं कृत्वा अन्यस्मै दानात् । निर्मृग्यम् अयाचमाने ऽप्य् अर्थित्वं विघातं वावगम्य स्वयम् एव दानात् दक्षिणीयापरिमार्गणाच् च । निर्लेपं प्रतिकारविपाकनिःस्पृहत्वात् । अपरः प्रकारः ।

सकलं विपुलं श्रेष्ठं सततं मुदितं निरामिषं शुद्धं । बोधिनतं कुशलनतं जिनात्मजानां कृषादानम् ॥ amsa_17.60 ॥

तत्र सकलम् आध्यात्मिकबाह्यवस्तुदानात् । विपुलं प्रभूतवस्तुदानात् । श्रेष्ठं प्रणीतवस्तुदानात् । सततम् अभीक्ष्णदानात् । मुदितप्रतिसंख्याय प्रहृष्टदानात् । निरामिषं यथा निर्लेपं । शुद्धं यथा शुद्धपदं । बोधिनतं महाबोधिपरिणामनात् । कुशलनतं यथा हितावहं । उपभोगविशेषे श्लोकः ।

न तथोपभोगतुष्टिं लभते भोगी यथा परित्यागात् । तुष्टिम् उपैति कृपालुः सुखत्रयाप्यायितमनस्कः ॥ amsa_17.61 ॥

तत्र सुखत्रयं दानप्रीतिः परानुग्रहप्रीतिः बोधिसंभारसंभरणप्रीतिश् च । शेषं गतार्थं । पारमिताभिनिर्हारकरुणायां श्लोकः ।

कृपणकृपा रौद्रकृपा संक्षुब्धकृपा कृपा प्रमत्तेषु । विषयपरतन्त्रकरुणा मिथ्याभिनिविष्टकरुणा च ॥ amsa_17.62 ॥

तत्र कृपणा मत्सरिणः । रौद्रा दुःशीलाः परोपतानिः । संक्षुब्धाः (msa 131) क्रोधनाः । प्रमत्ताः कुशीदाः । विषयपरतन्त्राः कामेषु विक्षिप्तचित्ताः । मिथ्याभिनिविष्टाः दुःप्रज्ञाः तीर्थिकादयः । एषु पारमिताविपक्षधर्मावस्थितेषु या करुणा सा कृपणादिकरुणा । सा च तद्विपक्षविदूषणात् पारमिताभिनिर्हाराय संपद्यते । तस्मात् पारमिताभिनिर्हारकरुणेत्य् उच्यते । करुणाप्रत्ययसंदर्शने श्लोकः ।

करुणा बोधिसत्वानां सुखाद् दुःखात् तदन्वयात् । करुणा बोधिसत्वानां हेतोर् मित्रात् स्वभावतः ॥ amsa_17.63 ॥

तत्र पूर्वार्धेनालम्बनप्रत्ययं करुणायाः संदर्शयति । त्रिविधां वेदनाम् आलम्ब्य तिसृभिर् दुःखताभिः करुणायनात् । अदुःखासुखा हि वेदना सुखदुःखयोर् अन्वयः पुनस् तदावाहनात् । उत्तरार्धेन यथाक्रमं हेतुमित्रस्वभावैः करुणाया हेत्वधिपतिसमनन्तरप्रत्ययान् संदर्शयति । महाकरुणत्वे श्लोकः ।

करुणा बोधिसत्वानां समा ज्ञेया तदाशयात् । प्रतिपत्तेर् विरागाच् च नोपलम्भाद् विशुद्धितः ॥ amsa_17.64 ॥

तत्र समा त्रिविधवेदनावस्थेषु यत् किंचिद् वेदितम् इदम् अत्र दुःखस्येति विदित्वा । सा पुनर् आशयतो ऽपि चित्तेन करुणायनात् । प्रतिपत्तितो ऽपि तत्परित्राणात् । विरागतो ऽपि तद्विपक्षविहिंसाप्रहाणात् । अनुपलम्भतो ऽप्य् आत्मपरकरुणानुपलम्भात् । विशुद्धितो ऽप्य् अष्टम्यां भूमाव् अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभात् ।

मैत्रादिभावनाग्रा स्वचित्ततो धर्मतो ऽधिमोक्षाच् च । आशयतो ऽपि विभुत्वाद् अविकल्पाद् ऐक्यतश् चापि ॥ amsa_17.65 ॥

इति । पूर्वनिर्देशानुसारेणार्थो ऽनुगन्तव्यः ।

इति भगवति जातसुप्रसादो महदुपधिध्रुवसत्क्रियाभिपूजी । बहुगुणहितमित्रनित्यसेवो जगदनुकम्पक एति सर्वसिद्धिं ॥ amsa_17.66 ॥

एतेन यथोक्तानां पूजासेवाऽप्रमाणानाम् अनुक्रमं गुणं च समासेन संदर्शयति । महोपधिभिर् ध्रुवं सत्क्रिया चात्यर्थं पूजनान् महदुपधिध्रुवसत्क्रियाभिपूजी वेदितव्यः । सत्क्रिया पुनः सम्यक्प्रतिपत्तिर्वेदितव्या । एवं सत्कारप्रतिपत्तिपूजी (msa 132) भवति । बहुगुणं मित्रं तदन्यैर् गुणैः । हितम् अनुकम्पकत्वेन वेदितव्यं । एति सर्वसिद्धिम् इति स्वपरार्थसिद्धिं प्राप्नोतीति ।

महायानसूत्रालंकारे पूजासेवाऽप्रमाणाधिकारः सप्तदशः समाप्तः

chapitre xviii aṣṭādaśo 'dhikāraḥ

लज्जाविभागे षोडश श्लोकाः ।

लज्जा विपक्षहीना ज्ञानेन गता च निर्विकल्पेन । हीनानवद्यविषया सत्वानां पाचिका धीरे ॥ amsa_18.1 ॥

एतेन स्वभावसहायालम्भनकर्मपदा चतुर्विधं लक्षणं बोधिसत्वलज्जायाः संदर्शयति । हीनानवद्यविषया । श्रावकप्रत्येकबुद्धानां । तद्विहीनं महायानाद् अनवद्यं च । तेन बोधिसत्वं लज्जते । कथं सत्वानां परिपाचिका । तस्याम् एव लज्जापारमिताविपक्षवृद्ध्या तत्प्रतिपक्षपरिहाण्या चात्यर्थं लज्जोत्पादनात् ।

षण्णां पारमितानां निषेवणालस्यतो भवति लज्जा । क्लेशानुकूलधर्मप्रयोगतश् चैव धीराणां ॥ amsa_18.2 ॥

इयम् अप्रयोगलज्जा पारमिताभावनायाम् अप्रयोगेन । क्लेशानुकुलेषु धर्मेष्व् इन्द्रियागुप्तद्वारत्वादिषु च प्रयोगेन लज्जोत्पादनात् ।

असमाहितस्वभावा मृदुमध्या हीनभूमिका लज्जा । हीनाशया समाना हीना हि तदन्यथा त्व् अधिका ॥ amsa_18.3 ॥

इयं मृदुमात्रा लज्जा । पूर्वनिर्देशानुसारेणास्य श्लोकस्यार्थो ऽनुगन्तव्यं । अतः परं चतुर्भिस् त्रिभिश् च श्लोकैर् यथाक्रमं लज्जाविपक्षे लज्जायां च दोषगुणभेदं दर्शयति ।

लज्जारहितो धीमान् क्लेशान् अधिवासयत्य् अयोनिशतः । प्रतिघोपेक्षामानः सत्वान् उपहन्ति शीलं च ॥ amsa_18.4 ॥

इत्य् अत्र आत्मव्याबाधाय चेतयते परव्याबधायोभयव्याभाधाय चेत्य् संदर्शितं । अयोनिशत इत्य् अयोनिशो मनस्कारेण । कथम् उपेक्षया सत्वान् उपहन्ति । सर्वार्थप्रमादतः ।

कौकृत्यात् सविलेखो भवति स संमानहानिम् आप्नोति । श्राद्धात् मानुषसंघाच् छास्त्रा चोपेक्ष्यते तस्मात् ॥ amsa_18.5 ॥

सहधार्मिकैर् जिनसुतैर् विनिन्द्यते लोकतो ऽयशो लभते । दृष्टे धर्मे

इत्य् एतेन दृष्टधार्मिकम् अवद्यं प्रसवतीति दर्शनं । यथाक्रमम् आत्मपरदेवताशास्तृभिर् अपवदनात् । विज्ञैः सब्रह्मचारिभिर् धर्मतया विगर्हनात् । दिग्विद्क्षु च पापकावर्णनिश्चरणात् । ऽन्यत्र क्षणरहितो जायते भूयः ॥ amsa_18.6 ॥ प्राप्ताप्राप्तविहानिं शुक्लैर् धर्मैः समाप्नुते तेन ।

इत्य् अनेन दृष्टधर्मसांपरायिकम् अवद्यं प्रसवतीत्य् संदर्शितम् प्राप्तकुशलधर्मपरिहानितः । अप्राप्तपरिहानितश् च यथाक्रमं । दुःखं विहरति तस्मान् मनसो ऽप्य् अस्वस्थताम् एति ॥ amsa_18.7 ॥ इत्य् एतेन लज्जं चैतसिकं दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयत इत्य् संदर्शितं ।

एते सर्वे दोषा ह्रीमत्सु भवन्ति नो जिनसुतेषु ।

इत्य् अत उपादाय लज्जागुणो वेदितव्यः । यद् एते च दोषा न भवन्ति । देवेषु च मनुजेषु च नित्यं संजायते च बुधः ॥ amsa_18.8 ॥ इत्य् एतद् अस्य विपाकफलं भवति ।

संभारांश् च स बोधेः क्षिप्रं पूरयति लज्जया धीमान् ।

इत्य् एतद् अधिपतिफलं । सत्वानां पाचनया न खिद्यते चैव जिनपुत्रः ॥ amsa_18.9 ॥ इत्य् एतत् पुरुषकारफलं ।

स विपक्षप्रतिपक्षै रहितो ऽरहितश् च जायते सततं ।

इत्य् एते विसंयोगनिष्पन्दफलं । यद् उत विपक्षरहितत्वं प्रतिपक्षारहितत्वं च । इत्य् एतम् आनुशंसं ह्रीमान् आप्नोति जिनपुत्रः ॥ amsa_18.10 ॥ इति यथोक्तदोषाभावं गुणयोगं च प्राप्नोतीति संदर्शितं ।

दोषमलिनो हि बालो ह्रीविरहात् सुवसनैः सुगुप्तो ऽपि । निर्वसनो ऽपि जिनसुतो ह्रीवसनो मुक्तदोषमलः ॥ amsa_18.11 ॥

