जातकमाला (Āryaśūra)

ताश्च्छत्रवालव्यजनासनाद्यैः प्रेष्याधृतैः काञ्चनभक्तिचित्रैः / एश्वर्यचिह्नैरनुगम्यमानाः स्त्रियः स्वभावानिभृतं विचेरुः // jm_28.12 //

ताः प्राप्य रूपाणि महीरुहाणां पुष्पाणि चारूणि च पल्लवानि / प्रेष्याप्रयत्नानतिपत्य लोभादालेभिरे स्वेन पराक्रमेण // jm_28.13 //

मार्गोपलब्धान् कुसुमाभिरामान् गुल्मांश्चलत्पल्लविनश्च वृक्षान् / पर्याप्तपुष्पाभरणस्रजो ऽपि लोभादनालुप्य न ता व्यतीयुः // jm_28.14 //

अथ ता वनरमणीयतयाक्षिप्यमाणहृदया राजयोषितस्तद्वनमनुविचरन्त्यः क्षान्तिवादिन आश्रमपदमुपजग्मुः / विदिततपःप्रभावमाहात्म्यास्तु तस्य मुनेः स्त्रीजनाधिकृता राज्ञो वाल्लभ्याद् दुरासदत्वाच्च तासां नैनास्ततो वारयितुं प्रसेहिरे / अभिसंस्काररमणीयतरया चाश्रमपदश्रिया समाकृष्यमाणा इव ता योषितः प्रविश्याश्रमपदं ददृशुस्तत्र तं मुनिवरं प्रशमसौम्यदर्शनमतिगाम्भीर्यातिशयाद् दुरासदमभिज्वलन्तमिव तपःश्रिया ध्यानाभियोगादुदारविषयसंनिकर्षे ऽप्यक्षुभितेन्द्रियनैभृत्यशोभं साक्षाद्धर्ममिव मङ्गल्यं पुण्यदर्शनं वृक्षमूले बद्धासनमासीनम् / अथ ता राजस्त्रियस्तस्य तपस्तेजसाक्रान्तसत्त्वाः संदर्शनादेव त्यक्तविभ्रमविलासौद्धत्या विनयनिभृतमभिगम्यैनं पर्युपासांचक्रिरे / स तासां स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरमतिथिजनमनोहरमुपचारविधिं प्रवर्त्य तत्परिप्रश्नोपपादितप्रस्तावाभिः स्त्रीजनसुखग्रहणार्थाभिर्दृष्टान्तवतीभिः कथाभिर्धर्मातिथ्यमासां चकार /

अगर्हितां जातिमवाप्य मानूषीमनूनभावं पटुभिस्तथेन्द्रियैः / अवश्यमृत्युर्न करोति यः शुभं प्रमादभाक्प्रत्यहमेष वञ्च्यते // jm_28.15 //

कुलेन रूपेण वयोगुणेन वा बलप्रकर्षेण धनोदयेन वा / परत्र नाप्नोति सुखानि कश्चन प्रदानशीलादिगुणैरसंस्कृतः // jm_28.16 //

कुलादिहीनो ऽपि हि पापनिःस्पृहः प्रदानशीलादिगुणाभिपत्तिमान् / परत्र सौख्यैरभिसार्यते ध्रुवं घनागमे सिन्धुजलैरिवार्णवः // jm_28.17 //

कुलस्य रूपस्य वयोगुणस्य वा बलप्रकर्षस्य धनोच्छ्रयस्य वा / इहाप्यलंकारविधिर्गुणादरः समृद्धिसूचैव तु हेममालिका // jm_28.18 //

अलंक्रियन्ते कुसुमैर्महीरुहास्तडिद्गुणैस्तोयविलम्बिनो घनाः / सरांसि मत्तभ्रमरैः सरोरुहैर्गुणैर्विशेषाधिगतैस्तु देहिनः // jm_28.19 //

अरोगतायुर्धनरूपजातिभिर्निकृष्टमध्योत्तमभेदचित्रता / जनस्य चेयं न खलु स्वभावतः पराश्रयाद्वा त्रिविधा तु कर्मणः // jm_28.20 //

अवेत्य चैवं नियतां जगत्स्थितिं चलं विनाशप्रवणं च जीवितम् / जहीत पापानि शुभक्रमाशयादयं हि पन्था यशसे सुखाय च // jm_28.21 //

मनःप्रदोषस्तु परात्मनोर्हितं विनिर्दहन्नग्निरिव प्रवर्तते / अतः प्रयत्नेन स पापभीरुणा जनेन वर्ज्यः प्रतिपक्षशंश्रयात् // jm_28.22 //

यथा समेत्य ज्वलितो ऽपि पावकस्तटान्तसंसक्तजलां महानदीम् / प्रशान्तिमायातिमनोज्वलस्तथा श्रितस्य लोकद्वितयक्षमां क्षमाम् // jm_28.23 //

इति क्षान्त्या पापं परिहरति तद्धेत्वभिभवाद् अतश्चायं वैरं न जनयति मैत्र्याश्रयबलात् / प्रियः पूज्यश्चास्माद्भवति सुखभागेव च ततः प्रयात्यन्ते च द्यां स्वगृहमिव पुण्याश्रयगुणात् // jm_28.24 //

अपि च भवत्यः क्षान्तिर्नामैषा -

शुभस्वभावातिशयः प्रसिद्धः पुण्येन कीर्त्या च परा विवृद्धिः / अतोयसंपर्ककृता विशुद्धिस्तैस्तैर्गुणौघैश्च परा समृद्धिः // jm_28.25 //

परोपरोधेषु सदानभिज्ञा व्यवस्थितिः सत्त्ववतां मनोज्ञा / गुणाभिनिर्वार्तितचारुसंज्ञा क्षमेति लोकार्थकरी कृपाज्ञा // jm_28.26 //

अलंक्रिया शक्तिसमन्वितानां तपोधनानां बलसपदग्र्या / व्यापाददावानलवारिधारा प्रेत्येह च क्षान्तिरनर्थशान्तिः // jm_28.27 //

क्षमामये वर्मणि सज्जनानां विकुण्ठिता दुर्जनवाक्यबाणाः / प्रायः प्रशंसाकुसुमत्वमेत्य तत्कीर्तिमालावयवा भवन्ति // jm_28.28 //

हन्तीति या धर्मविपक्षमायां प्राहुः सुखं चिव विमोक्षमायाम् / तस्मान्न कुर्यात्क इव क्षमायां प्रयत्नमेकान्तहितक्षमायाम् // jm_28.29 //

इति स महात्मा तासां धर्मातिथ्यं चकार /

अथ स राजा निद्राक्लमविनोदनात्प्रतिविबुद्धः सावशेषमदगुरुनयनो मदनानुवृत्त्या कुत्र देव्य इति शयनपालिकाः सभ्रूक्षेपं पर्यपृच्छत् / एता देव वनान्तराण्युपशोभयमानास्तद्विभूतिं पश्यन्तीति चोपलभ्य शयनपालिकाभ्यः स राजा देवीजनस्य विस्रम्भनिर्यन्त्रणहसितकथितद्रवविचेष्टितदर्शनोत्सुकमतिरुत्थाय शयनाद्युवतिधृतच्छत्रव्यजनोत्तरीयखङ्गः सकञ्चुकैर्वेत्रदण्डपाणिभिरन्तपुरावचरैः कृतानुयात्रस्तद्वनमनुविचचार / स तत्र युवतिजनानैभृत्यविरचितां विविधकुसुमस्तबकपल्लवनिकप्रपद्धतिं ताम्बूलरसरागविचित्रामनुसरंस्तदाश्रमपदमभिजगाम / दृष्टैव तु स राजा क्षान्तिवादिनं तमृषिवरं देविजनपरिवृतं पूर्ववैरानुशयदोषान्मदपरिभ्रमितस्मृतित्वादीर्ष्यापराभूतमतित्वाच्च परं कोपमुपजगाम / प्रतिसंख्यानबलवैकल्याच्च (वैद्य 194) भ्रष्टविनयोपचारसौष्ठवः संरम्भपाप्माभिभवादापतितस्वेदवैवर्ण्यवेपथुर्भ्रूभङ्गजिह्मविवृत्तस्थिराभिताम्रनयनो विरक्तकान्तिलावण्यशोभः प्रचलत्कनकवलयौ परिमृद्नन् साङ्गलिविभूषणौ पाणी तमृषिवरमधिक्षिपंस्तत्तदुवाच / हंहो -

अस्मत्तेजः खलीकृत्य पश्यन्नन्तःपुराणि नः / मुनिवेषप्रतिच्छन्नः को ऽयं वैतंसिकायते // jm_28.30 //

तच्छ्रुत्वा वर्षवराः ससंभ्रमावेगा राजनमूचुः - देव मा मैवम् / चिरकालसंभृतव्रतनियमतपोभावितात्मा मुनिरयं क्षान्तिवादी नामेति / उपहताध्याशयत्वात्तु स राजा तत्तेषां वचनमप्रतिगृह्णन्नुवाच - कष्टं भोः

चिरात्प्रभृति कोलो ऽयमेवमेतेन वञ्च्यते / कुहनाजिह्मभावेन तापसाकुम्भसात्मना // jm_28.31 //

तदयमस्य तापसनेपथ्यावच्छादितं मायशाठ्यसंभृतं कुहकस्वभावं प्रकाषयामीत्युक्त्वा प्रतिहारीहस्तादसिमादाय हन्तुमुत्पतितनिश्चयस्तमृषिवरं सपत्नवचभिजगाम / अथ ता देव्यः परिजननिवेदिताभ्यगमनमालोक्य राजानं क्रोधसंक्षिप्तसौम्यभावं वितानीभूतहृदयाः ससंभ्रमावेगचञ्चलनयनाः समुत्थायाभिवाद्य च तमृषिवरं समुद्यताञ्जलिकुड्मलाः शरन्नलिन्य इव समुद्गतैकपङ्कजाननमुकुला राजानमभिजग्मुः /

तत्तासां समुदाचारलीलाविनयसौष्ठम् / न तस्य शमयामास क्रोधाग्निज्वलितं मनः // jm_28.32 //

लब्धतरप्राणप्रसरास्तु ता देव्यः ससंरम्भविकारसमुदाचाररूक्षक्रमं सायुधमभिपतन्तं तमुदीक्ष्य राजानं तमृषिवरं प्रति विवर्तिताभिनिविस्टदृष्टिं समावृण्वत्य ऊचुः - देव मा मा खलु साहसं कार्षीः / क्षान्तिवादी भगवानयमिति / प्रदुष्टभावात्तु स राजा समावर्जितभावा नूनमनेनेमा इति सुष्ठुतरं कोपमुपेत्य स्फुटरं भ्रूभङ्गैरसूयासमावेशतीक्ष्णैस्तिर्यगवेक्षितैस्तत्तासां प्रणयप्रागल्भ्यमवभर्त्स्य सरोषमवेक्षमाणः स्त्रीजनाधिकृताञ्छिरःकम्पादाकम्पमानकुण्डलमुकुटविटपस्ता योषितो ऽभिवीक्षमाण उवाच -

वदत्येव क्षमामेष न त्वेनां प्रतिपद्यते / तथा हि योषित्संपर्कतृष्णा न क्षान्तवानयम् // jm_28.33 //

वागन्यथान्यैव शरीरेचेष्टा दुष्टाशयं मानसमन्यथैव / तपोवने को ऽयमसंयतात्मा दम्भव्रताडम्बरधीरमास्ते // jm_28.34 //

अथ ता देव्यस्तस्मिन् राजनि क्रोधसंरम्भकर्कशहृदये प्रत्याहतप्रणयाः प्रजानानाश्च तस्य राज्ञश्चण्डतां दुरनुनेयतां च वैमनस्यदैन्याक्रान्तमनसः स्त्रीजनाधिकृतैर्भयविषादव्याकुलितैर्हस्तसंज्ञाभिरपसार्यमाणा व्रीडावनतवदनास्तमृषिवर्यं समनुशोचन्त्यस्ततो ऽपचक्रमुः /

अस्मन्निमित्तमपराधविवर्जिते ऽपि दान्ते तपस्विनि गुणप्रतिते ऽप्यमुष्मिन् / को वेत्ति कामपि विवृत्य विकारलीलं केनापि यास्यपि पथा क्षितिपस्य रोषः // jm_28.35 //

क्षितीशवृत्तिं प्रतिलब्धकीर्तिं तनुं मुनेरस्य तपस्तनुं च / अमून्यनागांसि च नो मनांसि तुल्यं हि हन्यादपि नाम राजा // jm_28.36 //

