महायानसूत्रालंकार with वसुबन्धु's commentary (भाष्य) = Msa

एकत्वेनान्यत्वेन च अग्निर् हि नाम तेजोधातुर् इन्धनं शेषाणि भूतानि । तेषां च भिन्नं लक्षणम् इत्य् अन्य एवाग्निर् इन्धनात् । लोके च विनाप्य् अग्निना दृष्टम् इन्धनं काष्टाद् विनापि चेन्धनेनाग्निर् इति सिद्धम् अन्यत्वं । शास्त्रे च भगवता न क्वचिद् अग्नीन्धनयोर् अवाच्यत्वम् उक्तम् इत्य् अयुक्तम् एतत् । विना पुनर् इन्धनेनाग्निर् अस्तीति कथम् इदं विज्ञायते । उपलब्धेस् तथा हि वायुना विक्षिप्तं दूरम् अपि ज्वलत् परैति । अथापि स्याद् वायुस् तत्रेन्धनम् इति अत एवाग्नीन्धनयोर् अन्यत्वम् इत् सिद्धिः । कितः । द्वयेन हि उपलब्धेर् इति प्रकृतं । द्वयं हि तत्रोपलभ्यते अर्चिर् वायुश् चेन्धनत्वेन । अस्त्य् एव पुद्गलो य एष द्रष्टा यावद् विज्ञान्ता कर्ता भोक्ता ज्ञाता मोक्ता (msa 157) च । न स द्रष्टा युज्यते । नापि यावन् मोक्ता । स हि दर्शनादिसंज्ञकानां विज्ञानानां प्रत्ययभावेन वा कर्ता भवेत् स्वामित्वेन वा ।

तत्र तावत् । द्वयं प्रतीत्य विज्ञानसंभवात् प्रत्ययो न सः ।

किं कारणं । नैरर्थक्यात् । न हि तत्र किंचित् सामर्थ्यं दृष्टं ।

स्वामित्वे सति चानित्यम् अनिष्टं न प्रवर्तयेत् ।

स हि विज्ञानप्रवृत्तौ स्वामीभवन्न् अनिष्टं विज्ञानम् अनित्यं न प्रवर्तयेत् । अनिष्टं च । नैव तस्माद् उभयथाप्य् असंभावात् । असौ द्रष्टा यावन् मोक्ता न युज्यते ।

अपि खलु यदि द्रव्यतः पुद्गलो ऽस्ति

तत्कर्मलक्षणं साध्यं

यदि द्रव्यतो ऽस्ति तस्य कर्माप्य् उपलभ्यते । यथा चक्षुरादीनां दर्शनादिलक्षणं च रूपप्रसादादि । न चैवं पुद्गलस्य । तस्मान् न सो ऽस्ति द्रव्यतः । तस्मिंश् च द्रव्यत इष्यमाणे बुद्धस्य भगवतः

संबोधो बाध्यते त्रिधा ।

गम्भीराभिसंबोधः । असाधारणाभिसंबोधः । लोकोत्तराभिसंबोधः । नि हि पुद्गलाभिसंबोधे किंचिद् गम्भीरम् अभिसंबुद्धं भवति । न तीर्थ्यासाधारणां । न लोकानुचितं । तथा ह्य् एष ग्राहः सर्वलोकगम्यः । तीर्थ्याभिनिविष्टः । दीर्घसंसारोचितश् च । अपि खलु पुद्गलो द्रष्टा भवन् यावद् विज्ञाता दर्शनादिषु सप्रयत्नो वा भवेन् निष्प्रत्यत्नो वा ।

सप्रयत्नस्य वा पुनर् असौ प्रयत्नः स्वयंभूर् वा भवेद् आकस्मिकः । तत्प्रत्ययो

दर्शनादौ च तद्यत्नः स्वयंभूर् न त्रयाद् अपि ।

तस्माद् एव च दोषत्रयाद् वक्ष्यमानात्

तद्यत्नप्रत्ययत्वं च

नेति वर्तते । निष्प्रयत्नस्य वा पुनः सतः सिद्धं भवति ।

निर्यत्नं दर्शनादिकं

इत्य् असति व्यापरे पुद्गलस्य दर्शनादौ कथम् असौ द्रष्टा भवति ।

यावद् विज्ञाता दोषत्रयाद् इत्य् उक्तं कतमस्माद् दोषत्रयात् ।

अकर्तृत्वाद् अनित्यत्वात् सकृत्र् इत्य् अप्रवृत्तितः । दर्शनादिषु यत्नस्य स्वयंभूत्वं न युज्यते ॥

यदि दर्शनादिषु प्रयत्न आकस्मिको यतो दर्शनादीनि । न तर्हि तेषां पुद्ग्लः कर्तेति कथम् असौ द्रष्टा भवति यावद् विज्ञाता सति वाकस्मिकत्वे निरपेक्षत्वात् न कदाचित् प्रयत्नो न स्याद् अनित्यो न स्यात् । नित्ये च प्रयत्ने दर्श्नादीनांयुगपच् च नित्यं च प्रवृर्तिः स्याद् इति दोषः । तस्मान् न युज्यते दर्श्नादिषु प्रयत्नस्य स्वयंभूत्वं ।

तथा स्थितस्य नष्टस्य प्राग् अभावाद् अनित्यतः । तृतीयपक्षाभावाच् च प्रत्ययत्वं न युज्यते ।

अथ पुद्गलप्रयत्नः प्रयत्नः स्यात् । तस्य तथा स्थितस्य प्रयत्नत्वं न युज्यते । प्राग् अभावात् । सति हि तत्प्रयत्नत्वे न कदाचित् पुद्गलो नास्तीति । किम् अर्थं प्राक् प्रयत्नो न स्याद् यदा नोत्पन्नः । विनष्टस्यापि प्रत्ययत्वं न युज्यते पुद्गलस्यानित्यत्वप्रसङ्गात् । तृतीयश् च कश्चित्पक्षो नास्ति यन् न स्थितो न विनष्टः स्याद् इति । तत्प्रत्ययो ऽपि प्रयत्नो न युज्यते । एवं तावद् युक्तिम आश्रित्य द्रव्यतः पुद्गलो नोपलभ्यते ।

सर्वे धर्मा अनात्मानः परमार्थेन शून्यता । आत्मोपलम्भे दोषश् च देशितो यत एव च ॥

धर्मोद्दानेषु हि भगवता सर्वे धर्मा अनात्मान इति देशितं परमार्थशून्यतायाम् अस्ति कर्मास्ति विपाकः कारकस् तु नोपलभ्यते य इमंश् च स्खन्दान् निक्षिपति अन्यांश् च स्खन्दान् प्रतिसंदधाति । अन्यत्र धर्मसंकेताद् इति देशितं । पञ्चकेषु पञ्चादीनवा आत्मोपलम्भ इति द्शिता । आत्मदृष्टिर् भवति जीवदृष्टिः निर्विशेषो भवति तीर्थिकैः । उन्मार्गप्रतिपन्नओ भवति । शून्यतायाम् अस्य चित्तं न प्रस्कन्दति न प्रसीदति न संतिष्ठते नाधिमुच्यते । आर्यधर्मा अस्य न व्य्वदायन्ते । एवम् आगमतो ऽपि न युज्यते । पुद्गलो ऽपि हि भगवता तत्र तत्र देशितः । (msa 159) परिज्ञातावी भारहारः श्रद्धानुसार्यादिपुद्गलव्यवस्थानत इत्य् असति द्रव्यतो ऽस्तित्वे कस्माद् देशितः ।

संक्लेशे व्यवदाने च अवस्थाच् छेदभिन्नके । वृत्तिसंतानभेदो हि पुद्गलेनोपदर्शितः ॥

अवस्थाभिन्ने हि संक्लेशव्यवदाने छेदभिन्ने च । पुद्गलप्रज्ञप्तिम् अन्तरेण तद्वृत्तिभेदः संतानभेदश् च देशयितुं न शक्यः । परिज्ञासूत्रे परिज्ञेया धर्माः संक्लेशः परिज्ञा व्यवदानं । भारहारसूत्रे । भारो भारादानं च संक्लेशः । भारनिक्षेपणं व्यवदानं । तयोर् वृत्तिभेदः संतानभेदश् चान्तरेण परिज्ञातावीभारहारपुद्गलप्रज्ञप्तिं न शक्येत देशयितुं । बोधिपक्षाश् च धर्मा बहुधावस्थाः प्रयोगदर्शनभावनानिष्ठामार्गविशेषभेदतः । तेषां वृत्तिभेदः संतानभेदश् चान्तरेण श्रद्धानुसार्यादिपुद्गलप्रज्ञप्तिं न शक्येत देशयितुं । येनासति द्रव्यतो ऽस्तित्वे पुद्गलो देशित इत्य् अयम् अत्र नयो वेदितव्यः । इतरथा हि पुद्गलदेशना निष्प्रयोजना प्राप्नोति ।

न हि तावद् असाव् आत्मदृष्ट्युत्पादनार्थं युज्यते यस्मात्

आत्मदृष्टिर् अनुत्पाद्या पूर्वम् एवोत्पन्नत्वात् । नापि तदभ्यासार्थं यस्माद् आत्मदृष्टेर् अभ्यासो ऽनादिकालिकः ।

यदि चात्मदर्शनेन मोक्ष इत्य् असौ देश्येत । एवं सति स्यात्

अयत्नमोक्षः सर्वेषां तथा हि सर्वेषां न दृष्टसत्यानाम् आत्मदर्शनं विद्यते । नैव वा मोक्षो ऽस्तीति (msa 160) प्राप्नोति । न हि पूर्वम् आत्मानम् अनात्मतो गृहीत्वा सत्याभिसमयकाले कश्चिद् आत्मतो गृह्णाति । यथा दुःखं दुःखतः पूर्वम् अगृहीत्वा पश्चाद् गृह्णातीति यथा पूर्वं तथा पश्चाद् अपि मोक्षो न स्यात् । सति चात्मन्य् अवश्यम् अहंकारममकाराभ्याम् आत्मतृष्णया चान्यैश् च तन्निदानैः । क्लेशैर् भवितव्यम् इति अतो ऽपि मोक्षो न स्यात् । न वा पुद्गलो ऽस्तीति अभ्युपगन्तव्यं । तस्मिन् हि सति नियतम् एते दोषाः प्रसज्यन्ते ।

एवम् एभिर् गुणैर् नित्यं बोधिसत्वाः समन्विताः । आत्मार्थं च न रिञ्चन्ति परार्थं साधयन्ति च ॥ amsa_18.104 ॥

ह्रीधृतिप्रभृतीनां गुणानां समासेन कर्म निर्दिष्टं ।

महायानसूत्रालंकारे बोधिपक्षाधिकारः अष्टादशः समाप्तः

chapitre xix ekonaviṃśatyadhikāraḥ

आश्चर्य विभागे त्रयः श्लोकाः ।

स्वदेहस्य परित्यागः संपत्तेश् चैव संवृत्तौ । दुर्बलेषु क्षमा काये जीविते निरपेक्षिणः ॥ amsa_19.1 ॥

वीर्यारम्भो ह्य् अनास्वादो ध्यानेषु सुख एव च । निष्कल्पना च प्रज्ञायाम् आश्चर्यं धीमतां गतं ॥ amsa_19.2 ॥

तथागतकुले जन्म लाभो व्याकरणस्य च । अभिषेकस्य च प्राप्तिर् बोधेश् चाश्चर्यम् इष्यते ॥ amsa_19.3 ॥

अत्र द्वाभां श्लोकाभ्यां प्रतिपत्त्याश्चर्यम् उक्तं षड्पारमिता आरभ्य । दानेन हि स्वदेहपरित्याग आश्चर्यं शीलसंवरनिमित्तम् उदारसंपत्तित्यागः । शेषं गतार्थं । तृतीयेन श्लोकेन फलाश्चर्यम् उक्तं चत्वारि बोधिसत्वफलान्य् आरभ्य प्रथमायाम् अष्टभ्यां दशभ्यां त्रीणि शैक्षाणि फलानि बुद्धभूमौ चतुर्थम् अशैक्षम् अत्र फलं । अनाश्चर्यविभागे श्लोकः ।

वैराग्यं करुणां चैत्य भावनां परमाम् अपि । तथैव समचित्तत्वं नाश्चर्यं तासु युक्तता ॥ amsa_19.4 ॥

