अभिधर्मसमुच्चय

असङ्ग: अभिधर्मसमुच्चय

अभिधर्मसमुच्चय

नमो बुद्धाय

[अथ मूलवस्तुनि त्रिधर्मपरिच्छेदः प्रथमः /]

त्रिधर्मः संग्रहः संप्रयोगो ऽन्वयश्च लक्षणे / विनिश्चये सत्यधर्मौ प्राप्तिः सांकथ्यमेव च //

कति कस्मादुपादानं व्यवस्थानं च लक्षणम् / अनुकमार्थदृष्टान्तभेदा ज्ञेयाः समुच्चये //

स्कन्धा धातव आयतनानि च कति / स्कन्धाः पञ्च / रूपस्कन्धो वेदनास्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धो विज्ञानस्कन्धश्च // धातवो ऽष्टादश / चक्षुर्धातू रूपधातुश्चक्षुर्विज्ञानधातुः श्रोत्रधातुः शब्दधातुः श्रोत्रविज्ञानधातुर्घ्राणधातुर्गन्धधातुर्घ्राणविज्ञानधातुर्जिव्हाधातू रसधातुर्जिव्हाविज्ञानधातुः कायधातुः स्प्रष्टव्यधातुः कायविज्ञानधातुर्मनोधातुर्धर्मधातुर्मनोविज्ञानधातुश्च // आयतनानि द्वदश / चक्षुरायतनं रूपायतनं श्रोत्रायतनं शब्दायतनं घ्राणायतनं गन्धायतनं जिव्हायतनं रसायतनं कायायतनं स्प्रष्टव्यायतनं मनआयतनं धर्मायतनं च //

किमुपादाय स्कन्धाः पञ्चैव / पंचाकारात्मवस्तूद्भावनतामुपादाय / सपरिग्रहदेहात्मवस्तु उपभोगात्मवस्तु अभिलापात्मवस्तु सर्वधर्माधर्माभिसंस्कारात्मवस्तु (अभिध्-स् 2) तदाश्रयात्मस्वस्तु चोपादाय // किमुपादाय धातोवो ऽष्टादशैव / द्वाभ्यां देहपरिग्रहाभ्यामतीतवर्त्तमानषडाकारोपभोगधारणतामुपादाय // किमुपादायायतनानि द्वादशैव / द्वाभ्यां देहपरिग्रहाभ्यामनागतषडाकारोपभोगायद्वारतामुपादाय //

कस्मात् स्कन्धा उपादानमित्युच्यन्ते / उपादानेन सहितत्वात् स्कन्धा उपादानमि त्युच्यन्ते / उपादानं कतमत् / स्कन्धेषु च्छन्दो रागश्च / कस्मात् / ःच्छन्दो रागश्चोपादानमित्युच्यते / अनागतवर्त्तमानस्कन्धानामभिनिर्वर्त्तनतो ऽपरिहारतश्च / अनागते ऽभिलाषाद् वर्त्तमाने ऽधावसानाच्च च्छन्दो रागश्चोपादानमित्युच्यते / कस्माद् धातव आयतनानि च सोपादानधर्मा इत्युच्यन्ते / तत्र स्कन्धवन्निर्द्देशः //

किंलक्षणं रूपम् / रूपण लक्षणं रूपम् / तद् द्विविधम् / स्पर्शेन रूपणं प्रदेशेन रूपणं च / स्पर्शेन रूपणं कतमत् / करचरणपाषाणशस्रदण्डशीतोष्णक्षुत्पिपासामशकदंशसर्पवृश्चिकादीनां स्पर्शेन व्याबाधनम् / प्रदेशेन रूपणं कतमत् / देशेन रूपण मिदं चेदं च रूपमेवं चैवं च रूपमिति प्रणिहिताप्रणिहितचेतोवितर्केण प्रतिबिम्बचित्रीकारता // किंलक्षणा वेदना / अनुभवलक्षणा वेदना / नानाविधानां शुभशुभानां कर्मणां फलविपाकं प्रत्यनुभवन्त्यनेनेत्यनुभवः // किंलक्षणा संज्ञा / संजाननालक्षणा संज्ञा / संज्ञा नानाधर्मप्रतिबिम्बोद्ग्रहण (स्वभावा) यया द्रष्टश्रुतमतविज्ञातानर्थान् व्यवहरति // किंलक्षणः संस्कारः / अभिसंस्कारलक्षणः संस्कारः / संस्कारभिसंस्कार (स्वभावो) येन कुशलाकुशलाव्यकृतेषु पक्षेषु चित्तं प्रेरयति / किंलक्षणं (अभिध्-स् 3) विज्ञानम् / विजाननालक्षणं विज्ञानम् / विज्ञानं येन रूपशब्दगन्धरसस्पर्शधर्मान् नाना विषयान् विजानाति //

चक्षुर्धातुः किंलक्षणः / येन चक्षुषा रूपाणि दृष्टवान् पश्यति यच्च तस्य बीजमुपचितमालयविज्ञानं तच्चक्षुः // यथा चक्षुर्धातुलक्षणं तथा श्रोत्रघ्राणजिह्यकायमनोधातूनामपि लक्षणानि / रूपधातुः किंलक्षणः / रूपं यच्चक्षुषा दृष्टं दृश्यते च यच्च तत्र चक्षुर्धातोराधिपत्यं तद्रूपधातु लक्षणम् / यथा रूपधातु लक्षणं तथा शब्दगन्धरसस्पर्शधर्मधातूनामपि लक्षणानि / चक्षूर्विज्ञानधातुः किंलक्षणः / चक्षुराश्रया रूपालम्बना रूपप्रतिविज्ञप्तिः यच्च तस्य बीजमुपचितं / विपाकालयविज्ञानं तच्चक्षुर्विज्ञानधातुलक्षणम् // यथा चक्षुर्विज्ञानधातुलक्षणं तथा श्रोत्रघ्राणजिव्हाकायमनोविज्ञानधातूनामपि लक्षणानि //

आयतनं किंलक्षणम् / धातुवद् यथायोगं वेदितव्यम् //

रूपस्कन्धव्यवस्थानं कतमत् / यत्किंचिद्रूपं सर्वं तच्चत्वारि महाभूतानि चत्वारि च महाभूतान्युपादाय // कतमानि चत्वारि महाभूतानि / पृथिवीधातुः अब्धातुः तेजोधातुः वायुधातुश्च // पृथिवीधातुः कतमः / कठिनता // अब्धातुः कतमः निष्यन्दता // तेजोधातुः कतमः / उष्णता // वायुधातुः कतमः / कम्पनता // उपादाय रूपं कतमत् / चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रेन्द्रियं घ्राणेन्द्रियं जिव्हेन्द्रियं कायेन्द्रियं रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानामेकदेशो धर्मायतनसंगृहीतं च रूपम् // चक्षुरिन्द्रियं कतमत् / चत्वारि महाभूतान्युपादाय चक्षुविज्ञाना श्रयो रूपप्रसादः // श्रोत्रेन्द्रियं कतमत् / चत्वारि महाभूतान्युपादाय श्रोत्रविज्ञानाश्रयो रूपप्रसादः / घ्राणेन्द्रियं कतमत् / चत्वारि महाभूतान्युपादाय घ्राणविज्ञानाश्रयो रूपप्रसादः // जिव्हेन्द्रियं कतमत् / चत्वारि महभूतान्युपादाय जिव्हाविज्ञानश्रयो रूपप्रसादः // कायेन्द्रियं कतमत् / चत्वारि महाभूतान्युपादाय कायविज्ञानाश्रयो रूपप्रसादः // रूपं कतमत् / चत्वारि महाभूतान्युपादाय चक्षुरिन्द्रियगोचरो ऽर्थः / यथा नीलं पीतं लोहितमवदातं दीर्घं ह्रस्वं वृत्तं परिमण्डलं स्थूलं सूक्ष्ममुन्नतमवनतं सातं विसातमातपः छाया आलोको ऽधकारमभ्रं धूमो रजो महिका च / अभ्यवकाशरूपं विज्ञप्तिरूपं नभ एकवर्णं रूपम् // तत् (अभिध्-स् 4) पुनस्त्रिधा / शोभनमशोभनमुभयविपरीतं च //

शब्दः कतमः / चत्वारि महाभूतान्युपादाय श्रोत्रेन्द्रियब्राह्यो ऽर्थः / मनोज्ञो वा अमनोज्ञो वा उभयविपरीतो वा / उपात्तमहाभूतहेतुको वा अनुपात्तमहाभूतहेतुको वा तदुभयो बालोकप्रसिद्धो वा सिद्धोपनीतो वा परिकल्पितो वा आर्यैर्देशितो वा तीर्थैदशितो वा / गन्धः कतमः / चत्वारि महाभूतान्युपादाय घ्राणेन्द्रियग्राह्यो ऽर्थः / यथा सुरभिरसुरभिः समगन्धः सहजगन्धः सांयोगिकगन्धः पारिणामिकगन्धश्च // रसः कतम / चत्वारि महाभूताम्युपादाय जिव्हेन्द्रियब्राह्यो ऽर्थः / तिक्तो ऽम्लो मधुरः कटुको लवणः कषायश्च / मनोज्ञो वा अमनोज्ञो वा उभयविपरीतो वा सहजो वा सांयोगिको वा पारिणामिको वा // स्प्रष्टव्यैकदेशः कतमः / चत्वारि महाभूतान्युपादाय कायेन्द्रिय ग्राह्यो ऽर्थः / श्लक्ष्णत्वं कर्कशत्वं लघुत्वं गुरूत्वं पिच्छिलत्वं मन्दत्वममन्दत्वं शीतत्वमुष्णत्वं जिघत्सा पिपासा तृप्तिर्बलं दौर्बलयं मूर्च्छा कण्डूतिः पूतिर्व्याधिर्जरामरणं क्लान्तिर्विश्राम ऊर्जा च // धर्मायतनसंगृहीतं रूपं कतमत् / पञ्चविधम् / आभिसंक्षेपिकमाभ्यवकाशिंकं सामादानिकं परिकल्पितं वैभुत्विकं च /

वेदनास्कन्धव्यवस्थानं कतमत् / षड्वेदनाकायाः / चक्षुःसंस्पर्शजा वेदना श्रोत्रघ्राणजिव्हाकायमनः संस्पर्शजा वेदना // एवं षड्वेदना कायाः सुखा वा दुःखा अदुःखासुखा वा // पुनः सुखा कायिकी वेदना दुःखा कायिकी वेदना अदुःखासुखा कायिकीवेदना सुखा चैतसिकी वेदना दुःखा चैतसिकी वेदना अदुःखासुखा चैतसिकी वेदना सुखा सामिषवेदना दुःखा सामिषवेदना अदुःखासुखा सामिषवेदना सुखा निरामिषवेदना दुःखा निरामिषवेदना अदुःखासुखा निरामिषवेदना पुनः सुखा ग्रेधाश्रितवेदना दुःखा ग्रेधाश्रितवेदना अदुःखासुखा ग्रेधाश्रितवेदना सुखा नैष्क्रम्याश्रितवेदना दुःखा नैष्क्रम्याश्रितवेदना अदुःखासुखा नैष्क्रम्यान्नितवेदना च // कायिकी वेदना कतमा / पंचविज्ञानसंप्रयुक्ता वेदना // चैतसिकी वेदना कतमा / मनोविज्ञानसंप्रयुक्ता वेदना / सामिषवेदना कतमा / (अभिध्-स् 5) आत्मभावतृष्णासंप्रयुक्ता वेदना / निरामिषवेदना कतमा / तत्तृष्णाविप्रयुक्ता वेदना // ग्रेधाश्रितवेदना कतमा / पंचकामगुणतृष्णासंप्रयुक्ता वेदना // नैष्क्रम्याश्रितवेदना कतमा / तत्तृष्णाविप्रयुक्ता वेदना /

संज्ञास्कन्धव्यवस्थानं कतमत् / षट् संज्ञाकायाः / चक्षुःसंस्पर्शजा संज्ञा / श्रोत्रघ्राण / जिव्हाकायमनःसंस्पर्शजा संज्ञा यथा सनिमित्तम पि संजानाति अनिमित्तमपि परीत्तमपि महद्गत मप्यप्रमाणमपि नास्ति किंचिदित्याकिंचन्यायतनमपि संजानाति // सनिमित्तसंज्ञा कतमा / अव्यवहारकुशलस्यानिमित्तधातुसमा पन्नस्य भवाग्रसमापन्नस्य च संज्ञां स्थापयित्वा यावदन्या संज्ञा // अनिमित्तसंज्ञा कतमा / या स्थापिता संज्ञा // परीत्ता संज्ञा कतमा / यया कामधातुं संजानाति // महग्दता संज्ञा कतमा / यया रूपधातुं संजानाति // अप्रमाणसंज्ञा कतमा / यया आकाशान न्त्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनं संजानाति // अकिञ्चन संज्ञा कतमा / यया आकिञ्चन्यायतनं संजानाति //

संस्कारस्कन्धव्यवस्थानं कतमत् / षट् चेतनाकायाः / चक्षुःसंस्पर्शजा चेतना श्रोत्रघ्राणज्विहाकायमनःसंस्पर्शजा चेतना यया कुशलत्वाय चेतयते संक्लेशाय चेतयते अवस्थाभेदाय चेतयते इतीयं चेतना वेदनां संज्ञाच्च स्थापयित्वा तदन्ये चैतसिका धर्माश्चित्तविप्रयुक्ताश्च संस्काराः संस्कारस्कन्ध इत्युच्यते // ते पुनः कतमे / मनस्कारः स्पर्शः च्छन्दो ऽधिमोक्षः स्मृतिः समाधिः प्रज्ञाश्रद्धा हीरपत्राप्यमालोभो ऽद्वेषो ऽमोहोः वीर्यं प्रश्रब्धिरप्रमाद उपेक्षा अप्रिस्थिता रागः प्रतिघो मानो ऽविद्या विचिकित्सा सत्कायदृष्टिरन्तरग्राहदृष्टिर्दृष्टिपरामर्शः शीलवृतपरामर्शः मिथ्यादृष्टि क्रोध उपनाहः म्रक्षः प्रदाशः ईर्ष्याः मात्सर्यं शाठ्यं मदो विहिन्सा आह्रिक्यमनपत्राप्यं स्त्यानमौद्धत्यं आश्रद्ध्यं कौसीद्यं प्रमादो मुषितस्मृतितासंप्रजन्यं विक्षेपो मिद्धं कौकृत्यं वितर्को विचारश्च // चेतना (अभिध्-स् 6) कतमा / चित्ताभिसंस्कारो मनस्कर्म / कुशलाकुशलाव्याकृतेषु चित्तप्रेरणकर्मिका // मनस्कारः कतमः / चेतस आभोगः / आलम्बनचित्त धारणकर्मकः // स्पर्शः कतमः / त्रिकसक्षिपाते इन्द्रियविपारपरिच्छेदः / वेदनासन्निश्रयदान कर्मकः // च्छन्दः कतमः / ईप्सिते वस्तुनि तत्तदुपसंहता कर्त्तृकामता / वीर्यादान सन्निश्रयदानकर्मकः // अधिमोक्षः कतमः / निश्चिते वस्तुनि यथानिश्चयं धारणा / असंहार्यताकर्मकः // स्मृति कतमा / संसृते वस्तुनि चेतसः असंप्रमोषो ऽविक्षेपकर्मिका // समाधिः कतमः / उपपरीक्ष्ये वस्तुनि वित्तस्यैकाग्रता / ज्ञानसन्निश्रयदानकर्मकः //