इति तासु देवीष्वनुशोचितविनिःश्वसितमात्रपरायणास्वपयातासु स राजा तमृषीवरं संतर्जयन् रोषवशन्निष्कृष्य खङ्गं स्वयमेव च्छेत्तुमुपचक्रमे / निर्विकारधीरमसंभ्रान्तस्वस्थचेष्टितं च तं महासत्त्वमासाद्यमानमप्यवेक्ष्य संरम्भितरमेनमुवाच -

दाण्डाजिनिकतानेन प्रकर्षं गमिता यथा / उद्वहन् कपटाटोपं मुनिवन्मामपीक्षते // jm_28.37 //

अथ बोधिसत्त्वः क्षान्तिपरिचयादविचलितधृतिस्तेनासत्कारप्रयोगेण तं राजानं रोषसंरम्भविरूपचेष्टितं भ्रष्टविनयोपचारश्रियं विस्मृतात्महिताहितपथमागतविस्मयः क्षणमभिवीक्ष्य करूणायमानः समुनेष्यन्नियतमीदृशं किंचिदुवाच -

भाग्यापराधजनितो ऽप्यपमानयोगः संदृश्यते जगति तेन न मे ऽत्र चिन्ता / दूःखं तु मे यदुचिताभिगतेसु वृत्तिर्वाचापि न त्वयि मया क्रियते यथार्हम् // jm_28.38 //

अपि च महाराज,

असत्प्रवृत्तान् पथि संनियोक्ष्यता भवद्विधानां जगदर्थकारिणाम् / न युक्तरूपं सहसा प्रवर्तितुं विमर्शमार्गो ऽप्यनुगम्यतां यतः // jm_28.39 //

अयुक्तवत्साध्वपि किंचिदीक्ष्यते प्रकाशते ऽसाध्वपि किंचिदन्यथा / न कार्यतत्त्वं सहसैव लक्ष्यते विमर्शमप्राप्य विशेषहेतुभिः // jm_28.40 //

विमृश्य कार्यं त्ववगम्य तत्त्वतः प्रपद्य धर्मेण च नीतिवर्त्मना / महान्ति धर्मार्थसुखानि साधयजनस्य तैरेव न हीयते नृपः // jm_28.41 //

विनीय तस्मादतिचापलान्मति यशस्यमेवार्हसि कर्म सेवितुम् / अभिप्रथन्ते ह्यभिलक्षितात्मनामदृष्टपूर्वाश्चरितेष्वतिक्रमाः // jm_28.42 //

तपोवने त्वद्भुजवीर्यरक्षिते परेण यन्नाम कृतं न मर्षयेः / हितक्रमोन्माथि यदार्यगर्हितं स्वयं महीनाथ कथं व्यवस्यसि // jm_28.43 //

स्त्रियो ऽभियाता यदि ते ममाश्रमं यदृच्छयान्तःपुररैक्षिभिः सह / व्यतिक्रमस्तत्र च नो भवेत्कियान् रुषायदेवं गमितो ऽसि विक्रियाम् // jm_28.44 //

अथाप्ययं स्यादपराध एव मे क्षमा तु शोभेत तथापि ते नृप / क्षमा हि शक्तस्य परं विभूषणं गुणानुरक्षानिपूनत्वसूचनात् // jm_28.45 //

कपोललोलद्युतिनीलकुण्डले न मौलिरत्नद्युतयः पृथग्विधाः / तथाभ्यलंकर्तुमलं नृपान्यथा क्षमेति नैनामवमन्तुमर्हसि // jm_28.46 //

त्यजाक्षमां नित्यमसंश्रयक्षमां क्षमामिवारक्षितुमर्हसि क्षमाम् / तपोधनेष्वभ्युदिता हि वृत्तयः क्षितीश्वराणां बहुमानपेशलाः // jm_28.47 //

इत्यनुनीयमानो ऽपि स राजा तेन मुनिवरेणानार्जवोपहतमतिस्तमन्यथैवाभिशङ्कमानः पुनरुवाच -

न तापसच्छद्म बिभर्ति चेद्भवान् स्थितो ऽसि वा स्वे नियमव्रते यदि / क्षमोपदेशव्यपदेशसंगतं किमर्थमस्मादभयं प्रयाचसे // jm_28.48 //

बोधिसत्त्व उवाच - श्रूयतां महाराज यदर्थो ऽयं मम प्रयत्नः /

अनागसं प्रव्रजितमवधीद् ब्राह्मणं नृपः / इति ते मत्कृते मा भूद्यशो वाच्यविजर्जरम् // jm_28.49 //

मर्तव्यमिति भूतानामयं नैयमिको विधिः / इति मे न भयं तस्मात्स्वं वृत्तं चनुपश्यतः // jm_28.50 //

सुखोदर्कस्य धर्मस्य पीडा मा भुत्तथैव तु / क्षमामित्यवदं तुभ्यं श्रेयोभिगमनक्षमाम् // jm_28.51 //

गुणानामाकरत्वाच्च दोषाणां च निवारणात् / प्राभृतातिशयप्रीत्या कथयामि क्षमामहम् // jm_28.52 //

अथ स राजा सूनृतान्यपि तान्यनादृत्य तस्य मुनेर्वचनकुसुमानि सासूयं तमृषिवरमुवाच - द्रक्ष्याम इदानीं ते क्षान्त्यनुरागमित्युक्त्वा निवारणार्थमिषदभिप्रसारितमभ्युच्छ्रितप्रतनुदीर्घाङ्गलिं तस्य मुनेर्दक्षिणं पाणिं निशितेनासिना कमलमिव नालदेशाद् व्ययोजयत् /

छिन्ने ऽग्रहस्ते ऽपि तु तस्य नासीद्दुःखं तथा क्षान्तिदृढव्रतस्य / सुखोचितस्याप्रतिकारघोरं छेत्तुर्यथागामि समीक्ष्य दुःखम् // jm_28.53 //

अथ बोधिसत्त्वः कष्टमतिक्रान्तो ऽयं स्वहितमर्यादामपात्रीभूतो ऽनुनयस्येति वैद्य प्रत्याख्यातमानुरमिवैनं समनुशोचंस्तूष्णींबभूव / अथैनं स राजा संतर्जयन् पुनरुवाच -

एवं चाच्छिद्यमानस्य नाशमेष्यति ते तनुः / मुञ्च दम्भव्रतं चेदं खलबुद्धिप्रलम्भनम् // jm_28.54 //

बोधिसत्त्वस्त्वनुनयाक्षममेनं विदित्वायं च नामास्य निर्बन्ध इति नैनं किंचिदुवाच / अथ स राजा तस्य महात्मनो द्वितीयं पाणिभूमौ बाहु कर्णनासं चरणौ तथैव निचकर्त /

पतति तु निशिते ऽप्यसौ शरीरे न मुनिवरः स शुशोच नो चुकोप / परिविदितशरीरयन्त्रनिष्ठः परिचितया च जने क्षमानुवृत्त्या // jm_28.55 //

गात्रच्छेदे ऽप्यक्षतक्षान्तिधीरं चित्तं तस्य प्रेक्षमाणस्य साधोः / नासीद् दुःखं प्रीतियोगान्नृपं तु भ्रष्टं धर्माद्विक्ष्य संतापमाप // jm_28.56 //

प्रतिसंख्यानमहतां न तथा करुणात्मनाम् / बाधते दुःखमुत्पन्नं परानेव यथाश्रितम् // jm_28.57 //

घोरं तु तत्कर्मः नृपः स कृत्वा सद्यो ज्वरेणानुगतो ऽग्निनेव / विनिर्गतश्चोपवनान्तदेशाद् गां चावदीर्णां सहसा विवेश // jm_28.58 //

निमग्ने तु तस्मिन् राजनि भीमशब्दमवदीर्णायां वह्निज्वालाकुलायां समुद्भूते महति कोलाहले समन्ततः प्रक्षुभिते व्याकुले राजकुले तस्य राज्ञो ऽमात्या जानानास्तस्य मुनेस्तपःप्रभावमाहात्म्यं तत्कृतं च राज्ञो धरणीतलनिमज्जनं मन्यमानाः पुरायमृषिवरस्तस्य राज्ञो दोषात्सर्वमिदं जनपदं निर्दहतीति जातभयाशङ्काः समभिगम्य तमृषिवरमभिप्रणम्य क्षमयमाणाः कृताञ्जलयो विज्ञापयामासुः -

इमामवस्थां गमितो ऽसि येन नृपेणे मोहादतिचापलेन / शापानलस्येन्धनतां स एव प्रयातु ते मा पुरमस्य क्षाक्षीः // jm_28.59 //

स्त्रीबालवृद्धातुरविप्रदीनाननागसो नार्हसि दग्धुमत्र / तत्साधु देशं क्षितिपस्य तस्य स्वं चैव धर्मं गुणपक्ष रक्ष // jm_28.60 //

अथैतान् बोधिसत्त्वः समाश्वासयन्नुवाच - मा भैष्ट आयुष्मन्तः /

सपाणिपादमसिना कर्णनासमनागसः / छिन्नवान् यो ऽपि तावन्मे वने निवसत सतः // jm_28.61 //

कथं तस्यापि दुःखाय चिन्तयेदपि मद्विधः / चिरं जीवत्वसौ राजा मा चैनं पापमागमत् // jm_28.62 //

मरणव्याधिदुःखार्ते लोभद्वेषवशीकृते / दग्धे दुश्चरितैः शोच्ये कः कोपं कर्तुमर्हति // jm_28.63 //

स्याल्लभ्यरूपस्तु यदि क्रमो ऽयं मय्येव पच्येत तदस्य पापम् / दुःखानुबन्धो हि सुखोचितानां भवत्यदीर्घो ऽप्यविषह्यतीक्ष्णः // jm_28.64 //

त्रातुं न शक्यस्तु मया यदेवं विनिर्दहन्नात्महितं स राजा / उत्सृज्य तामात्मगतामशक्तिं राज्ञे करिष्यामि किमित्यसूयाम् // jm_28.65 //

ऋते ऽपि राज्ञो मरणादिदुःखं जातेन सर्वेण निषेवितव्यम् / जन्मैव तेनात्र न मर्षणीयं तन्नास्ति चेत्किं च कुतश्च दुःखम् // jm_28.66 //

कल्पाननल्पान् बहुधा विनष्टं शरीरकं जन्मपरंपरासु / जह्यां कथं तत्प्रलये तितिक्षां तृणस्य हेतोरिव रत्नजाटम् // jm_28.67 //

वने वसन् प्रव्रजितप्रतिज्ञः क्षमाभिधायी नचिरान्मरिष्यन् / किमक्षमायां प्रणयं करिष्ये तद्भैष्ट मा स्वस्ति च वो ऽस्तु यात् // jm_28.68 //

इति स मुनिवरो ऽनुशिष्य तान् सममुपनीय च साधुशिष्यताम् / अविचलितधृतिः क्षमाश्रयात्समधिरुरोह दिवं क्षमाश्रयात् // jm_28.69 //

तदेवं सात्मीभूतक्षमाणां प्रतिसंख्यानमहतां नाविषह्यं नामास्तीति क्षान्तिगुणसंवर्णने मुनिमुपनीय वाच्यम् / चापलाक्षान्तिदोषनिदर्शने राजानमुपनीय कामादिनवकथायामपि वाच्यम् - एवं कामहेतोर्दुश्चरितमासेव्य विनिपातभागिनो भवन्तीति / संपदामनित्यतासंदर्शने चेति /

// इति क्षान्तिजातकमष्टाविंशतितमम् //

29. ब्रह्मजातकम्

मिथ्यादृष्टिपरमाण्यवद्यानीति विशेसानुकम्प्याः सतां दृष्टिव्यसनगताः / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किलायं भगवान् ध्यानाभ्यासोपचितस्य कुशलस्य कर्मणो विपाकप्रभावाद् ब्रह्मलोके जन्म प्रतिलेभे / तस्य तन्महदपि ध्यानविशेषाधिगतं ब्राह्मं सुखं पूर्वजन्मसु कारुण्यपरिचयान्नैव परहितकरणव्यापारनिरुत्सुकं मनश्चकार /

विषयसुखेनापि परां प्रमादवक्तव्यतां व्रजति लोकः / ध्यानसुखैरपि तु सतां न तिरस्क्रियते परहितेच्छा // jm_29.1 //

अथ कदाचित्स महात्मा करुणाश्रयभूतं विविधदूःखव्यसनशतोपसृष्टमुत्क्लिष्टव्यापादविहिंसाकामधातुं कामधातुं व्यलोकयन् ददर्श विदेहराजमङ्गदिन्नं नाम कुमित्रसंपर्कदोषादसन्मनस्कारपरिचयाच्च मिथ्यादृष्टिगहने परिभ्रमन्तम् / नास्ति परलोकः, कुतः शुभशुभानां कर्मणां विपाक इत्येवं स निश्चयमुपेत्य प्रशान्तधर्मक्रियौत्सुक्यः प्रदानशीलादिसुकृतप्रतिपत्तिविमुखः संरूढपरिभवबुद्धिर्धार्मिकेष्वश्रद्धारूक्षमतिर्धर्मशास्त्रेषु परिहासचित्तः पर्लोककथासु शिथिलविनयोपचारगौरवबहुमानः श्रमणब्राह्मणेषु कामसुखपरायणो बभूव /