एतेन वस्त्रविशेषणं ह्रियः । तदन्यवस्त्रप्रावृतस्यापि ह्रीरहितस्य दोषमलिनत्वात् । नग्नस्यापि च ह्रीमतो निर्मलत्वात् ।

आकाशम् इव न लिप्तो ह्रीयुक्तः जिनसुतो भवति धर्मैः ।

धर्मैर् इति लोकधर्मैः । ह्रीभूषितश् च शोभति संपर्कगतो जिनसुतानाम् ॥ amsa_18.12 ॥ एतेन श्लोकेन ह्रिय आकाशभूषणसमतां दर्शयति ।

मातुर् इव वत्सलत्वं ह्रियो विनेयेषु बोधिसत्वानां ।

त्रातव्यसत्वोपेक्षाया लज्जनात् । आरक्षा चापि ह्रीः संसरतां सर्वदोषेभ्यः ॥ amsa_18.13 ॥ हस्त्यश्वकायादिभूतत्वात् । एभिर् वस्त्रादिदृष्टान्तैर् विहारे क्लेशप्रतिपक्षतां चारे लोकधर्मप्रतिपक्षतां । सहधार्मिकसंवासानुकूलतां सत्वपरिपाकानुकूलतां । अक्लिष्टसंसारानुकूलतां च ह्रियो दर्शयति ।

सर्वेषु नाधिवासा सर्वेष्व् अधिवासनाप्रवृत्तिश् च । सर्वेषु च प्रवृत्तिर् ह्रीविहितं ह्रीमतो लिङ्गम् ॥ amsa_18.14 ॥

एतेन चतुर्विधं ह्रीकृतं लिङ्गम् ह्रीमतो दर्शयति । यद् उत सर्वदोषेष्व् अनधिवासना चाप्रवृत्तिश् च । सर्वगुणेष्वधिवासना च प्रवृत्तिश् च ।

ह्रीभावना प्रधाना स्वचित्ततो धर्मतो ऽधिमोक्षाच् च । आशयतो ऽपि विभुत्वाद् अकल्पनाद् ऐक्यतश् चापि ॥ amsa_18.15 ॥

इत्य् अस्य निर्देशो यथापूर्वं । धृतिविभागे सप्त श्लोकाः ।

धृतिश् च बोधिसत्वानां लक्षणेन प्रभेदतः । दृढत्वेन च सर्वेभ्यस् तदन्येभ्यो विशिष्यते ॥ amsa_18.16 ॥

वीर्यं समाधिः प्रज्ञा च सत्वं धैर्यं धृतिर्मता । निर्भीतो बोधिसत्वो हि त्रयाद् यस्मात् प्रवर्तते ॥ amsa_18.17 ॥

एतेन धृतिलक्षणं सपर्यायं समादनं चोक्तं । वीर्यादिकं लक्षणं । सत्वादिकं पर्यायः । शेषं साधनं । कतमस्मात् त्रयान् निर्भीतः प्रवर्तते इत्य् आह ।

लीनत्वाच् च चलत्वाच् च मोहाच् चोत्पद्यते भयं । कृत्येषु तस्माद् विज्ञेया धृतिसंज्ञा निजे त्रये ॥ amsa_18.18 ॥

स्रवकार्येषु हि लीनचित्ततया वा भयम् उत्पद्यते तदनुत्साहतः । चलचित्ततया वा चित्तानवस्थानतः । संमोहतो वा तदुपायाज्ञानतः । तत्प्रतिपक्षाश् च यथाक्रमं वीर्यादयः । तस्मान् निजवीर्यादित्रये धृतिसंज्ञा वेदितव्या निज इत्य् अप्रतिसंख्यानकरणीये

प्रकृत्या प्रणिधाने च निरपेक्षत्व एव च । सत्वविप्रतिपत्तौ च गम्भीर्याउदार्यसंश्रवे ॥ amsa_18.19 ॥

विनेयदुर्विनयत्वे कायाचिन्त्ये जिनस्य च । दुष्करेषु विचित्रेषु संसारात्याग एव च ॥ amsa_18.20 ॥

निःसंक्लेशे च तत्रैव धृतिर् धीरस्य जायते । असमा च तदन्येभ्यः सो ऽग्रे धृतिमतां यतः मतः ॥ amsa_18.21 ॥

एभिस् त्रिभिः श्लोकैर् धृतिप्रभेदं दर्शयति । यथाक्रमं गोत्रतः । चित्तोत्पादः । स्वार्थतः । सत्वार्थतः । प्रभावतः । सत्वपरिपाचनतः । परमबोधितश् च । तत्र (msa 136) निरपेक्षत्वं स्वार्थप्रयुक्तस्य कायजीवितनिरपेक्षत्वाद् वेदितव्यं । पुनर् दुष्करचर्यातः । संचिन्त्यभावोपपत्तितः । तदसंक्लेशतो ऽपि प्रभेदः ।

कुमित्रदुःखगम्भीरश्रवाद् वीरो न कम्पते । शलभैः पक्षवातैश् च समुद्रैश् च सुमेरुवत् ॥ amsa_18.22 ॥

एतेन बोधिसत्वधृतेर् दृढत्वं दर्शयति । उपमात्रयं त्रयेणाकम्पने यथाक्रमं वेदितव्यं । अखेदविभागे द्वौ श्लोकौ ।

अखेदो बोधिसत्वानाम् असमस् त्रिषु वस्तुषु । श्रुतातृप्तिमहावीर्यदुःखे ह्रीधृतिनिश्रितः ॥ amsa_18.23 ॥

तीव्रच्छन्दो महाबोधाव् अखेदो धीमतां मतः । अनिष्पन्नश् च निष्पन्नः सुनिष्पन्नश् च भूमिषु ॥ amsa_18.24 ॥

आभ्यां वस्तुनो निश्रयतः स्वभावतः । प्रभेदतश् चाखेदो निर्दिष्टः । त्रिषु वस्तुषु । श्रुतातृप्तौ । दीर्घकालवीर्यारम्भे । संसारदुःखे च । ह्र्यं धृतिं च निश्रित्य । ताभ्यां हि खेदोत्पत्तितो लज्जयते न चोत्पादयति । तीव्रच्छन्दो महाबोधाव् इति स्वभाव्वः । छन्दो हि व्यावृत्ते खिन्नो भवति । अनिष्पन्नो ऽधिमुक्तिचर्याभूमौ । निष्पन्नः स्पतभूमिषु । सुनिष्पन्नः परेण इत्य् एष प्रभादः । शास्त्रज्ञतायायां द्वौ श्लोकौ ।

वस्तुना चाधिकारेण कर्मणा च विशिष्यते । लक्षणेनाक्षयत्वेन फलस्योदागमेन च ॥ amsa_18.25 ॥

शास्त्रज्ञता हि धीराणां समाधिमुखधारणी । गृहीता सत्वपाकाय सद्धर्मस्य च धारणे ॥ amsa_18.26 ॥

तत्र शास्त्रज्ञतायाः पञ्च विद्यास्थानानि वस्तु । अध्यात्मविद्या हेतुविद्या शब्दविद्या चिकित्साविद्या शिल्पकर्मस्थानविद्या च । स्वपरार्थक्रिया अधिकारः । कर्म प्रथमवस्तुनि स्वयं प्रतिपत्तिः परेभ्यश् च तत्समाख्यानं । द्वितीये तद्दोषपरिज्ञानं परवादिनिग्रहश् च । त्र्तीये स्वयं सुनिरुक्ताभिधानं परसंप्रत्ययश् च । चतुर्थे परेषां व्याधिशमनं । पञ्चमे परेभ्यस् तत् संविभागः । लक्षणं शास्त्रज्ञताया एतान्य् एवस् पञ्च वस्तुनि श्रुतानि भवन्ति । धृतानि । वचसा परिजितानि । मनसा अन्वीक्षितानि । दृष्ट्या सुप्रतिविद्धानि । श्रुत्वा यथाक्रमं । तद् उद्ग्रहणतः । स्वाध्यायतः । प्रसन्नेन मनसार्थचित्तनतो यथायोगं तद्दोषगुणावगमात् । स्वाख्यातदुराख्यातावधारणतश् च । अक्षयत्वं निरुपधिशेषनिर्वाणे ऽप्य् अक्षयात् । (msa 137) फलसमुदागमः सर्वधर्मसर्वाकारज्ञता । सा पुनर् एषा शास्त्रज्ञता बोधिसत्वानां समाधिमुखैर् धारणीमुखैश् च संगृहीता । सत्वपाकाय च भवति । समाधिमुखैस् तत्कृत्यानुष्ठानात् । सद्धर्मपारणाय च धारणीभिस् तद्धारणात् । लोकज्ञतायां चत्वारः श्लोकः ।

कायेन वचसा चैव सत्यज्ञानेन चासमा । लोकज्ञता हि धीराणां तदन्येभ्यो विशिष्यते ॥ amsa_18.27 ॥

कथं कायेनेत्य् आह ।

कृतस्मितमुखा नित्यं ।

कथं वाचेत्य् आह

धीराः पूर्वाभिभाषिनः ।

सा पुनः किम् अर्थम् इत्य् आह ।

सत्वानां भाजनत्वाय ।

कस्मिन्न् अर्थे भाजनत्वाय । सद्धर्मप्रतिपत्तये ॥ amsa_18.28 ॥ कथं सत्यज्ञानेनेत्य् आह ।

सत्यद्वयाद् यतश् चेष्टो लोकानाम् उदयो ऽसकृत् । द्वयाद् अस्तंगमस् तस्मात् तज्ज्ञो लोकज्ञ उच्यते ॥ amsa_18.29 ॥

द्वाभ्यां सत्याभ्यां लोकस्य उदयः पुनः पुनः संसारो यश् चोदयो येन चेति कृत्वा । द्वाभ्याम् अस्तंगमो निरोधमार्गसत्याभां । यश् चास्तंगमो येन चेतु कृत्वा । तस्मात् तज्ज्ञो लोकज्ञ उच्यते । लोकस्योदयास्तंगामिन्या प्रज्ञया समन्वागतत्वात् ।

शमाय प्राप्तये तेषां धीमान् सत्येषु युज्यते । सत्यज्ञानाद् यतो धीमान् लोकज्ञो हि निरुच्यते ॥ amsa_18.30 ॥

अनेन लोकज्ञतायाः कर्म निर्दिष्टं । तत्र शमाय दुःखसमुदयसत्ययोः प्राप्तये निरोधमार्गसत्ययोः । प्रतिसरणविभागे त्रयः श्लोकः ।

आर्षश् च देशनाधर्मो अर्थो ऽभिप्रायिको ऽस्य च । प्रामाणिकश् च नीतार्थो निर्जल्पा प्राप्तिर् अस्य च ॥ amsa_18.31 ॥