तास्व् इति पारमितासु । वैराग्यम् आगम्य दाने प्रयोगे नाश्चर्यं । करुणाम् आगम्य शीले क्षान्तौ च । परमां भावनाम् आगम्याष्टभां भूमौ निरभिसंस्कारनिर्विकल्पो वीर्यादिप्रयोगो नाश्चर्यं । आत्मपरसमचित्तताम् आगम्य सर्वास्व् एव पारमितासु प्रयोगो नाश्चर्यम् अर्थ इव परार्थे खेदाभावात् । समचित्ततायां त्रयः श्लोकः ।

न तथात्मनि दारेषु सुतमित्रेषु बन्धुषु । सत्वानां प्रगतः स्नेहो यथा सत्वेषु धीमतां ॥ amsa_19.5 ॥

अर्थिष्व् अपक्षपातश् च शीलस्याखण्डना ध्रुवं । क्षान्तिः सर्वत्र सत्वार्थं सर्वार्थं वीर्यारम्भो महान् अपि ॥ amsa_19.6 ॥

ध्यानं च कुशलं नित्यं प्रज्ञा चैवाविकल्पिका । विज्ञेया बोधिसत्वानां तास्व् एव समचित्तता ॥ amsa_19.7 ॥

एकः श्लोकः सत्वेषु समचित्ततायां । द्वौ पारमितासु । न हि सत्वानाम् आत्मादिषु स्नेहः समतया अनुगतो न चात्यन्तं । तथा हि आत्मनम् अपि कदाचिन् मारयन्ति । बोधिसतानां तु सर्वसत्वेषु समतया अत्यन्तं च पारमितासु पुनर् दाने समचित्तत्वम् अर्थिष्व् अपक्षपातात् । शीले ऽणुमात्रस्यापि नित्यम् अखण्डना । क्षान्तिः सर्वत्रेति सत्वेष्च् अभेदना । वीर्ये सत्वार्थं वीर्यारम्भात् स्वपरार्थं समं प्रयोगात् सर्वकुशलार्थं च । शेषं गतार्थं । उपकारित्वविभागे षोडश श्लोकाः ।

स्थापना भाजनत्वे च शीलेष्व् एव च रोपणं । मर्षणा चापकारस्य अर्थे व्यापारगामिता ॥ amsa_19.8 ॥

आवर्जना शासने ऽस्मिंश् छेदना संशयस्य च । सत्वेषु उपकारित्वं धीमताम् एतद् इष्यते ॥ amsa_19.9 ॥

आभ्यां श्लोकाभ्यां षड्भिः पारमिताभिर् यथोपकारित्वं बोधिसत्वानां तत्परिदीपितं । दानेन हि सत्वानां भाजनत्वे स्थापयन्ति कुशलक्रियायाः । (msa 162) ध्यानेनावर्जयन्ति प्रभावविशेषयोगात् । शेषं गतार्थं । शेषैः श्लोकैः मात्रादिसाधर्म्येणोपकारित्वं दर्शितं ।

समाशयेन सत्वानां धारयन्ति सदैव ये । जनयन्त्य् आर्यभूमौ च कुशलैर् वर्धयन्ति च ॥ amsa_19.10 ॥

दुष्कृतात् परिरक्षन्ति श्रुतं व्युत्पादयन्ति च । पञ्चभिः कर्मभिः सत्वमातृकल्पा जिनात्मजाः ॥ amsa_19.11 ॥

सत्वानां मातृभूताः सत्वमातृकल्पा । माता हि पुत्रस्य पञ्चविधम् उपकारं करोति । गर्भेण धारयति । जनयत्य् । आपाययति पोषयति संवर्धयति अपायाद् रक्षते अभिलापं च शिक्षयति । तत्साधर्म्येणैतानि पञ्चबोधिसत्वकर्माणि वेदितव्यानि । आरभूमिर् आर्यधर्मा वेदितव्याः ।

श्रद्धायाः सर्वसत्वेषु सर्वदा चावरोपणात् । अधिशीलादिशिक्षायां विमुक्तौ च नियोजनात् ॥ amsa_19.12 ॥

बुद्धाध्येषणतश् चैषाम् आवृतेश् च विवर्जनात् । पञ्चभिः कर्मभिः सत्वपितृकल्पा जिनात्मजाः ॥ amsa_19.13 ॥

पिता हि पुत्राणां पञ्चविधम् उपकारं करोति । बीजं तेषाम् अवरोपयति । शिल्पं शिक्षयति । प्रतिरूपैर् दारैर् नियोजयति । अनृणं करोति यथा न पैतृकम् ऋणं दाप्यते । तत्साधर्म्येण बोधिसत्वानाम् एतानि पञ्च कर्माणि वेदितव्यानि । श्रद्धा हि सत्वानाम् आर्यात्मभावप्रतिलम्भस्य बीजं । सैक्षाः शिल्पं । विमुक्तिर् भार्या विमुक्तिप्रीतिसुखसंवेदना । बुद्धाः कल्याणमित्राणि । आवरणस्थानं ।

अनर्हदेशनां ये च सत्वानां गूहयन्ति हि । शिक्षाविपत्तिं निन्दन्ति शंसन्त्य् एव च संपदम् ॥ amsa_19.14 ॥

अववादं च यच्छन्ति मारान् आवेदयन्ति हि । पञ्चभिः कर्मभिः सत्वबन्धुकल्पा जिनात्मजाः ॥ amsa_19.15 ॥

बन्धवो हि बन्धूनां पञ्चविधम् उपकारं कुर्वन्ति । गुह्यं गूहयन्ति । कुचेष्टितं विगर्हन्ति । कुचेष्टितं प्रशंसन्ति करणीयेषु साहाय्यं गच्छन्तिव्यसनस्थानेभ्यश् च निवारयन्ति । तत्साधर्म्येणैतनि बोधिसत्वानां पञ्च कर्माणि वेदितव्यानि । (msa 163) अनर्थेभ्यो गम्भीरधर्मदेशनाविनिगूहनात् शिक्षाविपत्तिसंपत्त्योर् यथाक्रमं निन्दनात् प्रशंसनाच् च । अधिगमायाववादनात् मारकर्मवेदनाच् च ।

संक्लेशे व्यवदाने च स्वयम् अश्रान्तबुद्धयः । यच्छन्ति लौकिकीं कृत्स्नां संपदं चातिलौकिकीम् ॥ amsa_19.16 ॥

सुखे हिते चाभिन्ना अखेदित्वाद् अभिन्ना ये सदा सुखहितैषिणः । पञ्चभिः कर्मभिः सत्वमित्रकल्पा जिनात्मजाः ॥ amsa_19.17 ॥

तद् धि मित्रं यन् मित्रस्य हिते च सुखे चापर्यस्तं । सुखं चोपसंहरति हितं चाभिद्यं च भवति । हितसुखैषि च नित्यं । तथा बोधिसत्वाः सत्वानां पञ्चभिः कर्मभिः सत्वमित्रकल्पा वेदितव्याः । लौकिकी हि संपत् सिखं । तया सुखानुभवात् । लोकोत्तरा हितं क्लेशव्याधिप्रतिपक्षत्वात् ।

सर्वदोद्यमवन्तो ये सत्वानां परिपाचने । सम्यग्निर्याणवक्तारः क्षमा विप्रतिपत्तिषु ॥ amsa_19.18 ॥

द्वयसंपत्तिदातारस् तदुपाये च कोविदाः । पञ्चभिः कर्मभिः सत्वदासकल्पा जिनात्मजाः ॥ amsa_19.19 ॥

दासो हि पञ्चभिः करभिः सम्यग् वर्तते । उत्थानसंपन्नो भवति कृत्येषु । अविसंवादको भवति । क्षमो भवति । परिभाषणताडनादीनां । निपुणे भवति सर्वकार्यकरणात् । विचक्षणश् च भवति उपायज्ञः । तत्साधर्म्येणैतानि पञ्च कर्माणि बोधिसत्वानां वेदितव्यानि । द्वयसंपत्तिर् लौकिकी लोकोत्तरा च वेदितव्या ।

अनुत्पत्तिकधर्मेषु क्षान्तिं प्राप्ताश् च ये मताः । सर्वयानोपदेष्टारः सिद्धयोगनियोजकाः ॥ amsa_19.20 ॥

सुमुखाः प्रतिकारे च विपाके चानपेक्षिणः । पञ्चभिः कर्मभिः सत्वाचार्यकल्पा जिनात्मजाः ॥ amsa_19.21 ॥

पञ्चविधेन कर्मणा शिष्याणाम् उपकारी भवति । स्वयं सुशिक्षितो भवति । सर्वं शिक्षयति । क्षिप्रं शिक्षयति । सुमुखो भवति सुरतजातीयः । निरामिषचित्तश् च भवति । तत्साधर्म्येणैतानि बोधिसत्वानां पञ्च कर्माणि वेदितव्यानि ।

सत्वकृत्यार्थम् उद्युक्ताः संभारान् पूरयन्ति ये । संभृतान् मोचयन्त्य् आशु विपक्षं हापयन्ति च ॥ amsa_19.22 ॥

लोकसंपत्तिभिश् चित्रैर् अलोकैर् योजयन्ति च । पञ्चभिः कर्मभिः सत्वोपाध्यायकल्पा जिनात्मजाः ॥ amsa_19.23 ॥

उपाध्यायः पञ्चविधेन कर्मणा सार्धं विहारिणाम् उपकारी भवति । प्रव्राजयति उपसंपादयति । अनुशास्ति दोषपरिवर्जने । आमिषेण संगृह्णाति धर्मेण च तत्साधर्म्येणैतानि बोधिसत्वानां पञ्च कर्माणि वेदितव्यानि । प्रतिकारविभागे द्वौ श्लोकौ ।

असक्त्या चैव भोगेषु शीलस्य च न खण्डनैः । कृतज्ञतानुयोगाच् च प्रतिपत्तौ च योगतः ॥ amsa_19.24 ॥

षट्सु पारमितास्व् एव वर्तमाना हि देहिनः । भवन्ति बोधिसत्वानां तथा प्रत्युपकारिणः ॥ amsa_19.25 ॥

तथेति यथा तेषां बोधिसत्वा उपकारिणः । तत्र भोगेष्व् अनासक्त्या दाने वर्तन्ते । शीलस्य-अखण्डनेन शीले । कृतज्ञतानुयोगात् क्षान्तौ । उपकारिबोधिसत्वस्य कृतज्ञतया ते हि क्षान्तिप्रिया इति । प्रतिपत्तियोगतो वीर्यज्ञासु येन च प्रतिपद्यन्ते यत्र चेति कृत्वा । आशास्तिविभागे श्लोकः ।

वृद्धिं हानिं च काङ्क्षन्ति सत्वानां च प्रपाचनं । विशेषगमनं भूमौ बोधिं चानुत्तरां सदा ॥ amsa_19.26 ॥

पञ्च स्थानानि बोधिसत्वाः सदैवाशंसन्ते । पारमिताऋद्धिं तद्विपक्षहानिं । सत्वप्रपाचनं । भूमिविशेषगमनं । अनुत्तरां च सम्यक्संबोधिं । अबन्ध्यप्रयोगविभागे श्लोकः ।

त्रासहानौ समुत्पादे संशयच्छेदने ऽपि च । प्रतिपत्त्यववादे च सदाबन्ध्या जिनात्मजाः ॥ amsa_19.27 ॥

चतुर्विधे सत्वार्थे बोधिसत्वानाम् अबन्ध्यः प्रयोगो वेदितव्यः । गम्भीरोदारधर्मत्रासयोगे (msa 165)। बोधिचित्तसमुत्पादे उत्पादितबोधिचित्तानां संशयच्छेदने । पारमिताप्रतिपत्त्यववादे च । सम्यग्प्रयोगविभागे द्वौ श्लोकः ।

दानं निष्प्रतिकाङ्क्षस्य निःस्पृहस्य पुनर्भवे । शीलं क्षान्तिश् च सर्वत्र वीर्यं सर्वशुभोदये ॥ amsa_19.28 ॥

विना रूप्यं तथा ध्यानं प्रज्ञा चोपायसंहिता । सम्यक्प्रयोगो धीराणां षट्सु पारमितासुहि ॥ amsa_19.29 ॥