शुभाशुभं कर्म सुखासुखोदयं ध्रुवं परत्रेति विरूढनिश्चयः / अपास्य पाप यतते शुभाश्रयो यथेष्टमश्रद्धतया तु गम्यते // jm_29.2 //

अथ स महात्मा देवर्षिस्तस्य राज्ञस्तेन दृष्टिव्यसनोपनिपातेनापायिकेन लोकानर्थाकरभूतेन समावर्जितानुकम्पस्तस्य राज्ञो विषयसुखाकलितमतेः श्रीमति प्रविविक्ते विमानदेशे ऽवतिष्ठमानस्याभिज्वलन् ब्रह्मलोकात्पुरस्तात्समवततार / अथ स राजा तमग्निस्कन्धमिव ज्वलन्तं विद्युत्समूहमिव चावभासमानं दिनकरकीरणसंघातमिव च परया दीप्त्या विरोचमानमभिवीक्ष्य तत्तेजसाभिभूतमतिः ससंभ्रमः प्राञ्जलिरेन प्रत्युत्थाय सबहुमानमुदीक्षमाण इत्युवाच -

करोति ते भूरिव संपरिग्रहं नभो ऽपि पद्मोपमपाद पादयोः / विभासि सौरीमिव चोद्वहन् प्रभां विलोचनानन्दनरूप को भवान् // jm_29.3 //

बोधिसत्त्व उवाच -

जित्वा दृप्तौ शास्त्रवमुख्याविव संख्ये रागद्वेषौ चित्तसमादानबलेन / ब्राह्मं लोकं ये ऽभिगता भूमिप तेषां देवर्षीणामन्यतमं मां त्वमवेहि // jm_29.4 //

इत्युक्ते स राजा स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरं पाद्यार्घ्यसत्कारमस्मै समुपहृत्य सविस्मयमेनमभिवीक्षमाण उवाच - आश्चर्यरूपः खलु ते महर्षे ऋद्धिप्रभावः /

प्रासादभित्तिष्वविषज्यमानश्चंक्रम्यसे व्योम्नि यथैव भूमौ / शतह्रदोन्मेषसमृद्धदीप्ते प्रचक्ष्व तत्केन तवेयमृद्धिः // jm_29.5 //

बोधिसत्त्व उवाच -

ध्यानस्य शीलस्य च निर्मलस्य वरस्य चैवेन्द्रियसंवरस्य / सात्मीकृतस्यान्यभवेषु राजन्नेवंप्रकारा फलसिद्धिरेषा // jm_29.6 //

राजोवाच - किं सत्यमेवेदमस्ति परलोक इति? ब्रह्मोवाच - आम / अस्ति महाराज परलोकः / राजोवाच - कथं पुनरिदं मार्ष शक्यमस्माभिरपि श्रद्धातुं स्यात्? बोधिसत्त्व उवाच - स्थूलमेतन्महाराज प्रत्यक्षादिप्रमाणयुक्तिग्राह्यमाप्तजननिदर्शितक्रमं परीक्षाक्रमगम्यं च / पश्यतु भवान् /

चन्द्रार्कनक्षत्रविभूषणा द्यौस्तिर्यग्विकल्पाश्च बहुप्रकाराः / प्रत्यक्षरूपः परलोक एष मा ते ऽत्र संदेहजडा मतिर्भूत् // jm_29.7 //

जातिस्मराः सन्ति च तत्र तत्र ध्यानाभियोगात्स्मृतिपाटवाच्च / अतो ऽपि लोकः परतो ऽनुमेयः साक्ष्यं च नन्वत्र कृतं मयैव // jm_29.8 //

यद्बुद्धिपूर्वैव च बुद्धिसिद्धिर्लोकः परो ऽस्तीति ततो ऽप्यवेहि / आद्या हि या गर्भगतस्य बुद्धिः सानन्तरं पूर्वकजन्मबुद्धेः // jm_29.9 //

ज्ञेयावबोधं च वदन्ति बुद्धिं जन्मादिबुद्धेर्विषयो ऽस्ति तस्मात् / न चैहिको ऽसौ नयनाद्यभावात्सिद्धौ यदियस्तु परः स लोकः // jm_29.10 //

पित्र्यं स्वभावं व्यतिरिच्य दृष्टः शीलादिभेदश्च यतः प्रजानाम् / नाकस्मिकस्यास्ति च यत्प्रसिद्धिर्जात्यन्तराभ्यासमयः स तस्मात् // jm_29.11 //

पटुत्वहीने ऽपि मतिप्रभावे जडप्रकारेष्वपि चेन्द्रियेषु / विनोपदेशात्प्रतिपद्यते यत्प्रसूतमात्रः स्तनपानयत्नम् // jm_29.12 //

आहारयोग्यासु कृतश्रमत्वं तद्दर्शयत्यस्य भवान्तरेषु / अभ्याससिद्धिर्हि पटुकरोति शिक्षागणं कर्मसु तेषु तेषु // jm_29.13 //

तत्र चेत्परलोकसंप्रत्ययापरिचयात्स्यादियमाशङ्का भवतः -

यत्संकुचन्ति विकसन्ति च अप्ङ्कजाति कामं तदन्यभवचेष्टिसिद्धिरेषा / नो चेत्तदिष्टमथ किं स्तनपानयत्नं जात्यन्तरीयकपरिश्रमजं करोषि // jm_29.14 //

सा चाशङ्का नानुविधेया नियमानियमदर्शनात्प्रयत्नानुपपत्त्युपपत्तिभ्यां च /

दृष्टो हि कालनियमः कमलप्रबोधे संमीलने च न पुनः स्तनपानयत्ने / यत्नश्च नास्ति कमले स्तनपे तु दृष्टः सूर्यप्रभाव इति पद्मविकासहेतुः // jm_29.15 //

तदेवं महाराज सम्यगुपपरीक्षमाणेन शक्यमेतच्छ्रद्धातुम् - अस्ति परलोक इति / अथ स राजा मिथ्यादृष्टिपरिग्रहाभिनिविष्टबुद्धित्वादुपचितपापत्वाच्च तां परलोककथां श्रुत्वा असुखायमान उवाच - भो महर्षे,

लोकः परो यदि न बालविभीषिकैषा ग्राह्यं मयैतदिति वा यदि मन्यसे त्वम् / तेनेह नः प्रदिश निष्कशतानि पञ्च तत्ते सहस्रमहमन्यभवे प्रदास्ये // jm_29.16 //

अथ बोधिसत्त्वस्तदस्य प्रागल्भ्यपरिचयनिर्विशङ्कं मिथ्यादृष्टिविषोद्गारभूतमसमुदाचारवचनं युक्तेनेव क्रमेण प्रत्युवाच -

इहापि तावद्धनसंपदर्थिनः प्रयुञ्जते नैव धनं दुरात्मनि / न घस्मरे नानिपुणे न चालसे गतं हि यत्तत्र तदन्तमेति तत् // jm_29.17 //

यमेव पश्यन्ति तु सव्यपत्रपं शमाभिजातं व्यवहारनैपुणम् / ऋणं प्रयच्छन्ति रहो ऽपि तद्विधे तदर्पणं ह्यभ्युदयावहं धनम् // jm_29.18 //

क्रमश्च तावद्विध एव गम्यतामृणप्रयोगे नृप पारलौकिके / त्वयि त्वसद्दर्शनदुष्टचेष्टिते धनप्रयोगस्य गतिर्न विद्यते // jm_29.19 //

कुदृष्टिदोषप्रभवैर्हि दारुणैर्निपातितं त्वां नरके स्वकर्मभिः / विचेतसं निष्कसहस्रकारणाद्रुजातुरं कः प्रतिचोदयेत्ततः // jm_29.20 //

न तत्र चन्द्रार्ककरैर्दिगङ्गना विभान्ति संक्षिप्ततमो ऽवगुण्ठनाः / न चैव तारागणभूषणं नभः सरः प्रबुद्धैः कुमुदैरिवेक्ष्यते // jm_29.21 //

परत्र यस्मिन्निवसन्ति नास्तिका घनं तमस्तत्र हिमश्च मारुतः / करोति यो ऽस्तीन्यपि दारयन् रुजं तमात्मवान् कः प्रविशेद्धनेप्सया // jm_29.22 //

धनान्धकारे पटुधूमदुर्दिने भ्रमन्ति केचिन्नरकोदरे चिरम् / स्ववध्रचीरप्रविकर्षणातुराः परस्परप्रस्खलनार्तनादिनः // jm_29.23 //

विशीर्यमाणैश्चर्णैर्मुहुर्महुर्ज्वलत्कुकूले नरके तथापरे / दिशः प्रधावन्ति तदुन्मुमुक्षया न चान्तमायान्त्यशुभस्य नायुषः // jm_29.24 //

आतक्ष्य तक्षाण इवापरेषां गात्रानि रौद्रा विनियम्य याम्याः / निस्तक्ष्णुवन्त्येव शिताग्रशस्त्राः सार्द्रेषु दारुष्विव लब्धहर्षाः // jm_29.25 //

समुत्कृत्तसर्वत्वचो वेदनार्ता विमांसीकृताः केचिदप्यस्थिशेषाः / न चायान्ति नाशंधृता दुष्कृतैः स्वैस्तथा चापरे खण्डशश्छिद्यमानाः // jm_29.26 //

ज्वलितपृथुखलीनपूर्णवक्त्राः स्थिरदहनासु महीष्वयोमयीषु / ज्वलनकपिलयोक्त्रतोत्रवश्याश्चिरमपरे वलतो रथान् वहन्ति // jm_29.27 //

संघातपर्वतसमागमपिष्टदेहाः / केचित्तदाक्रमणचूर्णितमूर्तयो ऽपि / दुःखे महत्यविकले ऽपि च नो म्रियन्ते यावत्परिक्षयमुपैति न कर्म पापम् // jm_29.28 //

द्रोणिषु केचिज्ज्वलनोज्ज्वलासु लौहैर्महद्भिर्मुसलैर्ज्वलद्भिः / समानि पञ्चापि समाशतानि संचूर्ण्यमाना विसृजन्ति नासून् // jm_29.29 //

तीक्ष्णायसज्वलितकण्टककर्कशेषु तप्तेषु विद्रुमनिभेष्वपरे द्रुमेषु / पाट्यन्त ऊर्ध्वमध एव च कृष्यमाणाः क्रूरै रवैरपुरुषैः पुरुषैर्यमस्य // jm_29.30 //

ज्वलितेषु तप्ततपनीयनिभेष्वङ्गारराशिषु महत्स्वपरे / उपभुञ्जते स्वचरितस्य फलं विस्पन्दितारसितमत्रबलाः // jm_29.31 //

केचित्तीक्ष्णैः शङ्कशतैराततजिह्वा ज्वालामालादीप्ततरायां वसुधायाम् / रारट्यन्ते तीव्ररुजाविष्टशरीराः प्रत्याय्यन्ते ते च तदानीं परलोकम् // jm_29.32 //

आवेष्ट्यन्ते लोहपट्टैर्ज्वलद्भिर्निष्काथ्यन्ते लोहकुम्भीष्वथान्ये / केचित्तीक्ष्णैः शस्त्रवर्षैः क्षताङ्गा निस्त्वङ्मांसा व्यालसंघैः क्रियन्ते // jm_29.33 //

केचित्क्लान्ता वह्निसंस्पर्शतीक्ष्णं क्षारं तोयं वैतरण्यां विशन्ति / संशीर्यन्ते यत्र मांसानि तेषां नो तु प्राणा दुष्कृतैर्धार्यमाणा // jm_29.34 //

अशुचिकुणपमभ्युपेयिवांसो ह्रदमिव दाहपरिश्रमार्तचित्ताः / अतुलमनुभवन्ति तत्र दुःखं क्रिमिशतजर्जरितास्थिभिः शरीरैः // jm_29.35 //

ज्वलनपरिगता ज्वलच्छरीराश्चिरमपरे ऽनुभवन्ति दाहदुःखम् / ज्वलनपरिगतायसप्रकाशाः स्वकृतधृता न च भस्मसाद्भवन्ति // jm_29.36 //