प्रज्ञा कतमा / उपपरीक्ष्य एव वस्तुनि धर्माणां प्रविचयः / संशयव्यावर्त्तनकर्मिका // श्रद्धा कतमा / अस्तित्वगुणवत्त्वशक्तत्वेष्वभिसंप्रत्ययः प्रसादो ऽभिलापः / च्छन्दसक्षिश्रयदानकर्मिका / ह्रीः कतमा / स्वयमवद्येन लज्जना / दुश्चरितसंयमसन्निश्रयदानकर्मिका // अपत्राप्यं कतमत् / परतो ऽवद्येन लज्जना / तत्कर्मकमेव // अलोभः कतमः / भवे भवोपकरणेषु वा अनासक्तिः दुश्चरिताप्रवृत्तिसन्निश्रयदानकर्मकः / अद्वेषः कतमः / सत्त्वेषु दुःखे दुःख स्थानीयेषु च धर्मे ष्वनाघातः / दुश्चरिताप्रवृत्तिसन्निश्रयदानकर्मकः / अमोहः कतमः / विपाकतो वा आगमतो वाधिगमतो वा ज्ञानं प्रतिसंख्या / दुश्चरिताप्रवृत्तिसन्निश्रयदानकर्मकः / वीर्यं कतमत् / कुशले चेतसो ऽभ्युत्साहः सन्नाहे वा प्रयोगे वा अलीनत्वे वा अव्यावृत्तौ वा असन्तुष्टौ वा / कुशलपक्षपरिपूरणपरिनिष्पादनकर्मकम् // अश्रब्धिः कतमा / कायचित्तदौष्ठुल्यानां प्रतिप्रश्रब्धेः काय चित्तकर्मण्यता / सर्वावरणनिष्कर्षणकर्मिका // अम्रमादः कतमः / सवीर्यकानलोभाद्वेषामोहन्निश्रित्य या कुशलानां धर्माणाम्भावना सास्रवेभ्यश्च धर्मेभ्यश्चित्तारक्षा / स च लौकिकलोकोत्तरसम्पत्ति परिपूरणपरिनिष्पादनकर्मकः // उपेक्षा कतमा / सवीर्यकानलोभाद्वेषामोहान्निश्रित्य या संक्लिष्टविहारवैरोधिकी चित्तसमता चित्तप्रशठता चित्तस्यानाभोगावस्थितता / संक्लेशानवकाशसन्निश्रयदानकर्मिका // अविहिन्सा कतमा / (अभिध्-स् 7) अद्वेषां शिका करूणता / अविहेठनकर्मिका // रागः कतमः त्रैधातुको ऽनुनयः / दुःखसंजननकर्मकः //

प्रतिघः कतमः / सत्त्वेषु दुःखे दुःखस्थानीयेषु च धर्मेष्वाघातः / अस्पर्शविहारदुश्चरितसन्निश्रयदानकर्मकः // मानः कतमः / सत्कायदृष्टिसन्निश्रयेण चित्तस्योन्नतिः / अगौरवदुःखोत्पत्ति सन्निश्रयदानकर्मकः // अविद्या कतमा / त्रैधातुकमज्ञानम् / धर्मेषु मिथ्यानिश्चयविचिकित्सात्संक्लेशोत्पत्तिसन्निश्रयदानकर्मिका // बिचिकित्सा कतमा / सत्येषु विमतिः / कुशलपक्षाप्रवृत्ति सन्निश्रयदानकर्मिका // सत्कायदृष्टिः कतमा / पञ्चोपादानस्कन्धानात्मतः आत्मीयतो वा समनुपश्यतो या क्षान्ती रूचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः / सर्वदृष्टिगतसन्निश्रयदानकर्मिका // अन्तग्राहदृष्टिः कतमा / पञ्चोपादानस्कन्धान् शाश्व(त)तो वा उच्छेदतो वा समनुपश्यतः या क्षान्ती रुचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः / मध्यमा प्रतिपन्निर्याणपरिपन्थकर्मिका // दृष्टिपरामर्शः कतमः / दृष्टिं दृष्टयाश्रयांश्च पञ्चोपादानस्कन्धानग्रतः श्रेष्ठतो विशिष्टतः परमतश्च समनुपश्यतो या क्षान्ति रुचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टि / असदृष्ट्यमिनिवेशसन्निश्रयदानकर्मकः // शीलवतपरामर्थः कतमः / शीलं व्रतं शीलव्रता(श्रयां)श्च पञ्चोपादानस्कन्धान् शुद्धितो मुक्तितो नैर्याणिकतश्च समनुपश्यतो या क्षान्ती रूचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः / श्रमवैफल्यसन्निश्रयदानकर्मकः // मिथ्यादृष्टिः कतमा / हेतुं वापवदतः फलं वा क्रियां वा सद्वा वस्तु नाशयतः मिथ्या च विकल्पयतो या क्षान्ति रुचिर्मतिः प्रेक्षा दृष्टिः / कुशलमूलसमुच्छेदकर्मिका / अकुशलमूलदृढतासन्निश्रयदानकर्मिका / अकुशले प्रवृत्तिकर्मिका कुशलेचाप्रवृत्तिकर्मिका वा //

या एताः पञ्च दृष्टयः आसां कति समारोपदृष्टयः कत्यपवाद्दृष्टयः / चतस्रः समारोपदृष्टयः ज्ञेये स्वभावविशेषसमारोपतामुपादाय दृष्टौ चाग्रशुद्धिसमारोपतामुपादाय / एका यद्भूयसा अपवाददृष्टिः / याश्च पुर्वान्तकल्पिका दृष्टयः याश्चपरान्तकल्पिका (अभिध्-स् 8) दृष्टयः ताः कतिभ्यो दृष्टिभ्यो वेदितव्याः / द्वाभ्यां सर्वाभ्यो वा / या अव्याकृतचस्तुषु दृष्टयस्ताः कतिभ्यो दृष्टिभ्यो वेदितव्याः / द्वाभ्यां सर्वाभ्यो वा / कं दोषं पश्यता भगवता स्कन्धधात्वायतनेगु पञ्चमिः कारणैरात्मा प्रतिक्षिप्तः सत्कायदृष्टिपरिगृहीतान् पञ्च दोषान् पश्यता विलक्षणतादोषं अनित्यतादोषं अस्वास्थ्य दोषं निर्देहतादोषं अयत्नतो मोक्षदोषं च // या पञ्चसूपादानस्कधेषु विंशतिकोटिका सत्कायदृष्टिः रूप[मा]त्मेति समनुपश्यति रूपवन्तमात्मानमात्मीयं (रूपं) रूपे आत्मानं वेदनां संज्ञां संस्कारान् विज्ञानमात्मेति समनुपश्यति विज्ञानवन्तमात्मानमात्मीयं विज्ञानं विज्ञाने आत्मानं तत्र कत्यात्मदृष्टयः कत्यात्मीयदृष्टयः पञ्चात्मदृष्टयः पञ्चदशात्मीयदृष्टयः // केन कारणेन पञ्च [दशा]त्मीयदृष्टयः / सम्बन्धात्मीयतामुपादाय वशवर्त्तनात्मीयतामुपादाय अविनिर्भोगवृत्त्यात्मीयतां चोपादाय / सत्कायदृष्टिर्निरूपितवस्तुका वक्तव्या अनिरुपितवस्तुका वक्तव्या / अनिरूपितवस्तु(का) वक्तव्या रज्ज्वां सर्पबुद्धिवत् /

क्रोधः कतमः / प्रत्युपस्थिते अपकारनिमित्ते प्रति[घां] शिकश्चेतस आघातः / शस्त्रादानं दण्डादानादिसंरम्भसन्निश्रयदानकर्मकः / उपनोहः कतमः तत ऊर्ध्वं प्रतिघांशिक एव वैराशयस्यानुत्सर्गः / अक्षान्तिसन्निश्रयदानकर्मकः / मक्षः कतमः / सम्यक् चोदितस्य मोहांशिका अवद्यप्रच्छादना / कौकृत्यास्पर्श विहारसन्निश्रयदानकर्मकः / मदाशः कतमः / प्रतिघांशिकः क्रोधोपनाहपूर्वङ्गमश्चेतस आघातः / उच्चप्रगाढपारुष्यवचनसन्निश्रयदान कर्मकः अपुण्यप्रसवकर्मकः अस्पर्शविहारकर्मकश्च // ईर्ष्या कतमा / लाभसत्कारा ध्यवसितस्य परसंपत्तिविशेषे द्वेषांशिकः अ[मर्ष] कृतश्चेतसो व्यारोपः / दौर्मनस्यास्पर्शविहारकर्मकः / मात्सर्यं कतमत् / लाभसत्काराध्यवसितस्य परिष्कारेषु रागांशिश्चेतस आग्रहः / असंलेखसन्निश्रयदानकर्मकम् // माया कतमा / लाभसत्काराध्यवसितस्य रागमोहांशिका अभूतगुणसंदर्शना / मिथ्याजीवसन्निश्रयदानकर्मिका // शाठ्यं क[तमत्] / लाभसत्काराध्यवसितस्य (अभिध्-स् 9) रागमोहांशिका भूतदोषविमालना / सम्यगववादलाभपरिपन्थकरम् // मदः कतमः / आरोग्यं वा आगम्य यौवनं वा दीर्घायुष्कलक्षणं वोपलभ्यन्यतमान्यतमां वा सास्रवां संपत्तिं रागांशिकन्नन्दीसौमनस्यम् / सर्व्वक्लेशोपक्लेशसन्निश्रयदानकर्मकः // विहिन्सा कतमा / प्रति[घांशि]का निर्वृणता निष्करणता निर्दयता / विहेठनकर्मिका // आह्रीक्यं कतमत् / रागद्वेषमोहांशिका स्वयमवद्येनालज्जना / सर्व्वक्लेशोपक्लेशसाहाय्यकर्मकम् // अनपत्राप्यं कतमत् / रागद्वेषमोहांशिका परतो ऽवद्येनलज्जना / सर्व्वक्लेशोपक्लेशसाहाय्यकर्मकम् //

स्त्यानं कतमत् / मोहांशिका चित्ताकर्मण्यता / सर्वक्लेशोपक्लेशसाहाय्यकर्मकम् // औद्धत्य कतमत् / शुभनिमित्तमनुसरतो रागांशिकश्चेतसो ऽव्युपशमः / शमथपरिपन्थकर्मकम् // आश्रदुध्वं कतमत् / मोहांशिकः कुशलेषु धर्मेषु चेतसो ऽनभिसंप्रत्ययो ऽप्रसादो ऽनभिलाषः / कौसीद्यसन्निश्रयदानकर्मकम् // कौसीद्यं कतमत् / निद्रापार्श्वशयन सुखल्लिकामागम्य मोहांशिकश्चेतसो ऽनभ्युत्साहः / कुशलपक्षप्रयोगपरिपन्थकर्मकम् // प्रमोदः कतमः / सकौसीद्यान् रागद्वेषमोहान्निश्रित्य कुशलानां धर्माणामभावना सास्रवेभ्यश्च धर्मेभ्यश्चेतसो ऽनारक्षा / अकुशलवृद्धिकुशलपरिहाणिसन्निश्रयदानकर्मकः // मुषितस्मृतिता कतमा / क्लेश संप्रयुक्ता स्मृतिः / विक्षेपसन्निश्रयदानकर्मिका // असंप्रजन्यं कतमत् / क्लेशसंप्रयुक्ता प्रज्ञा यया असंविदिता कायवाक्चित्तचर्या प्रवर्तते / आपत्तिसन्निश्रयदानकर्मकम् // विक्षेपः कतमः / रागद्वेषमोहांशिकश्चेतसो विसारः / स पुनः स्वभावविक्षेपः बहिर्धाविक्षेपः अध्यात्मविक्षेपः निमि(त्त) विक्षेपः दौष्ठुल्यविक्षेपः मनसिकारविक्षेपश्च / स्वभावविक्षिपः कतमः / पञ्च विज्ञान कायाः // बहिर्धा विक्षेप कतमः / कुशलप्रयुक्तस्य पंचसु कामगुणेषु चेतसो विसारः // अध्यात्मविक्षेपः कतमः / कुशलप्रयुक्तस्य लयौद्धत्यास्वादना / निमित्तविक्षेप कतमः / परसंभावनां पुरस्कृत्य (अभिध्-स् 10) कुशलप्रयोगः // हौष्ठुल्यविक्षेपः कतमः / अहंकारममकारास्मिमानपक्ष्यं दौष्ठुल्यमागन्य कुशलप्रयुक्तस्योत्पन्नोत्पन्नेषु वेदितेष्वहमिति वा ममेति वा अस्मीति वा उद्ग्रहो व्यवकिरणा निमित्तीकारः //

मनसिकारविक्षेपः कतमः / समपत्त्यन्तरं वा यानान्तरं वा समापद्यमानस्य संश्रयतो वा यो विसारः / वैराग्यपरि पन्थकर्मकः मिद्धं कतमत् / मिद्धनिमित्तमागम्य मोहांशिकश्चेतसो ऽभिसंक्षेपः कुशलः अकुशलः अव्याकृतः काले वा अकाले वा युक्तो वा अयुक्तो वा / कृत्याविपत्तिसन्निश्रयदानकर्मकम् // कौकृत्यं कतमत् / यदभिप्रेतानभिप्रेतं कारणाकारणामागम्य मोहांशिकश्चेतसो विप्रतिसारः / कुशलमकुशलमव्याकृतं काले अकाले युक्तमयुक्तञ्च // चित्तस्थितिपरिपन्थकर्मकः // वितर्कः कतमः / चेतनां वा निश्रित्य प्रज्ञां वा पर्येषको मनोजल्पः / सा च चित्तस्यौदारिकता // विचारः कतमः / चेतनां वा निश्रित्य प्रज्ञां वा प्रत्यवेक्षको मनोजल्पः / स च चित्तस्य सूक्ष्मता / स्पर्शास्पर्शविहारसंनिश्रयदानकर्मकौ / अपि खलु कुशलानां धर्माणां स्वविपक्षप्रहाणं कर्म / क्लेशोपक्लेशानां स्वप्रतिपक्षपरिपन्थनं कर्म // 0 //