यथोक्तं रत्नकूटे । विपाको ऽप्रतिकङ्क्षिणो दानेनेति विस्तरः । परिहाणिविशेषभागीयधर्मविभागे द्वौ श्लोकौ ।

भोगसक्तिः सच्छिद्रत्वं मानश् चैव सुखल्लिका । आस्वादनं विकल्पश् च धीराणां हानिहेतवः ॥ amsa_19.30 ॥

स्थितानां बोधिसत्वानां प्रतिपक्षेषु तेषु च । ज्ञेया विशेषभागीया धर्मा एतद्विपर्ययात् ॥ amsa_19.31 ॥

षण्णां पारमितानां विपक्षा हानिभागीयाः । तत्प्रतिपक्षा विशेषभागीया वेदितव्याः । प्रतिरूपकभूतगौणविभागे द्वौ श्लोकौ । एकः षड्पादः ।

प्रवारणापि कुहना सौमुख्यस्य च दर्शना । लोभत्वेन तथा वृत्तिः शान्तवाक्कायता तथा ॥ amsa_19.32 ॥

सुवाक्करणसंपच् च प्रतिपत्तिविवर्जिता । एते हि बोधिसत्वानाम् अभूतत्वाय देशिताः । विपर्ययात् प्रयुक्तानां तद्भूतत्वाय देशिताः ॥ amsa_19.33 ॥

षण्णां पारमितानां प्रतिरूपकाः षड् बोधिसत्वगुणाः प्रवारणादयो वेदितव्याः । शेषं गतार्थं । विनयविभागे श्लोकः ।

ते दानाद्युपंसहारैः सत्वानां विनयन्ति हि । षट्प्रकारं विपक्षं हि धीमन्तः सर्वभूमिषु ॥ amsa_19.34 ॥

षड्प्रकारो विपक्षः । षण्णां पारमितानां मात्सर्यदौःशील्यक्रोधकौसीद्यविक्षेपदौष्प्रज्ञ्यानि यथाक्रमाः ।

धीमद्व्याकरणं द्वेधा कालपुद्गलभेदतः । बोधौ व्याकरणे चैव महाच् चान्यद् उदाहृतं ॥ amsa_19.35 ॥

नोत्पत्तिक्षान्तिलाभेन मानाभोगविहानितः । एकीभावगमत्वाच् च सर्वबुद्धजिनात्मजैः ॥ amsa_19.36 ॥

क्षेत्रेण नाम्ना कालेन कल्पनाम्ना च तत्पुनः । परिवारानुवृत्या च सद्धर्मस्य तद् इष्यते ॥ amsa_19.37 ॥

तत्र पुद्गलभेदेन द्व्याकरणं गोत्रस्थोत्पादितचित्तसंमुखसमक्षपुद्गलव्याकरणात् । कालभेदेन परिमितापरिमितकालव्याकरणात् । पुनर् बोधौ व्याकरणं भवति । व्याकरणं वा एवंनामा तथागत एवम् अमुष्मिन् काले व्याकरिष्यतीति । अन्यत् पुनर् महाव्याकरणं यद् यद् अष्टम्यां भूमौ अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभतः । अहं बुद्धो भविष्यामीति मानप्रहाणतः । सर्वनिमित्तभोगप्रहाणतः । सर्वबुद्धबोधिसत्वैश् च सार्धम् एकीभावोपगमनतः । तद् आत्मसंतानभेदादर्शनात् । पुनः क्षेत्रादिभिर् व्याकरणम् ईदृशए बुद्धक्षेत्रे एवंनामा इयता कालेन बुद्धो भविष्यति । एवंनामके कल्पे ईदृशश् चास्य परिवारो भविष्यति । नियतिपातविभागे श्लोकः षड्पादः ।

संपत्त्युत्पत्तिनैयम्यपातो ऽखेदे च धीमतां । भावनायाश् च सातत्ये समाधानाच्युताव् अपि । कृत्यसिद्धाव् अनाभोगे क्षान्तिलाभे च सर्वथा ॥ amsa_19.38 ॥

षड्पारमिताधिकारेण षड्विधो नियतिपात एष निर्दिष्टः । संपत्तिनियतिपातो नित्यम् उदारभोगसंपत्तिलाभात् । उपपत्तिनियतिपातो नित्यं यथेष्टोपपत्तिपरिग्रहात् । अखेदनियतिपातो नित्यं संसारदुःखैर् अखेदात् । भावनासातत्यनियतिपातो नित्यं भावनासातत्यात् । समाधानाच्युतौ कृतसिद्धौ च नियतिपातो नित्यं समाध्यपरिहाणितः सत्कृत्यसाधनतश् च । अनाभोगानुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभे (msa 167) नियतिपातश् च नित्यम् अनाभोगनिर्विकल्पज्ञानविहारात् । अवश्यकरणीयविभागे श्लोकः षड्पादः ।

पूजा शिक्षासमादानं करुणा शुभभावना । अप्रमादस् तथारण्ये श्रुतार्थातृप्तिर् एव च । सर्वभूमिषु धीराणाम् अवश्यकरणीयता ॥ amsa_19.39 ॥

षड्परमिता अधिकृत्येयं षड्विधावश्यकरणीयता । गतार्थः श्लोकः । सात्यकरणीयविभागे द्वौ श्लोकौ ।

कामेष्व् आदीनवज्ञानं स्खलितेषु निरीक्षणा । दुःखाधिवासना चैव कुशलस्य च भावना ॥ amsa_19.40 ॥

अनास्वादः सुखे चैव निमित्तानामकल्पना । सातत्यकरणीयं हि धीमतां सर्वभूमिषु ॥ amsa_19.41 ॥

षड्परमितापरिनिष्पादनार्थं षड् सातत्यकरणीयानि । गतार्थौ श्लोकौ । प्रधानवस्तुविभागे श्लोकः षड्पादः ।

धर्मदानं शीलशुद्धिर् नोत्पत्तिक्षान्तिर् एव च । वीर्यारम्भो महायाने अन्त्या सकरुणा स्थितिः । प्रज्ञा पारमितानां च प्रधानं धीमतां मतम् ॥ amsa_19.42 ॥

षट्सु पारमितास्व् एतत् षड्विधं प्रधानं । तत्र शीलविशुद्धिर् आर्यकान्तं शीलं । अन्त्या सकरुणा स्थितिश् चतुर्थं करुणा ऽप्रमाणयुक्तं । शेषं गतार्थं । प्रज्ञप्तिव्यवस्थानविभागे चत्वारः श्लोकः ।

विद्यास्थानव्यवस्थानं सूत्राद्याकारभेदतः । ज्ञेयं धर्मव्यवस्थानं धीमतां सर्वभूमिषु ॥ amsa_19.43 ॥ चतुर्धा च त्रिधा चैव युक्तियानव्यवस्थितिः ॥ amsa_19.44 ॥ योनिशश् च मनस्कारः सम्यग्दृष्टिः फलान्विता । प्रमाणैर् विचयो ऽचिन्त्यं ज्ञेयं युक्तिचतुष्टयम् ॥ amsa_19.45 ॥

आशयाद् देशनाच् चैव प्रयोगात् संभृतेर् अपि । समुदागमभेदाच् च त्रिविधं यानम् इष्यते ॥ amsa_19.46 ॥

चतुर्विधं प्रज्ञप्तिव्यवस्थानं । धर्मसत्ययुक्तियानप्रज्ञप्तिव्यवस्थानभेदात् । तत्र (msa 168) पञ्चविद्यास्थानव्यवस्थानं धर्मव्यवस्थानं वेदितव्यं सूत्रगेयादिभिर् आकारभेदैः । तदन्तर्भूतान्य् एव तदन्यानि विद्यास्थानानि महायाने बोधिसत्वेभ्यो देश्यन्ते । सत्वव्यवस्थानं तु सप्तविधां तथताम् आश्रित्य प्रवृत्तितथतां लक्षणतथतां विज्ञप्तितथतां संनिवेशतथतां मिथ्याप्रतिपत्तितथतां सम्यक्प्रतिपत्तितथतां च । युक्तिप्रज्ञप्तिव्यवस्थानं चतुर्विधं । अपेक्षायुक्तिः । कार्यकारणयुक्तिः । उपपत्तिसाधनयुक्तिः । धर्मतायुक्तिश् च । यानप्रज्ञप्तिव्यवस्थानं त्रिविधं । श्रावकयानं । प्रत्येकबुद्धयानं । महायानं । तत्रापेक्षायुक्तिस् त्रिष्व् अपि यानेषु योनिशोमनस्कारः । तम् अपेक्ष्य तेन प्रत्ययेन लोकोत्तरायाः सम्यग्दृष्टेर् उत्पादात् । कारकारणायुक्तिः सम्यग्दृष्टिः सफला । उपपत्तिसाधनयुक्तिः । प्रत्यक्षाधिभिः प्रमाणैः परिक्षा । धर्मतायुक्तिर् अचिन्त्यं स्थानं । सिद्धा हि धर्मता न पुनश् चिन्त्या कस्मात् । योनिशोमनस्कारात् सम्यग्दृष्टिर् भवति । । ततो वा क्लेशप्रहाणं फलम् इत्य् एवम् आदि । यानत्रयव्यवस्थानं पञ्चभिर् आकारैर् वेदितव्यं । आशयतो देशनातः प्रयोगतः संभारतः समुदागमतश् च । तत्र हीनं आशयदेशनाप्रयोगसंभारसमुदागमाः श्रावकयानं मध्याः प्रत्येकबुद्धयानं उत्तमा महायानं । यथाशयं हि यथाभिप्रायं धर्मदेशनाभिभवति । यथा देशनं तथा प्रयोगं । यथाप्रयोगं संभारः । यथासंभारं च बोधिसमुदागम इति । पर्येषणाविभागे श्लोकः ।

आगन्तुकत्वपर्येषा अन्योन्यं नाम वस्तुनोः । प्रज्ञप्तेर् द्विविधस्यात्र तन्मात्रत्वस्य वैषणा ॥ amsa_19.47 ॥

चतुर्विधा पर्येषणा धर्माणां । नामपर्य्षणा वस्तुपर्येषणा । स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषणा । विशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणा च । तत्र नाम्नो वस्तुन्य् आगन्तुकत्वपर्येषणा नामपर्येषणा वेदितव्या । वस्तुनो नाम्न्य् आगन्तुकत्वपर्येषणा वस्तुपर्येषणा वेदितव्या । तदुभयाभिसंबन्धे स्वभावविशेषप्रज्ञप्त्योः प्रज्ञप्तिमात्रत्वपर्येषणा स्वभावविशेषप्रज्ञप्तिपर्येषणा वेदितव्या । यथाभूतपरिहारविभागे दश श्लोकः ।

सर्वस्यानुपलम्भाच् च भूतज्ञानं चतुर्विधं । सर्वार्थसिद्ध्यै धीराणां सर्वभूमिषु जायते ॥ amsa_19.48 ॥

चतुर्विधं यथाभूतपरिज्ञानं धर्माणां नामपर्येषणागतम् । वस्तुपर्येषणागतं । स्वभावप्रज्ञप्तिपर्येषणागतं । विशेषपर्ज्ञप्तिपर्येषणागतं च । तच् च सर्वस्यास्य (msa 169) नामादिकस्यानुपलम्भाद् वेदितव्यं । उत्तरार्धेन यथाभूतपरिज्ञानस्य कर्मणां माहात्म्यं दर्शयति ।

प्रतिष्ठाभोगबीजं हि निमित्तं बन्धनस्य हि । साश्रयाश् चित्तचैत्तास् तु बध्यन्ते ऽत्र सबीजकाः ॥ amsa_19.49 ॥

तत्र प्रतिष्ठानिमित्तं भाजनलोकः । भोगनिमित्तं पञ्च रूपादयो विषयाः । बीजनिमित्तं यत् तेषां बीजम् आलयविज्ञानं । यत्र तिर्विधे निमित्ते साश्रयाश् चित्तचैत्ता बध्यन्ते । यच् च तेषां बीजम् आलयविज्ञानं । आश्रयाः पुनश् चक्षुरादयो वेदितव्याः ।

पुरतः स्थापितं यच् च निमित्तं यत् स्थितं स्वयं । सर्वं विभावयन् धीमान् लभते बोधिम् उत्तमाम् ॥ amsa_19.50 ॥