पाट्यन्ते क्रकचैर्ज्वलद्भिरपरे केचिन्निशातैः क्षुरैः केचिन्मुद्गरवेगपिष्टशिरसः कूजन्ति शोकातुराः / पच्यन्ते पृथुशूलभिन्नवपुषः केचिद्विधूमे ऽनले पाय्यन्ते ज्वलिताग्निवर्णमपरे लौहं रसन्तो रसम् // jm_29.37 //

अपरे श्वभिर्भृशबलैः शबलैरभिपत्य तीक्ष्णदशनैर्दशनैः / परिलुप्तमांसतनवस्तनवः प्रपतन्ति दीनविरुता विरुताः // jm_29.38 //

एवंप्रकारमसुखं निरयेषु घोरं प्राप्तो भविष्यति (भवान्) स्वकृतप्रणुन्नः / शोकातुरं श्रमविषादपरीतचित्तं याचेदृणं क इव नाम तदा भवन्तम् // jm_29.39 //

लौहीषु दुर्जनकलेवरसंकुलासु कुम्भीष्वभिज्वलितवह्निदुरासदासु / प्रक्वाथवेगवशगं विवशं भ्रमन्तं याचेदृणं क इव नाम तदा भवन्तम् // jm_29.40 //

यच्चायसज्वलितकिलनिबद्धदेहं निर्धूमवह्निकपिले वसुधातले वा / निर्दह्यमानवपुषं करुणं रुदन्तं याचेदृणं क इव नाम तदा भवन्तम् // jm_29.41 //

प्राप्तं पराभवं तं दुःखानि महान्ति कस्तदानुभवन्तम् / याचेदृणं भवन्तं प्रतिवचनमपि प्रदातुमप्रभवन्तम् // jm_29.42 //

विशस्यमानं हिममारुतेन वा निकूजितव्ये ऽपि विपन्नविक्रमम् / विदार्यमाण भृशमार्तिनादिनं परत्र कस्त्वार्हति याचितुं धनम् // jm_29.43 //

विहिंस्यमान पुरुषैर्यमस्य वा विचेष्टमानं ज्वलिते ऽथवानले / श्ववायसैर्व्याहृतमांसशोणितं परत्र कस्त्वा धनयाच्ञया तुदेत् // jm_29.44 //

वधविकर्तनताडनपाटनैर्दहनतक्षणपेषाणभेदनैः / विशसनैर्विविधैश्च सदातुरः कथमृणं प्रतिदास्यसि मे तदा // jm_29.45 //

अथ स राजा, तां निरयकथामतिभीषणां समुपश्रुत्य जातसंवेगस्त्यक्तमिथ्यादृष्ट्यनुरागो लब्धसंप्रत्ययः परलोके, तमृषिवरं प्रणम्योवाच -

निशम्य तावन्नरेषु यातनां भयादिदं विद्रवतीव मे मनः / कथं भविष्यामि न तां समेयिवान् वितक्रवह्निर्दहतीव मां पुनः // jm_29.46 //

मया ह्यसद्दर्शननष्टचेतसा कुवर्मना यातमदीर्घदर्शिना / तदत्र मे साधुगतिर्गतिर्भवान् परायणं त्वं शरणं च मे मुने // jm_29.47 //

यथैव मे दृष्टितमस्त्वयोद्धृतं दिवाकरेणेव समुद्यता तमः / तथैव मार्गं त्वमृषे प्रचक्ष्व मे भजेय येनाहमितो न दुर्गतिम् // jm_29.48 //

अथैनं बोधिसत्त्वः संविग्नमानसमृजूभूतदृष्टिं धर्मप्रतिपत्तिपात्रभूतमवेक्ष्य पितेव पुत्रमाचार्य इव च शिष्यमनुकम्पमान इति समनुशशास -

सुशिष्यवृत्त्या श्रमणद्विजेषु पूर्वे गुणप्रेम यथा विचक्रुः / नृपाः स्ववृत्त्या च दयां प्रजासु कीर्तिक्षमः स त्रिदिवस्य पन्थाः // jm_29.49 //

अधर्ममस्माद् भृशदुर्जयं जयन् कदर्यभावं च दुरुतरं तरन् / उपैहि रत्नातिशयोज्ज्वलं ज्वलन् दिवस्पतेः काञ्चनगोपुरं पुरम् // jm_29.50 //

मनस्यसद्दर्शनसंस्तुते ऽस्तु ते रुचिस्थिरं सज्जनसंमतं मतम् / जहीहि तं बालिशरञ्जनैजनैः प्रवेदितो ऽधर्मविनिश्चयश्च यः // jm_29.51 //

त्वया हि सद्दर्शनसाधुनाधुना नरेन्द्र वृत्तेन यियासता सता / यदैव चित्ते गुणरूक्षता क्षता तदैव ते मार्गकृतास्पदं पदम् // jm_29.52 //

कुरुष्व तस्माद् गुणसाधनं धनं शिवां च लोके स्वहितोदयां दयाम् / स्थिरं च शीलेन्द्रियसंवरं वरं परत्र हि स्यादशिवं न तेन ते // jm_29.53 //

स्वपुण्यलक्ष्म्या नृप दीप्तयाप्तया सुकृत्सु शुक्लत्वमनोज्ञयाज्ञया / चरात्मनो ऽर्थप्रतिसंहितं हितं जगद्व्यथां कीर्तिमनोहरं हरन् // jm_29.54 //

त्वमत्र सन्मानससारथी रथी स्व एव देहो गुणसूरथो रथः / अरूक्षताक्षो दमदानचक्रवान् समन्वितः पुण्यमनीषयेषया // jm_29.55 //

यतेन्द्रियाश्वः स्मृतिरश्मिसंपदा मतिप्रतोदः श्रुतिविस्तरायुधः / ह्रयुपस्करः संनतिचारुकूबरः क्षमायुगो दाक्षगतिर्धृतिस्थिरः // jm_29.56 //

असद्वचःसंयमनादकूजनो मनोज्ञवाङ् मन्दगभीरनिस्वनः / अमुक्तसंधिर्नियमाविखण्डनादसत्क्रियाजिह्मविवर्जनार्जवः // jm_29.57 //

अनेन यानेन यशःपताकिना दयानुयात्रेण शमोच्चकेतुना / चरन् परात्मार्थममोहभास्वता न जातु राजन्निरयं गमिष्यसि // jm_29.58 //

इति स महात्मा तस्य राज्ञस्तदसद्दर्शनान्धकारं भास्वरैर्वचनकिरणैर्व्यवधूय प्रकाश्य चास्मै सुगतिमार्गं तत्रैवान्तर्दधे / अथ स राजा समुपलब्धपरलोकवृत्तान्ततत्त्वः प्रतिलब्धसम्यग्दर्शनचेताः सामात्यपौरजानपदो दानदमसंयमपरायणो बभूव /

तदेवं मिथ्यादृष्टिपरमाण्यवद्यानीति विशेषेणानुकम्प्याः सतां दृष्टिव्यसनगताः / एवं सद्धर्मश्रवणं परिपूर्णां श्रद्धां परिपूरयतीत्येवमप्युपनेयम् / एवं परतो धर्मश्रवणं सम्यग्दृष्ट्युत्पादप्रत्ययो भवतीत्येवमप्युपनेयम् / एवमासादनामपि सन्तस्तद्धितोपदेशेन प्रतिनुदन्ति क्षमापरिचयान्न पारुष्येणेति सत्प्रशंसायां क्षामावर्णे ऽपि वाच्यम् / संवेगादेवमाशु श्रेयोभिमुखता भवतीति संवेगकथायामपि वाच्यमिति /

// इति ब्रह्मजातकमेकोनत्रिंशत्तमम् //

30. हस्तिजातकम्

परहितोदर्कं दुःखमपि साधवो लाभमिव बहु मन्यन्ते / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल अन्यतमस्मिन् नागवने पुष्पफलपल्लवालक्षितशिखरैरलंकृत इव तत्र तरुवरतरुणैर्विविधवीरुत्तरुतृणपिहितभूमिभागे वनरामणीयकनिबद्धहृदयैरनुत्कण्ठितमध्यास्यमान इव पर्वतस्थलैराश्रयभूते वनचराणां गम्भीरविपुलसलिलाशयसनाथे महता निर्वृक्षक्षुपसलिलेन कान्तारेण समन्ततस्तिरस्कृतजनान्ते महाकाय एकचरो हस्ती बभूव /

स तत्र तरुपर्णेन बिसेन सलिलेन च / अभिरेमे तपस्वीव संतोषेण शमेन च // jm_30.1 //

अथ कदाचित्स महासत्त्वस्तस्य वनस्य पर्यन्ते विचरन् यतस्तत्कान्तारं ततो जनशब्दमुपशुश्राव / तस्य चिन्ता प्रादुरभूत् - किं नु खल्विदम्? न तावदनेन प्रदेशेन कश्चिद्देशान्तरगामी मार्गो ऽस्ति / एवं महत्कान्तारं च व्यतीत्य मृगयापि न युज्यते प्रागेव महासमारम्भपरिखेदमस्मत्सयूथ्यग्रहणम् /

व्यक्तं त्वेते परिभ्रष्टा मार्गाद्वा मूढदैशिका / निर्वासिता वा क्रुद्धेन राज्ञा स्वेनानयेन वा // jm_30.2 //

तथा ह्यमनोजस्को नष्टहर्षोद्धवद्रवः / केवलार्तिबलः शब्दः श्रूयते रुदतामिव // jm_30.3 //

तज्ज्ञास्यामि तावदेनमिति स महासत्त्वः करुणया समाकृष्यमाणो यतः स जननिर्घोषो बभूव ततः प्रससार / विष्पष्टतरविलापं च विषाददैन्यविरसं तमाक्रन्दितशब्दमुपशृण्वन् कारुण्यपर्युत्सुकमनाः स महात्मा द्रुततरं ततो ऽभ्यगच्छत् / निर्गम्य च तस्माद्वनगहनान्निर्वृक्षक्षुपत्वात्तस्य देशस्य दूर एवावलोकयन् ददर्श सप्तमात्राणि पुरुषशतानि क्षुत्तर्षपरिश्रममन्दानि तद्वनमभिमुखानि प्रार्थयमानानि / ते ऽपि च पुरुषास्तं महासत्त्वं ददृशुर्जङ्गममिव हिमगिरिशिखरं हीनारपुञ्जमिव शरद्वलाहकमिव पवनबलावर्जितमभिमुखमायान्तम् / दृष्ट्वा च विषाददैन्यपरीता हन्तेदानीं नष्टा वयमिति भयग्रस्तमनसो ऽपि क्षुत्तर्षपरिश्रमविहतोत्साहा नापयानप्रयत्नपरा बभूवुः /

ते विषादपरीतत्वात्क्षुत्तर्षश्रमविह्वलाः / नापयानसमुद्योगं भये ऽपि प्रतिपेदिरे // jm_30.4 //

अथ बोधिसत्त्वो भीतानवेत्यैतान् - मा भैष्ट, भैष्ट न वो भयमस्ति मत्त इति समुच्छ्रितेन स्निग्धाभिताम्रपृथुपुष्करेण करेण समाश्वासयन्नभिगम्य करुणायमाणः पप्रच्छ - के ऽत्रभवन्तः? केन चेमां दशामनुप्राप्ताः स्थ?