चित्त विप्रयुक्ताः संस्काराः कतमे / प्राप्तिरसंज्ञिसमापत्तिनिरोधसमापत्तिरासंज्ञिकं जीवितेन्द्रियं निकायसभागता जातिर्जरा स्थितिरनित्यता नामकायाः पदकायाः व्यञ्जनकायाः पृथग्जनत्वं प्रवृत्तिः प्रतिनियमो योगः जवो ऽनुक्रमः कालो देशः संख्या सामग्री च // प्राप्तिः कतमा / कुशलकुशलांनां धर्माणामाचयापचये प्राप्तिः प्रतिलग्भः समन्वागम इति प्रज्ञप्तिः // असंज्ञिसमापत्तिः कतमा / शुभकृत्स्नवीतरागस्योपर्यवीतरागस्य निःसरणसंज्ञापूर्वकेण मनसिकारेणास्थावराणां चित्तचैतसिकानां धर्माणां निरोधे असंज्ञिसमापत्तिरिति प्रज्ञप्तिः // निरोधसमापत्तिः कतमा / आकिंचन्यायतनवीतरागस्य भवाग्रादुच्चलितस्य शान्तविहारसंज्ञापूर्वकेण (अभिध्-स् 11) मनसिकारेणास्थावराणां चित्तचैतसिकानां धर्माणां निरोधे निरोधसमापत्तिरिति प्रज्ञप्तिः // आसंज्ञिकं कतमत् / असंज्ञिसत्त्वेषुदेवेषूपपन्नस्यास्थावराणां चित्तचैतसिकानां धर्माणां निरोधे आसंज्ञिकप्रिति प्रज्ञप्तिः // जीवितेन्द्रियं कतमत् / निकायसभागे पूर्वकर्माविद्धे स्थितिकालनियमे आयुरिति प्रज्ञप्तिः // निकायसभागः कतमः / तेषां तेषां सत्त्वानां तस्मिं स्तस्मिन् सत्त्वनिकाये आत्मभावसदृशतायां निकायसभाग इति प्रज्ञप्तिः // जातिः कतमा / निकायसभागे संस्काराणामभूत्वाभावे जातिरिति प्रज्ञप्तिः // जरा कतमा / निकायसभामे संस्काराणां प्रबन्धान्यथात्वे जरेति प्रज्ञप्तिः // स्थितिः कतमा / निकायसभागे प्रबन्धाविप्रणाशे स्थितिरिति प्रज्ञप्तिः // अनित्यता कतमा / निकायसभागे संस्काराणां प्रबन्धविनाशे अनित्यतेति प्रज्ञप्तिः //

नामकायाः कतमे / धर्माणां स्वभावाधिवचने नामकाया इति प्रज्ञप्तिः // पदकायाः कतमे / धर्माणां विशेषाधिवचने पदकाया इति प्रज्ञप्तिः // व्यञ्जनकायाः कतमेः तदुभयाश्रयेष्वक्षरेषु व्यञ्जनकाया इति प्रज्ञप्तिः / तदुभयाभिव्यञ्जनतामुपादाय / वर्णो ऽपि सः / अर्थसंवर्णनतामुपादाय / अक्षरे पुनः पर्यायाक्षरणतामुपादाय // पृथग्जनत्वं कतमत् / आर्यधर्माणामप्रतिलाभे पृथग्जनत्वमिति प्रज्ञप्तिः // प्रवृत्तिः कतमा / हेतुफल प्रबन्धानुपच्छेदे प्रवृत्तिरिति प्रज्ञप्तिः / प्रतिनियमः कतमः / हेतुफलनानात्वे प्रतिनियम इति प्रज्ञप्तिः // योगः कतमः / हेतुफलानुरूप्ये योग इति प्रज्ञप्तिः // जवः कतमः / हेतुफलाशुप्रवृत्तौ जव इति प्रज्ञप्तिः // अनुक्रमः कतमः / हेतुफलैकत्ये प्रवृत्तौ अनुक्रम इति प्रज्ञप्तिः // कालः कतमः / हेतुफलप्रबन्धप्रवृत्तौ काल इति प्रज्ञप्तिः // देशः कतमः / पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरा धरोर्ध्वासु सर्वतो दशसु दिक्षु हेतुफल एव देश इति प्रज्ञप्तिः // संख्या कतमा / संस्काराणां प्रत्येकशो भेदे संख्येति प्रज्ञप्तिः // सामग्री कतमा / हेतुफलप्रत्ययसमवधाने सामग्रीति प्रज्ञप्तिः // 0 //

विज्ञानस्कन्धव्यवस्थानं कतमत् / यच्चित्तं मनोविज्ञानमपि / तत्र (अभिध्-स् 12) चित्तं कतमत् / स्कन्धधात्वायतनवासनापरिभावितं सर्ववीजकमालयविज्ञानं विपाकविज्ञानमादानविज्ञानमपि तत् / तद्वासनाचिततामुपादाय // मनः कतमत् / यन्नित्यकालम्मन्यनात्माकमालयविज्ञानं चतुर्भिः क्लेशैः संप्रयुक्तमात्मदृष्ट्यात्मस्नेहेनास्मिमानेनाविद्यया च / तच्च सर्वत्रगं कुशले ऽप्यकुशले ऽप्यव्याकृते ऽपि स्थापयित्वा मार्गसभ्मुखीभावं निरोधसमापत्तिमशैक्ष भूमिं च यच्च षण्णां विज्ञानानां समनन्तरनिरुद्धं विज्ञानम् // विज्ञानं कतमत् / षड् विज्ञानकायाः / चक्षुर्विज्ञानं श्रोत्रघ्राणजिव्हाकायमनोविज्ञानम् / चक्षुर्विज्ञानं कतमत् / चक्षुराश्रया रूपालम्बना प्रति विज्ञप्तिः // श्रोत्रविज्ञानं कतमत् / श्रोत्राश्रया शब्दालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः // घ्राणविज्ञानं कतमत् / घ्राणाश्रया गन्धालम्बना प्रतिबिज्ञप्तिः / जिल्हाविज्ञानं कतमत् / जिव्हाश्रया रसालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः // कायविज्ञानं कतमत् / कायाश्रया स्प्रष्टव्यालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः // मनोविज्ञानं कतमत् / मनआश्रया धर्मालम्बना प्रतिविज्ञप्तिः //

धातुव्यवस्थानं कतमत् / रूपस्कन्धा एव दश धातवः / चक्षुर्धातुः रूपधातुः श्रोत्रधातुः शब्दधातुः घ्राणधातुः गन्धधातुः जिव्हाधातुः रसधातुः कायधातुः स्प्रष्टव्यधातुः मनो धात्वेकदेशश्च // वेदनास्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धश्च धर्मधात्वेकदेशः / विज्ञानस्कन्ध एच सप्त विज्ञानघातवः / चक्षुरादयः षड् विज्ञानधातवो मनोधातुश्च // धर्मधातौ स्कन्धैरसंगृहीतं कतमत् / धर्मधातावसंस्कृता धर्माः / ते ऽसंस्कृताधर्माः पुनरष्टधा / कुशलधर्मतथता अकुशलधर्मतथता अव्याकृतधर्मतथता आकाशम् अप्रतिसंख्या निरोधः प्रतिसंख्यानिरोधः आनिंज्यं संज्ञावेदयितनिरोधश्च // कुशलधर्मतथता कतमा / नैरात्म्यम् / सा पुनरुच्यते शून्यता अनिमित्तं भूतकोटिः परमार्थो धर्माधातुश्च // किमुपादाय तथता तथतोच्यते / अनन्ययाभावतामुपादाय / किमुपादाय तथता नैरात्म्यमुच्यते / द्विविधात्मविप्रयुक्ततामुपादाय / किमुपादाय तथता शून्यतोच्यते / सर्वसंक्लेशाप्रचारतामुपादाय / (अभिध्-स् 13) किमुपादाय तथता अनिमित्तमुच्यते / सर्वनिमित्तोपशमतामुपादाय / किमुपादाय तथता भूतकाटिरुच्यते / अविपर्यासालम्बनतामुपादाय / किमुपादाय तथता परमार्थ उच्यते / परमार्थज्ञानगोचरस्थानतामुपादाय / किमुपादाय तथता धर्मधातुरुच्यते / सर्वेषां श्रावकाणां प्रत्येकबुद्धानां च बुद्ध धर्मनिमित्ताश्रयतामुपादाय // यथा कुशललधर्मतथता तथा अकुशलधर्मतथता अव्याकृत धर्मतथता च ज्ञेया // आकाशं कतमत् / रूपाभावः सर्वकृत्यावकाशतामुपादाय // अप्रतिसंख्यानिरोधः कतमः / यो निरोधो न विसंयोगः // प्रतिसंख्यानिरोधः कतमः / यो निरोधो विसंयोगः // आनिज्यं कतमत् / शुभकृत्स्नवीतरागस्योपर्यवीतरागस्य सुखनिरोधः // संज्ञावेदयितनिरोधः कतमः / आकिंचन्यायतनवीतरागस्य भावाग्रादुच्चलितस्य शान्तविहारसंज्ञामनसिकारपूर्वकेण अस्थावराणां चित्तचैतसिकानां धर्माणां तदेकत्यानां च स्थावराणां निरोधः // पंचरूपाणि वेदनासंज्ञासंस्कारस्कन्धाः ते ऽष्टौ असंस्कृता धर्माश्चैवं ते षोडश धर्मधातव उच्यन्ते /

आयतनव्यवस्थानं कतमत् / दश रूपधातव एव दश रूपायतनानि / सप्त विज्ञानधातव एव मनआयतुनम् / धर्मधातुर्धर्मायतनम् // अनेने नयेन स्कन्धधात्वायतनानि त्रिषु धर्मेषु संगृहीतानि भवन्ति / रूपस्कन्धो धर्मधातुर्मनआयतनं च //

यदुक्तं चक्षुश्च चक्षुर्धातुश्चेति / किं स्याच्चक्षुश्च चक्षुर्धातुश्च / आहोस्वित् स्याच्चक्षुर्धातुश्च चक्षुश्च / स्याच्चक्षुर्न चक्षुर्धातुः / यथा अर्हतश्चरमं चक्षुः / स्याच्चक्षर्धातु र्न चक्षुः / यथा अण्डे वा कलले वा अर्वुदे वा पेश्यां वा मातुःकुक्षौ वालब्धं चक्षुर्लब्धं वा नष्टम् / आरूप्येषूपपन्नस्य पृथग्जनस्य वा यश्चक्षुर्हेतुः / स्याच्चक्षुश्चक्षुर्धातुश्च / शिष्टास्ववस्थाषु / न स्याच्चक्षुर्न चक्षुर्धातुश्च / निरुपाधिशेषनिर्वाणधातुसमापन्नस्य आरूप्येषूपपन्नस्यार्यस्य वा // यथा चक्षुश्य चक्षुर्धातुश्च तथा श्रोत्रघ्राणजिव्हाकाय धातवो यथायोग्यं वेदितव्याः // किं स्यान्मनो ऽपि मनोधातुरपि अहोस्वित् स्यान्मनोधातुरपि मनो ऽपि / स्यान्मनो (अभिध्-स् 14) न मनोधातुः / यथा अर्हतश्चरमं मनः / स्यान्मनोधातुर्न मनः / यथा निरोधसमापन्नस्य यो मनोहेतुः / स्यान्मनो ऽपि मनोधातुरपि / शिष्टास्ववस्थासु / न स्यान्मनो ऽपि मनोधातुरपि / यथा निरूपाधिशेषनिर्वाणधातुसमापन्नस्य /

तद्भूमावुत्पन्नः किं तद्भूमिकेन चक्षुषा तद्भूमिकानि रूपाणि पश्यति / तद्भूमिकेन चक्षुषा तद्भूमिकानि रूपाणि पश्यति, अन्यभूमिकेनापि / कामधातावपपन्नः मावचरेण चक्षुषा कामावचराणि रूपाणि पश्यति / रूपावचरेणोर्ध्वभूमिकेअन चक्षुषा अधरभूमिकान्यपि रूपाणि पश्यति / यथा चक्षुषा रूपाणि प्रतिगृण्हाति तथ श्रोत्रेण शब्दं प्रतिगृण्हाति / यथा कामधातावुत्पन्नस्तथा रूपधातावुत्पन्नः कामावचरेण घ्राणेन जिव्हया कायेन चा कामावचरान् गन्धान् जिघ्रति रसानास्वादने स्पर्शान् बुध्यति च // रूपधातावुत्पन्नो रूपावचरेण कायेन स्वभूमिकान् स्पर्शान् बुध्यति / तस्मिन् धातौ स्वभावतो न गन्धरसौ / विज्ञप्त्याहाररागविरहात् / अनेन नयेन न घ्राणजिव्हयो र्विज्ञानम् / कामधातावुत्पन्नः कामावचरेण मनसा त्रैधातुकाननास्रवांश्च धर्मान विजानाति // यधा कामधातावुत्पन्नस्तथा रूपधातावुत्पन्नः // आरूप्यधातावुत्पन्न आरूप्यावचरेण मनसा आरूप्यावचरान् स्वभूमिकाननास्रवांश्च धर्मान् विजानाति / अनास्रवेण मनसा त्रैधातुकाननास्रवांश्च धर्मान् विजानाति //

किमुपादाय स्कन्धानां तथानुक्रमः / विज्ञानाधिष्ठानतामुपादाय // चत्वारि विज्ञानाधिष्ठानानि विज्ञानानि च पूर्वापराश्रितानि / यथा रूपं तथा भवः / यथा वेदयते तथा संजानीते / यथा संजानीते तथा चेतयते / यथा चेतयते तथा विज्ञानं तत्र तत्रोपगं भवति / संक्लेशव्यवदानतः / यत्र संक्लिश्यते व्यवदायते च / वेदनानिमित्तग्रहणाभिसंस्कारेण संक्लेशव्यवदानाभ्यां च संक्लिश्यते व्यवदायते च / अनेन नयेन स्कन्धानामुक्रमो निर्दिश्यते /