तत्र पुरतः स्थापितं निमित्तं यच् छ्रुतचिन्ताभावनाप्रयोगेनालम्बनीकृतं परिकल्पितं । स्थितं स्वयम् एव यत् प्रकृतियालम्बनीभूतम् अयत्नपरिकल्पितं । तस्य विभावनाधिगमो नालम्बनीभावः । अकल्पना तदुपायो निमित्तप्रतिपक्षः । तच् चोभयं क्रमाद् भवति । पूर्वं हि स्थापितस्य पश्चात् स्वयंस्थितस्य । तत्र चतुर्विपर्यासानुगतं पुदग्लनिमित्तं विभावयन् योगी श्रावकबोधिं प्रत्येकबोधिं वा लभते । सर्वधर्मनिमित्तं विभावयन् महाबोधिं । एतेन यथातत्वं परिज्ञाय मोक्षाय संवर्तते यथाभूतं परिज्ञानं । तत् परिदीपितं ।

तथतालम्बनं ज्ञानं द्वयग्राहविवर्जितं । दौष्ठुल्यकायप्रत्यक्षं तत्क्षये धीमतां मतम् ॥ amsa_19.51 ॥

एतेन यथास्वभावत्रयपरिज्ञानात् परतन्त्रस्वभावक्षयाय संवर्तते । तत् परिदीपितं । तथतालम्बनत्वेन परिनिष्पन्नं स्वभावं परिज्ञाय । द्वयग्राहविवर्जितत्वेन कल्पितं । दौष्ठुल्यकायप्रत्यक्षत्वेन परतन्त्रं । तस्यैव क्षयाय संवर्तते दौष्ठुल्यकायस्यालयविज्ञानस्य तत्क्षयार्थं तत्क्षये ।

तथतालम्बनं ज्ञानम् अनानाकारभावितं । सदसत्तार्थे प्रत्यक्षं विकल्पविभु चोच्यते ॥ amsa_19.52 ॥

अनानाकारभावितं नित्मित्ततथतयोर् अनानात्वदर्शनात् । एतेन श्रावकानिमित्तत्वाद् बोधिसत्वानिमित्तत्वस्य विशेषः परिदीपितः । ते हि नित्मित्तानिमित्तयोर् नानात्वं पश्यन्तु । सर्वनिमित्तानाम् अमनसिकाराद् अनिमित्तस्य च (msa 170) धातोर् मनसिकाराद् अनिमित्तं समापद्यन्ते । बोधिसत्वास् तु तथताव्यतिरेकेण निमित्तम् अपशन्तो निमित्तम् एवानिमित्तं पश्यन्त्य् अतस् तेषां तज्ज्ञानमनसिकारभावितं । सत्तार्थे च निमित्ते प्रत्यक्षं विकल्पविभु चोच्यते । विकल्पविभुत्वलाभाद् यथाविकल्पं सर्वार्थसमृद्धितः ।

तत्वं संच्छाद्य बालानाम् अतत्वं ख्याति सर्वतः । तत्वं तु बोधिसत्वानां सर्वतः ख्यात्य् अपास्य तत् ॥ amsa_19.53 ॥

एतेन यथा बालानां स्वरसेनातत्वम् एव ख्याति निमित्तं न तत्वं तथता । एवं बोधिसत्वानां स्वरसेन तत्वं एव ख्यात्य् नातत्वम् इत्य् उपदर्शितं ।

अख्यानख्यानता ज्ञेया असदर्थसदर्थयोः । आश्रयस्य परावृत्तिर् मोक्षो ऽसौ कामचारतः ॥ amsa_19.54 ॥

असदर्थस्य निमित्तस्याख्यानता सदर्थस्य तथतायाः ख्यानता आश्रयस्य परावृत्तेर् वेदितव्या तया हि तदख्यानं च । सैव मोक्षो वेदितव्यः । किं कारणं । कामचारतः । तदा हि स्वतन्त्रो भवति स्वचित्तवशवर्ती प्रकृत्यैव निमित्तासमुदाचारात् ।

अन्योन्यं तुल्यजातीयः ख्यात्य् अर्थः सर्वतो महान् । अन्तरायकरस् तस्मात् परिज्ञायैनम् उत्सृजेत् ॥ amsa_19.55 ॥

इदं क्षेत्रपरिशोधनोपाये यथाभूतपरिज्ञानं । भाजनलोकार्थो महान् अन्योन्यं वर्तमानस् तुल्यजातीयः ख्यात्य् स एवायम् इति । स चैवं ख्यानाद् अन्तरायकरो भवति बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धये । तस्माद् अन्तरायकरं परिज्ञायैनम् उत्सृजेद् एवं ख्यातं । अप्रमेयविभागे श्लोकः ।

परिपाच्यं विशोध्यं च प्राप्यं योग्यं च पाचने । सम्यक्त्वदेशनावस्तु अप्रमेयं हि धीमताम् ॥ amsa_19.56 ॥

पञ्चविधं हि वस्तु बोधिसत्वानाम् अप्रमेयं । परिपाच्यं वस्तु सत्वधातुर्विशेषेण विशोध्यं लोकधातुर् भाजनलोकसंगृहीतः । प्राप्यं धर्मधातुः । परिपाचनयोग्यं विनेयधातुः । सम्यग्देशनावस्तु विनयोपायधातुः । देशनाबलविभागे द्वौ श्लोकौ ।

बोधिसत्वचित्तस्य चोत्पादो नोत्पादक्षान्तिर् एव च । चक्षुश् च निर्मलं हीनम् आश्रवक्षय एव च ॥ amsa_19.57 ॥

सद्धर्मस्य स्थितिर् दीर्घा व्युत्पत्तिच्छित्तिभोगता । देशनायाः फलं ज्ञेयं तत्प्रयुक्तस्य धीमतः ॥ amsa_19.58 ॥

देशनायां प्रयुक्तस्य बोधिसत्वस्याष्टविधं देशनायाः फलं वेदितव्यं । श्रोतृषु केचिद् बोधिचित्तम् उत्पादयन्ति । केचिद् अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिं प्रतिलभन्ते । केचिद् विरजो विगतमलं धर्मेषु धर्मेषु धर्मचक्षुर् उत्पादयन्ति हीनयानसंगृहीतं । केचिद् आश्रवक्षयं प्राप्नुवन्ति । सद्धर्मश् च चिरस्थितिको भवति परंपराधारणतया । अव्युत्पन्नानाम् अर्थव्युत्पत्तिर् भवति । संशयितानां संशयछेदो भवति । विनिश्चितानां सद्धर्मसंभोगो भवति अनवद्यो प्रीतिरसः । महायानमहत्वविभागे द्वौ श्लोकः ।

आलम्बनमहत्वं च प्रतिपत्तेर् द्वयोस् तथा । ज्ञानस्य वीर्यारम्भस्य उपाये कौशलस्य च ॥ amsa_19.59 ॥

उदागममहत्वं च महत्वं बुद्धकर्मणः । एतन् महत्वयोगाद् धि महायानं निरुच्यते ॥ amsa_19.60 ॥

सप्तविधमहत्वयोगान् महायानम् इत्य् उच्यते । आलम्बनमहत्वेनाप्रमाणविस्तीर्णसूत्रादिधर्मयोगात् । प्रतिपत्तिमहत्वेन द्वयोः प्रतिपत्तेः स्वार्थे परार्थे च । ज्ञानमहत्वेन द्वयोर् ज्ञानात्मपुद्गलनैरात्म्यस्य धर्मनैरात्म्यस्य च प्रतिवेधकाले । वीर्यारम्भमहत्वेन त्रीणि कल्पासंख्येयानि सातत्यसत्कृत्यप्रयोगात् । उपायकौशल्यमह्त्वेन संसारापरित्यागासंक्लेशतः । समुदागममहत्वेन बलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्मसमुदागमात् । बुद्धकर्ममह्त्वेन च पुनः पुनर् अभिसंबोधिमहापरिनिर्वाणसंदर्शनतः ।

गोत्रं धर्माधिमुक्तिश् च चित्तस्योत्पादना तथा । दानादिप्रतिपत्तिश् च न्यायाम् आवक्रान्तिर् एव च ॥ amsa_19.61 ॥

सत्वानां परिपाकश् च क्षेत्रस्य च विशोधना । अप्रतिष्ठितनिर्वाणं बोधिः श्रेष्ठा च दर्शनात् दर्शना ॥ amsa_19.62 ॥

एतेन दशविधेन वस्तुना कृत्स्नं महायानं संगृहीतं । सत्वानां परिपाचनं भूमिपर्तिष्ठितस्य यावत् सप्तम्यां भूमौ वेदितव्यं । क्षेत्रपरिशोधनम् अप्रतिष्ठितनिर्वाणं चाविनिवर्तनीयायां भूमौ त्रिविधायां । श्रेष्ठा बोधिर् बुद्धभूमौ । तत्रैव चाभिसंबोधिमहापरिनिर्वाणसंदर्शना । (msa 172) शेषं गतार्थं । बोस्हिसत्वविभागे दश श्लोकाः ।

आधिमोक्षिक एकश् च शुद्धाध्याशयिको ऽपरः । निमित्ते चानिमित्ते च चार्य् अप्य् अनभिसंस्कृते । बोधिसत्वा हि विज्ञेयाः पञ्चैते सर्वभूमिषु ॥ amsa_19.63 ॥

तत्र निमित्तचारी द्वितीयां भूमिम् उपादाय यावत् षष्ठ्यां । अनिमित्तचारी सप्तम्यां । अनभिसंस्कारचारी परेण । शेषं गतार्थं ।

कामेष्व् असक्तस् त्रिविशुद्धकर्मा क्रोधाभिभूम्यं गुणतत्परश् च । धर्मे ऽचलस् तत्वगभीरदृष्टिर् बोधौ स्पृहावान् खलु बोधिसत्वः ॥ amsa_19.64 ॥

एतेन षड्पारमिताप्रतिपत्तितो महाबोधिप्रणिधानतश् च बोधिसत्वलक्षणं परिदीपितं ।

अनुग्रहेच्छो ऽनुपघातदृष्टिः परोपघातेष्व् अधिवासकश् च । धीरो ऽप्रमत्तश् च बहुश्रुतश् च परार्थयुक्तः खलु बोधिसत्वः ॥ amsa_19.65 ॥

19.65 चोम्म्. तत्र धीर आरब्धवीर्यो दुःखैर् अविषादात् । अप्रमत्तो ध्यानसुखेष्व् असक्तः । शेषं गतार्थं ।

आदीनवज्ञः स्वपरिग्रहेषु भोगेष्व् असक्तो ह्य् अनिगूढवैरः । योगी निमित्ते कुशलो ऽकुदृष्टिर् अध्यात्मसंस्थः खलु बोधिसत्वः ॥ amsa_19.66 ॥

तत्र भोगेष्व् असक्तो यस् तान् विआय प्रव्रजति । निमित्तकुशलः शमथादिनिमित्तत्रयकौशल्यात् । अध्यात्मसंस्थो महायानाविकम्पनात् । महायानं हि बोधिसत्वानाम् अध्यात्मं । शेषं गतार्थं ।

दयान्वितो ह्रीगुणसंनिविष्टो दुःखाधिवासात् स्वसुखेष्व् असक्तः । स्मृतिप्रधानः सुसमाहितात्मा यानाविकार्यः खलु बोधिसत्वः ॥ amsa_19.67 ॥

तत्र स्मृतिप्रधानो ध्यानवान् स्मृतिबलेन चित्तसमाधानात् । सुसमाहितात्मा निर्विकल्पज्ञानः । शेषं गतार्थं ।

दुःखापहो दुःखकरो न चैव दुःखाधिवासो न च दुःखभीतः । दुःखाद् विमुक्तो न च दुःखकल्पो दुःखाभ्युपेतः खलु बोधिसत्वः ॥ amsa_19.68 ॥

तत्र दुःखाद् विमुक्तो ध्यानवान् कामधातुवैराग्याद् दुःखदुःखतामोक्षतः । दुःखाभ्युपेतः संसाराभ्युपगमात् । शेषं गतार्थं ।

धर्मे रतो ऽधर्मरतः धर्मे ऽरतो ऽधर्मरतः प्रकृत्या धर्मे जुगुप्सी धरमाभियुक्तः । धर्मे वशी धर्मनिरन्धकारो धर्मप्रधानः खलु बोधिसत्वः ॥ amsa_19.69 ॥