रजःसूर्यांशुसंपर्काद्विवर्णाकृतयः कृशाः / शोकक्लमार्ताः के यूयमिह चाभिगताः कुतः // jm_30.5 //

अथ ते पुरुषास्तस्य तेन मानुषेणाभिव्याहारेणाभयप्रदानाभिव्यञ्जकेन चाभ्युपपत्तिसौमुख्येन प्रत्यागतहृदयाः समभिप्रणम्यैनमूचुः -

कोपोत्पातानिलेनेह क्षिप्ताः क्षितिपतेर्वयम् / पश्यतां शोकदीनानां बन्धूनां द्विरदाधिप // jm_30.6 //

अस्ति नो भाग्यशेषस्तु लक्ष्मीभिमुखी ध्रुवम् / सुहृद्वन्धुविशिष्टेन यद् दृष्टा भवता वयम् // jm_30.7 //

निस्तीर्णामापदं चेमां विद्मस्त्वद्दर्शनोत्सवात् / स्वप्ने ऽपि त्वद्विधं दृष्ट्वा को हि नापदमुत्तरेत् // jm_30.8 //

अथैनान् स द्विरदवर उवाच - अथ कियन्तो ऽत्रभवन्त इति? मनुष्या ऊचुः -

सहस्रमेतद्वसुधाधिपेन त्यक्तं नृणामत्र मनोज्ञगात्र / अदृष्टदुःखा बहवस्ततस्तु क्षुत्तर्षशोकाभिभवाद्विनष्टाः // jm_30.9 //

एतानि तु स्युर्द्विरदप्रधान सप्तावशेषाणि नृणां शतानि / निमज्जतां मृत्युमुखे तु येषां मूर्तस्त्वमाश्वास इवाभ्युपेतः // jm_30.10 //

तच्छ्रुत्वा तस्य महासत्त्वस्य कारुण्यपरिचयादश्रूणि प्रावर्तन्त / समनुशोचंश्चैनान्नियतमीदृशं किं चिदुवाच - कष्टं भोः /

घृणाविमुक्ता बत निर्व्यपत्रपा नृपस्य बुद्धिः परलोकनिर्व्यथा / अहो तडिच्चञ्चलया नृपश्रिया हृतेन्द्रियाणां स्वहितानवेक्षिता // jm_30.11 //

अवैति मन्ये न स मृत्युमग्रतः शृणोति पापस्य न वा दुरन्तताम् / अहो बतानाथतमा नराढिपा विमर्शमान्द्याद्वचनक्षमा न ये // jm_30.12 //

देहस्यैकस्य नामर्थे रोगभूतस्य नाशिनः / इदं सत्त्वेषु नैर्घृण्यं धिगहो बत मूढताम् // jm_30.13 //

अथ तस्य द्विरदपतेस्तान् पुरुषान् करुणास्निग्धमवेक्षमाणस्य चिन्ता प्रादुरभूत् एवममी क्षुत्तर्षश्रमपीडिताः परिदुर्बलशरीरा निरुदकमप्रच्छायमनेकयोजनायानं कान्तारमपथ्यादनाः कथं व्यतियास्यन्ति? नागवने ऽपि च किं तदस्ति येनैषामेकाहमपि तावदपरिक्लेशेन वार्ता स्यात्? शक्येयुः पुनरेते मदीयानि मांसानि पाथेयतामुपनीय दृतिभिरिव च ममान्त्रैः सलिलमादाय कान्तारमेतन्निस्तरितुं नान्यथा /

करोमि तदिदं देहं बहुरोगशतालयम् / एषां दुःखपरीतानामापदुत्तरणप्लवम् // jm_30.14 //

स्वर्गमोक्षसुखप्राप्तिसमर्थं जन्म मानुषम् / दुर्लभं च तदेतेषां मैवं विलयमागमत् // jm_30.15 //

स्वगोचरस्तस्य ममाभ्युपेता धर्मेण चेमे ऽतिथयो भवन्ति / आपद्गता बन्धुविवर्जिताश्च मया विशेषेण यतो ऽनुकम्प्याः // jm_30.16 //

चिरस्य तावद्वहुरोगभाजनं सदातुरत्वाद्विविधश्रमाश्रयः / शरीरसंज्ञो ऽयमनर्थविस्तरः परार्थकृत्ये विनियोगमेष्यति // jm_30.17 //

अथैनमन्ये क्षुत्तर्षश्रमधर्मदुःखातुरशरीराः कृताञ्जलयः साश्रुनयनाः समभिप्रणम्यार्ततया हस्तसंज्ञाभिः पानीयमयाचन्त /

त्वं नो बन्धुरबन्धूनां त्वं गतिः शरणं च नः / यथा वेत्सि महाभाग तथा नस्त्रातुमर्हसि // jm_30.18 //

इत्येनमन्ये सकरुणमूचुः / अपरे त्वेनं धीरतरमनसः सलिलप्रदेशं कान्तारदुर्गोत्तारणाय च मार्गं पप्रच्छुः -

जलाशयः शीतजला सरिद्वा यद्यत्र वा नैर्झरमस्ति तोयम् / छायाद्रुमः शाद्वलमण्डलं वा तन्नोद् विपानामधिप प्रचक्ष्व // jm_30.19 //

कान्तारं शक्यमेतच्च निस्तर्तुं मन्यसे यतः / अनुकम्पां पुरस्कृत्य तां दिशं साधु निर्दिश // jm_30.20 //

संबहुलानि हि दिनान्यत्र नः कान्तारे परिभ्रमताम् / तदर्हसि नः स्वामिन्निस्तारयितुमिति /

अथ स महात्मा तैः करुणैः प्रयाचितैस्तेषां भृशतरमाक्लेदितहृदयो यतस्तत्कान्तारं शक्यं निस्तर्तु बभूव, तत एसां पर्वतस्थलं संदर्शयन्नभ्युच्छ्रितेन भुजगवरभोगपीवरेण करेणोवाच - अस्य पर्वतस्थलस्याधस्तात्पद्मोत्पलालंकृतविमलसलिलमस्ति महत्सरः / तदनेन मार्गेण गच्छत / तत्न च व्यपनीतघर्मतर्षक्लमास्तस्यैव नातीदूरे ऽस्मात्पर्वतस्थलात्पतितस्य हस्तिनः शरीरं द्रक्ष्यथ / तस्य मांसानि पाथेयतामानीय दृतिभिरिव तस्यान्त्रैः सलिलमुपगृह्यानयैव दिशा यातव्यम् / एवमल्पकृच्छ्रेण कान्तारमिदं व्यतियास्यथ / इति स महात्मा तान् पुरुषान् समाश्वासनपूर्वकं ततः प्रस्थाप्य ततो द्रुततरमन्येन मार्गेण तद्गिरिशिखरमारुह्य तस्य जनकायस्य निस्तारणापेक्षया स्वशरीरं ततो मुमुक्षुर्नियतमिति प्रणिधिमुपबृंहयामास -

नायं प्रयत्नः सुगतिं ममाप्तुं नैकातपत्रां मनुजेन्द्रलक्ष्मीम् / सुखप्रकर्षैकरसां न च द्यां ब्राह्मीं श्रियं नैव न मोक्षसौख्यम् // jm_30.21 //

यत्वस्ति पुण्यं मम किंचिदेवं कान्तारमग्नं जनमुज्जिहीर्षोः / संसारकान्तारगतस्य तेन लोकस्य निस्तारयिता भवेयम् // jm_30.22 //

इति विनिश्चित्य स महात्मा प्रमोदादगणितप्रपातनिष्पेषमरणदुःखं स्वशरीरं तस्माद् गिरितटाद्यथोद्देशं मुमोच -

रेजे ततः स निपतञ्छरदीव मेघः पर्यस्तबिम्ब इव चास्तगिरेः शशाङ्कः / तार्क्ष्यस्य पक्षपवनोग्रजवापविद्धं शृण्गं गिरेरिव च तस्य हिमोत्तरीयम् // jm_30.23 //

आकम्पयन्नथ धरां धरणीधरांश्च मारस्य च प्रभुमदाध्युषितं च चेतः / निर्घातपिण्डितरवं निपपात भूमावावर्जयन् वनलता वनदेवताश्च // jm_30.24 //

असंशयं तद्वनसंश्रयास्तदा मनस्सु विस्फारितविस्मयाः सुराः / विचिक्षिपुर्व्योम्नि मुदोत्तनूरुहाः समुच्छ्रितैकाङ्गुलिपल्लवान् भुजान् // jm_30.25 //

सुगन्धिभिश्चन्दनचूर्णरञ्जितैः प्रसक्तमन्ये कुसुमैरवाकिरन् / अतान्तवैः काञ्चनभक्तिराजितैस्तमुत्तरीयैरपरे विभूषणैः // jm_30.26 //

स्तवैः प्रसादग्रथितैस्तथापरे समुद्यतैश्चाञ्जलिपद्मकुड्मलैः / शिरोभिरावर्जितचारुमौलिभिर्नमस्किर्याभिश्च तमभ्यपूजयन् // jm_30.27 //

सुगन्धिना पुष्परजोविकर्षणात्तरंगमालारचनेन वायुना / तमव्यजन् केचिदथाम्बरे ऽपरे वितानमस्योपदधुर्घनैर्घनैः // jm_30.28 //

तमर्चितुं भक्तिवशेन केचन व्यरासयन् द्यां सुरदुन्दुभिस्वनैः / अकालजैः पुष्पफलैः सपल्लवैर्व्यभूषयंस्तत्र तरूनथापरे // jm_30.29 //

दिशः सरत्कान्तिमयीं दधुः श्रियं रवेः कराः प्रांशुतरा इवाभवन् / मुदाभिगन्तुं तमिवास चार्णवः कुतूहलोत्कम्पितवीचिविभ्रमः // jm_30.30 //

अथ ते पुरुषाः क्रमेण तत्सरः समुपेत्य तस्मिन् विनीतधर्मतर्षक्लमा यथाकथितं तेन महात्मना तदविदूरे हस्तिशरीरं नचिरमृतं ददृशुः / तेषां बुद्धिरभवत् - अहो यथायं सदृशस्तस्य द्विरदपतेर्हस्ती /

भ्राता नु तस्यैष महाद्विपस्य स्याद् बान्धवो वान्यतमः सुतो वा / तस्यैव खल्वस्य सिताद्रिशोभं संचूर्णितस्यापि विभाति रूपम् // jm_30.31 //

कुमुदश्रीरिवैकस्य ज्योत्स्ना पुञ्जीकृतेव च / छायेव खलु तस्येयमादर्शतलसंश्रिता // jm_30.32 //

अथ तत्रैकेषां निपुणतरमनुपश्यतां बुद्धिरभवत् - यथा पश्यामः स एव खल्वयं दिग्वारेणेन्द्रप्रतिस्पर्धिरूपातिशयः कुञ्जरवर आपद्गतानामबन्धुसुहृदामस्माकं निस्तारणापेक्षया गिरितटादस्मान्निपतित इति /

यः स निर्घतवदभूत्कम्पयन्निव मेदिनीम् / व्यक्तमस्यैव पततः स चास्माभिर्ध्वनिः श्रुतः // jm_30.33 //

एतद्वपुः खलु तदेव मृणालगौरं चन्द्रंशुशुक्लतनुजं तनुबिन्दुचित्रम् / कूर्मोपमाः सितनखाश्चरणास्त एते वंशः स एव च धनुर्मधुरानतो ऽयम् // jm_30.34 //

तदेव चेदं मदराजिराजितं सुगन्धिवाय्वायतपीणमाननम् / समुन्नतं श्रिमदनर्पिताङ्कशं शिरस्तदेतच्च बृहच्छिरोधरम् // jm_30.35 //

विषाणयुग्मं तदिदं मधुप्रभं सदर्पचिह्नं तटरेणुनारुणम् / आदेशयन् मार्गमिमं च येनः स एष दीर्घाङ्गलिपुष्करः करः // jm_30.36 //

आश्चर्यमत्यद्भुतरूपं बत खल्विदम् /

अदृष्टपूर्वान्वयशीलभक्तिषु क्षतेषु भाग्यैरपरिश्रुतेष्वपि / सुहृत्त्वमस्मासु बतेदमीदृशं सुहृत्सु वा बन्धुषु वास्य कीदृशम् // jm_30.37 //

सर्वथा नमो ऽस्त्वस्मै महाभागाय /

आपत्परीतान् भयशोकदीनानस्मद्विधानभ्युपपद्यमानः / को ऽप्येष मन्ये द्विरदावभासः सिषत्सतामुद्वहतीव वृत्तम् // jm_30.38 //

क्व शिक्षितो ऽसावतिभद्रतामिमामुपासितः को न्वमुना गुरुर्वने / न रूपशोभा रमते विना गुणैर्जनो यदित्याह तदेतदीक्ष्यते // jm_30.39 //

अहो स्वभावातिशयस्य संपदा विदर्शितानेन यथार्हभद्रता / हिमाद्रिशोभेन मृतो ऽपि खल्वयं कृतात्मतुष्टिर्हसतीव वर्ष्मणा // jm_30.40 //

तत्क इदानीमस्य स्निग्धबान्धवसुहृत्प्रतिविशिष्टवात्सल्यस्यैवमभ्युपपत्तिसुमुखस्य स्वैः प्राणैरप्यस्मदर्थमुपकर्तुमभिप्रवृत्तस्याटिसाधुवृत्तस्य मांसमुपभोक्तुं शक्ष्यति? युक्तं त्वस्माभिः पूजाविधिपूर्वकमग्निसत्कारेणास्यानृण्यमुपगन्तुमिति / अथ तान् बन्धुव्यसन् एव शोकानुवृत्तिप्रवणहृदयान् साश्रुनयनान् गद्गदायमानकण्ठानवेक्ष्य कार्यान्तरमवेक्षमाणा धीरतरमनस ऊचुरन्ये - न खल्वेवमस्माभिरयं द्विरदवरः संपूजितः सत्कृतो वा स्यात् / अभिप्रायसंपादनेन त्वयमस्माभिर्युक्तः पूजयितुमिति पश्यामः /

आस्मन्निस्तारणापेक्षी स ह्यसंस्तुतबान्धवः / शरीरं त्यक्तवानेवमिष्टमिष्टतरातिथिः // jm_30.41 //