कथं धातूनां तथानुक्रमः / लौकिक वस्तु विकल्पप्रवृत्तिता मुपादाय // कतमा लौकिकी वस्तुविकल्पप्रवृत्तिः / लोके प्रथमं पश्यति / दृष्ट्वा (अभिध्-स् 15) व्यतिसारयति / व्यतिसार्य स्नापितं गन्धं माल्यं च परिचरति / ततो नानाविधं प्रणीतं भोजनं परिचरति / ततो ऽनेकशय्यासनदासीपरिकान् परिचरति / अपरतो मनोधातोरपि तेषु तेषु विकल्पः // एवं च अध्यात्मधातोरनुक्रमेण बहिर्धाधातोर्व्यवस्थानम् / तदनुक्रमेण विज्ञानधातोर्व्यवस्थानम् // यथा धातूनामनुक्रम आयतनानामपि तद्वत् //

स्कन्धार्थः कतमः / यत् किंचिद्रूपम् / अतीतमनागतं प्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वा औदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्वा दूरे यद्वान्तिके तत्सर्वमभिसंक्षिप्योच्यते रूपस्कन्धः राश्यर्थमुपादय / यथा वित्तराशिः / एवं यावत् विज्ञानस्कन्धम् // आपिच दुःखवैपुल्य लक्षणतामुपादाय स्कन्ध उच्यते / यथामहावृक्षस्कन्धः / यदुक्तं सूत्रे / यथा ऐकान्तिकमहादुःखसमुदयतः // अपि च संक्लेशतो भारवहनतामुपादाय स्कन्ध उच्यते / यथा स्कन्धेन भारमुद्वहति /

धात्वर्थः कतमः / सर्वधर्मवीजार्थः / स्वलक्षणधारणार्थः / कार्यकारण भावधारणार्थः / सर्वप्रकारधर्मसंग्र हधारणार्थञ्च /

आयतनार्थः कतमः / विज्ञानायद्वारार्थ आयतनार्थः / यथा बुद्धेन भाषितम् रूपं बुद्बुदोपमं वेदना फेनोपमा संज्ञा मरीचिकोपमा संस्काराः पर्णो पमा विज्ञानं मायोपममिति / किमर्थं रूपं बुद्बुदोपमं यावद् विज्ञानं मायोपममिति / अनात्मतो ऽशुचितो हीनरसतो ऽदृढतो ऽसारतश्च /

(अथमूलवस्तुनि त्रिधर्मपरिच्छेदे प्रथमे द्वितीयो भागः /)

पुनः स्कन्धधात्वायतनानां विकल्पाः कतमे / तथाचोदानम् /

द्रव्यमन्तो ज्ञेयरूपाण्यास्रवोत्पन्नकादि च अतीताः प्रत्ययाश्चैव कथं कति किमर्थिभिः //

स्कन्धधात्वायतनेषु कथं द्रव्यमत् कति द्वयमन्ति किमर्थं द्रव्यमत्परीक्षा / अभिलापनिरपेक्षस्तदन्यनिरपेक्षश्चेन्द्रियगोचरो द्रव्यमत् / सर्वं द्रव्यमत् / आत्मद्रव्या भिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं प्रज्ञप्तिमत् / कति प्रज्ञप्तिमन्ति किमर्थं प्रज्ञप्तिमत्परीक्षा / अभिलापसापेक्षस्तदन्यसापेक्षश्चेन्द्रियगोचरः प्रज्ञप्तिमत् / सर्वं प्रज्ञप्तिमत् / प्रज्ञप्तिमदात्मा भिनिवेशत्याजनार्थम् / कथं संवृतिमत् / कति संवृतिमन्ति / किमर्थं संवृतिमत्परीक्षा / संक्लेशालम्बनं संवृतिमत् / सर्वं संवृतिमत् / संक्लेशनिमित्तात्माभिनिवेशत्यजनार्थम् // कथं परमार्थसत् / कति परमार्थसन्ति / किमर्थं परमार्थसत्परीक्षा / व्यवदानालम्बनं परमार्थसत् / सर्वं परमार्थसत् / व्यवदाननिमित्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् //

कथं ज्ञेयं कति ज्ञेयानि किमर्थं ज्ञेयपरीक्षा / ज्ञेयानि पंच / रूपं चित्तं चैतसिका धर्माश्चित्तविप्रयुक्ताः संस्कारा असंस्कृतं च / यत्र संक्लेशो व्यवदानं वयत् संक्लिश्यते व्यवदायते वा यश्च संक्लेशयति व्यवदाययति वा या च तत्रावस्था या च व्यवदानता तदाश्रयेण सर्वं ज्ञेयम् // तत्र रूपं रूपस्कन्धो दशरूपधातवो दश रूपायतनानि धर्मधात्वायतनसंगृहीतानि च रूपाणि // चित्तं विज्ञानस्कन्धः सप्तविज्ञानधातवो मनआयतनं च // चैतसिका धर्मा वेदनास्कन्धः संज्ञास्कन्धः संस्कारस्कन्धो धर्मधात्वायतनैकदेशश्च / चित्तविप्रयुक्ताः संस्काराः चित्त विप्रयुक्तः संस्कारस्कन्धो धर्मधात्वायतनैकदेशश्च // असंस्कृतं धर्मधात्वायतनैकदेशः // अपि खलु ज्ञेया धर्माः अधिमुक्तिज्ञानगोचरतो ऽपि युक्तिज्ञानगोचरतो ऽपि अविसारज्ञानगोचरतो ऽपि प्रत्यात्मज्ञानगोचरतो ऽपि परात्मज्ञानगोचरतो ऽपि अधरज्ञानगोचरतो ऽपि ऊर्ध्वज्ञानगोचरतो ऽपि विदूषणज्ञानगोचरतो ऽपि (अ)समुत्थानज्ञानगोचरतो ऽपि अनुत्पादज्ञानगोचरतो ऽपि ज्ञानज्ञानगोचरतो ऽपि निष्ठाज्ञानगोचरतो ऽपि महार्थज्ञानगोचरतो ऽपि / जानकपश्यकात्माभिनिवेशत्माजनार्थम् // (अभिध्-स् 17) कथं विज्ञेयं कति विज्ञेयानि किमर्थं विज्ञेयपरीक्षा / अविकल्पनतो ऽपि विकल्पनतो ऽपि हेतुतो ऽपि प्रवृत्तितो ऽपि निमित्ततो ऽपि नैमित्तकतो ऽपि विपक्षप्रतिपक्षतो ऽपि सूक्ष्मप्रभेदतो ऽपि विज्ञेयं द्रष्टव्यम् / सर्वाणि विज्ञेयानि / द्रष्टा द्यात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमभिज्ञेयं कत्यभिज्ञेयानि किमर्थमभिज्ञेयपरीक्षा / संक्रान्तितो ऽपि अनुश्रवतो ऽपि चरितप्रवेशतो ऽपि आगतितो ऽपि गतितो ऽपि निःसरणतो ऽपि / सर्वाण्यभिज्ञेयानि / सानुभावात्माभिनिवेशत्याजनर्थम् //

कथं रूपि कति रूपीणि किमर्थं रूपिपरीक्षा / रूपि तदात्मतो ऽपि भूताश्रयतो ऽपि नन्दीसमुदयतो ऽपि प्रदेशतो ऽपि देशव्याप्तितो ऽपि देशोपदे(श)तो ऽपि देशगोचरतो ऽपि द्वयसमय गोचरतो ऽपि सम्बन्धतो ऽप्य नुवन्धतो ऽपि प्ररूपणतो ऽपि व्याबाधनतो ऽपि संप्रापणतो ऽपि संचयव्यवस्थानतो ऽपि वहिर्मुखतो ऽपि अन्तर्मुखतो ऽपि आयततो ऽपि परिछिन्नतो ऽपि तत्कालतो ऽपि निदर्शनतो ऽपि रूपि द्रष्टव्यम् / सर्वाणि रूपीणि यथायोगं वा / रूप्या(त्मा)भिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमरूपि कत्यरूपीणि किमर्थमरूपिपरीक्षा / रूपिविपर्ययेणाप्यं रूपि / सर्वाण्यरूपीणि यथायोगं वा / अरूप्यात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं सनिदर्शनं कति सनिदर्शनानि किमर्थं सनिदर्शनपरीक्षा / चक्षुर्गोचरः सनिदर्शनम् / शिष्टस्य रूपिवत् प्रभेदः / सर्वाणि सनिदर्शनानि यथायोगं वा / चाक्षुषात्माभिनिवेशत्याजना र्थम् // कथमनिर्दर्शनं कत्यनिदर्शनानि किमर्थमनिदर्शनपरीक्षा / सनिदर्शनविपर्ययेणानिदर्शनं द्रष्टव्यम् / सर्वाण्यनिदर्शनानि यथायोगं वा / (अ)चाक्षुषा त्माभिनिवेशत्याजनार्थम् / कथं सप्रतिघं कति सप्रतिघानि किमर्थं सप्रतिघ परीक्षा / यत् सनिदर्शनं सप्रति घमपि तत् / अपि खलु त्रिभिः कारणैः सप्रतिघं द्रष्टव्यम् / जातितो ऽपि उपचयतो ऽपि अपरिकर्मकृततो ऽपि तत्र जातितः यद्य(द)न्यो ऽन्यमावृणोत्यव्रियते च / तत्रोपचय(त)ः परमणोरूर्द्धम् / तत्रापरिकर्मकृततः यन्न समाधिवशवर्त्तिरूपम् / अपि खलु प्रकोपपदस्थानतः - सप्रतिघम् / सर्वाणि सप्रतिघानि यथायोगं वा / (अभिध्-स् 18) असर्वगतात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमप्रतिघं कत्यप्रतिघानि किमर्थमप्रतिघपरीक्षा / सप्रतिघविपर्येणाप्रतिघम् / सर्वाण्यप्रतिघानि यथायोगं वा / सर्वगतात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् //

कथं सास्रवं कति सास्रवाणि किमर्थं सास्रवपरीक्षा / आस्रवतदात्मतो ऽपि आस्रवसंबन्धतो ऽपि आस्रवानुवन्धतो ऽपि आस्रवानुकूल्यतो ऽपि आस्रवान्वयतो ऽपि सास्रवं द्रष्टव्यम् / पञ्चोपादानस्कन्धाः सास्रवाः पञ्चदश धातवो दशायतनानि त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोः प्रदेशः / आस्रवयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमनास्रवं कत्यनास्रवाणि किमर्थमनास्रवपरीक्षा / सास्रवविपर्ययेणानास्रवम् / पञ्चानुपादनस्कन्धाः त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायततनयोः प्रदेशः / आस्रववियुक्तात्मात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् / कथं सरणं कति सरणानि किमर्थं सरणपरीक्षा / यद्रूपान् रागद्वेषमोहानागम्य शस्त्रादानदण्डादानकलहभण्डनविग्रहविवादाः संभवन्ति तदात्मतो ऽपि तत्सम्बन्धतो ऽपि तद्बन्धतो ऽपि तदनुबन्धतो ऽपि तदानुकूल्यतो ऽपि तदन्वयतो ऽपि सरणं द्रष्टव्यम् / यावन्ति सास्रवाणि तावन्ति सरणानि / रणयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमरणं कत्यरणानि किमर्थमरणपरीक्षा / सरणविपर्ययेणारणम् / यावन्त्यनास्रवाणि तावन्त्यरणानि / रणविप्रयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं सामिषं कति सामिषाणि किमर्थं सामिषपरीक्षा / यद्रूपान् रागद्वेषमोहानागम्य पौनर्भविकमात्मभावमध्यवस्यति तदात्मतो ऽपि तत्सम्बन्धतो ऽपि तद्बन्धतो ऽपि तदनुबन्धतो ऽपि तदानुकूल्यतो ऽपि तदन्वयतो ऽपि सामिषं द्रष्टव्यम् / यावन्ति सरणानि तावन्ति सामिषाणि / आमिषयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् //

कथं निरामिषं कति निरामिषाणि किमर्थं निरामिषपरीक्षा / सामिषविपर्ययेण निरामिषम् / यावन्त्यरणानि तावन्ति निरामिषाणि / आमिषवियुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं ग्रेधाश्रितं कति ग्रेधा श्रितानि किमर्थं ग्रेधाश्रितपरीक्षा / यद्रूपान् रागद्वेषमोहानागम्य पञ्चकामगुणानध्यवस्यति तदात्मतो ऽपि तत्सम्बन्धतो ऽपि (अभिध्-स् 19) तब्दन्धतो ऽपि तदनुबन्धतो ऽपि तदानुकुल्यतो ऽपि तदन्वयतो ऽपि ग्रेधाश्रितं द्रष्टव्यम् / यावन्ति सामिषाणि तावन्तिग्रेधाश्रितानि / ग्रेधयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् / कथं नैष्क्रम्याश्रितं कति नैष्क्रम्याश्रितानि किमर्थं नैष्क्रम्याश्रितपरीक्षा / ग्रेधाश्रितविपर्ययेण नैष्क्रम्याश्रितम् / यावन्तिनिरामिषाणि तावन्तिनैष्क्रम्याश्रितानि / ग्रेधवियुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं संस्कृतं कति संस्कृतानि किमर्थं संस्कृतपरीक्षा यस्योत्पा दो ऽपि प्रज्ञायते व्ययो ऽपि स्थित्यन्यथात्वमपि तत्सर्वं संस्कृतं द्रष्टव्यम् / सर्वाणि संस्कृतानि स्थापयित्वा धर्मधात्वायतनैकदेशम् / अनित्यात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमसंस्कृतं कत्यसंस्कृतानि किमर्थमसंस्कृतपरीक्षा / संस्कृतविपर्ययेणासंस्कृतम् / धर्मधात्वायतनैकदेशः / नित्यात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् / अनुपादान स्कन्धाः संस्कृतं वक्तव्यमसंस्कृतं वक्तव्यम् (?) / न संस्कृतं नासंस्कृतं वक्तव्यम् / तत्कस्य हेतोः / कर्मक्लेशानभिसंस्कृततामुपादाय न संस्कृतम् / कामकारसंमुखी विमुखीभावतामुपादाय नासंस्कृतम् // यदुक्तं भगवता द्वयमिदं संस्कृतं चासंस्कृतं चेति [?] //