इदं प्रतिसरणानां लक्षणं । तत्र प्रामाणिक ऽर्थो यः प्रमाणभूतेन नीतो विभक्तः शास्त्रा वा तत्प्रमाणीकृतेन वा । निर्जल्पा प्राप्तिर् अधिगमज्ञानं लोकोत्तरं । तस्यानभिलाप्यत्वात् । शेषं गतार्थं ।

प्रतिक्षेप्तुर् यथोक्तस्य मिथ्यासंतीरितस्य च । साभिलाषस्य च प्राप्तेः प्रतिषेधो ऽत्र देशितः ॥ amsa_18.32 ॥

प्रथमे प्रतिसरणे आर्षधर्मप्रतिक्षेप्तुः पुद्गलस्य प्रतिषेद्गो देशितः । द्वितीये यथारुतस्य व्यञ्जनस्य नाभिप्रायिकार्थेन । तृतीयेन मिथ्या चिन्तार्थस्य विपरीतं नीय्यमनस्य । चतुर्थेन साभिलाषस्य ज्ञानस्य । प्रत्यात्मवेदनीयस्य ।

अधिमुक्तेर् विचाराच् च यथावत् परतः श्रवात् । निर्जल्पाद् अपि च ज्ञानाद् अप्रणाशो हि धीमतां ॥ amsa_18.33 ॥

अथ प्रतिसरणानुशंसः । प्रथमेन प्रतिसरणेनार्षधर्माधिमुक्तितो न प्रणश्यन्ति । द्वितीयेन स्वयमाभिप्रायिककार्थविचारणात् । तृतीयेन परतस् तद् विपरीतार्थनयश्रवात् । चतुर्थेन लोकोत्तरज्ञानात् । प्रतिसंविद्विभागे चत्वारः श्लोकः ।

असमा बोधिसत्वानां चतस्रः प्रतिसंविदः । पर्याये लक्षणे वाक्ये ज्ञाने ज्ञानाच् च ता मताः ॥ amsa_18.34 ॥

प्रथमा पर्याये ज्ञानम् एकैकस्यार्थस्थ यावन्तो नाम पर्यायाः । द्वितीया (msa 139) लक्षणे यस्यार्थस्य तन्नाम । तृतीया वाक्ये प्रत्येकं जनपदेषु या भाषाः । चतुर्था ज्ञाने स्वयं यत् प्रतिभानं । इदं प्रतिसंविदां लक्षणं ।

देशनायां प्रयुक्तस्य यस्य येन च देशना । धर्मार्थयोर् द्वयोर् वाचा ज्ञानेनैव च देशना ॥ amsa_18.35 ॥

धर्मस्योद्देशनिर्देशात् सर्वथा प्रापणाद् द्वयोः । परिज्ञानाहानाच् च चोद्यानां प्रतिसंविच्चतुष्टयम् ॥ amsa_18.36 ॥

इति चतुष्ट्वे कारणं । देशनायां हि प्रयुक्तस्य यस्य च देशना येन च । तत्र ज्ञानेन प्रयोजनं कस्य पुनर् देशना ॥ amsa_18.35 ॥ धर्मस्यार्थस्य । केन देशना वचनेन ज्ञानेन च । तत्र धर्मार्थयोर् देशना । धर्मस्योद्देशनिर्देशात् वाक्येन देशना तयोर् एव द्वयोर् सर्वथा प्रापणात् । ज्ञानेन देशना चोद्यानां परिहरणात् । अतो यच् च येन च देश्यते तज्ज्ञानात् चतस्रः प्रतिसंविदो व्यवस्थापिताः ।

प्रत्यात्मं समताम् एत्य योत्तरत्र प्रवेदना । सर्वसंशयनाशाय प्रतिसंविन् निरुच्यते ॥ amsa_18.37 ॥

एतेन प्रतिसंविदां निर्वचनं करम् च दर्शितं । प्रत्यात्मं लोकोत्तरेण ज्ञानेन सर्वधर्मसमतां तथतां एत्य उत्तरकालं तत्पृष्टलब्धेन ज्ञानेन प्रवेदना पर्यायादीनां प्रतिसंविद् इति निर्वचनं । सर्वसंशयनाशाय परेषाम् इति कर्म । संसारविभागे चर्वारः श्लोकाः ।

संभारो बोधिसत्वानां पुण्यज्ञानमयो ऽसमः । संसारे ऽभ्युदयायैकः अन्यो ऽसंक्लिष्टसंसृतौ ॥ amsa_18.38 ॥

यश् च संभारो यद् अर्थं च संदर्शयति । द्विविधः संभारः । तत्र पुण्यसंभारः संसारे ऽभ्युदयाय संवर्तते । ज्ञानसंभारो ऽसंक्लिष्टसंसरणाय ।

दानं शीलं च पुण्यस्य प्रज्ञा ज्ञानस्य संभृतिः । त्रयं चान्यद् द्वयस्यापि पञ्चापि ज्ञानसंभृतिः ॥ amsa_18.39 ॥

एतेन पारमताभिस् तदुभयसंभारसंग्रहं भवति । क्षान्तिवीर्यध्यानबलेन (msa 140) ह्य् उभयं क्रियते । तस्माद् द्वयसंभारत्रयं भवति । पुनः प्रज्ञायां परिणामनात् सर्वाः पञ्च पारमिता ज्ञानसंभारो वेदितव्यः ।

संतत्या भावनाम् एत्य भूयो भूयः शुभस्य हि । आहारो यः स संभारो वीधीरे सर्वार्थसाधकः ॥ amsa_18.40 ॥

एतत् संभारनिर्वचनं कर्म च । सम् इति संतत्या । भा इति भावनाम् आगम्य । र इति भूयो भूय आहारः । सर्वार्थसाधक इति कर्म । स्वपरार्थयोः साधनात् ।

प्रवेशायानिमित्ताय अनाभोगाय संभृतिः । अभिषेकाय निष्ठायै धीराणाम् उपचीयते ॥ amsa_18.41 ॥

अयं संसारप्रभेदः । तत्राधिमुक्तिचर्याभूमौ संभारो भूमिप्रवेशाय । षट्सु भूमिष्व् अनिमित्ताय सप्तमीभूमिसंगृहीताय । तस्यां निमित्तसमुदाचारात् । सप्तम्यां भूमाव् अनाभोगाय तदन्य्भूमिद्वयस्ंगृहीताय । तयोः संभाराभिषेकाय दशमीभूमिसंगृहीताय । तस्यां संभारो निष्ठागमनाय बुद्धभूमिसंगृहीताय । स्मृत्युपस्थानविभागे त्रयः श्लोकाः ।

चतुर्दशभिर् आकारैः स्मृत्युपस्थानभावना । धीमताम् असमत्वात् सा तदन्येभ्यो विशिष्यते ॥ amsa_18.42 ॥

कस्मैश् चतुर्दशभिः ।

निश्रयात् प्रतिपक्षाच् च अवतारात् तथैव च । आलम्बनमनस्कारप्राप्तितश् च विशिष्यते ॥ amsa_18.43 ॥

आनुकूल्यानुवृत्तिभ्यां परिज्ञोत्पत्तितो ऽपरा । मात्रया परमत्वेन भावनासमुदागमात् ॥ amsa_18.44 ॥

इत्य् एभिश् चतुर्दशभिर् आकारैर् बोधिसत्वानां स्मृत्युपस्तानभावना विशिष्यते । कथम् आश्रयतो महायाने श्रुतचिन्ताभावनामयीं प्रज्ञाम् आश्रित्य । कथं प्रतिपक्षतः चतुर्विपर्यासप्रतिपक्षाणाम् अप्य् अशुचिदुःखानित्यानात्मसंज्ञानं प्रतिपक्षत्वात् कायादिधर्मनैरात्म्यप्रवेशतः । कथम् अवतारतः । चतुर्भिः स्मृत्युपस्थानैर् यथाक्रमं दुःखसमुदयनिरोधमार्गसत्यावतारात् स्वयं परेषां चावतारणात् । यथोक्तं (msa 141) मध्यान्तविभागे । कथम् आलम्बनतः सर्वसत्वकायाद्यालम्बनात् । कथं मनस्कारतः कायाद्यनुपलम्भात् । कथं प्राप्तितः कायादीनां न विसं योगाय नावसंयोगाय । कथं आनुकूल्यतः पारमितानुकूल्येन तद्विपक्षप्रतिपक्षत्वात् । कथम् अनुवृत्तितः लौकिकानां श्रावकप्रत्येकबुद्धानां चानुवृत्त्या तदुपसंहितस्मृत्युपस्थानभावनात् तेभ्यस् तदुपदेशार्थं । कथं परिज्ञातः कायस्य मायोपमत्वपरिज्ञया तथैवाभूतरूपसंप्रख्यानात् । वेदनायाः । स्वप्नोपमत्वपरिज्ञया तथैव मिथ्यानुभवात् । चित्तस्य प्रकृतिप्रभास्वरत्वप्रैज्ञया आकाशवत् । धर्माणाम् आगन्तुककत्वपरिज्ञया आकाशागन्तुरजोधूमाभ्रनीहारोपक्लेशवत् । कथम् उत्पत्तितः संचिन्त्यभवोपपत्तौ चक्रवर्त्यादिभूतस्य विशिष्टकायवेदनादिसंपत्तौ तदसंक्लेशतः । कथं मात्रतः मृद्वा अपि स्मृत्युपस्थानभावनायास् तद् अन्येभ्यो अधिमात्रत्वात् । प्रकृतितीक्ष्णेन्द्रियतया । कतं परमत्वेन परिनिष्पन्नानाम् अनाभोगमिश्रोप्+अनिश्रभावनात् । कथं भावनातः अत्यन्तं तद्भावनात् निरुपधिशेषनिर्वाणे ऽपि तदक्षयात् । कथं समुदागमतः । दशसु भूमिषु बुद्धत्वे च समुदागमात् । सम्यक्प्रहाणविभागे पञ्च श्लोकाः ।

सम्यक्प्रहाणं धीराणाम् असमं सर्वदेहिभिः । स्मृत्युपस्थानदोषाणां प्रतिपक्षेण भाव्यते ॥ amsa_18.45 ॥

यावत्यः स्मृत्युपस्थानभावना उक्ताः तद्विपक्षाणां प्रतिपक्षेण सम्यक्प्रहाणभावनेति समस्तं सम्यक्प्रहाणलक्षणं । प्रभेदेन पुनः ।

संसारस्योपभोगे च त्यागे निवरणस्य च । मनस्कारस्य च त्यागे प्रवेशे चैव भूमिषु ॥ amsa_18.46 ॥

अनिमित्तविहारे च लब्धौ व्याकरणस्य च । सत्वानां परिपाके च अभिषेके च धीमतां ॥ amsa_18.47 ॥ क्षेत्रस्य च विशुद्ध्यर्थं निष्ठागमन एव च । भाव्यते बोधिसत्वानां विपक्षप्रतिपक्षतः ॥ amsa_18.48 ॥