अभिप्रायमतस्त्वस्य युक्तं समनुवर्तितुम् / अन्यथा हि भवेद्व्यर्थो ननु तस्यायमुद्यमः // jm_30.42 //

स्नेहादुद्यतमातिथ्यं सर्वस्वं तेन खल्विदम् / अप्रतिग्रहणाद्व्यर्थां कुर्यात्को न्वस्य सत्क्रियाम् // jm_30.43 //

गुरोरिव यतस्तय वचसः संप्रतिग्रहात् / सत्क्रियां कर्तुमर्हामः क्षेममात्मन एव च // jm_30.44 //

निस्तीर्य चेदं व्यसनं समग्रैः प्रत्येकशो वा पुनरस्य पूजा / करिष्यते नागवरस्य सर्वं बन्धोरतीतस्य यथैव कृत्यम् // jm_30.45 //

अथ ते पुरुषाः कान्तारनिस्तारणापेक्षया तस्य द्विरदपतेरभिप्रायमनुस्मरन्तस्तद्वचनमप्रतिक्षिप्य तस्य महासत्त्वस्य मांसान्यादाय दृतिभिरिव च तदन्त्रैः सलिलं तत्प्रदर्शितया दिशा स्वस्ति तस्मात्कान्ताराद्विनिर्ययुः /

तदेवं परिहितोदर्कं दुःखमपि साधवो लाभमिव बहु मन्यन्ते, इति साधु जनप्रशंसायां वाच्यम् / तथागतवर्णे ऽपि, सत्कृत्य धर्मश्रवणे च भद्रप्रकृतिनिष्पादनवर्णे ऽपि वाच्यम् - एवं भद्रा प्रकृतिरभ्यस्ता जन्मान्तरेष्वनुवर्तत इति / त्यागपरिचयगुणनिदर्शने ऽपि वाच्यम् - एवं द्रव्यत्यागपरिचयादात्मस्नेहपरित्यागमप्यकृच्छ्रेण करोतीति / यच्चोक्तं भगवत परिनिर्वाणसमये समुपस्थितेषु दिव्यकुसुमवादित्रादिषु - न खलु पुनरानन्द एतावता तथागतः सत्कृतो भवतीति, तच्चैवं निदर्शयितव्यम् / एवमभिप्रायसंपादनात्पूजा कृता भवति न गन्धमाल्याद्यभिहारेणेति /

// इति हस्तिजातकं त्रिंशत्तमम् //

31. सुतसोमजातकम्

श्रेयः समाधत्ते यथातथाप्युपनतः सत्संगम इति सज्जनापाश्रयेण श्रेयो ऽर्थिना भवितव्यम् / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् यशःप्रकाशवंशे गुणपरिग्रहप्रसङ्गात्सात्मीभूतप्रजानुरागे प्रतापानतदृप्तसामन्ते श्रीमति कौरव्यराजकुले जन्म प्रतिलेभे तस्य / गुणशतकिरणमालिनः सोमप्रियदर्शनस्य सुतस्य सुतसोम इत्येवं पिता नाम चक्रे / स शुक्लपक्षचन्द्रमा इव प्रतिदिनमभिवर्धमानकान्तिलावण्यः कालक्रमादवाप्य साङ्गेषु सोपवेदेषु च वेदेषु वैचक्षण्यं दृष्टक्रमः सोत्तरकलानां कलानां लोक्यानां लोकप्रेमबहुमाननिकेतभूतः सम्यगभ्युपपत्तिसौमुख्यादभिवर्धमानादरात्परिपालननियमाच्च बन्धुरिव गुणानां बभूव /

शीलश्रुतत्यागदयादमानां तेजःक्षमाधीधृतिसंनतीनाम् / अनुन्नतिह्रीमतिकान्तिकीर्तिदाक्षिण्यमेधाबलशुक्लतानाम् // jm_31.1 //

तेषां च तेषां स गुणोदयानामलंकृतानामिव यौवनेन / विशुद्धतौदार्यमनोहराणां चन्द्रः कलानामिव संश्रयो ऽभूत् // jm_31.2 //

अतश्चैनं स राजा लोकपरिपालनसामर्थ्यादक्षुद्रभद्रप्रकृतित्वाच्च यौवराज्यविभूत्या संयोजयामास /

विद्वत्तया त्वासुरतीव तस्य प्रियाणि धर्म्याणि सुभाषितानि / आनर्च पूजातिशयैरतस्तं सुभाषितैरेनमुपागमद्यः // jm_31.3 //

अथ कदाचित्स महात्मा कुसुममासप्रभावविरचितकिसलयलक्ष्मीमाधुर्याणि प्रविकसत्कुसुममनोज्ञप्रहसितानि प्रविततनवशाद्वलकुथास्तरणसनाथधरणीतलानि कमलोत्पलदलास्तीर्णनिर्मलनीलसलिलानि भ्रमद्भ्रमरमधुकरीगणोपगीतान्यनिभृतपरभृतबर्हिगणानि मृदुसुरभिशिशिरसुखपवनानि मनःप्रसादोद्भावनानि नगरोपवनान्यनुविचरन् अन्यतममुद्यानवनं नातिमहता बलकायेन परिवृतः क्रीडार्थमुपनिर्जगाम /

स तत्र पुंस्कोकिलनादिते वने मनोहरोद्यानविमानभूषिते / चचार पुष्पानतचित्रपादपे प्रियासहायः सुकृतीव नन्दने // jm_31.4 //

गीतस्वनैर्मधुरतूर्यरवानुविद्धैर्नृत्यैश्च हावचतुरैर्ललिताङ्गहारैः / स्त्रीणां मदोपहृतया च विलासलक्ष्म्या रेमे स तत्र वनचारुतया तया च // jm_31.5 //

तत्रस्थं चैनमन्यतमः सुभाषिताख्यायी ब्राह्मणः समभिजगाम / कृतोपचारसत्कारश्च तद्रूपशोभापहृतमनास्तत्रोपविवेश / इति स महासत्त्वो यौवनानुवृत्त्या पुण्यसमृद्धिप्रभावोपनतं क्रीडाविधिमनुभवंस्तदागमनादुत्पन्नबहुमान एव तस्मिन् ब्राह्मणे सुभाषितश्रवणादनवाप्तागमनफले सहसैवोत्पतितं गीतवादित्रस्वनोपरोधि क्रिडाप्रसङ्गजनितप्रहर्षोपहन्तृ प्रमदाजनभयविषादजननं कोलाहलमुपश्रुत्य ज्ञायतां किमेतम्दिति सादरमन्तः पुरावचरान् समादिदेश / अथास्य दौवारिका भयविषाददिनवदनाः ससंभ्रमं द्रुततरमुपेत्य न्यवेदयन्त - एष स देव पुरुषादः कल्माषवादः सौदासः साक्षादिवान्तको नरशतकदनकरणपरिचयाद्राक्षसाधिकक्रूरतरमतिरतिमानुषबलवीर्यदर्पो रक्षःप्रतिभयरौद्रमूर्तिमूर्तिमानिव जगत्संत्रास इति एवाभिवर्तते / विद्रुतं च नस्तत्संत्रासग्रस्तधैर्यमुद्भ्रान्तरथतुरगद्विरदव्याकुलयोधं बलम् / यतः प्रतियत्नो भवतु देवः, प्राप्तकालं वा संप्रधार्यतामिति / अथ सुतसोमो जानानो ऽपि तानुवाच - भोः क एष सौदासो नाम? ते तं प्रोचुः - किमेतद्देवस्य न विदितं यथा सुदासो नाम राजा बभूव / स मृगयानिर्गतो ऽश्वेनापहृतो वनगहनमनुप्रविष्टः सिंह्या सार्धं योगमगमत् / आपन्नसत्त्वा च सा सिंही संवृत्ता / कालान्तरेण च कुमारं प्रसुषुवे / स वनचरैर्गृहीतः सुदासायोपनीतः / अपुत्रो ऽहमिति च कृत्वा सुदासेन संवर्धितः / पितरि च सुरपुरमुपगते स्वं राज्यं प्रतिलेभे / स मातृदोषादामिषेष्वभिसक्तः / इदमिदं रसवरं मांसमिति स मानुषं मांसमास्वाद्य स्वपौरानेव च हत्वा हत्वा भक्षयितुमुपचक्रमे / अथ पौरास्तद्वधायोद्योगं चक्रुः / यतो ऽसौ भीतः सौदासो नररुधिरपिशितबलिभुग्भ्यो भुतेभ्य उपशुश्राव - अस्मात्संकटान्मुक्तो ऽहं राज्ञां कुमारशतेन भूतयज्ञं करिष्यामीति / सो ऽयं तस्मात्संकटान्मुक्तः / प्रसह्य प्रसह्य चानेन राजकुमारापहरनं कृतम् / सो ऽयं देवमप्यपहर्तुंमायातः / श्रुत्वा देवं प्रमाणमिति /

अथ स बोधिसत्त्वः पूर्वमेव विदितशीलदोषविभ्रमः सौदासस्य कारुण्यात्तच्चिकित्सावहितमतिराशंसमानश्चात्मनि तच्छीलविकृतप्रशमनसामर्थ्यं प्रियाख्यान इव च सौदासाभियाननिवेदने प्रीतिं प्रतिसंवेदयन्नियतमित्युवाच -

राज्याच्च्युते ऽस्मिन्नरमांसलोभादुन्मादवक्तव्य इवास्वतन्त्रे / त्यक्तस्वधर्मे हतपुण्यकीर्तौ शोच्यां दशामित्यनुवर्तमाने // jm_31.6 //

को विक्रमस्यात्र ममावकाश एवंगताद्वा भयसंभ्रमस्य / अयत्नसंरम्भपराक्रमेण पाप्मानमस्य प्रसभं निहन्मि // jm_31.7 //

गत्वापि यो नाम मयानुकम्प्यो मद्गोचरं स स्वयमब्युपेतः / युक्तं मयातिथ्यमतो ऽस्य कर्तुमेवं हि सन्तो ऽतिथिषु प्रवृत्ताः // jm_31.8 //

तद्यथाधिकारमत्रावहिता भवन्ति भवन्तः / इति स तानन्तः पुरावचराननुशिष्य विषादविपुलतरपारिप्लवाक्षमागद्गदविलुलितकङ्ठं मार्गावरणसोद्यममाश्वासनपूर्वकं विनिवर्त्य युवतिजनं यतस्तत्कोलाहलं ततः प्रससार / दृष्ट्वैव च व्यायताबद्धमलिनवसनपरिकरं वल्कलपट्टविनियतं रेणुपरुषप्रलम्बव्याकुलशिरोरुहे प्ररुढश्मश्रुजालावनद्धान्धकारवदनं रोषसंरम्भव्यावृत्तरौद्रनयनमुद्यतासिमचर्माणं सौदासं विद्रवदनुपतन्तं राजबलं विगतभयसाध्वसः समाजुहाव - अयमहमरे सुतसोमः / इत एव निवर्तस्व / किमनेन कृपणजनकदनकरणप्रसङ्गेनेति / तत्समाह्वानशब्दाकलितदर्पस्तु सौदासः सिंह इव ततो न्यवर्तत / निरावरणप्रहरणमेकाकिनं प्रकृतिसौम्यदर्शनमभिवीक्ष्य च बोधिसत्त्वमहमपि त्वामेव मृगयामीत्युक्त्वा निविशङ्क सहसा संरम्भद्रुततरमभिसृत्यैनं स्कन्धमारोप्य प्रदुद्राव / बोधिसत्त्वो ऽपि चैनं संरम्भदर्पोद्धतमानसं ससंभ्रमाकुलितमतिं राजबलविद्रावणादुपरूढप्रहर्षावलेपं साभिशङ्कमवेत्य नायमस्यानुशिष्टिकाल इत्युपेक्षांचक्रे / सौदासो ऽप्यभिमतार्थप्रसिद्ध्या परमिव लाभभधिगम्य प्रमुदितमनाः स्वमावासदुर्गं प्रविवेश /

हतपुरुषकलेवराकुलं रुधिरसमुक्षितरौद्रभूतलम् / पुरुषमिव रुषावभर्त्सयत्स्फुटदहनैरशिवैः शिवारुतैः // jm_31.9 //

गृध्रध्वाङ्क्षाध्यासनरूक्षारुणपर्णैः कीर्णं वृक्षैर्नैकचिताधूमविवर्णैः / रक्षःप्रेतानर्तनबिभत्समशान्तं दूराद् दृष्टं त्रासजडैः सार्थिकनेत्रैः // jm_31.10 //

समवतार्य च तत्र बोधिसत्त्वं तद्रूपसंपदा विनिबध्यमाननयनः प्रततं वीक्षमाणो विशश्राम / अथ बोधिसत्त्वस्य सुभाषितोपायनाभिगतं ब्राह्मणमकृतसत्कारं तदुद्यानविनिवर्तनप्रतीक्षिणमाशावबद्धहृदयमनुस्मृत्य चिन्ता प्रादुरभूत् - कष्टं भोः