तत्कथं येनार्थेन संस्कृतं न तेनार्थेनासंस्कृतम् / येनासंस्कृतं न तेनार्थेन संस्कृतमित्यत्र नयो द्रष्टव्यः // कथं लौकिकं कति लौकिकानि किमर्थं लौकिकपरीक्षा / त्रैधातुकपर्यापन्नं लौकिकं लोकोत्तर पृष्ठलब्धं च तत्प्रतिभासम् / स्कन्धानामेकदेशः पञ्चदश धातवः दशायतनानि त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोः प्रदेशः / आत्मनि लोकाभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं लोकोत्तरं कति लोकोत्तराणि किमर्थं लोकोत्तरपरीक्षा / त्रैधातुकप्रतिपक्षो( ऽ) विपर्यासनिष्प्रपञ्चनिर्विकल्पतया च निर्विकल्पं लोकोत्तरम् / अपि खलु पर्यायेण लोको त्तरपृष्टलब्धं लोकोत्तरम् / (अ)लौकिका श्रिततामुपादाय / स्कन्धानामेकदेशःत्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोः / केवलात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् //

कथमुत्पन्नं कत्युत्पन्नानि किमर्थमुत्पन्नपरीक्षा / अतीत प्रत्युत्पन्नमुत्पक्षम् / सर्वेपामेकदेशः अशाश्वतात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // अपि खलु चतुर्विशतिविधमुत्पन्नम् / आद्युत्पन्नं प्रबन्धोत्पन्नम् उपचयोत्पन्नम् आश्रयोत्पन्नं विकारोत्पन्नं परिपाकोत्पन्नं हान्युत्पन्नं विशेषोत्पन्नं प्रभास्वरोत्पन्नम् अप्रभास्वरोत्पन्नं संक्रान्त्युत्पन्नं सवीजोत्पन्नम् अवीजोत्पन्नं प्रतिबिम्बविभुत्वनिदर्शनोत्पन्नं परंपरोत्पन्नं क्षणभङ्गोत्पन्नं संयोगवियोगोत्पन्नम् अवस्थान्तरोत्पन्नं च्युतोपपादोत्पन्नं संवर्त्तविवर्त्तोत्पन्नं पूर्वकालोत्पन्नं मरणकालो त्पन्नम् अन्तरोत्पन्नं प्रतिसन्धिकालोत्पन्नं च // कथमनुत्पन्नं कत्यनुत्पन्नानि किमर्थमनुत्पन्नपरीक्षा / अनागतमसंस्कृतं चानुत्पन्नम् / सर्वेपामेकदेशः / शाश्वतात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // अपि खलूत्पन्नविपर्ययेणानुत्पन्नम् // कथं ग्राहकं कति ग्राहकाणि किमर्थं ग्राहकपरीक्षा / रूपीन्द्रियं चित्तचैतसिकाश्च धर्मा ग्राहकं द्रष्टव्यम् / त्रयः स्कन्धा रूपसंस्कारस्कन्धैकदेशः द्वादश धातवः षडायतनानि धर्मधात्वायतनैकदेशश्च / भोक्तात्मा भिनिवेशलाजनार्थम् // अपि खलु अप्राप्तग्राहकं प्राप्तग्राहकं स्वलक्षणवर्त्तमानप्रत्येक ग्राहकं स्वसामान्यलक्षणसर्वकालं सर्वविषयग्राहकं च ग्राहकं द्रष्टव्यम् / सामग्रीविज्ञान समुत्पत्तितामुपादाय / प्रज्ञप्तिकश्च ग्राहकवादो द्रष्टव्यः // कथं ग्राह्यं कति ग्राह्यानि किमर्थं ग्राह्यपरीक्षा / यत्तावद् ग्राहकं ग्राह्यमपि तत् / स्याद्ग्राह्यं न (ग्राहकं) ग्राहकगोचर एवार्थः / सर्वाणि (ग्राह्याणि) विषयात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् //

कथं वहिर्मुखं कति बहिर्मुखानि किमर्थं बहिर्मुख परीक्षा / कामप्रतिसंयुक्तं बहिर्मुखं स्थापयित्वा बुद्धशासने श्रुतमयचिन्तामयतदनुधर्मपरिगृहीतां श्चित्तचैतसिकान् धर्मान् / च त्वारो धातवः द्वे चायतने तदन्येषां चैकदेशः / अवीतरागात्माभिनिवेशत्याजनर्थम् / कथमन्तर्मुखं कत्यन्तर्मुखानि किमर्थमन्तमुखपरीक्षा / बहिर्मुखविपर्ययेणान्तर्मुखम् / चतुतो धातून् स्थापयित्वा द्वे चायतने तदन्येषामेकदेशः / वीतरागात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // (अभिध्-स् 21) कथं क्लिष्टं कति क्लिष्टानि किमर्थं क्लिष्टपरीक्षा / अकुशलं निवृताव्याकृतं च क्लिष्टम् / निवृताव्याकृतं पुनः सर्वत्रगमनः संप्रयुक्तः क्लेशो रूपारूप्य प्रतिसंयु(क्त)श्च / स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्ण्णामायतनानामेकदेशः / क्लेशयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमक्लिष्टं कत्यक्लिष्टानि किमर्थमक्लिष्ट(प)रीक्षा / कुशलमनिवृताव्याकृतं वाक्लिष्टम् / अष्टौ धातवः अष्टायतनानि स्कन्धानां शेषाणां च धात्वायतनानामेकदेशः / क्लेशवियुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् //

कथमतीतं कत्यतीतानि किमर्थमतीतपरिक्षा / उत्पन्ननिरुद्ध लक्षणतो ऽपि हेतुफलोपयो गतो ऽपि संक्लेशव्यवदानकारित्र समतिक्रान्तितो ऽपि हेतुपरिग्रहविनाशतो ऽपि फलस्वलक्षणभावाभावतापि स्मरसंकल्पनिमित्ततोहपि अपेक्षासंक्लेशनिमित्ततो ऽपि उपेक्षाव्यवदाननिमित्ततो ऽपि अतितं द्रष्टव्यम् सर्वेषामेकेदशः / प्रवर्त्तकात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमनागतं कत्यनागतानि किमर्थमनागतपरीक्षा / हेतौ सत्य नुत्पन्नतो ऽपि अलब्धस्व लक्षणतो ऽपि हेतुफलानुपयोगतो ऽपि संक्लेशव्यवदानभावा प्रत्युपस्थानतो ऽपि हेतुस्वभा वाभावतो ऽपि अभिनन्दनासंक्लेश निमित्ततो ऽपि अभिनन्दनाव्यवदाननिमित्ततो ऽप्यनागतं द्रष्टव्यम् / सर्वेषामेकदेशः / प्रवर्त्तकात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् //

कथं प्रत्युत्पन्नं कति प्रत्युत्पन्नानि किमर्थं प्रत्युत्पन्नपरीक्षा / उत्पन्नानिरुद्ध लक्षणतो ऽपि हेतुफलोपयोगानुपयोगतो ऽपि संक्लेश व्यवदानप्रत्युपस्थानतो ऽपि अतीतानागत भाव निमित्ततो ऽपि कारित्रप्रत्युपस्थानतो ऽपि प्रत्युत्पन्नं द्रष्टव्यम् / सर्वेषामेकदेशः / प्रवर्त्तकात्माभिनिवेशत्याजनार्थमेव // अतीतानागतप्रत्युत्पन्नं पुनः कथावस्तु न निर्वाणम् / प्रत्यात्मवेदनीयतया निरभिलप्यतामुपादाय भुतभव्यवर्त्तमानपरिहा राधिष्ठानतां चोपादय // कथं (अभिध्-स् 22) कुशलं कति कुशलानि किमर्थं कुशलपरीक्षा / स्वभावतो ऽपि सम्बन्धतो ऽपि अनुबन्धतो ऽपि उत्थानतो ऽपि परमार्थतो ऽपि उपपत्तिलाभतो ऽपि प्रयोगतो ऽपि पुरस्कारतो ऽपि अनुग्रहतो ऽपि परिग्रहतो ऽपि प्रतिपक्षतो ऽप्युपशमतो ऽपि निष्यन्दतो ऽपि कुशलं द्रष्टव्यम् / स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्णां चायतानानां प्रदेशः / धर्मयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // स्वभावतः कुशलं कतमत् श्रद्धादय एकादश चैतसिका धर्माः // सम्बन्धतः कुशलं कतमत् / तत्संप्रयुक्ता धर्माः // अनुबन्धतः कुशलं कतमत् / तेषामेव या वासना // उत्थनतः कुशलं कतमत् / तत्समुत्थापितं कायकर्म्म वाक्कर्म्म // परमार्थतः कुशलं कतमत् / तथता // उपपत्तिलाभतः कुशलं कतमत् / एषामेव कुशलानां धर्माणां पूर्वाभ्यासमागम्यं तद्रूपा विपाकाभिनिर्वृतिः / यथा तेष्वेव प्रकृत्या अप्रतिसंख्याय रूचिः संतिष्ठते // प्रयोगतः कुशलं कतमत् / सत्पुरुषसंसेवामागम्य सद्धर्मश्रवणं योनिशो मनस्कारं धर्मानुधर्मप्रतिपत्तिं कुशलस्य भावना //

पुस्कारतः कुशलं कतमत् / यत्तथागतं वा पुरस्कृत्य चैत्ये वा पुस्तगते वा चित्रगते धर्मं वा पुरस्कृत्य धर्माधिष्ठानि पुस्तके पूजाकर्म // अनुग्रहतः कुशलं कतमत् / यच्चतुर्भि संग्रहवस्तुभिः सत्त्वाननुगृण्हतः // परिग्रहतः कुशलं कतमत् / यद्दानमयेन पुण्यक्रियावस्तुना वा शीलमयेन वा स्वर्गोपपत्तिपरिग्रहो वा आढ्यो कुलोपपत्तिपरिग्रहो वा व्यवदानानुकूल्यपरिग्रहो वा प्रतिपक्षतः कुशलं कतमत् / यो विदूषणाप्रतिपक्षः आधारप्रतिपक्ष दूरोभाव प्रतिपक्षः विष्कम्भणाप्रतिपक्षः विसंयोगप्रतिपक्षः क्लेशावरणप्रतिपक्षः ज्ञेयावरणप्रतिपक्षः // उपशमतः कुशलं कतमत् / यत्तत्पर्यादाय रागप्रहाणं पर्यादाय द्वेषप्रहाणं पर्यादाय मोहप्रहाणं पर्यादाय सर्वक्लेशप्रहाणं संज्ञावेदयितनिरोधः सोपधिशेषो निरुपधिशेषो निर्वाणधातुरप्रतिष्ठितनिर्वाणं च // निष्यन्दतः कुशलं कतमत् / उपशमप्राप्तस्य तदाधिपत्येन वैशेषिका गुणा अभिज्ञादयो लौकिकलोकोत्तराः साधारणासाधारणाः // कथमकुशलं कत्यकुशलानि किमर्थमकुशलपरीक्षा / स्वभावतो ऽपि संबन्धतो ऽपि अनुबन्धतो ऽपि उत्थानतो ऽपि परमार्थतो ऽपि उपपत्तिलाभतो ऽपि प्रयोगतो ऽपि पुरस्कारतो ऽपि उपघाततो ऽपि परिग्रहतो ऽपि (अभिध्-स् 23) विपक्षतो ऽपि परिपन्थतो ऽप्यकुशलं द्रष्टव्यम् / स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्ण्णामायतनानां प्रदेशः // अधर्मयुक्तात्माभिनि वेशत्याजनार्थम् // स्वभावतो ऽकुशलं कतमत् / मनःसंप्रयुक्तं रूपारूप्यावचरं च क्लेशं स्थापयित्वा तदन्यः क्लशोपक्लेशो दुश्चरितसमुत्थापकः //

सम्बन्धतो ऽकुशलं कतमत् / तैरेव क्लेशोपक्लेशैः संप्रयुक्ता धर्माः // अनुबन्धतो ऽकुशलं कतमत् / तेषामेव वासना // उत्थानतो ऽकुशलं कतमत् समुत्थापितं कायवाक्कर्म // परमार्थतो ऽकुशलं कतमत् / सर्वसंसारः / उपपत्तिलाभतो ऽकुशलं कतमत् / यथापि तदकुशला भ्यास स्तूदपो विपाको ऽभिनिवर्त्तते येनाकुशल एव रूचिः सन्तिष्ठते // प्रयोगतो ऽकुशलं कतमत् / यथापि तदसत्पुरुषसंसेवामागम्यसद्धर्मश्रवणमयोनि शोमनस्कारं कायेन दुश्चरितं चरति वाचा मनसा दुश्चरीतं चरति // पुरस्कारतो ऽकुशलं कतमत् / यथापि तदन्यतमान्यतमं देवनिकायसन्निश्रयं पुरस्कृत्य हिंसापूर्वकं वा कुदृष्टिपूर्वकं वा चैत्यं प्रतिष्ठापयति तत्र वा पूजाकर्म प्रयोजयति यत्र महान् जनकायो ऽपुण्येन युज्यते / उपघाततो ऽकुशलं कतमत् / यथापि तत्सत्त्वेषु कायेन वाचा मनसा मिथ्या प्रतिपद्यते // परिग्रहतो ऽकुशलं कतमत् / यथा तत्कायेन दुश्चरितं चरित्वा वाचा मनसा दुश्चरितं चरित्वा दुर्गतौ वा सुगतौ वा अनिष्टं फलं गृण्हात्यक्षेपकं वा परिपूरकं वा // विपक्षतो ऽकुशलं कतमत् / ये प्रतिपक्षविपक्षा धर्माः // परि पन्थतो ऽकुशलं कतमत् ये कुशलान्तरायिका धर्माः //