अयं सम्यक्प्रहाणभावनाप्रभेदः । संसारस्यासंक्लिष्टपरिभोगे संपत्तिषु । पञ्चनिवारणत्यागे । श्रावकप्रत्येकबुद्धमनस्कारत्यागे । भूमिप्रवेशे । अनिमित्तविहारे सप्रम्यां भूमौ । व्याकरणलाभे। सत्वानां परिपाचने नवम्यां । अभिषेके च दशम्यां । क्षेत्रविशुद्ध्यर्थं त्रये ऽपि । निष्ठागमने च बुद्धभूमौ । ये (msa 142) च विपक्षास् तेषां प्रतिपक्षेण सम्यक्प्रहाणभावना वेदितव्या । अयम् अस्याः प्रभेदः ।

छन्दं निश्रित्य योगस्य भावना सनिमित्तिका । सर्वसम्यक्प्रहाणेषु प्रतिपक्षो निरुच्यते ॥ amsa_18.49 ॥

एतेन छन्दं जनयति । व्यायच्छते वीर्यम् आरभते । चित्तं प्रगृह्णाति । सम्यक् प्रदधाति । इत्य् एषां पदानाम् अर्थनिर्देशः । छन्दं हि निश्रित्य शमथविपश्यनाख्यं योगं भावयतीति व्यायच्छते । सा च भावना शमथप्रग्रहोपेक्षानिमित्तैः सह भाव्यत्गे । तस्मात् सा सनिमित्तिका । कथं पुनर् भाव्यते । यच् छमथप्रग्रहोपक्लेशयोर् लयाउद्धत्ययोः प्रतिपक्षेण वीर्यम् आरभते । चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति च । शमथे समप्राप्ते चोपेक्षायां प्रदधाति । एषा योगभावना यथोक्तप्रभेदेषु सर्वसम्यक्प्रहाणेषु प्रतिपक्ष उच्यते । ऋद्धिपादविभागे पञ्च श्लोकाः ।

ऋद्धिपादाश् च चत्वारो धीराणाम् अग्रलक्षणाः । सर्वार्थसिद्धौ जायन्ते आत्मनश् च परस्य च ॥ amsa_18.50 ॥

सर्वार्थसिद्धिर् लौकिकी लोकोत्तरा च वेदितव्या च । शेषं गतार्थं ।

निश्रयाच् च प्रभेदाच् च उपायाद् अभिनिर्हृतेः । व्यवस्था ऋद्धिपादानां धीमतां सर्वथेष्यते ॥ amsa_18.51 ॥

अस्योद्देशस्य शेषो निर्देशः ।

ध्यानपारमिम् आश्रित्य प्रभेदो हि चतुर्विधः । उपायश् चाभिनिर्हारः षड्विधश् च विधीयते ॥ amsa_18.52 ॥

ध्यानपारमिता निश्रयः प्रभेदश् चतुर्विधश् छन्दवीर्यचित्तमीमांसासमाधिभेदात् । उपायश् चतुर्विध एव । अभिनिर्हारः षड्विधः । चतुर्विध उपायः कतमः ।

व्यावसायिक एकश् च द्वितीयो ऽनुग्रहात्मकः । नैबन्धिकस् तृतीयश् च चतुर्थः प्रातिपक्षिकः ॥ amsa_18.53 ॥

अष्टानां प्रहाणसंस्काराणां छन्दो व्यायामः शद्धा व्यावसायिकः उपायः । श्रद्धानस्यार्थिनो व्यायामात् । प्रश्रब्धिर् अनुग्रहात्मकः स्मृतिः सं प्रजन्यं चोपनिबन्धकः । एकेन चित्तस्यालम्बनाविस्मरात् । द्वितीयेन विसारप्रज्ञानात् । चेतना चोपेक्षा च प्रातिपक्षिक उपायः । लयाउद्धत्योपक्लेशयोः क्लेशानां च प्रातिपक्षत्वात् । षड्विधो ऽभिनिर्हारः कतमः ।

दर्शनस्याववादस्य स्थितिविक्रीडितस्य च । प्रणिधेर् वशितायश् च धर्मप्राप्तेश् च निर्हृतिः ॥ amsa_18.54 ॥

तत्र दर्शनं चक्षुः पञ्चविधं मांसचक्षुः दिव्यं चक्षुः आर्यं प्रज्ञाचक्षुः धर्मचक्षुः बुद्धचक्षुश् च । अववादः षडभिज्ञा यथाक्रमं । ताभिर् उपसंक्रम्य भाषा चित्तं चागतिं च गतिं च विदित्वा निःसरणायाववदनात् । स्थितिविक्रीडितं यस्मात् बोधिसत्वानां बहुविधं निर्माणादिभिः समाधिविक्रीडितं । प्रणिधिर् येन प्रणिधिज्ञानेन प्रणिधानबलिका बोधिसत्वाः प्रणिधानवैशेषिकतया विक्रीडन्ति । येषां न सुकरं संख्या कर्तुं कायस्य वा प्रभाया वा स्वरसस्य वेति विस्तरेण यथा दशभूमिके सूत्रे । वशिता यथा तत्रैव दश वशिता निर्दिष्टाः । धर्मप्राप्तिर् बलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्माणां प्राप्तिः । इत्य् एषा दर्शनादीनाम् अभिनिर्हारः षड्विधः । इन्द्रियविभागे श्लोकः ।

बोधिश् चर्या श्रुत चात्र शमथो ऽथ विपश्यना । श्रद्धादीनां पदं ज्ञेयमर्थसिद्ध्यधिकारतः ॥ amsa_18.55 ॥

श्रद्धेन्द्रियस्य बोधिः पदम् आलम्बनम् इत्य् अर्थः । वीर्येन्द्रियस्य बोधिसत्वचर्या । स्मृतीन्द्रियस्य महायानसंगृहीतं श्रुतं । समाधीन्द्रियस्य शमथः । प्रज्ञेन्द्रियस्य विपश्यना पदं । तदर्थाधिकारेणैव चैतानि श्रद्धादीनि आधिपत्यार्थेनेन्द्रियाण्य् उच्यन्ते । बलविभागे श्लोकः ।

भूमिप्रवेशसंक्लिष्टाश् चेष्टाः श्रद्धादयः पुनः । विपक्षदुर्बलत्वेन त एव बलसंज्ञिताः ॥ amsa_18.56 ॥ गतार्थः श्लोकः । बोध्यङ्गविभागे सप्त श्लोकाः ।

भूमिविष्टस्य बोध्यङ्गव्यवस्थानं विधीयते । धर्माणां सर्वसत्वानां समतावगमात् पुनः ॥ amsa_18.57 ॥

एतेन यस्याम् अवस्थायां यस्यावबोधात् बोध्यङ्गानि व्यवस्थाप्यन्ते तदुपदिष्टं । भूमिप्रविष्टावस्थायां सर्वधर्माणां सर्वसत्वानां च समतावबोधाद् यथाक्रमं धर्मनैरात्म्येनात्मपरसमता च । अतः परं चक्रादिसप्तरत्नसाधर्म्यं बोध्यन्ङ्गानां दर्शयति ।

स्मृतिश् चरति सर्वत्र ज्ञेयाजितविनिर्जये ।

अजितज्ञेयविनिर्जयाय । यथा चक्रवर्तिनश् चक्ररत्नम् अजितदेशविनिर्जयाय । सर्वकल्पनिमित्तानां भङ्गाय विचयो ऽस्य च ॥ amsa_18.58 ॥ यथा हस्तिरत्नं प्रत्यर्थिकभङ्गाय ।

आशु चाशेषबोधाय वीर्यस्य प्रवर्तते ।

क्षिप्राभिज्ञतोत्पादनात् । यथाश्वरत्नम् आशु समुद्रपर्यन्तमहापृथिवीगमनाय । धर्मालोकविवृद्ध्या च प्रीत्या आपूर्यते ध्रुवम् ॥ amsa_18.59 ॥ आरब्धवीर्यस्य बोधिसवस्य धर्मालोका विवर्धन्ते । ततः प्रीतिः सर्वं कार्यं सदा प्रीणयति । यथा मणिरत्नम् आलोकविशेषेण चक्रवर्तिनं प्रीणयति ।

सर्वावरणनिर्मोक्षात् प्रश्रब्ध्या सुखम् एति च ।

सर्वदौष्ठुल्यसमुत्पादनात् । यथा स्त्रीरत्नेन चक्रवर्ती सुखम् अनुभवति । चिन्तितार्थसमृद्धिश् च समाधेर् उपजायते ॥ amsa_18.60 ॥ यथा चक्रवर्तिनो गृहपतिरत्नात् ।

उपेक्षया यथाकामं सर्वत्र विहरत्य् असौ । पष्ठलब्धाविकल्पेन विकल्पेन विहारेण सदोत्तमः ॥ amsa_18.61 ॥

उपेक्षोच्यते निर्विकल्पं ज्ञानं तया बोधिसत्वः यथाकामं सर्वत्र विहरति तत्पृष्ठलब्धेन च विहारेणान्यस्योपगमात् । निर्विकल्पेन विहारेण तत्र निर्व्यापरतया वासकल्पनात् । यथा चक्रवर्तिनः परिणायकरत्नं चतुरङ्गबलकायम् उपनेतव्यं चोपप्रणयति । अपनेतव्यं चापनयति । तत्र च गत्वा वासं कल्पयति यत्राखिन्नः चतुरङ्गो बलकायः परैति ।

एवंगुणो बोधिसत्वश् चक्रवर्तीव वर्तते । सप्तरत्नोपमैर् नित्यं बोध्यङ्गैः परिवारितः ॥ amsa_18.62 ॥

इति सप्तरत्नोपमत्वं बोध्यङ्गानां निगमयति ।

निश्रयाङ्गं स्वभावाङ्गं निर्याणाङ्गं तृतीयकं । चतुर्थम् अनुशंसाङ्गम् अक्लेशाङ्गं त्रयात्मकम् ॥ amsa_18.63 ॥

एतेन यद् बोध्यङ्गं यथाङ्गं तद् अभिद्यतितं । स्मृतिर् निश्रयाङ्गं सर्वेषां तन्निश्रयेण प्रवृत्तेः । धर्मप्रविचयः स्वभावाङ्गं बोधेस् तत्स्वभावत्वात् । वीर्यं निर्याणाङ्गं तेनाप्राप्यनिष्ठायाम् अधिष्थानात् । प्रीतिर् अनुशंसाङ्गम् चित्तसुखत्वात् । प्रश्रब्धिसमाध्युपेक्षा अक्लेशाङ्गं । येन यन् निश्रित्य यो ऽसंक्लेश इति । त्रिविधम् असंक्लेशाङ्गं वेदितव्यं । मार्गाङ्गविभागे द्वौ श्लोकौ ।