उभाषितोपायनवानाशया दुरमागतः / स मं हृतमुपश्रुत्य विप्रः किं नु करिष्यति // jm_31.11 //

आशाविघाताग्निपरीतचेता वैतान्यतीव्रेण परिश्रमेण / विनिश्वसिष्यत्यनुशोच्य वा मां स्वभाग्यनिन्दां प्रतिपत्स्यते वा // jm_31.12 //

इति विचिन्तयतस्तस्य महासत्त्वस्य तदीयदुःखाभितप्तमनसः कारुण्यपरिचयादश्रूणि प्रावर्तन्त / अथ सौदासः साश्रूनयनमभिवीक्ष्य बोधिसत्त्वं समभिप्रहसन्नुवाचमा तवद्भोः /

धीर इत्यसि विख्यातस्तैस्तैश्च बहुभिर्गुणैः / अथ चास्मद्वशं प्राप्य त्वमप्यश्रूणि मुञ्चसि // jm_31.13 //

सुष्ठु खल्विदमुच्यते -

आपत्सु विफलं धैर्यं शोके श्रुतमपार्थकम् / न हि तद्विद्यते भूतमाहतं युअन्न कम्पते // jm_31.14 //

इति / तत्सत्यं तावद् ब्रूहि -

प्राणान् प्रियानथ धनं सुखसाधनं वा बन्धून्नराधिपतितामथवानुशोचन् / पुत्रप्रियं पितरमश्रुमुखान् सुतान् वा स्मृत्वेति साश्रूनयनत्वमुपागतो ऽसि // jm_31.15 //

बोधिसत्त्व उवाच -

न प्राणान् पितरौ न चैव तनयान् बन्धून्न दारान्न च नैवैश्वर्यसुखानि संस्मृतवतो बाष्पोद्गमो ऽयं मम / आशावांस्तु सुभाषितैरभिगतः श्रुत्वा हृतं मां द्विजो नैराश्येन स दह्यते ध्रुवमिति स्मृत्वास्मि सास्रेक्षणः // jm_31.16 //

तस्माद्विसर्जयितुमर्हसि तस्य यावदाशाविघातमथितं हृदयं द्विजस्य / संमाननाम्बुपरिषेकनविकरोमि तस्मात्सुभाषितमधूनि च संबिभर्मि // jm_31.17 //

प्राप्यैवमानृण्यमहं दिव्जस्य गन्तास्मि भूयो ऽनृणतां तवापि / इहागमात्प्रीतिकृतक्षणाभ्यां निरीक्ष्यमाणो भवदीक्षणाभ्याम् // jm_31.18 //

मा चापयातव्यनयो ऽयमस्येत्येवं विशङ्काकुलमानसो भूः / अन्यो हि मार्गो नृप मद्विधानामन्यादृशस्त्वन्यजनाभिपन्नः // jm_31.19 //

सौदास उवाच -

इदं त्वया ह्यादृतमुच्यमानं श्रद्धेयतां नैव कथंचिदेति / को नाम मृत्योर्वदनाद्विमुक्तः स्वस्थः स्थितस्तत्पुनरभ्युपेयाम् // jm_31.20 //

दुरुत्तरं मृत्युभयं व्यतीत्य सुखे स्थितः श्रीमति वेश्मनि स्वे / किं नाम तत्कारणमस्ति येन त्वं मत्समीपं पुनरभ्युपेयाः // jm_31.21 //

बोधिसत्त्व उवाच - कथमेवं महदपि ममागमनकारणमत्रभवान्नाबभुध्यते? ननु मया प्रतिपन्नमागमिष्यामीति / तदलं मां खलजनसमतयैवं परिशङ्कितुम् / सुतसोमः खल्वहम् /

लोभेन मृत्योश्च भयेन सत्यं सत्यं यदेके तृणवत्त्यजन्ति / सतां तु सत्यं वसु जीवितं च कृच्छ्रे ऽप्यतस्तन्न परित्यजन्ति // jm_31.22 //

न जीवितं यत्सुखमैहिकं वा सत्याच्च्युतं रक्षति दुर्गतिभ्यः / सत्यं विजह्यादिति कस्तदर्थं यच्चाकरः स्तुतियशःसुखानाम् // jm_31.23 //

संदृश्यमानव्यभिचारमार्गे त्वदृष्टकल्याणपराक्रमे वा / श्रद्धेयतां नैति शुभं तथा च किं वीक्ष्य शङ्का तव मय्यपीति // jm_31.24 //

त्वत्तो भयं यदि च नाम ममाभविष्यत् सङ्गः सुखेषु करुणाविकलं मनो वा / विख्यातरौद्रचरितं ननु वीरमानी त्वामुद्यतप्रहरणावरणो ऽभ्युपैष्यम् // jm_31.25 //

त्वत्संस्तवस्त्वयमभीप्सित एव मे स्यात् तस्य द्विजस्य सफलश्रमतां विधाय / एष्याम्यहं पुनरपि स्वयमन्तिकं ते नास्मद्विधा हि वितथां गिरमुद्गिरन्ति // jm_31.26 //

अथ सौदासस्तद् बोधिसत्त्ववचनं विकल्पितमिवामृष्यमाणश्चिन्तामापेदे - सुष्ठु खल्वयं सत्यवादितया च धर्मिकतया च विकत्थते / तत्पश्यामि तावदस्य सत्यानुरागं धर्मप्रियतां च / किं च तावन्ममानेन नष्टेनापि स्यात्? अस्ति हि मे स्वभुजवीर्यप्रतापाद्वशीकृतं शतमात्रं क्षत्रियकुमाराणाम् / तैर्यथोपयाचितं भूतयज्ञं करिष्यामीति विचिन्त्य बोधिसत्त्वमुवाच - तेन हि गच्छ / द्रक्ष्यामस्ते सत्यप्रतिज्ञतां धार्मिकतां च /

गत्वा कृत्वा च तस्य त्वं द्विजस्य यदभीप्सितम् / शीघ्रमायाहि यावत्ते चितां सज्जीकरोम्यहम् // jm_31.27 //

अथ बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य स्वभवनमभिगतः प्रतिनन्द्यमानः स्वेन जनेन तमाहूय ब्राह्मणं तस्माद् गाथाचतुष्टयं शुश्राव / तच्छ्रुत्वा सुभाषिताभिप्रसादितमनाः स महासत्त्वः संराधयन् प्रियवचनसत्कारपुरःसरं साहस्रिकीं गाथां कृत्वा समभिलषितेनार्थेन तं ब्राह्मणं प्रतिपूजयामास / अथैनं तस्य पिता अस्थानातिव्ययनिवारणोद्यतमतिः प्रस्तावक्रमागतं सानुनयमित्युवाच - तात सुभाषितप्रतिपूजने साधु मात्रां ज्ञातुमर्हसि / महाजनः खलु ते भर्तव्यः, कोशसंपदपेक्षिणी च राजश्रीः / अतश्च त्वां ब्रवीमि -

शतेन संपूजयितुं सुभाषितं परं प्रमाणं न ततः परं क्षमम् / अतिप्रदातुर्हि कियच्चिरं भवेद्धनेश्वरस्यापि धनेश्वरद्युतिः // jm_31.28 //

समर्थमर्थः परमं हि साधनं न तद्विरोधेन यतश्चरेत्प्रियम् / नराधिपं श्रीर्न हि कोशसंपदा विवर्जितं वेशवधूरिवेक्षते // jm_31.29 //

बोधिसत्त्व उवाच -

अर्घप्रमाणं यदि नामं कर्तुं शक्यं भवेद्देव सुभाषितानाम् / व्यक्तं न ते वाच्यपथं व्रजेय तन्निष्क्रयं राज्यमपि प्रयच्छन् // jm_31.30 //

श्रुत्वैव यन्नाम मनः प्रसादं श्रेयो ऽनुरागः स्थिरतां च याति / प्रज्ञा विवृद्ध्या वितमस्कतां च क्रय्यं ननु स्यादपि तत्स्वमांसैः // jm_31.31 //

दीपः श्रुतं मोहतमःप्रमाथी चौराद्यहार्यं परमं धनं च / संमोहशत्रुव्यथनाय शस्त्रं नयोपदेष्टा परमश्च मन्त्री // jm_31.32 //

आपद्गतस्याप्यविकारि मित्रमपीडनीशोकरुजश्चिकित्सा / बलं महद्दोषबलावमर्दि परं निधानं यशसः श्रियश्च // jm_31.33 //

सत्संगमे प्राभृतशीभरस्य सभासु विद्वज्जनरञ्जनस्य / परप्रवादद्युतिभास्करस्य स्पर्धावतां कीर्तिमदापहस्य // jm_31.34 //

प्रसन्ननेत्राननवर्णरागैरसंस्कृतैरप्यतिहर्षलब्धैः / संराद्ननव्यग्रकराग्रदेशैर्विख्याप्यमानातिशयक्रमस्य // jm_31.35 //

विस्पष्टहेत्वर्थनिदर्शनस्य विचित्रशास्त्रागमपेशलस्य / माधुर्यसंस्कारमनोहरत्वादक्लिष्टमाल्यप्रकरोपमस्य // jm_31.36 //

विनीतदीप्तप्रतिभोज्ज्वलस्य प्रसह्य कीर्तिप्रतिबोधनस्य / वाक्सौष्ठवस्यापि विशेषहेतुर्योगात्प्रसन्नार्थगतिः श्रुतश्रीः // jm_31.37 //

श्रुत्वा च वैरोधिकदोषमुक्तं त्रिवगमार्गं समुपाश्रयन्ते / श्रुतानुसारप्रतिपत्तिसारास्तरन्त्यकृच्छ्रेण च जन्मदुर्गम् // jm_31.38 //

गुणैरनेकैरिति विश्रुतानि प्राप्तान्यहं प्राभृतवच्छ्रुतानि / शक्तः कथं नाम न पूजयमाज्ञां कथं वा तव लङ्घयेयम् // jm_31.38 //

यास्यामि सौदाससमीपमस्मादर्थो न मे राज्यपरिश्रमेण / निवृत्तसंकेतगुणोपमर्दे लभ्यश्च यो दोषपथानुवृत्त्या // jm_31.40 //

अथैनं पिता स्नेहात्समुत्पतितसंभ्रमः सादरमुवाच - तवैव खलु तात हितावेक्षिणा मयैवमभिहितम् / तदलमत्र ते मन्युवशमनुभवितुम् / द्विषन्तस्ते सौदासवर्शं गमिष्यन्ति / अथापि प्रतिज्ञातं त्वया तत्समीपोपगमनम्, अतः सत्यानुरक्षी तत्संपादयितुमिच्छसि, तदपि ते नाहमनुज्ञास्यामि / अपातकं हि स्वप्राणपरिरक्षानिमित्तं गुरुजनार्थं चानृतमार्गो वेदविहित इति / तत्परिहारश्रमेण तव को ऽर्थः? अर्थकामाभ्यां च विरोधिदृष्टं धर्मसंश्रयमनयमिति व्यसनमिति च राज्ञां प्रचक्षते नीतिकुशलाः / तदलमनेनास्मन्मनस्तापिना स्वार्थनिरपेक्षेण ते निर्बन्धेन / अथाप्ययशस्यं मार्ष धर्मविरोधि चेति प्रतिज्ञाविसंवादनमनुचितत्वान्न व्यवस्यति ते मतिः, एवमपीदं त्वद्विमोक्षणार्थं समुद्यक्तं सज्जमेव नो हस्त्यश्वरथपत्तिकायं संपन्नमनुरक्तं कृतास्त्रशूरपुरुषमनेकसमरनीराजितं महन्महौघभीमं बलम् / तदनेन परिवृतः समभिगम्यैनं वशमानय, अन्तकवशं वा प्रापय / एवमव्यर्थप्रतिज्ञता संपादिता स्यादात्मरक्षा चेति / बोधिसत्त्व उवाच - नोत्सहे देव अन्यथा प्रतिज्ञातुमन्यथा कर्तुं शोच्येषु वा व्यसनपङ्कनिमग्नेषु नरकाभिमुखेषु सुहृत्सु स्वजनपर्तियक्तेष्वनाथेषु च तद्विधेषु प्रहर्तुम् /

अपि च,

दुक्षरं पुरुषादो ऽसावुदारं चाकरोन्मयि / मद्वचःप्रत्ययाद्यो मां व्यसृजद्वशमागतम् // jm_31.41 //

लब्धं तत्कारणाच्चेदं मया तात सुभाषितम् / उपकारी विशेषेण सो ऽनुकम्प्यो मया यतः // jm_31.42 //