कथमव्याकृतं कत्यव्याकृतानि किमर्थमव्याकृतपरीक्षा / स्वाभावतो ऽपि सम्बन्धतो ऽपि अनुबन्धतो ऽपि उत्थानतो ऽपि परमार्थतो ऽपि उपपत्तिलाभतो ऽपि प्रयोगतो ऽपि पुरस्कारतो ऽपि अनुग्रहतो ऽपि उपभोगतो ऽपि परिग्रहतो ऽपि प्रतिपक्षतो ऽपि उपशमतो ऽपि निष्यन्दतो ऽपि अव्याकृतं प्रष्ठव्यम् / अष्टौ धातवः अष्टावायतनानि शेषाणां स्कन्धधात्वायतना(ना)मेकदेशः / धर्माधर्मवियुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // स्वभावतो ऽव्याकृतं कतमत् / अष्टौ रूपीणि धात्वायतनानि ससंप्रयोगं मनोजीवितेन्द्रियं निकायसभागो नाम कायपदकायव्यञ्जनकायाश्च // सम्बन्धतो ऽव्याकृतं कतमत् / अदुष्टाप्रसन्नचित्तस्य तैरेव नामपदव्यञ्जनकायैः परिगृहीताः चित्तचैतसिका (अभिध्-स् 24) धर्माः // अनुबन्धतो ऽव्याकृतं कतमत् / तेषामेवाभिलापवासना / उत्थानतो ऽव्याकृतं कतमत् / तत्परिगृहीतैश्चित्तचैतसिकैर्धर्मैर्य त्समुत्थापितं कायवाक्कर्म // परमार्थतो ऽव्याकृतं कतमत् / आकाशमप्रतिसंख्यानिरोधश्च // उपपत्तिलाभतो ऽव्याकृतं कतमत् / अकुशलानां कुशलसास्रवाणां च धर्माणां विपाकः / प्रयोगतो ऽव्याकृतं कतमत् अक्लिष्टाकुशलचेतस ऐर्यापथिकं शैल्पस्थानिकं च // पुरस्कारतो ऽव्याकृतं कतमत् / यथापि तदन्यतमान्यतमं देवनिकायसन्निश्रयं पुरस्कृत्य हिंसाकुदृष्टि विवर्जितं चैत्यं वा प्रतिष्ठापयति पूजाकर्म वा प्रयोजयति यत्र महाजनकायो न पुण्यं प्रसवति नापुण्यम् // अनुग्रहतो ऽव्याकृतं कतमत् / यथापि तद्दासभृतककर्मकरेषु पुत्रदारेषु वा अदुष्टाप्रसन्नचित्तो दानं ददाति //

उपभोगतो ऽव्याकृतं कतमत् / यथापि तदप्रतिसंख्याक्लिष्टचित्तो भोगान्भुंक्ते // परिग्रहतो ऽव्याकृतं कतमत् / यथापि तच्छिल्पस्थानस्याभ्यस्तत्वादायत्यां तद्रूपं मात्मभावपरिग्रहं करोति येन लघु लध्वेव तेषु शिल्पस्थानेषु शिक्षानिष्ठां गच्छति // प्रतिपक्षतो ऽव्याकृतं कतमत् / यथापि तत् प्रतिसंख्याय भैषज्यं निषेवते // उपशमतो ऽव्याकृतं कतमत् / रूपारूप्यवचरः क्लेशः शमथोपगूढतामुपादाय // निष्यन्दतो ऽव्याकृमतं कतमत् निर्वाणचित्तसहजम् // अपि खलु निदर्शनतः कुशलमप्यकुशलमप्यव्याकृतमपि द्रष्टव्यम् // तत्पुनः कतमत् // यद्बुद्धाः परमपारमिप्राप्ताश्च बोधिसत्त्वा निदर्शयन्ति सत्त्वानामनुग्रहार्थं न तु तेषां तत्र तथा काचित् परिनिष्पत्तिः / कथं कामप्रतिसंयुक्तं कति का(म)प्रतिसंयुक्तानि किमर्थं कामप्रतिसंयुक्तपरीक्षा / अवीतरागस्य सास्रवकुशलाकुशलाव्याकृतं कामप्रति संयुक्तं द्रष्टव्यम् / चत्वारो धातवो द्वे चायतने तदन्येषां च स्कन्धधात्वायतनानामेकदेशः / कामावीतरागात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं रूपप्रतिसंयुक्तानि किमर्थं रूपप्रतिसंयुक्तपरीक्षा / कामवीतरागस्य रूपावीतरागस्य कुशलाव्यकृतं रूपप्रतिसंयुक्तं द्रष्टव्यम् // चतुरो धातून द्वे चायतने स्थापयिता तदन्येषां स्कन्धधात्वायतनानामेकदेशः / (अभिध्-स् 25) कामवीतरागात्मभिनिवेशत्याजनार्थम् //

कथमारूपप्यप्रतिसंयुक्तं कत्यारूप्यप्रतिसंयुक्तानि किमर्थमारूप्यप्रतिसंयुक्तापरीक्षा / रूपवीतरागस्यारूप्यावीतरागस्य कुशलाव्याकृतं वारूप्यप्रतिसंयुक्तं द्रष्टव्यम् / चतुर्णांस्कन्धानां द्वयो श्चायतनयोः प्रदेशः / रूपवीतरागात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // वैराग्यं पुनरेकदेशवैराग्यं स्कलवैराग्यं प्रतिवेधवैराग्यमुपघातवैराग्यं समुद्घातवैराग्यं च द्रष्टव्यम् / अपि खलु दश वैराग्याणि / प्रकृतिवैराग्यमुपघातवैराग्यमुपस्तम्भवैराग्यं समुत्कर्षवैराग्यं सम्मोहवैराग्यं प्रतिपक्षवैराग्यं परिज्ञावैराग्यं प्रहाणि वैराग्यं सोत्तरवैराग्यं निरुत्तरवैराग्यम् // प्रकृतिवैराग्यं कतमत् / दुःखायां वेदनायां दुःखस्थानीयेषु च धमषु या प्रतिकुलता // उपघातवैराग्यं कतमत् / मैथुनप्रयुक्तस्य दाहविगमे या प्रतिकूलता // उपस्तम्भवैराग्यं कतमत् / सुभुक्तवतो मृष्टे ऽपि भोजने या प्रतिकूलता // समुत्कर्षवैराग्यं कतमत् / उच्चतरं स्थानं प्राप्तव तो निर्हीने स्थाने या प्रतिकूलता // सम्मोहवैराग्यं कतमत् / बालानां निर्वाणे या प्रतिकूलता // प्रतिपक्ष वैराग्यं कतमत् / लौकिकेन वा लोकोत्तरेण वा मार्गेण यत्क्लेशप्रहाणम् // परिज्ञावैराग्यं कतमत् / प्रतिलब्धदर्शनमार्गस्य त्रैधातुके या प्रतिकूलता // प्रहाणिवैराग्यं कतमत् / भूमौ भूमौ क्लेशान् प्रजहतो या प्रतिकूलता // सोत्तरवैराग्यं कतमत् / लौकिकानां श्रावकप्रत्येकबुद्धानां च यद्वैराग्यम् // निरुत्तरं वैराग्यं कतमत् / यद् बुद्धबोधिसत्त्वानां वैराग्यं सर्वसत्त्वहितसुखाधिष्ठानता मुपादाय //

कथं शैक्षं कति शैक्षाणि किमर्थं शैक्षपरीक्षा / मोक्षप्रयुक्तस्य कुशलं शैक्षं द्रष्टव्यम् / स्कन्धाना दशानां धातूनां चतुर्णां चायतनामेकदेशः / मोक्षप्रयुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमशैक्षं कत्यशैक्षाणि किमर्थमशैक्षपरीक्षा / शिक्षायां निष्ठागतस्य कुशलमशैक्षं द्रष्टव्यम् / स्कन्धानां दशानां धातूनां चतुर्णां चायतनानां प्रदेशः / भुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं नैवशैक्षानाशैक्षं कति नैवशैक्षानाशैक्षानि किमर्थं नैवशैक्षानाशैक्ष परीक्षा / पृथग्जनस्य कुशलाकुशलाव्यकृतं शैक्षस्य क्लिष्टाव्याकृतमशैक्षस्य चाव्याकृतमसंस्कृतं च नैवशैक्षानाशैक्षं द्रष्टव्यम् / अष्टौ धातवो ऽष्टा वायतनानि तदन्येषां (अभिध्-स् 26) स्कन्धधात्वायतनानां प्रदेशः / अमुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं दर्शनप्रहातव्यं कति दर्शनप्रहातव्यानि किमर्थं दर्शनप्रहातव्यपरीक्षा / परिकल्पिता क्लिष्टा दृष्टिः विचिकित्सादृष्टिस्थानं ये च दृष्टौ विप्रतिपन्नाः क्लेशोपक्लेशाः यच्च दृष्ट्या समुत्थापितं कायवा क्कर्म सर्वं चापायिकं स्कन्धधात्वायतनं दर्शनप्रहातव्यं द्रष्टव्यम् / सर्वेषामेकदेशः / दर्शनसंपन्नात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं भावनाप्रहातव्यं कति भावनाप्रहातव्यानि किमर्थं भावनाप्रहातव्यपरीक्षा / लब्धदर्शनमार्गस्य तदूर्ध्वं दर्शनप्रहातव्यविपर्ययेण सास्रवा धर्माः / सर्वेषामेकदेशः / भावनासंपन्नात्माभिनिवेशत्यजनार्थम् //

कथमप्रहातव्यं कत्यप्रहातव्यानि किममर्थमप्रहातव्यपरीक्षा / अनास्रवमप्रहातव्यं द्रष्टव्यं स्थापयित्वा निर्वेधभागीयम् / स्कंधानां दशानां धातूनां चतुर्णां चायतनानां प्रदेशः / सिद्धात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं प्रतीत्यसमुत्पन्नं कति प्रतीत्यसमुत्पन्नानि किमर्थं प्रतीत्यसमुत्पन्नपरीक्षा / लक्षणतो ऽप्यङ्गविभागतो ऽपि अङ्गसमासतो ऽप्यङ्गप्रत्ययत्वव्यवस्थानतो ऽपि अङ्गकर्मव्यवस्थानतो ऽपि अङ्गसंक्लेशसंग्रहतो ऽपि अर्थतो ऽपि गाम्भीर्यतो ऽपि प्रभेदतो ऽप्यनुलोम(प्रतिलोम) तो ऽपि प्रतीत्यसमुत्पन्नं द्रष्टव्यम् / सर्वाणि धर्मधात्वायतनैकदेशं स्थापयित्वा / अहेतुविषमहेतुकात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं लक्षणतः / निरी(ह)प्रत्ययोत्पत्तितामुपादाय अनित्यप्रत्ययोत्पत्तितामुपादाय समर्थप्रत्ययोत्पत्तितामुपादाय // कथमङ्गविभागतः / द्वादशाङ्गानि / द्वादशाङ्गः प्रतीत्यसमुत्पादः अविद्या संस्कारा विज्ञानं नामरूपं षडायतनं स्पर्शो वेदना तृष्णोपदानं भवो जाति र्जरामरणं च // कथमङ्गसमासतो ऽपि / आक्षेपकाङ्गमाक्षिप्ताङ्गमभिनिर्वर्त्तकाङ्गमभिनिर्वृत्त्यङ्गं च // आक्षेपकाङ्गं कतमत् / अविद्या संस्कारा विज्ञानं च // आक्षिप्तकाङ्गं कतमत् / नामरूपं षडायतनं स्पर्शो वेदना च // अभिन्रिवर्त्तकाङ्गं कतमत् / तृष्णा उपादानं भवश्च / अभिनिर्वृत्त्यङ्गं कतमत् / जाति र्जरामरणं च // कथमङ्गप्रत्ययत्वव्यवस्थानतः / वासनातो ऽप्यावेधतो ऽपि मनसिकारतो ऽपि सहभावतो ऽप्याङ्गानां प्रत्ययत्वव्यवस्थानं वेदितव्यं तच्च यथायोगम् //

कथमङ्गकर्मव्यवस्थानतः / अविद्या किंकर्मिका / भवे च सत्त्वान् संमोहयति प्रत्ययश्च (अभिध्-स् 27) भवति संस्काराणाम् // संस्काराः किंकर्मकाः / गतिषु च सत्त्वान् विभजन्ति प्रत्ययाश्च भवन्ति विज्ञानवासनायाः // विज्ञानं किं कर्मकम् / सत्त्वानां कर्मबन्धं च धारयति प्रत्ययश्च भवति नामरूपस्य // नामरूपं च किंकर्मकम् / आत्मभावं च सत्त्वान् ग्राहयति प्रत्ययश्च भवति षडायतनस्य // षडायतनं किंकर्मकम् // आत्मभावपरिपूरिं च सत्त्वान् ग्राहयति प्रत्य यश्च भवति स्पर्शस्य // स्पर्शः किंकर्मकः / विषयोपभोगे च सत्त्वान् प्रवर्त्तयति प्रत्ययश्च भवति वेदनायाः / वेदना किंकर्मिका / जन्मोपभोगे च सत्त्वान् प्रवर्त्तयति प्रत्ययश्च भवति तृष्णायाः // तृष्णा किंकर्मिका / जन्मनि च सत्त्वानाकर्षयति प्रत्ययश्च भवति उपादानस्य // उपादानं किंकर्मकम् / पुनर्भवादानार्थं सोपादानं च सत्त्वानां विज्ञानं करोति प्रत्ययश्च भवति भवस्य // भवः किंकर्मकः / पुनर्भवे च सत्त्वानभिमुखीकरोति प्रत्ययश्च भवति जातेः // जातिः किंकर्मिका / नामरूपषडायतनस्पर्शवेदनानुपूर्व्या च सत्त्वानभिनिर्वर्त्तयति प्रत्ययश्च भवति जरामरणस्य // जरामरणं किंकर्मकम् / पुनः पुनर्वयःपरिणामेन जीवितपरिणामेन च सत्त्वान्योजयति // कथमङ्गसंक्ले शसंग्रहतः / या चाविद्या या च तृष्णा यच्चोपादानमित्ययं संक्लेशसंग्रहः / ये च संस्कारा यच्च विज्ञानं यश्च भव इत्ययं कर्मसंक्लेशसंग्रहः / शेषाणि जन्मसंक्लेशसंग्रहः //