यथाबोधानुवृत्तिश् च तदूर्ध्वम् उपजायते । यथाबोधव्यवस्थानं प्रवेशश् च व्यवस्थितौ ॥ amsa_18.64 ॥ कर्मत्रयविशुद्धिश् च प्रतिपक्षस्य भावना । ज्ञेयावृत्तेश् च मार्गस्य वैशेषिकगुणस्य च ॥ amsa_18.65 ॥

बोध्यङ्गकालाद् ऊर्ध्वं यथाभूतावबोधानुवृत्तिः सम्यग्दृष्टिः । तस्यैवावबोधस्य अवस्थानं परिच्छेदः सम्यक्संकल्पः । तद्व्यवस्थाने च सूत्रादिके भगवता कृते स एव प्रवेशस् तेन तद्र्थावबोधात् । कर्मत्रयविशुद्धिः सम्यग्वाक्करमान्ताजीवाः । वाक्कायोभयक्रमसंग्रहात् । प्रतिपक्षस्य भावना भावना सम्यग्व्यायामादयो यथाक्रमं ज्ञेयावरणस्य मार्गावरणस्य च वैशेषिकगुणावरणस्य च सम्यग्व्यायामेन दीर्घं (msa 146) हि कालं अखिद्यमानो ज्ञेयावरणस्य प्रतिपक्षं भावयति । सम्यक्स्मृत्या शमथप्रग्रहोपेक्षानिमित्तेषु लयाउद्धत्याभावान् मार्गसंमुखीभावायावरणस्य प्रतिपक्षं भावयति । सम्यक्समाधिना वैशेषिकगुणाभिनिर्हारायावरणस्य प्रतिपक्षं भावयत्य् एवम् अष्टौ मार्गाङ्गानि व्यवस्थाप्यन्ते । शमथविपश्यनाविभागे त्रयः श्लोकः ।

चित्तस्य चित्ते स्थानाच् च धर्मप्रविचयाद् अपि । सम्यक् स्थितिम् उपाश्रित्य शमथो ऽथ विपश्यना ॥ amsa_18.66 ॥

सम्यक्समाधिं निश्रित्य चित्ते चित्तस्यावस्थानात् । धर्माणां च प्रविचयाद् यथाक्रमं शमथो विपश्यना च वेदितव्या । न तु विना सम्यक्समाधिनेत्य् एतच् छमथविपश्यनालक्षणं ।

सर्वत्रगा च सैकांशा नैकांशोपनिषन्मता ।

सा च शमथविपश्यना सर्वत्रगा यं यं गुणम् आकङ्क्षति तत्र तत्र तद्भावनात् । यथोक्तं सूत्रे । आकङ्क्षेद् भिक्षुर् अहो वताहं कामैर् इति विस्त्रेण यावत् तेन भिक्षुणा इमाव् एव द्वौ धर्मौ भावयितव्यौ । यद् उत शमथश् विपश्यना चेत्य् एवम् आदि । एकांशा शमथविपश्यना यदा शमथं भावयति । विपश्यनां वा । उभयांश यदा युगपद् उभयं भावयति । उपनिषन्संमता शमथविपश्यना बोधिसत्वानाम् अधिमुक्तिचर्याभूमौ ।

18.67ब्-च् प्रतिवेधे च निर्याणे अनिमित्ते ह्य् असंस्कृते ॥ amsa_18.67 ॥

परिशुद्धौ विशुद्धौ च शमथो ऽथ विपश्यना । सर्वभूमिगता धीरे स योगः सर्वसाधकः ॥ amsa_18.68 ॥

इत्य् उपनिषन् मतेत्य् एवमादिना शमथविपश्यनाः प्रभेदः कर्म च निर्दिष्टः । योग उपायो वेदितव्यः । तत्र प्रतिवेधः प्रथमभूमिप्रवेशः । निर्याणं यावत षष्टी भूमिः । ताभिः सनिमित्तप्रयोगनिर्णयात् । अनिमित्तं सप्तमी भूमिः । असंस्कृतम् अन्यद्भूमित्रयम् अनभिसंस्कारवाहित्वात् । संस्कारो हि संसृतं तद् अत्र नास्तीत्य् असंस्कृतं । तद् एव च भूमित्रयं निश्रित्य बुद्धक्षेत्रं च् परिशोधयितव्यं । बुद्धत्वं च प्राप्तव्यं । तद् एतद् यथाक्रमं परिशुद्धिर् विशुद्धिश् च । उप्यायकौशल्यविभागे द्वौ श्लोकौ ।

पूरये बुद्धधर्माणां सत्वानां परिपाचने । क्षिप्रप्राप्तौ क्रियाशुद्धौ वर्त्माच्छेदे च कौशलं ॥ amsa_18.69 ॥

उपाये बोधिसत्वानाम् असमं सर्वभूमिषु । यत्कौशल्यं समाश्रित्य सर्वार्थान् साधयन्ति ते ॥ amsa_18.70 ॥

अनेनोपायकौशल्यस्य प्रभेदः कर्म च दर्शितः । तत्र बुद्धधर्मपर्पूरये निर्विकल्पं ज्ञानम् उपायः । सत्वपरिपाचने चत्वारि संग्रहवस्तूनि । क्षिप्राभिसंबोधे सर्वं पापं प्रतिदेशयामि यावद् भवतु ज्ञानं संबोधायेति प्रतिदेशना ऽनुमोदनाध्येषणा परिणामना । क्रियाशुद्धौ समाधिधारणीमुखानि । तैः सर्वार्थक्रियासाधनात् । वर्त्मानुच्छेदे अप्रतिष्ठनिर्वाणे । अस्मिन् पञ्चविध उपाये सर्वभूमिषु बोधिसत्वानाम् असमं तदन्यैः कौशल्यम् इत्य् अयं प्रभेदः । सर्वस्वपरार्थसाधनं कर्म । धारणीविभागे त्रयः श्लोकाः ।

विपाकेन श्रुताभ्यासात् धारण्य् अपि समाधिना । परीत्ता महती सा च महती त्रिविधा पुनः ॥ amsa_18.71 ॥

अप्रविष्टप्रविष्टानां धीमतां मृदुमध्यमा । अशुद्धभूमिकानां हि महती शुद्धभूमिका ॥ amsa_18.72 ॥

धारणीतां समाश्रित्य बोधिसत्वा पुनः पुनः । प्रकाशयन्ति सद्धर्मं नित्यं संधारयन्ति च ॥ amsa_18.73 ॥

अत्रापि प्रभेदः कर्म च धारण्याः दर्शितं । तत्र त्रिविधा धारणी । पूर्वकर्मविपाकेन । श्रुताभ्यासेन । दृष्टधर्मबाहुश्रुत्येन ग्रहणधारणसामर्थ्यविशेषणात् । समाधिसंनिश्रित्येन च । सा पुनर् विपाकश्रुताभ्यासाभ्यां परीत्ता वेदितव्या । समाधिना महती सापि महती पुनस् त्रिविधा । अभूमिप्रविष्टानां मृद्वी भूमिप्रविष्टानां अकुशलभूमिकानां मध्या सप्तसु भूमिषु । परिशुद्धभूमिका त्व् अधिमात्रा शेषासु भूमिषु इत्य् अयं प्रभेदो धारण्याः । सद्धर्मस्य प्रकाशनं धारणं च कर्म । प्रणिधानविभागे त्रयः श्लोकाः ।

चेतना छन्दसहिता ज्ञानेन प्रेरिता च तत् । प्रणिधानं हि धीराणाम् असमं सर्वभूमिषु ॥ amsa_18.74 ॥

हेतुभूतं च विज्ञेयं चित्तात् सद्यः फलं च तत् । आयत्याम् अर्थसिद्ध्यर्थं चित्तमात्रात् समृद्धितः ॥ amsa_18.75 ॥

चित्रं महद्विशुद्धं च उत्तरोत्तरभूमिषु । आ बोधेर् बोधिसत्वानां स्वपरार्थप्रसाधकं ॥ amsa_18.76 ॥

अत्र प्रणिधानं स्वभावतो निदानतो भूमितः प्रभेदतः कर्मतश् च परिदीपितं । चेतना छन्दसंप्रयुक्ता स्वभावः । ज्ञानं निदानं । सर्वभूमिष्व् इति भूमिः । तच् च प्रणिधानं हेतुभूतं । चित्ताद् एव सद्यः फलत्वात् । आयत्यां वाभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं चित्तात् पुनः सद्यःफलं चित्तमात्रात् यथार्थसमृद्धिता वेदुतव्या । येन प्रणिहानेन बलिका बोहिसत्वा विक्रीडन्ति । यस्य न सुकरा संख्या कर्तुं कायस्य वेति विस्तरः । चित्रम् अधिमुक्तिचर्याभूमाव् एवं च स्याम् इति । महद्भूमिप्रविष्टस्य दश महाप्रणिधानानि । विशुद्धं उत्तरोत्तरासु भूमिषु विशुद्धिविशेषाद् आ बोधेर् इत्य् एष प्रभेदतः । स्वपरार्थप्रसाधनं कर्म । समाधित्रयविभागे त्रयः श्लोकाः ।

नैरात्म्यं द्विविधं ज्ञेयो ह्य् आत्मग्राहस्य चाश्रयः । तस्य चोपशमो नित्यं समाधित्रयगोचरः ॥ amsa_18.77 ॥

त्रयाणां समाधीनां त्रिविधो गोचरो ज्ञेयः । पुद्गलनैरात्म्यं शून्यतासमाधेः । तदुभयात्मग्राहस्याश्रयः पञ्चोपदानस्कन्धा अप्रणिहितसमाधेः । तस्याश्रयस्यात्यनतोपशम आनिमित्तसमाधेः । स एव समाधिस् त्रिविधो ज्ञेयो ग्राह्यग्राहकभावतः ।

त्रिविधस्य ग्राहस्य गोचरस्य ग्राहका ये समाधयः । ते शून्यतादिसमाधयः इति ग्राह्यग्राहकभावेन त्रयः समाधयो ज्ञातव्याः । ते पुनर् यथाक्रमं । निर्विकल्पो ऽपि विमुखो रतियुक्तश् च सर्वदा ॥ amsa_18.78 ॥ शून्यतासमाधिर् निर्विकल्पः । पुद्गलधर्मात्मनोर् अविकल्पनात् । अप्रणिहितो विमुखस् तस्माद् आत्मग्राहाश्रयात् । आनिमित्तो रतिसम्प्रयुक्तः सर्वकालं तस्मिंस् तदाश्रयोपशमे ।

परिज्ञायै प्रहाणाय पुनः साक्षात्क्रियाय च । शून्यतादिसमाधीनां त्रिधार्थः परिकीर्तितः ॥ amsa_18.79 ॥