तत्र धर्मे जुगुप्सी अक्षान्तिजुगुप्सनात् । धर्मे वशी समापत्तौ । धर्मप्रधानो महाबोधिपरमः । धर्म एवात्र धरम उक्तो वृत्तानुवृत्त्या । शेषं गतार्थं ।

भोगाप्रमत्तो नियमाप्रमत्तो रक्षाप्रमत्तः कुशलाप्रमत्तः । सुखाप्रमत्तो धरमाप्रमत्तो यानाप्रमत्तो खलु बोधिसत्वः ॥ amsa_19.70 ॥

तत्र रक्षाप्रमत्तः क्षान्तिमान् स्वपरचित्तानुरक्षणात् । धर्माप्रमत्तो यथाभूतधर्मज्ञानात् । शेषं गतार्थं ।

विमानलज्जस् तनुदोषलज्ज अमर्षलज्जः परिहाणिलज्जः । विशालविसारलज्जस् तनुदृष्टिलज्जः यानान्यलज्जः खलु बोधिसत्वः ॥ amsa_19.71 ॥

तत्र विमानलज्जो यो ऽर्थिनो न विमानयति । तनुदोषलज्जो ऽणुमात्रेष्व् अवद्येषु भ्यदर्शी । तनुदृष्टिलज्जो धर्मनैरात्म्यप्रतिवेधी । शेषं गतार्थं । सर्वैर् एभिः श्लोकैः पर्यायान्तरेण षड्पारमिताप्रतिपत्तितो महाबोधिप्रणिधानतश् च बोधिसत्वलक्षणं परिदीपितं ।

इहापि चामुत्र उपेक्षणेन संस्कारयोगेन विभुत्वलाभैः । शमोपसमौपदेशेन महाफलेन अनुग्रहे वर्तति बोधिसत्वः ॥ amsa_19.72 ॥

इहएव सत्वानाम् अनुग्रहे वर्तते दानेन । अमुत्र शीलेनोपपत्तिविशेषं प्राप्य । संस्कारयोगेनेति वीर्ययोगेन । महाफलेन-इति बुद्धत्वेन । शेषं गतार्थं । एतेन (msa 174) षड्भिः पारमिताभिर् महाबोधिप्रणिधानेन च यथा सत्वानुग्रहे बोधिसत्वो वर्तते तत् परिदीपितं । बोधिसत्वसामान्यनामविभागे अष्टौ श्लोकाः ।

बोधिसत्वो महासत्वो धीमांश् चैवोत्तमद्युतिः । जिनपुत्रो जिनाधारो विजेताथ जिनाङ्कुरः ॥ amsa_19.73 ॥

विक्रान्तः परमाश्चर्यः सार्थवाहो महायशाः । कृपालुश् च महापुण्य ईश्वरो धार्मिकस् तथा ॥ amsa_19.74 ॥

एतानि षोडश सर्वबोधिसत्वानाम् अन्वर्थनामानि सामन्येन ।

सुतत्वबोधैः सुमहार्थबोधैः सर्वावर्थबोधैर् अपि नित्यबोधैः । उपायबोधैश् च विशेषणेन तेनोच्यते हेतुन बोधिसत्वः ॥ amsa_19.75 ॥

पञ्चविधेन बोधविशेषेण बोधिसत्व इत्य् उच्यते । पुद्गलनैरात्म्यबोधेन । सर्वाकारसर्वार्थबोधेन अक्षयावब्धेन परिनिर्वाणसंदर्शने ऽपि । यथाविधेनायं च विनयोपायबोधेन ।

आत्मानुबोधात् तनुदृष्टिबोधाद् विचित्रविज्ञप्तिविबोधतश् च । सर्वस्य चाभूतविकल्पबोधात् तेनोच्यते हेतुन बोधिसत्वः ॥ amsa_19.76 ॥

अत्र पुनश् चतुर्विधबोधिविशेषं दर्शयति चित्तमनोविज्ञानबोधतः । तेषां चाभूतपरिकल्पत्वावबोधतः । तत्र चित्तम् आलयविज्ञानं । मनस् तदालम्बनम् आत्मदृष्ट्यादिसंयुक्तं । विज्ञानं षड्विज्ञानकायाः

अबोधबोधाद् अनुबोधबोधाद् अभावबोधात् प्रभवानुबोधात् । अबोधबोधप्रतिबोधतश् च तेनोच्यते हेतुन बोधिसत्वः ॥ amsa_19.77 ॥

अत्र पुनः पञ्चविधं बोधविशेषं दर्शयति । अविद्याबोधात् । विद्याबोधात् । परिकल्पितादिस्वभावत्रयबोधाच् च । तत्रावबोधत्वेन बोधिप्रतिबोधात् परिनिष्पन्नस्वभावबोधो वेदितव्यः ।

अनर्थबोधात् परमार्थबोधात् सर्वावबोधात् सकलार्थबोधात् । बोद्धव्यबोधाश्रयबोधबोधात् तेनोच्यते हेतुन बोधिसत्वः ॥ amsa_19.78 ॥

अत्र पञ्चविधं बोधिविशेषं दर्शयति । परतन्त्रलक्षणबोधात् । परिनिष्पन्नबोधात् । सर्वज्ञेयसर्वाकारबोधात् । बोध्यवबोधत्रिमण्डलपरिशुद्धिबोधाच् च ।

निष्पन्नबोधात् पदबोधतश् च गर्भानुबोधात् क्रमदर्शनस्य । बोधाद् भृशं संशयहानिबोधात् तेनोच्यते हेतुन बोधिसत्वः ॥ amsa_19.79 ॥

तत्र निष्पन्नबोधो बुद्धत्वं । पदबोधो येन तुषितभवने वसति । गर्भानुबोधो येन मातुः कुक्षिम् अवक्रामति । क्रमदर्शने बोधो येन गर्भान् निष्क्रमणं कामपरिभोगं प्रव्र्ज्यां दुष्करचर्याम् अभिसंबोधिं च दर्शयति । भृशं संशयहानिबोधो येन सर्वसंशयछेदाय सत्वानां धर्मचक्रं प्रवर्तयति ।

लाभी ह्य् अलाभी धीसंस्थितश् च बोद्धानुबोद्धा प्रतिदेशकश् च । निर्जल्पबुद्धिर् हतमानमानी ह्य् अपक्कसंपक्कमतिश् च धीमान् ॥ amsa_19.80 ॥

अत्रैकादशविधेनातीतादिना बोधेन बोधिसत्वः परिदीपितः । तत्र लाभी अलाभी धीसंस्थितश् चातीतानागतप्रत्युत्पन्नैर् यथाक्रमं । बोद्धा स्वयंबोधात् । अनुबोद्धा परतो ब्धात् एतेनाध्यात्मिकबाह्यं बोधं दर्शयति । प्रतिदेशको निर्जल्पबुद्धिर् इत्य् औदारिकसूक्ष्मं । मानी हतमानीति हीनप्रणीतं । अपक्कसंपक्कमतिश् चेति दूरान्तिकं बोधं दर्श्यति ।

महायानसूत्रालंकारे गुणाधिकारः एकोनविंशतितमः समाप्तः

chapitre xx-xxi viṃśatitamaḥ ekaviṃśatitamaś cādhikāraḥ

लिङ्गविभागे द्वौ श्लोकौ ।

अनुकम्पा प्रियाख्यानं धीरता मुक्तहस्तता । गम्भीरसंधिनिर्मोक्षो लिङ्गान्य् एतानि धीमतां ॥ amsa_20-21.1 ॥

परिग्रहे ऽधिमुक्त्याप्तावखेदे द्वयसंग्रहे । आशयाच् च प्रयोगाच् च विज्ञेयं लिङ्गपञ्चकं ॥ amsa_20-21.2 ॥

तत्र प्रथमेन श्लोकेन पञ्च बोधिसत्वलिङ्गनि दर्शयति । द्वितीयेन तेषां (msa 176) कर्म समाससंग्रहं च । तत्रानुकम्पा बोधिचित्तेन सत्वपरिग्रहार्थं प्रियाख्यानं सत्वानां बुद्धशासनाधिमुक्तिलभार्थं धीरता दुष्करचर्यादिभिर् अखेदार्थं मुक्तहस्तता गम्भीरसंधिनिर्मोक्षणं च द्वयेन संग्रहार्थम् आमिषेण धर्मेण यथाक्रमं । एषां पञ्चानां लिङ्गानां अनुकम्पा आशयतो वेदितव्या । शेषाणि प्रयोगतः । गृहिप्रव्रजितपक्षविभागे त्रयः श्लोकः ।

बोधिसत्वा हि सततं भवन्तश् चक्रवर्तिनः । प्रकुर्वन्ति हि सत्वार्थं गृहिणः सर्वजन्मसु ॥ amsa_20-21.3 ॥

आदानलब्धा प्रव्रज्या धर्मतोपगता परा । निदर्शिका च प्रव्रजया धीमतां सर्वभूमिषु ॥ amsa_20-21.4 ॥

अप्रमेयैर् गुणैर् युक्तः पक्षः प्रव्रजितस्य तु । गृहिणो बोधिसत्वाद् धि यतिस् तस्माद् विशिष्यते ॥ amsa_20-21.5 ॥

एतेन श्लोकेन यादृशे गृहपक्षे स्थितो बोधिसत्वः सत्वार्थं करोति तत्परिदीपितं । द्वितीयेन यादृशे प्रव्रजितपक्षे । तत्र त्रिविधा प्रव्रज्या वेदितव्या । समादानलब्धा । धर्मतालब्धा । निदर्शका च निर्माणैः । तृतीयेन गृहपक्षात् प्रव्रजितपक्षस्य विशेषः परिदीपितः । अध्याशयविभागे श्लोकः षड्पादः ।

परत्रेष्टफलेच्छा च शुभवृत्ताव् इहैव च । निर्वाणेच्छा च धीराणां सत्वेष्व् आशय इष्यते । अशुद्धश् च विशुद्धश् च सुविशुद्धः सर्वभूमिषु ॥ amsa_20-21.6 ॥

एतेन समासतः पञ्चविधो ऽध्याशयः परिदीपितः । सुखाध्याशयः । परत्रेष्टफलेच्छा हिताध्याशयः इहैव कुशलप्रवृत्तीच्छा निर्वाणेच्छा तदुभयाह्याशय एवेति नान्यो वेदितव्यः । अशुद्धादिकास् त्रयो ऽध्याशया अप्रविष्टानां । भूमिप्रविष्टानां । अविनिवर्तनीयभूमिप्राप्तानां च यथाक्रमं वेदितव्याः । परिग्रहविभागे श्लोकः ।

प्रणिधानात् समाच् चित्ताद् आधिपत्यात् परिग्रहः । गणस्य कर्षणत्वाच् च धीमतां सर्वभूमिषु ॥ amsa_20-21.7 ॥

चतुर्विधः सत्वपरिग्रहो बोधिसत्वानां प्रणिधानपरिग्रहो वेदितव्यो बोधिचित्तेन सर्वसत्वपरिग्रहणात् । समचित्ततापरिग्रह आत्मपरसमतालाभाद् अभिसमयकाले । (msa 177) आधिपत्यपरिग्रहः स्वामिभूतस्य येषाम् असौ स्वामी । । गणपरिकर्षणपरिग्रहश् च शिष्यगणोपादानात् । उपपत्तिविभागे श्लोकः ।

कर्मणश् चाधिपत्येन प्रणिधानस्य चापरा । समाधेश् च विभुत्वस्य चोत्पत्तिर् धीमतां मता ॥ amsa_20-21.8 ॥

चतुर्विधा बोधिसत्वानाम् उपपत्तिः कर्माधिपत्येन याधिमुक्तिचर्याभूमिस्थितानां कर्मवशेनाभिप्रेतस्थानोपपत्तिः प्रणिधानवशेन या भूमिप्रविष्टानां सर्वस्तवपरिपाचनार्थं तिर्यगादिहीनस्थानोपपत्तिः । समाध्याधिपत्येन या ध्यानानि व्यावर्त्य कामधाताव् उपपत्तिः । विभुत्वाधिपत्येन या निर्माणैस् तुषितभवनाद्युपपत्तिसंदर्शनात् । विहारभूमिविभागे त्रिंशत् श्लोकः ।

लक्षणात् पुद्गगलाच् छिक्षास्कन्धनिष्पत्तिलिङ्गतः । निरुक्तेः प्राप्तितश् चैव विहारो भूमिर् एव च ॥ amsa_20-21.9 ॥