कथमर्थतः / निःकर्तृकार्थः प्रतीत्यसमुत्पादार्थः / सहेतुकार्थः निःसत्त्वार्थः परतंत्रार्थः निरोहकार्थः अनित्यार्थः क्षणिकार्थः हेतुफलप्रबन्धानुपच्छेदार्थः अनुरूपहेतुफलार्थः विचित्रहेतुफलार्थः प्रतिनियतहेतुफलार्थश्च प्रतीत्यसमुत्पादार्थः // कथं गाम्भीर्यतः / हेतु गाम्भीर्यतो ऽपि लक्षणगाम्भीर्यतो ऽपि उत्पत्तिभागाम्भीर्यतो ऽपि स्थितिगाम्भीर्यतो ऽपि वृत्तिगाम्भीर्यतो ऽपि गाम्भीर्यं द्रष्टव्यम् // अपि खलु क्षणिकः प्रतीत्यसमुत्पादः स्थितितश्चोपलभ्यते / निरीहकप्रत्ययः प्रतीत्यसमुत्पादः समर्थप्रत्ययश्चोपलभ्यते / निःसत्त्वः प्रतीत्यसमुत्पादः अत्त्वतश्चोपलभ्यते / न स्वतो न परतो न द्वाभ्यां न स्वयंकाराप(र)काराहेतुसमुत्पन्नः / अतो ऽपि गम्भीरः // कथं (अभिध्-स् 28) प्रभेदतः / विज्ञानोत्पत्तिप्रभेदतः च्युत्युपपत्तिप्रभेदतः वाह्यशस्योत्पत्तिप्रभेदतः संवर्त्तविवर्त्तप्रभे दत्तः आहारोपस्तम्भप्रभेदतः इष्टानिष्टगतिविभागप्रभेदतः विशुद्धिप्रभेदतः प्रभावप्रभेदतश्च प्रभेदो द्रष्टव्यः // कथमनुलोमप्रतिलोमतः / संक्लेशा नुलोमप्रतिलोमतो ऽपि व्यवदानानुलोमप्रतिलोमतो ऽपि प्रतीत्यसमुत्पादस्यानुलोमप्रतिलोमनिर्द्देशो द्रष्टव्यः //

(अथ मूलवस्तुनि त्रिधमपरिच्छेदे प्रथमे तृतीयो भागः)

कथं प्रत्ययः कति प्रत्ययाः किमर्थं प्रत्ययपरीक्षा / हेतुतो ऽपि समनन्तरतो ऽपि आलम्बनतो ऽप्यधिपतितो ऽपि प्रत्ययो द्रष्टव्यः / सर्वाणि प्रत्ययः / आत्महेतुकधर्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // हेतुप्रत्ययः कतमः / आलयविज्ञानं कुशलवासना च // अपि खलु स्वभावतो ऽपि प्रभेदतो ऽपि सहायतो ऽपि संप्रतिपत्तितो ऽपि परिपन्थतो ऽपि परिग्रहतो ऽपि हेतुप्रत्ययो द्रष्टव्यः // कथं स्वभावतः / कारणं हेतुस्वभावतः // कथं प्रभेदतः / उत्पत्तिकारणं तद्यथा चक्षुः सामग्री विज्ञानस्य // स्थितिकारणं तद्यथा आहारो भूतानां सत्त्वानां संभवैषिणां च // धृतिकारणं तद्यथा पृथिवी सत्त्वानाम् // प्रकाशकारणं तद्यथा प्रदीपो रूपाणाम् // विकारकारणं तद्यथा अग्निरिन्धनस्य // वियोगकारणं तद्यथा दात्रं छेद्यस्य // परिणतिकारणं तद्यथा शिल्पस्थाना दिकं हिरण्यादीनाम् // संप्रत्ययकारणं तद्यथा धूमो ऽग्नेः / संप्रत्यायनकारणं तद्यथा प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्ताः साध्यस्य // प्रापणकारणं तद्यथा मार्गो निर्वाणस्य // व्यवहारकारणं तद्यथा नाम संज्ञा दृष्टिश्च // अपेक्षाकारणं यदपेक्ष्य यत्रार्थित्वमुत्पद्यते / तद्यथा जिघत्सामपेक्ष्य भोजने // आक्षेपकारणं विदूरः प्रत्ययः / तद्यथा अविद्या जरामरणस्य // अभिनिर्वृत्तिकारणमासन्नः प्रत्ययः / तद्यथा अविद्या संस्काराणाम् // परिग्रहकारणं तदन्यः प्रत्ययः / तद्यथा क्षेत्रोदकपास्या (? वाप्या)दिकं सस्योदयस्य // आवाहककारणमनुकूलतः प्रत्ययः / तद्यथा सम्यग्राजासेवा राजाराधनायाः // प्रति नियमकारणं प्रत्ययवैचित्र्यम् / तद्यथा पञ्चगतिप्रत्ययाः पञ्चानां गतीनाम् //

सहकारिकारणं प्रत्ययसामग्री / तद्यथा विज्ञानस्य इन्द्रियमपरिभिन्नं विषय आभासगतः तज्जश्च मनस्कारः प्रत्युपस्थितः // (अभिध्-स् 29) विरोधि कारणमन्तरायः / तद्यथा सस्यस्याशनिः // अविरोधकारणम(न)न्तरायः / तद्यथा तस्यैवान्तरायस्याभावः // कथं सहायतः / ये धर्माः सहभावेनोत्पद्यन्ते नान्यतमवैकल्येन / तद्यथा भूतानि भौतिकञ्च // कथं संप्रतिपत्तितः / ये धर्माः स(ह)भावेनालम्बनं संप्रतिपद्यन्ते नान्यतमवैकल्येन / तद्यथा चित्तं चैतसिकाश्च // कथं पुष्टितः / पूर्वभावितानां कुशलाकुशलाव्याकृतानां धर्माणां या अपरान्ते उत्तरोत्तरा पुष्टतरा पुष्टतमा प्रवृत्तिः // कथं परिपन्थतः / या क्लेशानामन्यतमभावनयान्यतमप्रबन्धपुष्टिदृढीकारः / निर्वाणसन्तानदूरीकरणाय // कथं परिग्रहतः / अकुशलाः कुशलसास्रवाश्च धर्माः / आत्मभावपरिग्रहाय // कथं समनन्तरतः नैरन्तर्यसमनन्तरतो ऽपि सभागविसभागचित्तचैत्तोत्पत्तिसमनन्तरतो ऽपि समनन्तरप्रत्ययो द्रष्टव्यः // कथमालम्बनतः / परिच्छिन्नविषयालम्बनतो ऽपि अपरिच्छिन्नविषयालम्बनतो ऽपि अचित्रीकारविषयालम्बनो ऽपि (सचित्रीकारविषयालम्बनतो ऽपि) सवस्तु शिक्षालम्बनतो ऽपि अवस्तुकविषयालम्बनतो ऽपि वस्त्वालम्बनतो ऽपि परिकल्पालम्बनतापि विपर्यस्तालम्बनतो ऽपि अविपर्यस्तालम्बतोपि सव्याघातालम्बनतो ऽपि अव्याघातालम्बनतो ऽपि आलम्बनप्रत्ययो द्रष्टव्यः //

कथमधिपतितः / प्रतिष्ठाधिपतीतो ऽप्यावेधाधिपतितो ऽपि सहभावाधिप तितो ऽपि विषयाधिपतितो ऽपि प्रसवाधिपतितो ऽपि स्थानाधिपतितो ऽपि फलोपभोगाधिपतितो ऽपि लौकिकविशुद्ध्य धिपतितो ऽपि लोकोत्तरविशुद्ध्य धिपतितो ऽपि अधिपति प्रत्ययो द्रष्टव्यः //

कथं सभागतत्सभागं कति सभागतत्सभागानि किमर्थं सभागतत्सभागपरीक्षा / विज्ञानाविरहिततत्सादृश्येन्द्रियविषयप्रबन्धोत्पत्तितो ऽपि विज्ञानविरहितस्वसादृश्यप्रबन्धोत्पत्तितो ऽपि सभागतत्सभागं द्रष्टव्यम् / रूपस्कन्धैकदेशः पञ्चरूपीणि धात्वायतनानि विज्ञानयुक्तायुक्तात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमुपात्तं कत्युपात्तानि किमर्थमुपात्तपरीक्षा / वेदनोत्पत्याश्रय(रूप) त उपात्तं द्रष्टव्यम् / रूपस्कन्धैकदेशः पञ्च रूपीणि धात्वायतनानि - चतुर्णां चैकदेशः / (अभिध्-स् 30) देहवशवर्त्त्या त्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथमिन्द्रियं कतीन्द्रियाणि किमर्थभिन्द्रियपरीक्षा / विषयग्रहणाधिपतितो ऽपि कुशलप्रबन्धाधिपतितो ऽपि निकायसभागस्थानधिपतितो ऽपि शुभाशुभकर्मफलभोगाधिपतितो ऽपि लौकिकवैराग्याधिओपतितो ऽपि लोकोत्तरवैराग्याधिपतितो ऽपि इन्द्रियं द्रष्टव्यम् / वेदनास्कन्धो विज्ञानस्कन्ध रूपसंस्कारस्कन्धैकदेशः द्वादश धातवः षडायतनानि धर्मधात्वायतनैकदेशश्च / आत्माधिपत्यभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं दुःखदुःखता कति दुःखदुःखतानि किमर्थं दुःखदुःखतापरीक्षा / दुःखवेदनास्वलक्षणतो ऽपि दुःखवेदनीयधर्मस्वलक्षणतो ऽपि दुःखदुःखता द्रष्टव्या / सर्वेपामेकदेशः / दुःखितात्माभिनिवेशत्याज नार्थम् // कथं विपरीणामदुःखता कति विपरीणामदुःखतानि किमर्थं विपरिणामदुःखतापरीक्षा / सुखवेदनाविपरिणतिस्वलक्षणतो ऽपि सुखवेदनीयधर्मविपरिणतिस्वलक्षणतो ऽपि तत्र चानुनयचित्तविपरिणतितो ऽपि विपरिणामदुःखता द्रष्टव्या / सर्वेपामेकदेशः / सुखितात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् //

कथं संस्कारदुःखता कति संस्कारदुःखतानि किमर्थं संस्कारदुःखतापरीक्षा / अदुःखासुखवेदना स्वलक्षणतो ऽपि अदुःखासुख वेदनीयस्वधर्मलक्षणतो ऽपि तदुभयदौष्ठुल्यपरिग्रहतो ऽपि द्वयाविनिर्मोक्षानित्यानुबन्धायोगक्षेमतो ऽपि संस्कारदुःखता द्रष्टव्या / स्कन्धानां त्रयाणां धातूनां द्वयोश्चायतनयोरेकदेशं स्थापयित्वा सर्वाणि / अदुःखासुखात्मभिनिवेशत्याजनार्थम् // कथं सविपाकं कति सविपाकानि किमर्थं सविपाकपरीक्षा / अकुशलं कुशलसास्रवं च सविपाकं द्रष्टव्यम् / स्कन्धानां दशानां धातुनां चतुर्णां चायतनानामेकदेशः / स्कन्धोपनिक्षेपकप्रतिसंघायकात्माभिनिवेशत्याजनार्थम् // विपाकः पुनरालयविज्ञानं ससंप्रयोगं द्रष्टव्यम् / तदन्यत्तु विपाकजम् // कथमाहारः कत्याहाराः किमर्थं माहारपरीक्षा / परिणतितो ऽपि पारिणामिकः विषयतो ऽपि वैषयिकः आशयतो ऽप्याशि (? शयि)कः उपादानतो ऽप्युपादानिकः आहारो द्रष्टव्यः / त्रयाणां स्कन्धानामेकादशानां धातूनां पञ्चानाञ्चायतनानामेकदेशः / आहारस्थितिकात्मभिनिवेशत्यजनार्थम् // अपि खल्वाहारो ऽशुद्धा श्रयस्थितिकः शुद्धाशुद्धाश्रयस्थितिकः शुद्धाश्रयस्थितिकः स्थितिसांदर्शिनकश्च द्रष्टव्यः // कथं सोत्तरं (अभिध्-स् 31) कति सोत्तराणि किमर्थं सोत्तरपरीक्षा / संस्कृततो ऽसंस्कृतैकदेशतश्च सोत्तरं द्रष्टव्यम् / धर्मधात्वायतनैकदेशं स्थापयित्व सर्वाणि / आत्मद्रव्यहीनाभिनिवेशत्याजनार्थम् //

कथमनुत्तरं कत्यनुत्तराणि किमर्थमनुत्तर परीक्षा / असंस्कृतैकदेशतो ऽनुत्तरं द्रष्टव्यम् / धर्मधात्वायतनैकदेशः / आत्मद्रव्याग्राभिनिवेशत्याजनार्थम् / इत्यनेन नयेनाप्रमाणः प्रभेदनयः //

अपि खलु समासतः स्कन्धधात्वायतनानां प्रभेदस्त्रिविधः / परिकल्पितलक्षणप्रभेदः विकल्पितलक्षणप्रभेदः धर्मतालक्षणप्रभेदश्च // तत्र परिकल्पितलक्षणप्रभेदः कतमः / स्कन्धधात्वायतनेष्वात्मेति वा सत्त्वो जीवो जन्तुः पोषो पुग्दलो मनुजो मानव इति वा यत्परिकल्प्यते // विकल्पितलक्षणप्रभेदः कतमः / तान्येव स्कन्धधात्वायतनानि // धर्मतालक्षणप्रभेदः कतमः / तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेष्वात्माभावः सत्त्वजीवजन्तुपोषपुग्दलमनुजमानवानामभावः नैरात्म्यास्तिता //

अपि खलु चतुर्विधः प्रभेदः / लक्षणप्रभेदः प्रकारप्रभेवा आक्षयप्रभेदः सन्ततिप्रभेदश्च // लक्षणप्रभेदः कतमः / प्रत्येकं स्कन्धधात्वायतनानां स्वलक्षण भेदः // प्रकारप्रभेदः / तेषामेवस्कन्धधात्वायतनानां द्रव्यमन्तः प्रज्ञप्तिमन्तः संवृतिमन्तः परमार्थमन्तः रूपिणो ऽरूपिणः सनिदर्शना अनिदर्शना इत्येवमादि यथानिर्द्दिष्टः // आश्रयप्रभेदः कतमः / यावन्तः सत्त्वाश्रया स्तावन्ति स्कन्धधात्वायतनानि // सन्ततिप्रभेदः कतमः / प्रतिक्षणं स्कन्धधात्वायतानानां प्रवृत्तिः // लक्षणप्रभेदे कुशलः किं परिजानाति / आत्माभिनिवेशं परिजानाति // प्रकारप्रभेदे कुशलः किं परिजानाति / पिण्डसंज्ञां परिजानाति // आश्रयप्रभेदे कुशलः किं परिजानाति / अकृताभ्यागमकृतविप्रणाशसंज्ञां परिजानाति // सन्ततिप्रभेदे कुशलः किं परिजाति / स्थिरसंज्ञां परिजानाति //