पुद्गलनैरात्म्यययोः परिज्ञार्थं शून्यता । तद् आत्मग्राहाश्रयस्य प्रहाणार्थम् अप्रणिहितः । तदुप्शमस्य साक्षात्क्रियार्थम् आनिमित्तः समाधिः । धर्मोद्दानविभागे श्लोकौ ।

समाध्युपनिषत्त्वेन धर्मोद्दानचतुष्टयं । देशितं बोधिसत्वेभ्यः सत्वानां हितकाम्यया ॥ amsa_18.80 ॥

तत्र संस्कारा अनित्याः सर्वसंस्कारा दुःखाः इत्य् अप्रणिहितस्य समाध्युपनिषत्भावेन देशितं । सर्वधम्रा अनात्मान इत्य् शून्यतायाः । शान्तं निर्वाणम् इति आनिमित्तस्य समाधेः । कः पुनर् अनित्यार्थो यावच् छान्तार्थः इत्य् आह ।

असदर्थो ऽविकल्पार्थः परिकल्पार्थ एव च । विकल्पोपशमार्थश् च धीमतां तच् चतुष्टयम् ॥ amsa_18.81 ॥

बोधिसत्वानाम् असदर्थो ऽनित्यार्थः । यन् नित्यं नास्ति तद् अनित्यं तेषां यत् परिकल्पितलक्षणं । अभूतविकल्पार्थो दुःखार्थो यत् परतन्त्रलक्षणं । परिकल्पमात्रार्थो ऽनात्मार्थः । एवशब्देनावधारणं परिकल्पत आत्मा नास्ति परिकल्पमात्रं त्व् अस्तीति परिकल्पितलक्षणस्याभावार्थो ऽनात्मार्थ इत्य् उक्तं भवति । विकल्पोपशमार्थः परिनिष्पन्नलक्षणं निर्वाणं । क्षणभङ्गार्थो ऽप्य् अनित्यार्थो वेदितव्यः परतन्त्रलक्षणस्य । अतस् तत्साधनार्थं क्षणिकत्वविभागे दश श्लोकाः ।

अयोगाद् धेतुतो ऽत्पत्तेर् विरोधात् स्वयम् अस्थितेः । अभावाल् लक्षणैकान्त्याद् अनुवृत्तेर् निरोधतः ॥ amsa_18.82 ॥

परिणामोपलब्धेश् च तद्धेतुत्वफलत्वतः । उपात्तत्वाधिपत्वाच् च शुद्धसत्वानुवृत्तितः ॥ amsa_18.83 ॥

तत्र क्षणिकं सर्वं संस्कारम् इति पश्चाद् वचनाद् इयं प्रतिज्ञा वेदितव्या । तत् पुनः कथं सिध्यति । क्षणिकत्वम् अन्तरेण संस्काराणां प्रवृत्तेर् अयोगात् । प्रबन्धेन हि वृत्तिः प्रवृत्तिः । सा चान्तरेण प्रतिक्षणम् उत्पादनिरोधौ न युज्यते । अथ कालान्तरं स्थित्वा पूर्वोत्तरनिरोधोत्पादतः प्रबन्धेनेष्यते वृत्तिः । तदनन्तरं प्रवृत्तिर् न स्यात् प्रबन्धाभावात् नैव चोत्पन्नस्य विना प्रबन्धेन कालान्तरं भावो युज्यते । किं कारणं हेतुत उत्पत्तिः । हेतुतो हि सर्वं संस्कृतम् उत्पद्यते भवतीत्य् अर्थः । तद् यदि भूत्वा पुनर् उत्तरकालं भवति तस्यावश्यं हेतुना भवितव्यं । विनाहेतुना आदित इवाभावात् । न च तत् तेनैव हेतुना भवितुम् अर्हति तस्योपयुक्तहेतुकत्वात् । न चान्यो हेतुर् उप्लभ्यते । तस्मात् प्रतिक्षणम् अवश्यं पूर्वहेतुकम् अन्यद् भवतीति वेदितव्यं । एवं विना प्रबन्धेनोत्पन्नस्य कालान्तरं भावो नो युज्यते । अथ अप्य् एवम् इष्यत नोत्पन्नं पुनर् उत्पद्यते यद् अर्थं हेतुना भवितव्यं स्याद् उतपन्नं तु कालान्तरेण पश्चान् निरुध्यते नोत्पन्नमात्रम् एवेति । तत्पश्चात् केन निरुध्यते । यद् उत्पादहेतुनैव तद् अयुक्तं । किं कारणं । उत्पाद्निरोधयोर् विरोधात् । न हि विरोधयोस् तुल्यो हेतुर् उपलभ्यते । तद् यथा छायातपयोः शीतोष्णयोश् च । कालान्तरनिरोधस्यैव (msa 150) च विरोधात् । केन विरोधात् । आगमेन च । यद् उक्तं भगवता । मायोपमास् ते भिक्षो संस्कारा आपायिकास् तावत् कालिका इत्वरप्रत्युपस्थायिन इति । मनस्कारेण च योगिनां । ते हि संस्काराणाम् उदयव्ययौ मनसिकुर्वन्तः प्रतिक्षणं तेषां निरोधं पश्यन्ति । अन्यथा हि तेषाम् अपि

निर्विद्विरागविमुक्तयो न स्युर् यथान्येषां मरणकालादिषु निरोधं पश्यन्तां । यदि चोत्पन्नः संस्कारः कालान्तरं तिष्ठेत् स स्वयम् एव वा तिष्ठेत् स्वयम् एव स्थातुं समर्थः । स्थितिकारणेन वा केनचित् । स्वयं तावद् अवस्थानम् अयुक्तं । किं कारणं । पश्चात् स्वयम् अस्थितेः । क्केन वा सो ऽन्ते पुनः स्थातुं न समर्थः । स्थितिकारणेनापि न युक्तं तस्याभावात् । न हि तत् किंचिद् उपलभ्यते । अथापि स्याद् विनापि स्थितिकारणेन विनाशकारणाभावात् अवतिष्ठते । लब्धे तु विनाशकारणे पश्चाद् विनाशयति अग्निनेव श्यामतेति । तद् अयुक्तं तस्याभावात् । न हि विनाशकारणं पश्चाद् अपि किंचिद् अस्ति । अग्निनापि श्यामता विनाशयतीति सुप्रसिद्धं । विसदृशोत्पत्तौ तु तस्य सामार्थ्यं प्रसिद्धं । तथा हि तत्संबन्धात् श्यामतायाः संततिर् विसदृशी गृह्यते म तु सर्वथैवाप्रवृत्तिः । अपाम् अपि क्वथ्यमानानाम् अग्निसंबन्धाद् अल्पतरतमोत्पत्तितो ऽतिमन्द्याद् अन्ते पुनर् अनुत्पत्तिर् गृह्यते । लक्षणैकान्त्यात् । एकान्तिकं ह्य् संस्कृतलक्षणम् उक्तं भगवता यद् उत संस्कृतस्यानित्यता । तद् यदि नोत्पन्नमात्रं विनश्येत् । कंचित् कालम् अस्यानित्यता न स्याद् इति अनैकान्तिकम् अनित्यतालक्षणं प्रसह्यते । अथापि स्यात् प्रतिक्षणम् अपूर्वोत्पत्तौ तद् एवेदम् इति प्रत्यभिज्ञानं न स्याद् इति । तद् भवत्य् एव सादृशस्य अनुवृत्तेर् मायाकारपलकवत् । सादृश्यात् तत्बुद्धिर् न तद्भावाद् इति । कथं गम्यते । निरोधतः । न हि तथैवावस्थितस्यान्ते निरोधः स्याद् आदिलक्षणनिर्विशिष्टत्वात् । तस्मान् न तत् तद् एवेत्य् अवधार्यते अन्ते परिणामोपलब्धेश् च । परिणामो हि नामान्यथात्वं । तद् यदि नादित एवारब्धं भवेद्

आध्यात्मिकबाह्यानां भावानाम् अन्ते परिणामो नोपलभ्येत । तस्माद् आदित एवान्यथात्वम् आरब्धं यत् क्रमेणाभिवर्धमानम् अन्ते व्यक्तिम् आपद्यन्ते क्षीरस्येव दध्यवस्थायां । यावत् तु तद् अन्यथात्वं सूक्ष्मत्वान् न परिच्छिद्यते । तावत् सादृश्यानुवृत्तेस् तद् एवेदम् इमि ज्ञायत इति सिद्धं । ततश् च प्रतिक्षणम् अन्यथात्वात् । क्षणिकत्वं प्रसिद्धं । कुतश् च प्रसिद्धं । तद्धेतुत्वफलत्वतः । क्षणिकहेतुत्वात् । क्षणिकफलत्वाच् चेत्य् अर्थः । (msa 151) क्षणिकं हि चित्तं प्रसिद्धं तस्य चान्ये संस्काराश् चक्षूरूपादयो हेतुतः । तस्मात् ते ऽपि क्षणिका इति सिद्धं । न त्व् अक्षणिकात् क्षणिकं भवितुम् अर्हति यथा नित्याद् अन्य्त्यतम् इति । चित्त्स्य खल्व् अपि सर्वे संस्काराः फलं । कथम् इदं गम्यते । उपात्तत्वाद् आधिपत्याच् छुद्धसत्वानुवृत्तितश् च । चित्तेन हि सर्वे संस्काराश् चक्षुरादयः साधिष्ठाना उपात्ताः सहसंमूर्छ्नाः तदनुग्रहानुवृत्तितः । तस्मात् ते चित्तस्य फलं चित्तस्य चाधिपत्यं संस्कारेषु । यथोक्तं भगवता । चित्तेनायं लोको नीयते चित्तेन परिकृष्यते चित्तस्योत्पन्नस्योत्पन्नस्य वशे वर्तते इति । तथा विञानप्रत्ययं नाम रूपम् इत्य् उक्तं । तस्माच् चित्तस्य फलं । शुद्धचित्तानुवृत्तितश् च । शुद्धं हि योगिनां चित्तं संस्कारा अनुवर्तन्ते । यथोक्तं । ध्यायी भिक्षुः ऋद्धिमांश् चित्तवशे प्राप्त इमं दारुस्कन्धं सचेत् सुवर्णम् अधिमुच्यते तद् अप्य् अस्य तहैव स्याद् इति । तस्माद् अपि चित्तफलं संस्काराः । सत्वानुवृत्तितश् च । तथा हि पापकारेषु सत्वेषु बाह्या भावा हीना भवन्ति । पुण्यकारेषु च प्रणीताः । अतस् तच्चित्तानुवर्तनात् चित्तफलत्वं संस्काराणां सिद्धं ।

ततश् च तेषां क्षणिकत्वं । न हि क्षणिकस्याक्षणिकं फलं युज्यते तदनुविधायित्वात् । एवं तावद् अविशेषेण संस्काराणां क्षणिकत्वं द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां साधितं । आध्यात्मिकानां पुनः साधनार्थं पञ्च श्लोका वेदितव्याः ।