लक्षणविभागम् आरभ्य पञ्च श्लोकाः ।

शून्यता परमात्मस्य कर्मनाशे व्यवस्थितिः । विहृत्य ससुखैर् ध्यानैर् जन्म कामे ततः परम् ॥ amsa_20-21.10 ॥

ततश् च बोधिपक्षाणां संसारे परिणामना । विना च चित्तसंक्लेशं सत्वानां परिपाचना ॥ amsa_20-21.11 ॥

उपपत्तौ च संचित्य संक्लेशस्यानुरक्षणा । एकायनपथश्लिष्टा ऽनिमित्तैकान्तिकः पथः ॥ amsa_20-21.12 ॥

अनिमित्ते ऽप्य् अनाभोगः क्षेत्रस्य च विशोधना । सत्वपाकस्य निष्पत्तिर् जायते च ततः परम् ॥ amsa_20-21.13 ॥

समाधिधारणीनां च बोधेश् चैव विशुद्धता । एतस्माच् च व्यवस्थानाद् विज्ञेयं भूमिलक्षणम् ॥ amsa_20-21.14 ॥

एकादश विहारा एकादश भूमयः । तेषां लक्षणं । प्रथमायां भूमौ परमशून्यताभिसमये लक्षणं पुद्गलनैरात्म्याभिसमयात् । द्वितीयाणां कर्मणाम् विप्रनाशव्यवस्थानं कुशलाकुशलकर्मपथतत्फलवैचित्र्यज्ञानात् । तृतीयायां सातिशयसुखैर् बोधिसत्वध्यानैर् विहृत्यापरिहीनस्यैव तेभ्यः कामधाताव् उपपत्तिः । चतुर्थ्या बोधिपक्षबहुलविहारिणो ऽपि बोधिपक्षाणां संसारे परिणामना । पञ्चम्यां चतुरार्यसत्यबहुलविहारितया विनातमनश् चित्तसंक्लेशेन सत्वानां परिपाचनायां नानाशास्त्रशिल्पप्रणयनात् । षष्ट्यां प्रीत्यसमुत्पादबहुलविहारितया (msa 178) संचित्यभवोपपत्तौ तत्र संक्लेशस्यानुरक्षणा । सप्तम्यां मिश्रोपमिश्रत्वेनैकायनपथस्याश्लिष्ट्स्य श्लिष्ट आनिमित्तैकान्तिको मार्गः । अष्टम्यां अनिमित्ते ऽप्य् अनाभोगो निरभिसंस्कार-अनिमित्तविहारित्वाद् बुद्धक्षेत्रविशोधना च । नवयां प्रतिसंविद्वशितया सत्वपाकनिष्पत्तिः सर्वाकारपरिपाचनसामर्थ्यात् । दशम्यां समाधिमुखानां धारणीमुखानां च विशुद्धता । एकादश्यं बुद्धभूमौ बोधिविशुद्धता लक्षणां सर्वज्ञेयावरणप्रहाणात् । भूमिष्ठे च पुद्गलविभागम् आरभ्य द्वौ श्लोकौ ।

विशुद्धदृष्टिः सुविशुद्धशीलः समाहितो धर्मविभूतमानः । संतानसंक्लेशविशुद्धिभेदे निर्माण एकक्षणलब्धबुद्धिः ॥ amsa_20-21.15 ॥

उपेक्षकः क्षेत्रविशोधकश् च स्यात् सत्वपाके कुशलो महर्द्धिः । संपूर्णकायश् च निदर्शने च शक्तो ऽभिषिक्तः खलु बोधिसत्वः ॥ amsa_20-21.16 ॥

दशसु भूमिषु दश बोधिसत्वा व्यवस्थाप्यते । प्रथमायां विशुद्धदृष्टिः पुद्गलधर्मदृष्टिप्रतिपक्षज्ञानलाभात् । द्वितीयायां सुविशुद्धशीलः सूक्ष्मापत्तिस्खलितसमुदाचारस्याप्य् अभावात् । तृतीयायां समाहितो भवत्य् अच्युतध्यानसमाधिलाभात् । चतुर्थ्या धर्मविभूतमानः सूत्रादिधर्मनानात्वमानस्य विभूतत्वात् । पञ्चम्यां संतानभेदे निर्माणो दशभिश् चित्ताशयविशुद्धिसमताभिः सर्वसंतानसमताप्रवेशात् । षष्ट्यां संक्लेशव्यवदानभेदे निर्माणः प्रतीत्यसमुत्पादतथताबहुलविहारितया कृष्णशुक्लपक्षाभ्यां तथतायाः संक्लेश्व्यवदानादर्शनात् । प्रकृतिविशुद्धिताम् उपादाय । सप्तम्याम् एकक्षणलब्धबुद्धिर् निर्निमित्तविहारसामर्थ्यात् प्रतिपक्षणं सप्तत्रिंशद् बोध्पक्षभावनातः । अष्टम्याम् उपेक्षकः क्षेत्रविशोधकश् चानाभोगनिर्निमित्तविहारित्वाद् मिश्र-उपमिश्रप्रयोगतश् चाविनिवर्तनीयभूमिप्रविष्टैर् बोधिसत्वैः । नवम्यां सत्वपरिपाककुशलः पूर्ववत् । दशम्यां बोधिसत्वभूमौ बोधिसत्वो महर्द्धिकश् च व्यवस्थाप्यते महाभिज्ञालाभात् । संपूर्णकायश् चाप्रमाणसमाधिधारणीमुखस्फुरणाद् आश्रयस्य निदर्शने च शक्तो व्यवस्थाप्यते तुषितभवनवासादिनिर्माणनिदर्शनात् । भिषिक्तश् च बुद्धत्वे सर्वबुद्धेभ्यस् तत्राभिषेकलाभात् । शिक्षाव्यवस्थानम् आरभ्य पञ्च श्लोकः ।

धर्मतां प्रतिविध्येह अधिशीले ऽनुशिक्षणे । अधिचित्ते ऽप्य् अधिप्रज्ञे प्रज्ञा तु द्वयगोचरा ॥ amsa_20-21.17 ॥

धर्मतत्वं तदज्ञानज्ञानाद् या वृत्तिर् एव च । प्रज्ञाया गोचरस् तस्माद् द्विभूमौ तद्व्यवस्थितिः ॥ amsa_20-21.18 ॥

शिक्षाणां भावनायाश् च फलम् अन्यच् चतुर्विधम् । अनिमित्तससंस्कारो विहारः प्रथमं फलम् ॥ amsa_20-21.19 ॥

स एवानभिसंस्कारो द्वितीयं फलम् इष्यते । क्षेत्रशुद्धिश् च सत्वानां पाकनिष्पत्तिर् एव च ॥ amsa_20-21.20 ॥

समाधिधारणीनां च निष्पत्तिः परमं फलं । चतुर्विधं फलं ह्य् एतत् चतुर्भूमिसमाश्रितम् ॥ amsa_20-21.21 ॥

प्रथमायां भूमौ धर्मतां प्रतिविध्य द्वितीयायाम् अधिशीलं शिक्षते ।तृतीयायाम् अधिचित्तं । चतुर्थोपञ्चमीषष्टीष्व् अधिप्रज्ञं । बोधिपक्षसंगृहीता हि प्रज्ञा चतुर्थां भूमौ । सा पुनर् द्वयगोचरा भूमिद्वये । द्वयं पुनर् धर्मतत्वं च दुःखादिसत्यं । तदज्ञानज्ञानादिका च वृत्तिर् अनुलोमः पर्तीत्यसमुत्पादः । तदज्ञानादिका हि वृत्तिर् अविद्यादिका । तज्ज्ञानादिका च वृत्तिर् विद्यादिका । तस्माद् भूमिद्वये ऽप्य् अधिप्रज्ञाव्यवस्थानं । अतः परं चतुर्विधं शिक्षाफलं चतुर्भूमिसमाश्रितं वेदितव्यं यथाक्रमं । तत्र द्वितीयं फलं स एवानिमित्तो विहारो ऽनभिसंस्कारः क्षेत्रशुद्धिश् च वेदितव्यं । शेषं गतार्थं । स्कन्धव्यवस्थानम् आरभ्य द्वौ श्लोकौ । धर्मतां प्रतिविध्येह शीलस्कन्धस्य शोधना । समाधिप्रज्ञास्कन्धस्य तत ऊर्ध्वं विशोधना ॥ amsa_20-21.22 ॥ विमुक्तिमुक्तिज्ञानस्य तदन्यासु विशोधना । चतुर्विधाद् आवरणात् प्रतिघातावृतेर् अपि ॥ amsa_20-21.23 ॥

तद् अन्यास्व् इति सप्तम्यां यावद् बुद्धबूमाव् अभयोर् विमुक्तिविमुक्तिज्ञानयोर् विशोधना । सा पुनर् विमुक्तिश् चतुर्विधफलावरणाच् च वेदितव्या प्रतिघातावरणाच् च बुद्धभूमौ । येनान्येषां ज्ञेये ज्ञानं प्रतिहन्यते । बुद्धानां तो तद्विमोक्षात् सर्वत्राप्रतिहतं ज्ञानं । शेषं गतार्थं । निष्पत्तिव्यवस्थानम् आरभ्य त्रयः श्लोकः । अनिष्पन्नाश् च निष्पन्ना विज्ञेयाः सर्वभूमयः । निष्पन्ना अप्य् अनिष्पन्ना निष्पन्नाश् च पुनर् मताः ॥ amsa_20-21.24 ॥

निष्पत्तिर् विज्ञेया यथाव्यवस्थानमनसिकारेण । तत्कल्पनताज्ञानाद् अविकल्पनया च तस्यैव ॥ amsa_20-21.25 ॥

भावना अपि निष्पत्तिर् अचिन्त्यं सर्वभूमिषु । प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् बुद्धानां विषयाद् अपि ॥ amsa_20-21.26 ॥

तत्राधिमुक्तिचर्याभूमिर् अनिष्पन्ना शेषा निष्पन्ना इत्य् एताः सर्वभूमयः । निष्पन्ना अपि पुनः सप्तमानिष्पन्नाः शेषा निष्पन्ना निरभिसंस्कारवाहित्वात् । यत् पुनः प्रमुदितादिभूमिर् निष्पन्ना पूर्वमुक्ता तत्र निष्पत्तिर् यथाव्यवस्थापितभूमिमनसिकारेण ।तस्य भूमिव्यवस्थानस्य कल्पनामात्रज्ञानात् तद् अविकल्पना च च वेदितव्या । यदा तद्भूमिव्यवस्थानं कल्पनामात्रं जानीते । तद् पै च कल्पनामात्रं न विकल्पयत्य् एवं ग्राह्यग्राहकाविकल्पज्ञानलाभाद् भूमिपरिनिष्पत्तिर् उक्ता भवति । अपि च खलु भूमीनां भावना च निष्पत्तिश् चोभयम् अचिन्त्यं सर्वभूमिषु । तथा हि तद् बोधिसत्वानां प्रत्यात्मवेदनीयं बुद्धानां च विषयो नान्येषां । भूमिप्रतिष्ठस्य लिङ्गविभागम् आरभ्य द्वौ श्लोकौ ।

अधिमुक्तिर् हि सर्वत्र सालोका लिङ्गम् इष्यते । अलीनत्वम् अदीनत्वम् अपरप्रत्ययात्मता ॥ amsa_20-21.27 ॥

प्रतिवेधश् च सर्वत्र सर्वत्र समचित्तता । अनेयानुनयोपायज्ञानं मण्डलजन्म च ॥ amsa_20-21.28 ॥

एतद्भूमिप्रविष्टस्य बोधिसत्वस्य दशविधं लिङ्गं सर्वासु भूमिषु वेदितव्यं । यां भूमिं प्रविष्टस् तत्र सालोको यां न प्रविष्टस् तत्राधिमुक्तिर् इत्य् एतद् एकं लिङ्गं । अलीनत्वं पर्मोदारगम्भीरेषु धर्मेषु । अदीनत्वं दुष्करचर्यासु । अपरप्रत्ययत्वं स्वस्यां भूमौ । सर्वभूमिप्रतिवेधश् च तद् अभिनिर्हारकौशल्यतः सर्वसत्वेष्व् आत्मसमचित्तता । अनेया वर्णावर्णशब्दाभ्यां । अननुनयश् चक्रवर्तीत्यादिसं पत्तिषु । उपायकौशल्यम् अनुपलम्भस् तस्य बुद्धत्वोपायज्ञानात् । बुद्धपर्षन्मण्डलेषु चोपपत्तिः सर्वकालम् इत्य् एतानि अपराणि लिङ्गानि बोधिसत्वस्य । भूमिषु पारमितालाभलिङ्गविभागे द्वौ श्लोकौ ।