अपि खलु षड्विधः प्रभेदः एषामेव स्कन्धधात्वायतननाम् / बहिर्मुखप्रभेदः अन्तर्मुखप्रभेदः आयत कालभेदः परिच्छिन्नकालप्रभेदः तत्कालप्रभेदः संदर्शनप्रभेदश्च / बहिर्मुखप्रभेदः कतमः / यद्भूयसा कामावचरप्रभेदः // अन्तर्मुखप्रभेदःकतमः / सर्वाः सामाधिभूमयः // आयतकालप्रभेदः कतमः / पृथग्जनानाम् // परिच्छिन्नकालप्रभेदः कतमः / शैक्षाणां स्थापयित्वा चरमक्षणे स्कन्धधात्वायतनानि (अभिध्-स् 32) तदन्यानि अशैक्षाणाम् // तत्कालप्रभेदः कतमः / अशैक्षाणां चरमक्षणे स्कन्धधात्वायतनानि // संदर्शनप्रभेदः कतमः / बुद्धानां पारमिप्राप्तानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां च सनिदर्शनानि स्कन्धधात्वायतनानि // 0 //

(अथ महायानाभिधर्मसमुच्चयशास्त्रे मूलवस्तुनि संग्रहपरिच्छेदो द्वितीयः)

संग्रहः कतमः / संग्रह एकादशविधो द्रष्टव्यः / लक्षणसंग्रहः धातुसंग्रहः जातिसंग्रहः अवस्थासंग्रहः सहायसंग्रहः देशसंग्रहः कालसंग्रहः एकदेशसंग्रहः सकलसंग्रहः इतरेतरसंग्रहः परमार्थसंग्रहश्च // लक्षणसंग्रहः कतमः / स्कन्धधात्वायतनानां प्रत्येकं स्वलक्षणेनैव तत्तत्संग्रहः // धातुसंग्रहः कतमः / स्कन्धधात्वायतनानां वीजभूतेनालयविज्ञानेन तत्तद्धातुसंग्रहः // जतिसंग्रहः कतमः / स्कन्धधात्वायतनानां विलक्षणानामपि स्कन्धधात्वायतनैरन्यो ऽन्यसंग्रहः // अवस्थासंग्रहः कतमः / सुखावस्थानां स्कन्धधात्वायतानानां स्वलक्षणेन संग्रहः / दुःखावस्थानामदुःखासुखावस्थानामपि / अवस्थामुपादाय // सहाय संग्रहः कतमः / रूपस्कन्धः तदन्यैःस्कन्धैरन्यो ऽयं सहायतः सहायैः संगृहीतः / एवं तदन्ये स्कन्धा धातव आयतनानि च / देशसंग्रहः कतमः / पूर्वदिगाश्रितानां स्कन्धधात्वायतनानां स्वलक्षणेन संग्रहः / एवं तदन्यदिशामपि स्कन्धधात्वायतनानां वेदितव्यम् // कालसंग्रहः कतमः / अतीतानां स्कन्धधात्वायतनानां स्वलक्षणेन संग्रहः / अनागतानां प्रत्युत्पन्नानामपि स्कन्धधात्वायतनानाम् / एकदेशसंग्रहः कतमः / यावन्तो धर्माः स्कन्धधात्वायतनैः संगृहीताः तेषामन्यतमसंग्रह एकदेश संग्रहो वेदितव्यः // सकलसंग्रहः कतमः / यावन्तो धर्माः स्कन्धधात्वायतनैः संगृहीताः तेषामशेषतः संग्रहः सकलसंग्रहो वेदितव्यः //

इतरेतरसंग्रहः कतमः रूपस्कन्धसंग्रहे कति धातवः कत्यायतनानि / दशानामेकदेशः / वेदनास्कन्धसंग्रहे कति धातवः कत्यायतनानि / एकदेशः / यथा वेदनास्कन्धस्तथासंज्ञासंस्कार स्कन्धौ // विज्ञानस्कन्धसंग्रहे कति धातवः कत्यायतनानि / सप्त धातव एकमायतनम् // चक्षुर्धातुसंग्रहे कति स्कन्धः कत्यायतनानि / रूपस्कन्धैकदेश (अभिध्-स् 33) एकमायतम् // चक्षुर्धातुवत् श्रोत्रध्राणजिव्हाकाय रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यभ्रातवः // मनोधातुसंग्रहे कति स्कन्धाः कत्यायतनानि / एकः स्कन्ध एकमायतनम् // धर्मधातुसंग्रहे कति स्कन्धाः कत्यायतनानि / त्रयः स्कन्धा रूपस्कन्धैकदेश एकमायतनम् // चक्षुर्विज्ञानधातुसंग्रहे कति स्कन्धाः कत्यायतनानि विज्ञानस्कन्धामनआयतनयोरेकदेशः / चक्षुर्विज्ञानवत् श्रोत्रघ्रांणजिव्हाकायमनोविज्ञानधातवः // चक्षुरायतनसंग्रहे कति स्कन्धाःकति धातवः / रूपस्कन्धैकदेश एको धातुश्च / यथा चक्षुरायतनं तया श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायरूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यायतनानि // मनआयतनसंग्रहे कति स्कन्धाः कति धातवः / एकः स्कन्धः सप्त धातवः / धर्मायतनसंग्रहे कतिस्कन्धाः कति धातवः / त्रयाणां स्कन्धाना मेकदेश एको धातुश्च // तद्वत् तदन्ये धर्माः स्कन्धधात्वायतनैर्निर्दृश्यन्ते अन्ये च न स्कन्धधात्वायतनैर्निर्द्दिश्यन्ते / यथा द्रव्यमन्तः प्रज्ञाप्तिमन्तः संवृतिमन्तः परमार्थमन्तो ज्ञेया विज्ञेया अभिज्ञेया रूपिणो ऽरूपिणः सनिदर्शना अनिदर्शना इत्येवमादयः पूर्वं निर्दृष्टाः / (तेषां) यथायोगं स्कन्धधात्वायतनैरितरेतरसंग्रहेवेदितव्यः //

परमार्थसंग्रहः कतमः / स्कन्धधात्वायतनानां तथतासंग्रहकुशलः कमनुशंस लभते / आलम्बने ऽभिसंक्षेपानुशंसं प्रतिलभते / यथा यथा आलम्बनेषु चित्ताभिसंक्षेपः तथा तथा कुशलमूलाभिवृद्धिः // 0 //

(अथ महायानाभिधर्मसमुच्चयशास्त्रे मूलवस्तुनि संप्रयोगपरिच्छेदस्तृतीयः /)

संप्रयोगः कतमः / समासतः संप्रयोगः षड्विधः / अविनिर्भाग संप्रयोगः मिश्रीभाव संप्रयोगः समवधानसंप्रयोगः सहभावसंप्रयोगः कृत्यानुष्ठानसंप्रयोगः संप्रतिपत्तिसंप्रयोगश्च // अविनिर्भागसंप्रयोगः कतमः / सर्वेषां देशिनां परमाणुपर्यापन्नानां रूपांशिकानामन्योन्यमविनिर्भागः // मिश्रीभावसंप्रयोगः कतमः / (अभिध्-स् 34) परमाणोरूर्ध्वं सर्वेषां देशिनां रूपांशिकानां परस्परं मिश्रीभावः // समवधानसंप्रयोगः कतमः / देशिनामेव समुदायिनां रूपपरंपरायां समवधानम् // सहभावसंप्रयोगः कतमः / एकस्मिन् काये स्कन्धधात्वायतनानां सहकालप्रवृत्तिः सममुत्पत्ति स्थितिनिरोधाः / कृत्यानुष्ठानसंप्रयोगः कतमः / एकस्मिन् कृत्यांनुष्ठाने परस्परं संप्रयोगः / यथा द्वयोर्भिक्ष्वोरन्यतरभिक्षोः क्रियानुष्ठाने अन्यो ऽयं संप्रयोगः // संप्रतिपत्ति संप्रयोगः कतमः / चित्तचैतसिकानामेकस्मिन्नालम्बने ऽन्योन्यं संप्रतिपत्तिः / स संप्रतिपत्तिसंप्रयोगः पुनरनेकार्थकः / यथा परभावेन संप्रयोगः न स्वभावेन / अविरुद्ध्योः संप्रयोगो न विरुद्धयोः / सदृशकालयोः संप्रयोगो अविसदृशकालयोः सभागधातुभूमिकयोरविसभाग(धातु)भूमिकयोः // सर्वत्रगसंप्रयोगस्तद्यथा वेदना संज्ञाचेतनास्पर्शमनस्कार विज्ञानानाम् // अपि खलु क्लिष्टसर्वत्रगः संप्रयोगो मनसि चतुर्ण्णां क्लेशानाम् // कादाचित्कः संप्रयोगस्तद्यथा चित्ते श्रद्धादीनां कुशलानां रागादीनां च क्लेशोपक्लेशानाम् // आवस्थिकः संप्रयोगः सुखाया वेदनायाः ससंप्रयोगायाः / एवं दुःखाया अदुःखासुखायाः //

अविच्छिन्नः संप्रयोगः सचित्तिकायामवस्थायाम् / विच्छिन्नः संप्रयोगो ऽचित्तकसमापत्त्यन्तरितस्य // बहिर्मुखः संप्रयोगो यद्भूयसा काम प्रतिसंयुक्तानां चित्तचैतसिकानाम् // अन्तर्मुखः संप्रयोगः यद्भूयसा समाहितभूमिकानां चित्तचैतसिकानाम् // उचितः संप्रयोगः पार्थग्जनिकानां चित्तचैतसिकानां तदेकत्यानां च शैक्षाशैक्षाणाम् // अनुचितः संप्रयोगः लोकोत्तराणां चित्तचैतसिकानामाद्यतदुत्तराणां लोकोत्तरपृष्ठलब्धानां च // संप्रयोगकुशलः कमनुशंसं प्रतिलभते / चित्तमात्रे वेदनादीनां सांक्लेशिकानांव्यावदानिकानाञ्च धर्माणां संप्रयोगं जानाति / तच्च जाननात्मा वेदयते संजानाति चेतयते स्मरति संक्लिश्यते व्यवदायते चेतयत्य भिनिवेशं प्रजहाति नैरात्म्यमवतरति //

(अथाभिधमसमुच्चयशास्त्रे मूलवस्तुनि समन्वागमपरिच्छेदश्चतुर्थः)

समन्वागमः कतमः / लक्षणतः पूर्ववत् // तत्प्रभेदः पुनः त्रिविधः / बीजसमन्वागमः वशितासमन्वागमः समुदाचारसमन्वागमश्च // वीजसमन्वागमः कतमः / कामधातौ जातो भूतः कामप्रतिसंयुक्तैः क्लेशोपक्लेशैः रूपारूप्यप्रतिसंयुक्तैश्च क्लेशोपक्लेशैर्वीजसमन्चागमेन समन्चागतः उपपत्तिप्रातिलाभिकैश्च // कुशलैः // रूपधातौ जातो भूतः कामप्रतिसंयुक्तैः क्लैशोपक्लेशैः वीजसमन्वागमेन समन्वागतो ऽसमन्वागतश्च वक्तव्यः / रूपप्रतिसंयुक्तैरारूप्यप्रतिसंयुक्तैश्च क्लैशोपक्लेशैः बीजसमन्वागमेन समन्वागतो ऽसमन्वागतश्च वक्तव्यः / आरूप्यप्रतिसं(यु)क्तैः क्लेशोपक्लेशैः बीजसमन्वागमेन समन्वागतः उपपत्ति(प्राति)लाभिकैश्च कुशलैः // त्रैधातु कप्रतिपक्ष लाभी यस्य यस्य प्रकारस्य प्रतिपक्ष उत्पन्नस्तस्य बीजसमन्वागमेनासमन्वागतः / यस्य प्रतिपक्षो नोत्पन्नस्तस्य बीजसमन्वागमेन समन्वागतः // वशितासमन्वागमः कतमः / प्रयोगिकानां धर्माणां वशितासमन्वागमेन समन्वागतः लौकिकानां लोकोत्तराणां वा ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्त्यादीनां तदेकत्याजां(चा) व्याकृतानाम् // समुदाचारसमन्वागमः कतमः / स्कन्धधात्वायतनानां यो य एव धर्मः संमुखीभूतः कुशलो वा अकुशलो वा अव्याकृतो वा तस्य समुदाचारसमन्वागमेन समन्वागतः // समुच्छिन्नकुशलमूलः कुशलानां धर्माणां बीजसमन्वागमेन समन्वागतो ऽसमन्वागतश्च वक्तव्यः // आत्यन्तिकः पुनः संक्लेशसमन्वागमः अपरिनिर्वाणधर्मकाणामिच्छन्तिकानां द्रष्टव्यः / मोक्षहेतुवैकल्यादात्यन्तिक एषां हेत्वसमन्वागमः // समन्वागमकुशलः कमनुशंसं प्रतिलभते / आचयापचयज्ञो भवति धर्माणाम् / तथा आचयापचयज्ञो न कस्यां चिल्लौकिक्यां संपत्तौ विपत्तौ वा एकान्तिकसंज्ञी भवति यावदेवानुनयप्रतिघप्रहाणाय //

अभिधर्मसमुच्चये लक्षणसमुच्चयो नाम प्रथमः समुच्चयः //

[अथाभिधर्मसमुच्चयशास्त्रे विनिश्चयसमुच्चये सत्यपरिच्छेदः प्रथमः // ]

विनिश्चयः कतमः / सत्यविनिश्चयो धर्मविनिश्चयः प्राप्तिविनिश्च सांकथ्यविनिश्चयश्च //

सत्यविनिश्चयः कतमः / चत्वायार्यसत्यानि दुःखं समुदयो निरोधो मार्गश्च / दुःखसत्यं कतसत् / तत्सत्त्वजन्मतो जन्माधिष्टानतश्च वेदितव्यम् / सत्त्वजन्म कतमत् / नरकसत्त्वजन्मतिर्यक्प्रेतेषु मनुष्येषु पूर्वविदेहेष्वपगोदानीयेषु जाम्बूद्वीपेषु उत्तरेषु कुरुषु देवेषु चतुर्मा(हा)राजकायिकेषु त्रायस्त्रिंशेषु यामेषु तुषितेषु निर्माणरतिषु परनिर्मितवशवर्तिषु ब्रह्मपुरोहितेषु महाब्राह्मेषुपरीत्ताभेष्व (प्रमाणाभेषु आभास्वरेषु परीत्तशुभेष्व)प्रमाणशुभेषु शुभकृत्स्नेष्वनभ्रकेषु पुण्यप्रसवेषु वृहत्फलेष्व संज्ञिसत्त्वेष्वबृहेष्वतपेषु सुदृशेषु सुदर्शनेष्वकनिष्ठेष्वाकाशानन्त्यायतनेषु विज्ञानानन्त्यायतनेष्वाकिञ्चन्यायतनेषु नैवसंज्ञानासंज्ञायतनेषु //