आद्यस् तरतमेनापि चयेनाश्रयभावतः । विकारपरिपाकाभ्यां तथा हीनविशिष्टतः ॥ amsa_18.84 ॥

भास्वराभास्वरत्वेन देशान्तरगमेन च । सबीजाबीजभावेन प्रतिबिम्बेन चोदयः ॥ amsa_18.85 ॥

चतुर्दशविधोत्पत्तौ हेतुमान् अविशेषतः । चयायापार्थाद् अयोगाच् च आश्रयत्व असंभवात् ॥ amsa_18.86 ॥

स्थितस्यासंभवाद् अन्ते आद्यनाशाविकारतः । तथा हीनविशिष्टत्वे भास्वराभास्वरे ऽपि च ॥ amsa_18.87 ॥

गत्यभावात् स्थितायोगाच् चरमत्व असंभवात् । अनुवृत्तेश् च चित्तस्य क्षणिकं सर्वसंस्कृतम् ॥ amsa_18.88 ॥

आद्यस् तरतमेनापि यावत् क्षणिकं सर्वसंस्कृतम् इति । कथम् एषाम् एभिः क्षणिकत्वं सिध्यति । आद्यात्मिकानां हि संस्काराणां चतुर्दशविध उत्पादः । आद्य उत्पादो यावत् प्रथमत आत्मभावाभिनिर्वृत्तिः । तरतमेन यः प्रथमजन्म लक्षणाद् ऊर्ध्वं । चयेन य आहारस्वप्नब्रह्मचर्यासमापत्त्य् उपचयेन । आश्रयभावतः यश् चक्षुर्विज्क्नानादीनां चक्षुरादिभिर् आश्रयैः । विकारेण यो रागादिभिर् वर्णादिविपरिणामतः । परिपाकेन यो गर्भबालकुमारयुवमध्यमवृद्धावस्तासु । हीनत्वेन (msa 152) विशिष्टत्वेन च यो दुर्गतौ चोत्पद्यमानानां यथाक्रमं । भास्वरत्वेन यो निर्मितकामेषु परिनिर्मितकामेषु रूपारूप्येषु चोपपन्नानां । चित्तमात्रादीनत्वात् । आभास्वरत्वेन यस् तद् अन्यत्रोपपन्नानां । देशान्तरगमनेन यो ऽन्यदेशोत्पादनिरोधे ऽन्यदेशोत्पादः । सबीजत्वेन यो ऽर्हतश् चरमान् स्कन्धान् वर्जयित्वा । अबीजत्वेन यस् तेषाम् एवार्हतश् चरम् एषां । प्रतिबिम्बत्वेन । यो अष्टविमोक्षध्यायिनां समाधिवशेन प्रतिबिम्बानां संस्काराणां उत्पादः । एतस्यां चतुर्दशविधायाम् उत्पत्ताव् आध्यात्मिकानां संस्काराणां क्षणिकत्वं हेतुमान् अविशेषादिभिः कारणैर् वेदितव्यं । आद्योत्पादे तावत् हेतुविशेषात् । यदि हि तस्य हेतुत्वेन विशेषो न स्यात् तद् उत्तरायाः संस्कारप्रवृत्तेर् उत्तरोत्तरविशेषो नोपलभ्येत हेत्वविशेषात् । विशेषे च सति तदुत्तरेभ्यस् तस्यान्यत्वात् । क्षणिकत्वसिद्धिः । तरतमोत्पादे मानविशेषात् । मानं प्रमाणम् इत्य् अर्थः । न हि प्रतिक्षणं विना ऽन्यत्वेन परिमाणविशेषो भवेत् । उपचयोत्पादे चयापार्थ्यात् । उपस्तम्भो हि चयः । तस्यापार्थ्यं स्याद् अन्तरेण क्षणिकत्वं तथैवावस्थितत्वात् । अयोगाच्

चोपचयस्यैव । न हि प्रतिक्षणं विना पुष्टतरोत्पत्त्या युज्येतोपचयः । आश्रयभावेनोत्पत्ताव् आश्रितत्वासंभवात् । न हि तिष्ठत्य् आश्रये च तदाश्रितस्यानवस्थानं युज्यते । येन तिष्ठति त आरूढानवस्थानवद् अन्यथा ह्य् आश्रयत्वं न संभवेत् । विकारोत्पत्तौ परिपाकोत्पत्तौ च स्थितस्यासंभवात् । आद्यनाशाविकारतः । म हि तथास्थितस्यैव रागादिभिर् विकारः संभवति । न चावस्थान्तरेषु परिपाक आदाव् अविनाशे सत्य् अन्ते विकाराभावात् । तथा हीनविशिष्टोत्पत्तौ कणिकत्वं वेदितव्यं यथा विकारपरिपाकोत्पत्तौ । न हि तह्तास्थितेष्व् एव संस्कारेषु कर्मवासना वृत्तिं लभते यतो दुर्गतौ वा स्याद् उत्पत्तिः सुगतौ वा । क्रमेण हि संततिपरिणामविशेषात् वृत्तिलाभो युज्यते । भास्वराभास्वरे ऽपि चोत्पादे तथैव क्षणिकत्वं युज्यते । भास्वरे तावत् तथाथितस्यासंभावात् चित्ताधीनवृत्तितायाः । अभास्वरे ऽपि चादौ विनाशम् अन्तरेणान्ते विकाराय्गात् । देशान्तरगमनेनोत्पत्तौ गत्यभावात् । न हि संस्काराणां देशान्तरसंक्रान्तिलक्षणा गतिर् नाम काचित् क्रिया युज्यते । स ह्य् उत्पन्ना वा संस्कारं देशान्तरं गमयेद् अनुत्पन्ना वा । यद् उत्पन्ना तेन गतिकाले न कंचिद् गत इति स्थितस्यैव गमनं नोपपद्यते । अथानुत्पन्ना तेन असत्यां गतौ गत इति न युज्यते । सा च क्रिया यदि तद्देशस्थ एव संस्कारे कारित्रं करोति न युज्यते । स्थितस्यान्यदेशाप्राप्तेः । अथान्यदेशस्थे न युज्यते । विना क्रिययान्यदेशाप्राप्तेः । न च क्रिया तत्र वा अन्यत्र वा देशे स्थिता संस्काराद् अन्योपलभ्यते । तस्मान् नास्ति संस्काराणां देशान्तरसंतत्युत्पादाद् अन्या गतिः । तदभावाच् च सिद्धिं क्षणिकत्वं ।

देशान्तरनिरन्तरौत्पत्तिलक्षणा गतिर् विभवद्भिः कारणैर् वेदितव्या । अस्ति चित्तवशेन यथा चङ्क्रमणाद्यवस्थासु । अस्ति पूर्वकर्मावेधेन यथान्तराभवः । अस्त्य् अभिघातवशेन यथा क्षिप्तस्येषोः । अस्ति संबन्धवशेन यथा याननदीप्लवारुढानां । (msa 153) अस्ति नोदनवशेन यथा वायुप्रेरितानां तृणादीनां । अस्ति स्वभाववशेन यथा वायोस् तिर्यग्गमनम् अग्नेर् ऊर्ध्वं ज्वलनम् अपां निम्ने स्यन्दनं । अस्त्य् अनुभावेन यथा मन्त्राउषधानुभावेन । केषांचिद् अयस्कान्तानुभावेनायसां । ऋद्ध्यनुभावेन ऋद्धिमतां । सबीजाबीजभावेनोत्पत्तौ क्षणिकत्वं वेदितव्यं । स्थितायोगाच् चरमासंभवाच् च । न हि प्रतिक्षणं हेतुभावम् अन्तरेण तथास्थितस्यान्यस्मिन् काले पुनर् बीजभावो युज्यते । निर्बीजत्वं वा चरमे क्षणे । न च शक्यं पूर्वं सबीजत्वं चरमे क्षणे निर्बीजत्वम् अभ्युपगन्तुं । तदभावे चर्मत्वासंभावात् । तथा हि चरमत्वम् एव न संभवति । प्रतिबिम्बोत्पत्तौ क्षणिकत्वं चित्तानुवृत्तितो वेदितव्यं । प्रतिक्षणं चित्तवशेन तदुत्पादात् । एकान्तात् साधितम् आध्यात्मिकं सर्वसंस्कृतम् क्षणिकम् इति । बाह्यस्येदानीं क्षणिकत्वं त्रिभिः श्लोकैः साधयति ।

भूतानां षड्विधार्थस्य क्षणिकत्वं विधीयते । शोषवृद्धेः प्रकृत्या च चलत्वाद् वृद्धिहानितः ॥ amsa_18.89 ॥

तत्संभवात् पृथिव्याश् च परिणामचतुष्टयात् । वर्णगन्धरसस्पर्शतुल्यत्वाच् च तथैव तत् ॥ amsa_18.90 ॥

इन्धनाधीनवृत्तित्वात् तारतम्योपलब्धितः । चित्तानुवृत्तेः पृच्छातः क्षणिकं बाह्यम् अप्य् अतः ॥ amsa_18.91 ॥

किं पुनस् तद् बाह्यं । चत्वारि महाभूतानि । षड्विधश् चार्थः । वर्णगन्धरसस्पर्शशब्दा धर्मायतनिकं च रूपं । अतो भूतानां षड्विधार्थस्य च क्षणिकत्वं विधीयते । कथं विधीयते । अपां तावच् शोषवृद्धेः । उत्सरस् तडागादिष्व् अपां क्रमेण वृद्धिः । शोषश् चोपलभ्यते । तच् चोभयम् अन्तरेण प्रतिक्षणं परिणामं न स्यात् पश्चाद् विशेषकारणाभावात् । वायोः प्रकृत्या च चलत्वाद् वृद्धिहानितश् च । न ह्य् अवस्थितस्य चलत्वं स्यात् तत्स्वभावाद् इति प्रसाधितम् एतत् । न च वृद्धिह्रासौ तथैवावस्थित्वात् । पृथिव्याश् तत्संभवात् परिणामचतुष्टयाच् च । तच् छबेनापश् च गृह्यन्ते वायुश् च । अद्भ्यो हि वायुसहिताभ्यः पृथिवी संभूता विवर्तकाले । तस्मात् तत्फलत्वात् सापि क्षणिका वेदितव्या । चतुर्विधश् च परिणामः पृथिव्या उपलभ्यते । कर्मकृतः सत्वानां कर्मविशेषात् । उपक्र्तमकृतः प्रहादिभिः । भूतकृतो ऽग्न्यादिभिः । कालकृतः कालान्तरपरिणामतः । स चान्तरेण प्रतिक्षणं अन्योत्पत्तिं न युज्यते विनाशकारणाभावात् । वर्णगन्धरसस्पर्शानां पृथिव्यादिभिस् तुल्यकारणत्वात् तथैव कणिकत्वं वेदितव्यं । तेजसः पुनः क्षणिकत्वम् इन्धनाधीनवृत्तित्वात् । (msa 154) न हि तेजस्य् उत्पन्ने तेजःसहोत्पन्नम् इन्धनं तथैवावतिष्ठते । न च दग्धेन्धनं तेजः स्थातुं समर्थं । मा भूद् अन्ते ऽप्य् अनिन्धनस्यावस्थानम् इति । श्लोकबधानुरोधाद् वर्णादीनां पूर्वम् अभिधानं पश्चात् तेजसः । शब्दः पुनर् यो ऽपि कालान्तरम् उपलभ्यते घण्ठादीनां तस्यापि क्षणिकत्वं वेदितव्यं तारतम्योपलब्धेः न ह्य् असति क्षणिकत्वे प्रतिक्षणमन्दतरतमोपलब्धिः स्यात् ।