नाच्छन्दो न च लुब्धह्रस्वहृदयो न क्रोधनो नालसो नामैत्रीकरूणाशयो न कुमतिः कल्पैर् विकल्पैर् हतः । नो विक्षिप्तमतिः सुखैर् न च हतो दुःखैर् न वा व्यावर्तते सत्यं मित्रम् उपाश्रितः श्रुतपरः पूजापरः शास्तरि ॥ amsa_20-21.29 ॥

सर्वं पुण्यसमुच्चयं सुविपुलं कृत्वान्यसाधारणं संबोधौ परिणामयत्य् अहरहर्यो ह्य् उत्तमोपायवित् । जातः स्वायतने सदा शुभकरः क्रीडत्य् अभिज्ञागुणैः सर्वेषाम् उपरिस्थितो गुणनिधिर् ज्ञेयः स बुद्धात्मनः ॥ amsa_20-21.30 ॥

दशपारमितालाभिनो बोधिसत्वस्य षोडशविधं लिङ्गं दर्शयति । षोडशविदं लिङ्गं । सदा पारमिताप्रतिपत्तिच्छन्देनाविरहितत्वं । षड्पारमिताविपक्षैश् च रहितत्वं प्रत्येकं । अन्ययानमनसिकारेणाविक्षिप्तता । संपत्तिसुखेष्व् असक्तता । विपत्तिदुष्करचर्यादुःखैः प्रयोगानिर्वर्तिता । कल्याणमित्राश्रयः । श्रुतपरत्वं शास्तृपूजापरत्वं । सम्यक्परिणामना उपायकौशल्यपारमितया । स्वायतनोपपत्तिः प्रणिधानपारमितया बुद्धबोधिसत्वाविरहितस्थानोपपत्तेः । सदाशुभकरत्वे बलपारमितया तद्विपक्षधर्माव्यवकरणात् । अभिज्ञागुणक्रीडणं च ज्ञानपारमितया । तत्र मैत्री व्यापादप्रैपक्षः सुखोपसंहाराशयः । करुणा विहिंसाप्रतिपक्षो दुःखापगमाशयः । स्वभावकल्पनं कल्पः । विशेषकल्पनं विकल्पो वेदितव्हः । तत्रैवानुशंसविभागे श्लोकः ।

शमथे विपश्यनायां च द्वयपञ्चात्मको मतः । धीमताम् अनुशंसो हि सर्वथा सर्वभूमिषु ॥ amsa_20-21.31 ॥

तत्रैव पारमितालाभे सर्वभूमिषु बोधिसत्वानां सर्वप्रकारो ऽनुशंसः । पञ्चविधो वेदितव्यः । प्रतिक्षणं सर्वदुअष्ठुल्याश्रयं द्रावयति । नानात्वसंज्ञाविगतिं धर्मारामरतिः प्रतिलभते । अपरिच्छिन्नाकारं च सर्वतो ऽप्रमाणं धर्मावभासं संजानीते । अविकल्पितानि चास्य विशुद्धिभागीयानि निमित्तानि समुदाचरन्ति । धर्मकायपरिपूरिपरिनिष्पत्तये च उत्तराद् उत्तरतरं हेतुसंपरिग्रहं करोति । तत्र प्रथमद्वितीयौ शमथपक्षे वेदितव्यं । तृतीयचतुर्थौ विपश्यनापक्षे । शेषम् उभयपक्षे । भूमिनिरुक्तिविभागे नव श्लोकः ।

पश्यतां बोधिम् आसन्नां सत्वार्थस्य च साधनं । तीव्र उत्पद्यते मोदो मुदिता तेन कथ्यते ॥ amsa_20-21.32 ॥

अत्र न किंचिद् व्याख्येयं ।

दौःशील्याभोगवैमल्याद् विमला भूमिर् उच्यते ।

दौःशील्यम् अलस्यान्ययानमनसिकारम् अलस्य चातिक्रमाद् विमलेत्य् उच्यते । तस्मात् तर्ह्य् अस्माभिस् तुल्याभिनिर्हारे सर्वाकारपरिशोधनाभिनिर्हार एव योगः करणीय इति वचनात् । महाधर्मावभासस्य करणाच् च प्रभाकरी ॥ amsa_20-21.33 ॥ तथा हि तस्यां समाधिबलेनाप्रमाणधर्मपर्येषणधारणात् महान्तं धर्मावभासं परेषां करोति ।

अर्चिर्भूता यतो धर्मा बोधिपक्षाः प्रदाहकाः । अर्चिष्मतीति तद्योगात् सा भूमिर् द्वयदाहतः ॥ amsa_20-21.34 ॥

सा बोधिपक्षात्मिका प्र्ज्ञा द्वयदहनप्रत्युपस्थाना तस्यां बाहुल्येन । द्वयं पुनः क्लेशावरणं ज्ञेयावरणं चात्र वेदितव्यं ।

सत्वानां परिपाकश् च स्वचित्तस्य च रक्षणा । धीमद्भिर् जीयते दुःखं दुर्जया तेन कथ्यते ॥ amsa_20-21.35 ॥

तत्र सत्वपरिपाकाभियुक्तो ऽपि न संक्लिश्यते । सत्वविप्रत्तिपत्त्या तच् चोभयं दुष्करत्वाद् दुर्जयं ।

आभिमुख्याद् द्वयस्येह संसारस्यापि निर्वृतेः । उक्ता ह्य् अभिमुखी भूमिः प्रज्ञापारमिताश्रयात् ॥ amsa_20-21.36 ॥

सा हि प्रज्ञापारमिताश्रयेण निर्वाणसंसारयोर् अप्रतिष्ठानात् संसारनिर्वाणयोर् अभिमुखी

एकायनपथश्लेषाद् भूमिर् दूरंगमा मता ।

एकायनपथः पूर्वं निर्दिष्टस् तदुपश्लेषत्वात् दूरं गता भवति प्रयोगपयन्तगमनात् । द्वयसंज्ञाविचलनाद् अचला च निरुच्यते ॥ amsa_20-21.37 ॥ द्वाभ्यां संज्ञाभ्यां अविचलनात् निमित्तसंज्ञया अनिमित्ताभोगसंज्ञया च ।

प्रतिसंविन्मतिसाधुत्वाद् भूमिः साधुमति मता ।

प्रतिसंविन्मतेः साधुत्वाद् इति प्रधानत्वात् । धर्ममेघा द्वयव्याप्तेर् धर्माकाशस्य मेघवत् ॥ amsa_20-21.38 ॥ द्वयव्याप्तेर् इत्य् समाधिमुखधारणीमुखव्यापनान् मेघेनेवाकाशस्थालीयस्याश्रयसंनिविष्टस्य श्रुतधर्मस्य धर्ममेघेत्य् उच्यते ।

विविधे शुभनिर्हारे रत्या विहरणात् सदा । सर्वत्र बोधिसत्वानां विहारभूमयो मताः ॥ amsa_20-21.39 ॥

विविधकुशलाभिनिर्हारनिमित्तं सदा सर्वत्र रत्या विहरणाद् बोधिसत्वानां भूमयो विहारा इत्य् उच्यन्ते ।

भूयो भूयो ऽमितास्व् आसु ऊर्ध्वंगमनयोगतः । भूतामिताभयार्थाय त एवेष्टा हि भूमयः ॥ amsa_20-21.40 ॥

भूयो भूयो ऽमितास्व् आसु ऊर्ध्वंगमनयोगाद् भूतामिताभयार्थाय त एव विहाराः पुनर् भूमय उच्यन्ते । अमितास्व् इति दशसु भूइषु एकैकस्याप्रमाणत्वात् । ऊर्ध्वंगमनयोगाद् इति उपरिभूमिगमनयोगात् । भूतामिताभयार्थम् इत्य् अमितानां भूतानां भयप्रहाणार्थं । प्राप्तिविहारे श्लोकः ।

भूमिलाभेभो ऽधिमुक्तेश् च चरितेषु च वर्तनात् । प्रतिवेधाच् च भूमीनां निष्पत्तेश् च चतुर्विधः ॥ amsa_20-21.41 ॥

चतुर्विधो भूमीनां लाभः । अधिमुक्तिलाभो यथोक्ताधिमुक्तितो ऽधिमुक्तिचर्याभूमौ । चरितलाभो दशसु धर्मचरितेषु च वर्तनात् तस्याम् एव । पर्मार्थप्रतिवेधतो च भूमिप्रवेशे । निष्पत्तिलाभश् चान्विनिवर्तनीयभूमिप्रवेशे । चर्याविभागे श्लोकः षड्पादः ।

महायाने ऽधिमुक्तानां हीनयाने च देहिनां । द्वयोर् आवर्जनार्थाय विनयाय च देशिताः । चर्याश् चतस्रो धीराणां यथासूत्रानुसारतः ॥ amsa_20-21.42 ॥

तत्र पारमिताचर्या महायानाधिमुक्तानां अर्थे देशिता । बोधिसत्वचर्या श्रावकप्रत्येकबुद्धयानाधिमुक्तानां । अभिज्ञाचर्या द्वयोर् अपि महायानहीनयानाधिमुक्तयोः प्रभावेणावर्जनार्थं । सत्वपरिपाकचर्या द्वयोर् एव परिपाचनार्थं । (msa 184) परिपाचनं ह्य् अत्र विनयनं च देशिताः । बुद्धगुणविभागे बहवः श्लोकाः । अप्रमाणविभागे तद् बुद्धस्तोत्रम् आरभ्ह्यैकः ।

अनुकम्पकसत्वेषु संयोगविगमाशय । अवियोगाशय सौख्यहिताशय नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.43 ॥

अनुकम्पकत्वं सत्वेषु संदर्शितं । सुखाशयत्वं पुनः सुखसंयोगआशयत्वेन मैत्र्या । दुःखवियोगाशयत्वेन च कारुणया । सुखावियोगाशयत्वेन च मुदितया । हिताशयत्वम् उपेक्षया । सा पुनर् निःक्लेशताशयलक्षणा वेदितव्या । विमोक्षाभिभ्वायतनकृत्स्नायतनविभागे श्लोकः ।

सर्वावरणनिर्मुक्त सर्वलोकाभिभू मुने । ज्ञानेन ज्ञेयं व्याप्तं ते मुक्तचित्त नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.44 ॥

अत्र विमोक्षविशेषं भगवतः सर्वक्लेशज्ञेयावरणनिर्मुक्ततया दर्शयति । अभिभ्वायतनविशेषं सर्वलोकाभिभूत्वेन स्वचित्तवशवर्तनाद् यथेष्टालम्बननिर्माणपरिणामनताधिष्ठानतः । कृत्स्नायतनविशेषं सर्वज्ञेयज्ञानेनाव्याघाततः । अत एव विमोक्षादिगुणविपक्षमुक्तत्वात् मुक्तचित्तः । अरणाविभागे श्लोकः ।

अशेषं सर्वसत्वानां सर्वक्लेशविनाशक । क्लेशप्रहारक क्लिष्टसानुक्रोश नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.45 ॥

अत्रावरणाशेषं भगवतः सर्वसत्वक्लेशविनयनाद् उत्पादितक्लेशेष्व् अपि च तत्क्लेशप्रतिपक्षविघानात् क्लिष्टजनानुकम्पया संदर्शयति । अन्ये ह्य् अरणाविहारिणः सत्वानां कस्यचिद् एव तदालम्बनस्य क्लेशस्योत्पत्तिप्रत्ययमात्रं प्रतिहरन्ति । न तु क्लेशसंतानाद् अपनयन्ति । प्रणिधिज्ञानविशेषे श्लोकः ।

अनाभोग निरासङ्ग अव्याघात समाहित । सदैव सर्वप्रश्नानां विसर्जक नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.46 ॥