धर्मायतनिकस्यापि रूपस्य क्षणिकत्वं प्रसिद्धम् एव चित्तानुवृत्तेर् यथा पूर्वम् उक्तं । तस्माद् बाह्यम् अप्य् क्षणिकत्वं प्रसिद्धं । पृच्छ्रयते खल्व् अपि सर्वसंस्काराणां क्षणिकत्वं सिध्यति कथं कृत्वा । इदं तावद् अयम् अक्षणिकवादी प्रष्टव्यः । कस्माद् भवान् अनित्यत्वम् इच्छति न संस्कारारां क्षणिकत्वं नेच्छतीति । यद्य् एवं वदेत् प्रतिक्षणम् अन्यत्वस्याग्रहणाद् इति स इदं स्याद् वचनीयः । प्रसिद्धक्षणिकभावेष्व् अपि प्रदीपादिषु निश्चलावस्थायां तदग्रहणाद् अक्षणिकत्वं कस्मान् नेष्यते । यद्य् एवं वदेत् पूर्ववत् पश्चाद् अग्रहणाद् इति । स इदं स्याद् वचनीयः । संस्काराणाम् अपि कस्माद् एवं नेष्यते । यद्य् एवं वदेत् विलक्षणत्वात् प्रदीपादितदन्यसंस्काराणाम् इति । स इदं स्याद् वचनीयः । द्विधं हि वैलक्षण्यं स्वभाववैलक्षण्यं वृत्तिवैलक्षण्यं च । तद् यदि तावत् स्वभाववैलक्षण्यम् अभिप्रेतम् अत एव दृष्टान्तत्वं युज्यते । न हि तत्स्वभाव एव तस्य दृष्टान्तो भवति यथा प्रदीपः प्रदीपस्य गौर् वा गोर् इति । अथ वृत्तवैलक्षण्यम् अत एव दृष्टान्तत्वं प्रदीपप्रदीपानां प्रसिद्धत्वात् । क्षणिकत्वानुवृत्तेः पुनः स इदं प्रष्टव्यः । कच्चिद् इच्छसि याने तिष्ठति यानारुढो गच्छेद् इति । यदि नो हीति वदेत् । स इदं स्याद् वचनीयः । चक्षुरादिषु तिष्ठत्सु तद् आश्रितं विज्ञानं प्रबन्धेन गच्छतीति न युज्यते । यद्य् एवं वदेत् ननु च दृष्टं वर्तिसंनिश्रिते प्रदीपे प्रबन्धेन गच्छति वर्त्या अवथानम् इति । स इदं स्याद् वचनीयः । न दृष्टं तत्प्रबन्धेन वर्त्या प्रतिक्षणं विकारोत्पत्तेर् इति । यद्य् एवं वदेत् सति कणिकत्वे संस्काराणां कस्मात् प्रदीपाद् इव क्षणिकत्वं

न सिद्धम् इति । स इदं वचनीयः विपर्यासवस्तुत्वात् । सदृशसंततिप्रबन्धवृत्त्या हि क्षणिकत्वम् एषां न प्रज्ञायते । यतः सत्य् अप्य् अपरापरत्वे तद् एवेदम् इति विपर्यासो जायते । इतरथा हि अनित्यनित्यविपर्यासो न स्यात् तदभावे संक्लेशो न स्यात् कुतः पुनर् व्यवदानम् इत्य् एवं पर्यनुयोगतो ऽपि क्षणिकत्वं सर्वसंस्काराणां प्रसिद्धं । पुद्गलनैरात्म्यप्रसाधनार्थं नैरात्म्यविभागे द्वादश श्लोकः ।

प्रज्ञप्त्यस्तितया वाच्यः पुद्गलो द्रव्यतो न तु । नोपलम्भाद् विपर्यासात् संक्लेशात् क्लिष्टहेतुतः ॥ amsa_18.92 ॥

एकत्वान्यत्वतो वाच्यस् तस्माद् दोषद्वयाद् असौ । स्कन्धात्मत्वप्रसङ्गाच् च तद्द्रव्यत्वप्रसङ्गतः ॥ amsa_18.93 ॥

द्रव्यसन् यद्य् अवाच्यश् च वचनीयं प्रयोजनं । एकत्वान्यत्वतो ऽवाच्यो न युक्तो निष्प्रयोजनः ॥ amsa_18.94 ॥

लक्षणाल् लोकदृष्टाच् च शास्त्रतो ऽपि न युज्यते । इन्धनाग्न्योर् अवाच्यत्वम् उपलब्धेर् द्वयेन हि ॥ amsa_18.95 ॥

द्वये सति च विज्ञानसंभवात् प्रत्ययो न सः । नैरर्थक्याद् अतो द्रष्टा यावन् मोक्ता न युज्यते ॥ amsa_18.96 ॥

स्वामित्वे सति चानित्यम् अनिष्टं न प्रवर्तयेत् । तत्कर्मलक्षणं साध्यं संबोधो बाध्यते त्रिधा ॥ amsa_18.97 ॥

दर्शनादौ च तद्यत्नः स्वयंभूर् न त्रयाद् अपि । तद्यत्नप्रत्ययत्वं च निर्यत्नं दर्शनादिकं ॥ amsa_18.98 ॥

अकर्तृत्वाद् अनित्यत्वात् सकृत्र् इत्य् अप्रवृत्तितः । दर्शनादिषु यत्नस्य स्वयंभूत्वं न युज्यते ॥ amsa_18.99 ॥

तथा स्थितस्य नष्टस्य प्राग् अभावाद् अनित्यतः । तृतीयपक्षाभावाच् च प्रत्ययत्वं न युज्यते ॥ amsa_18.100 ॥

सर्वधर्मा अनात्मानः परमार्थेन शून्यता । आत्मोपलम्भे दोषश् च देशितो यत एव च ॥ amsa_18.101 ॥

संक्लेशव्यवदाने च अवस्थाच् छेदभिन्नके । वृत्तिसंतानभेदो हि पुद्गलेनोपदर्शितः ॥ amsa_18.102 ॥

आत्मदृष्टिर् अनुत्पाद्या अभ्यासो ऽनादिकालिकः । अयत्नमोक्षः सर्वेषां न मोक्षः पुद्गलो ऽस्ति वा ॥ amsa_18.103 ॥

पुद्गलः किम् अस्तीति वक्तव्यो नास्तीति वक्तव्यः । आह ।

प्रज्ञप्त्यस्तितया वाच्यः पुद्गलो द्रव्यतो न तु ।

यतश् च प्रज्ञप्तितो ऽस्तीति वक्तव्यो द्रव्यतो नास्तीति वक्तव्यः । एवम् अनेकांशवादपरिग्रहे नैवास्तित्वे दोषावकाशो न नास्तित्वे । स पुनर् द्रव्यतो नास्तीति कथं वेदितव्यः । नोपलम्भात् । न हि स द्रव्यत उपलभ्यते रूपादिवत् उपलब्धिर् हि नाम बुद्ध्या प्रतिपत्तिः । न च पुद्गलं बुद्ध्या न प्रतिपद्यन्ते पुद्गलवादिनः । उक्तं च भगवता । दृष्ट एव धर्मे आत्मानम् नुपलभते प्रज्ञापयतीति कथं नोपलब्धा भवति । न स एवम् उपलभ्यमानो द्रव्यत उपलब्धो भवति । किं कारणं । विपर्यासात् तथा ह्य् अनात्मन्य् आत्मेति विपर्यास उक्तो भगवता । तस्माद् य एवं पुद्गलग्राहो विपर्यासः सः । कथम् इदं गम्यते । संक्लेशात् । सत्कायदृष्टिक्लेशलक्षणो ह्य् एष संक्लेशो यद् उत अहं ममेति । न च विपर्यासः संक्लेशो भवितुम् अरहति । न चैष संक्लेश इति कथं वेदितव्यं । क्लिष्टहेतुतः । तथा हि तधेतुकाः क्लिष्टा (msa 156) रागादय उत्पद्यन्ते ।

यत्र पुनर् वस्तुनि रूपादिसंज्ञके प्रज्ञप्तिः पुद्गल इति तस्मात् किम् एकत्वेन पुद्गलो वक्तव्य आहोस्विद् अन्यत्वेन । आह ।

एकत्वान्यत्वतो वाच्यस् तस्माद् असौ ।

किं कारणं । दोषद्वयात् । कतमस्माद् दोषद्वयात् ।

स्कन्धात्मत्वप्रसङ्गाच् च तद्द्रव्यत्वप्रसङ्गतः ।

एकत्वे हि स्कन्धानाम् आत्मत्वं प्रसज्यते पुद्गलस्य च द्रव्यसत्वं । अथान्यत्वे पुद्गल्स्य द्रव्यसत्यं । एवं हि पुद्गल्स्य प्रज्ञप्तितो ऽस्तित्वाद् अवक्तव्यत्वं युक्तः । तेनाव्याकृतवस्तुसिद्धः ।

ये पुनः शास्तुः शासनम् अतिक्रम्य पुद्गल्स्य द्रव्यतो ऽस्तित्वम् इच्छन्ति त इदं स्युर् वचनीयाः ।

द्रव्यसन् यद्य् अवाच्यश् च वचनीयं प्रयोजनं ।

किं कारणं ।

एकत्वान्यत्वतो ऽवाच्यो न युक्तो निष्प्रयोजनः ।

अथ दृष्टान्तमात्रात् पुद्गलस्यावक्तव्यत्वम् इच्छेयुः । यथाग्निर् अन्धनान् नान्यो नान्यो वक्तव्य इति । त इदं स्युर् वचनीयाः ।

लक्षणाल् लोकदृष्टाच् च शास्त्रतो ऽपि न युज्यते । इन्धनाग्न्योर् अवाच्यत्वम् उपलब्धेर् द्वयेन हि ।