अत्र पञ्चभिर् आकारैर् प्रणिधिज्ञानविशेषं भगवतः संदर्शयति । अनाभोगसंमुखीभावतः । निरासङ्गसंमुखीभावतः । सर्वज्ञेयाव्याघाततः । सदा समाहितत्वतः । (msa 185) सर्वसंशयछेदनतश् च सत्वानां । अन्ये हि प्रणिध्ज्ञानं संमुखीकुर्वन्ति । न चासक्तं समापत्तिप्रवेशापेक्षत्वात् । न चाव्याहतं प्रदेशज्ञानात् । न च सदा समाहिता भवन्ति । न च सर्वसंशयांश् छिन्दन्ति । प्रतिसंविद्विभागे श्लोकः ।

आश्रये ऽथाश्रिते देश्ये वाक्ये ज्ञाने च देशिके । अव्याहतमते नित्यं सुदेशिक नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.47 ॥

अत्र समासतो यच् च देश्यते येन देश्यते तत्र नित्यम् अव्याहतमतित्वेनभगवतश् चतस्रः प्रतिसंविदो देशिताः । तत्र द्वयं देश्यते आश्रयश् च धर्मः । तदाश्रितश् चार्थः । द्वयेन देश्यते वाचा ज्ञानेन च । सुदेशिकत्वेन तासां कर्म संदर्शितं । अभिज्ञाविभागे श्लोकः ।

उपेत्य वचनैस् तेषां चरिज्ञ आगतौ गतौ । निःसारे चैव सत्वानां स्वववाद नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.48 ॥

अत्र षड्भिर् अभिज्ञाभिः सम्यगववादत्वं भगवतो दर्शितं । उपेत्य विनेयसकाशम् ऋद्ध्यभिज्ञया । तेषां भाषया दिव्यश्रोत्राभिज्ञया चित्तचरित्रं ज्ञात्वा चेतःपर्यायाभिज्ञया यथा पूर्वान्ताद् इहागतिर् यथा च संसारान् निःसारणं । तत्राववादं ददात्य् अवशिष्टाभिस्तोतृभिर् अभिज्ञाभिर् यथाक्रमं । लक्षणानुव्यञ्जनविभागे श्लोकः ।

सत्पौरुष्यं प्रपद्यन्ते त्वां दृष्ट्वा सर्वदेहिनः । दृष्टमात्रात् प्रसादस्य विधायक नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.49 ॥

अत्र लक्षणानुव्यञ्जनानां भगवति महापुरुषत्वसंप्रत्ययेन दर्शनमात्रात् प्रसादजनकत्वं कर्म संदर्शयितं । परिशुद्धिविभागे श्लोकः ।

आदानस्थानसंत्यागनिर्माणपरिणामने । समाधिज्ञानवशितामनुप्राप्त नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.50 ॥

अत्र भगवतश् चतुर्विधया वशितया सर्वाकाराश् चतस्रः परिशुद्धयः परिदीपिताः । (msa 186) आश्रयपरिशुद्धिर् आत्मभावस्यादानस्थानत्यागवशितया । आलम्बनपरिशुद्धिर् निर्माणपरिणामनवशितया । चित्तपरिशुद्धिः सर्वाकारसमाधिवशितया । प्रज्ञापरिशुद्धिः सर्वाकारज्ञानवशितया । बलविभागे श्लोकः ।

उपाये शरणे शुद्धौ सत्वानां विप्रवादने । महायाने च निर्याणे मारभञ्ज नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.51 ॥

अत्र चतुर्ष्व् अर्थेषु सत्वानां विप्रवादनय मारो यस् तद्भञ्जकत्वेन भगवतो दशानां बलानां कर्म संदर्शितं । यद् उतसुगतिदुर्गतिगमनाद्युपायविप्रवादने । अशरणे देवादिषु शरणविप्रवादने । साश्रवशुद्धिमात्रेण शुद्धिविप्रवादने । महायाननिर्याणविप्रवादने च । स्थानास्थानज्ञानबलेन हि भगवान् प्रथमे ऽर्थे मारभञ्जको वेदितव्यः । कर्मविपाकज्ञानबलेन द्वितीये । ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिज्ञानबलेन तृतीये । इन्द्रियपरापरत्वादिज्ञानबलेन चतुर्थे । हीनानीन्द्रियादीनि वर्जयित्वा श्रेष्ठसंनियोजनात् । वैशारद्यविभागे श्लोकः ।

ज्ञानप्रहाणनिर्याणविघ्नकारकदेशिक । स्वपरार्थे ऽन्यतीर्थ्यानां निराधृष्य नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.52 ॥

अत्र ज्ञानप्रहाणकारकत्वेन स्वार्थे । निर्याणविघ्नदेशिकत्वेन च परार्थे । निराधृष्यत्वाद् अन्यतीर्थ्यैर् भगवतो यथाक्रमं चतुर्विधं वैशारद्यम् उद्भावितं । आरक्षस्मृत्युपस्थानविभागे श्लोकः ।

विगृह्यवक्ता पर्षत्सु द्वयसंक्लेशवर्जित । निरारक्ष असंमोष गणकर्ष नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.53 ॥

अनेन त्रीण्य् अरक्षाणि त्रीणि च स्मृत्युपस्थानानि भगवतः परिदीपितानि । तेषां च कर्म गणपरिकर्षकत्वं । तैर् हि यथाक्रमं विगृह्यवक्ता च भवति पर्षत्सु निरारक्षत्वात् । द्वयसंक्लेशवर्जितश् चानुनयप्रतिघाभावाद् । असंमोषतया सदाभूयस्थितस्मृतित्वात् । वासनासमुद्घातविभागे श्लोकः ।

चारे विहारे सर्वत्र नास्त्य् असर्वज्ञचेष्टितं । सर्वदा तव सर्वज्ञ भूतार्थिक नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.54 ॥

अनेन चारे विहारे वा सर्वत्र सर्वदा वासर्वज्ञचेष्टितस्याभावात् भगवतः । (msa 187) सर्वक्लेशवासनासम्मुद्घातः परिदीपितः । असर्वज्ञो हि क्षीणक्लेशो ऽप्य् असमुद्घातितत्वाद् वासनाया एकदा भ्रान्तेन हस्तिना सार्धं समागच्छति भ्रान्तेन रथेनेत्य् एवमादिकम् असर्वज्ञचेष्टितं करोति । यथोक्तं माण्डव्यसूते । तच् च भूतार्थसर्वज्ञत्वं नास्ति । असंमोषताविभागे श्लोकः ।

सर्वसत्वार्थकृत्येषु कालं त्वं नातिवर्तसे । अबन्ध्यकृत्य सततम् असंमोषः नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.55 ॥

अनेन यस्य सत्वस्य यो ऽर्थः करणीयो यस्मिन् काले तत्कालानतिवर्तनात् । अबन्ध्यं कृत्यं सदा भगवत इत्य् असंमोषधर्मत्वं स्वभावतः कर्मतश् च संदर्शितं । महाकरुणाविभागे श्लोकः ।

सर्वलोकमहोरात्रं षट्कृत्वः प्रत्यवेक्षसे । महाकरुणया युक्त हिताशय नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.56 ॥

अत्र महाकरुणा भगवतः कर्मतः स्वभावतश् च परिदीपिता । महाकरुणया हि भगवान् षड्कृत्वो रात्रिन्दिवेन लोकं प्रत्यवेक्षते को हीयते को वर्धते इत्य् एवमादि । तद्योगाच् च भगवतः सर्वसत्वेषु नित्यं हिताशयः । आवेणिकगुणविभागे श्लोकः ।

चारेणाधिगमेनापि ज्ञानेनापि च कर्मणा । सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धोत्तम नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.57 ॥

अत्र चारसस्ं गृहीतैः षड्भिर् आवेणिकैर् बुद्धधर्मैः । अधिगमसंगृहीतैः षड्भिः । ज्ञानसंगृहीतैस् त्रिभिः । कर्मसंगृहीतैश् च त्रिभिः ।तदन्यसत्वोत्तमानाम् अपि श्रावकप्रत्येकबुद्धानाम् अन्तिकाद् उत्तमत्वेन सर्वसत्वोत्तमत्वं परिदीपितं । तत्र नास्ति तथागतस्य स्खलितं । नास्ति रवितं । नास्ति मुषिता स्मृतिः । नास्त्य् असमाहितं चित्तं । नास्ति नानात्वसंज्ञा । नास्त्य् अप्रतिसंख्यायोपेक्षेति चारसंगृहीताः षडावेणिका बुद्धधर्मा ये बुद्धस्यैव संविद्यन्ते नान्येषां । नास्ति छन्दपरिहाणिर् नास्ति वीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिपरिहाणिर् इत्य् अधिगमसंगृहीताः षड् । अतीते अध्वनि तथागतस्यासङ्गम् अप्रतिहतं ज्ञानं । अनागते प्रत्युत्पन्ने अध्वनि तथागतस्यासङ्गम् अप्रतिहतं ज्ञानम् इति । ज्ञानसंगृहीतास् त्रयः । सर्वं तथागतस्य (msa 188) कायकर्म ज्ञानपूर्वंगमं ज्ञानानुपरिवर्ति । सर्वं वाक्कर्म सर्वं मनस्कर्मेति कर्मसंगृहाइतास् त्रयः । सर्वाकारज्ञताविभागे श्लोकः ।

त्रिभिः कायैर् महाबोधिं सर्वाकाराम् उपागत । सर्वत्र सर्वसत्वानां काङ्क्षाछिद नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.58 ॥

अनेन त्रिभिश् च कायैः सर्वाकारबोध्युपगमत्वात् सर्वज्ञेयसर्वाकारज्ञानाच् च सर्वाकारज्ञता भगवतः परिदीपिता । त्रयः कायाः स्वाभाविकः सांभोगिको नैर्माणिकश् च । सर्वज्ञेयसर्वाकारज्ञानं पुनर् अत्र सर्वसत्वानां देवमनुष्यादीनां सर्वसंशयच्छेदेन कर्मणा निर्दिष्टं । पारमितापरिपूरिविभागे श्लोकः ।

निरवग्रह निर्दोष निष्कालुष्यानवस्थित । आनिङ्क्ष्य सर्वधर्मेषु निष्प्रपञ्च नमो ऽस्तु ते ॥ amsa_20-21.59 ॥

अनेन सकलषड्पारमिताविपक्षनिर्मुक्ततया षड्पारमितापरिपूरिर् भगवत उद्भाविता । तत्रानवग्रहत्वं भोगनिराग्रहत्वाद् वेदितव्यं । निर्दोषत्वं निर्मलकायादिकर्मत्वात् । निष्कालुष्यत्वं लोकधर्मदुःखाभ्यां चित्ताकलुषीकरणात् । अनवस्थितत्वम् अल्पावरणमात्राधिगमानवस्थानात् । । आनिङ्क्ष्यत्वम् अविक्षेपात् । निष्प्रपञ्चत्वं सर्वविकल्पप्रपञ्चासमुदाचारात् । बुद्धलक्षणविभागे द्वौ श्लोकौ ।

निष्पन्नपरमार्थो ऽसि सर्वभूमिविनिःसृतः । सर्वसत्वाग्रतां प्राप्तः सर्वसत्वविमोचकः ॥ amsa_20-21.60 ॥

अक्षयैर् असमैर् युक्तो गुणैर् लोकेषु दृश्यसे । मण्डलेष्व् अप्य् अदृश्यश् च सर्वथा देवमानुषैः ॥ amsa_20-21.61 ॥

अत्र षड्भिः स्वभावहेतुफलकर्मयोगवृत्त्यर्थैर् बुद्धलक्षणं परिदीपितं । तत्र विशुद्धा तथता निष्पन्नः परमार्थः । स च बुद्धानां स्वभावः । सर्वबोधिसत्वभूमिनिर्यातत्वं हेतुः । सर्वसत्वाग्रतां प्राप्तत्वं योगः । नानालोकधातुषु दृश्यमानता निर्माणकायेन (msa 189) पर्षण्मण्डलेष्व् अपि दृश्यमानता सांभोगिकेन कायेन । सर्वथा चादृश्यमानता धर्मकायेनेति त्रिविधा प्रभेदवृत्तिर् इति ।

महायानसूत्रालंकारेषु व्यवदातसमयमहाबोधिसत्वभाषिते चर्याप्रतिष्ठाधिकारो नामैकविंशतितमो ऽधिकारः

समाप्तश् च महायानसूत्रालंकार इति ॥