अलं चात्र देवस्य मदत्ययाशङ्कया / का हि तस्य शक्तिरस्ति मामेवमभिगतं विहिंसितुमिति / एवमनुनीय च महत्मा पितरं विनिवारणसोद्यमं च विनिवर्त्य प्रणय्यिजनमनुरक्तं च बलकायमेकाकी विगतभयदैनयः सत्यानुरक्षी लोकहितार्थं सौदासमभिविनेष्यंस्तन्निकेतमभिजगाम /

दूरादेवावलोक्य सौदासस्तं महासत्त्वमतिविस्मयादभिवृद्धबहुमानप्रसादश्चिराभ्यासविरूढक्रुरतामलिनमतिरपि व्यक्तमिति चिन्तामापेदे - अहहहह

आश्चर्याणां बताश्चर्यमद्भुतानां तथाद्भतम् / सत्यौदार्यं नृपस्येदमतिमानुषदैवतम् // jm_31.43 //

मृत्युरौद्रस्वभावं मां विनीतभयसंभ्रमः / इति स्वयमुपेतो ऽयं ही धैर्यं साधु सत्यता // jm_31.44 //

स्थाने खल्वस्य विख्यातं सत्यवादितया यशः / इति प्राणान् स्वराज्यं च सत्यार्थं यो ऽयमत्यजत् // jm_31.45 //

अथ बोधिसत्त्वः समभिगम्यैनं विस्मयबहुमानावर्जितमानसमुवाच -

प्राप्तं सुभाषितधनं प्रतिपूजितो ऽर्थी प्रीतिं मनश्च गमितं भवतः प्रभावात् / प्राप्तस्तदस्म्ययमशान यथेप्सितं मां यज्ञाय वा मम पशुव्रतमादिश त्वम् // jm_31.46 //

सौदास उवाच -

नात्येति कालो मम खादितुं त्वां धूमाकुला तावदियं चितापि / विधूमपक्वं विशितं च हृद्यं शृण्मस्तदेतानि सुभाषितानि // jm_31.47 //

बोधिसत्त्व उवाच कस्तवार्थ इत्थंगतस्य सुभाषितश्रवनेन?

इमामवस्थामुदरस्य हेतोः प्राप्तो ऽसि संत्यक्तघृणः प्रजासु / इमाश्च धर्मं प्रवदन्ति गाथाः समेत्यधर्मेण यतो न धर्मः // jm_31.48 //

रक्षोविकृतवृत्तस्य संत्यक्तार्यपथस्य ते / नाष्ति सत्यं कुतो धर्मः किं श्रुतेन करिष्यसि // jm_31.49 //

अथ सौदासस्तामवसादनाममृष्यमाणः प्रत्युवाच - मा तावद्भोः

को ऽसौ नृपः कथय यो न समुद्यतास्त्रः क्रीडावने वनमृगीदयितान्निहन्ति / त्द्वन्निहन्मि मनुजान् यदि वृत्तिहेतोराधर्मिकः किल ततो ऽस्मि न ते मृगघ्नाः // jm_31.50 //

बोधिसत्त्व उवाच -

धर्मे स्थिता न खलु ते ऽपि नमन्ति येषां भीतद्रुतेष्वपि मृगेषु शरासनानि / तेभ्यो ऽपि निन्द्यतम एव नराशनस्तु जात्युच्छ्रिता हि पुरुषा न च भक्षणीयाः // jm_31.51 //

अथ सौदासः परिकर्कशाक्षरमप्यभिधीयमानो बोधिसत्त्वेन तन्मैत्रीगुणप्रभावादभिभूतरौद्रस्वभावः सुखायमान एव तद्वचनमभिप्रहसन्नुवाच - भोः सुतसोम

मुक्तो मया नाम समेत्य गेहं समन्ततो राज्यविभूतिरम्यम् / यन्मत्समीपं पुनरागतस्त्वं न नीतिमार्गे कुशलो ऽसि तस्मात् // jm_31.52 //

बोधिसत्त्व उवाच - नैतदस्ति / अहमेव तु कुशलो नीतिमार्गे यदेनं न प्रतिपत्तुमिच्छामि /

यं नाम प्रतिपन्नस्य धर्मादैकान्तिकी च्युतिः / न तु प्रसिद्धिः सौख्यस्य तत्र किं नाम कौशलम् // jm_31.53 //

किं च भूयः,

ये नीतिमार्गप्रतिपत्तिधीराः प्रायेण ते प्रेत्य पतन्त्यपायान् / अपास्य जिह्मानिति नीतिमार्गान् सत्यानुरक्षी पुनरागतो ऽस्मि // jm_31.54 //

अतश्च नीतौ कुशलो ऽहमेव त्यक्त्वानृतं यो ऽभिरतो ऽस्मि सत्ये / न तत्सुनीतं हि वदन्ति रज्ज्ञा यन्नानुबध्नन्ति यशःसुखार्थाः // jm_31.55 //

सौदास उवाच -

प्राणान् प्रियान् स्वजनमश्रुमुखं च हित्वा राज्याश्रयाणि च सुखानि महोहराणि / कामर्थसिद्धिमनुपश्यसि सत्यवाक्ये तद्रक्षणार्थमपि मां यदुपागतो ऽसि // jm_31.56 //

बोधिसत्त्व उवाच - बहवः सत्यवचनाश्रया गुणातिशयाः / संक्षेपस्तु श्रूयताम् -

मल्यश्रियं हृद्यतयातिशेते सर्वान् रसान् स्वादुतया च सत्यम् / श्रमादृते पुण्यगुणप्रसिद्ध्या तपांसि तीर्थाभिगमश्रमांश्च // jm_31.57 //

कीर्तेर्जगद्व्याप्तिकृतक्षणाया मार्गस्त्रिलोकाक्रमणाय सत्यम् / द्वारं प्रवेशाय सुरालयस्य संसारदुर्गोत्तरणाय सेतुः // jm_31.58 //

अथ सौदासः साधु युक्तमित्यभिप्रणम्यैनं सविस्मयमभिवीक्षमाणः पुनरुवाच -

अन्ये न रा मद्वशगा भवन्ति दैन्यार्पणात्त्रासविलुप्तधैर्यः / संत्यज्यसे त्वं तु न धैर्यलक्ष्म्या मन्ये न ते मृत्युभयं नरेन्द्र // jm_31.59 //

बोधिसत्त्व उवाच -

महतापि प्रयत्नेन यच्छक्त्यं नातिवर्तितुम् / प्रतीकारासमर्थेन भयक्लैब्येन तत्र किम् // jm_31.60 //

इति परिगणितलोकस्थितयो ऽपि तु कापुरुषाः

पापप्रसङ्गादनुतप्यमानाः शुभेषु कर्मस्वकृतश्रमश्च / आशङ्कमानाः परलोकदुःखं मर्तव्यसंत्रासजडा भवन्ति // jm_31.61 //

तदेव कर्तुं न तु संस्मरामि भवेद्यतो मे मनसो ऽनुतापः / सात्मीकृतं कर्म च शुक्लमस्माद्धर्मस्थितः को मरणाद्विभीयात् // jm_31.62 //

न च स्मराम्यर्थिजनोपयानं यन्न प्रहर्षाय ममार्थिनां वा / इति प्रदानैः समवाप्ततुष्टिर्धर्मे स्थितः को मरणाद्बिभीयात् // jm_31.63 //

चिरं विचिन्त्यापि च नैव पापे मनःपदन्यासमपि स्मरामि / विशोधितस्वर्गपथो ऽहमेवं मृत्योः किमर्थं भयमभ्युपेयाम् // jm_31.64 //

विप्रेषु बन्धुषु सुहृत्सु समाष्रितेषु दीने जने यदिषु चाश्रमभूषणेषु / न्यस्तं मया बहु धनं ददता यथार्हं कृत्यं च यस्य यदभूत्तदकारि तस्य // jm_31.65 //

श्रीमन्ति कीर्तनशतानि निवेशितानि / सत्राजिराश्रमपदानि सभाः प्रपाश्च / मृत्योर्न मे भयमतस्तदवाप्ततुष्टेर्यज्ञाय तत्समुपक्ल्पय भौङ्क्ष्व वा माम् // jm_31.66 //

तदुपश्रुत्य सौदासः प्रसादाश्रुव्याप्तनयनः समुद्भियमानरोमाञ्चपिटको विस्मृतपापस्वभावतामिस्रः सबहुमानमवेक्ष्य बोधिसत्त्वमुवाच - शान्तं पापम् /

अद्याद्विषं स खलु हाहहलं प्रजानन्नाशीविषं प्रकुपितं ज्वलदायसं वा / मूर्धापि तस्य शतधा हृदयं च यायाद् यस्त्वद्विधस्य नृपपुंगव पापमिच्छेत् // jm_31.67 //

तदर्हति भवांस्तान्यपि मे सुभाषितानि वक्तुम् / अनेन हि ते वचनकुसुमवर्षेणाभिप्रसादितमनसः सुष्टुतरमभिवृद्धं च तेषु मे कौतूहलम् / अपि च भोः /

दृष्ट्वा मे चरितच्छायावैरूप्यं धर्मदर्पणे / अपि नामागतावेगं स्यन्मे धर्मोत्सुकं मनः // jm_31.68 //

अथैनं बोधिसत्त्वः पत्रीकृताशयं धर्मश्रवणप्रवणमानसमवेत्योवाच - तेन हि धर्मार्थिना तदनुरूपसमुदाचारसौष्ठवेन धर्मः श्रोतुं युक्तम् / पश्य /

नीचैस्तरासनस्थानद्विबोध्य विनयश्रियम् / प्रीत्यर्पिताभ्यां चक्षुर्भ्यां वाङ्मध्वास्वादयन्निवि // jm_31.69 //

गौरवावर्जितैकाग्रप्रसन्नामलमानसः / सत्कृत्य धर्मं शृणुयाद्भिषग्वाक्यमिवातुरः // jm_31.70 //

अथ सौदासः स्वेनोत्तरीयेण समास्तीर्योच्चैस्तरं शिलातलं तत्र चाधिरोप्य बोधिसत्त्वं स्वयमनास्तरितायमुपविश्य भूमौ बोधिसत्त्वस्य पुरस्तादाननोद्वीक्षणव्यापृतनिरीक्षणरतं महासत्त्वमुवाच - ब्रूहीदानीं मार्षेति / अथ बोधिसत्त्वो नवाम्भोधरनिनदमधुरेण गम्भीरेणापूरयन्निव तद्वनं व्यापिना स्वरेणोवाच /

यदृच्छयाप्युपानीतं सकृत्सज्जनसंगतम् / भवत्यचलमत्यन्तं नाभ्यासक्रममीक्षते // jm_31.71 //

तदुपश्रुत्य सौदासः साधु साध्विति स्वशिरः प्रकम्प्याङ्गलीवीक्षेपं बोधिसत्त्वमुवाच - ततस्ततः?

अथ बोधिसत्त्वो द्वितीयां गाथामुदाजहार -

न सज्जनाद् दुरचरः क्वचिद्भवेद्भजेत साधून् विनयक्रमानुगः / स्पृशन्त्ययत्नेन हि तत्समीपगं विसर्पिणस्तद्गुणपुष्परेणवः // jm_31.72 //

सौदास उवाच -

सुभाषितान्यर्चयता साधो सर्वात्मना त्वया / स्थाने खलु नियुक्तो ऽर्थः स्थाने नावेक्षितः श्रमः // jm_31.73 //

ततस्ततः? बोधिसत्त्व उवाच -

रथा नृपाणां मणिहेमभूषणा व्रजन्ति देहाश्च जराविरूपताम् / सतां तु धर्मं न जराभिवर्तते स्थिरानुरागा हि गुणेषु साधवः // jm_31.74 //

अमृतवर्षं खल्विदम् / अहो संतर्पिताः स्मः / ततस्ततः? बोधिसत्त्व उवाच -

नभश्च दुरे वसुधातलाच्च पारादवारं च महार्णवस्य / अस्ताचलेन्द्रादुदयस्ततो ऽपि धर्मः सतां दूरतरे ऽसतां च // jm_31.75 //

अथ सौदासः प्रसादविस्मयाभ्यामावर्जितप्रेमबहुमानो बोधिसत्त्वमुवाच -

चित्राभिधानातिशयोज्ज्वलार्था गाथास्त्वदेता मधुरा निशम्य / आनन्दितस्तत्प्रतिपूजनार्थं वरानहं ते चतुरो ददामि // jm_31.76 //

तद् वृणीष्व यद्यन्मत्तो ऽभिकाङ्क्षसीति /

अथैनं बोधिसत्त्वः सविस्मयबहुमान उवाच कस्त्वं वरप्रदानस्य?

यस्यास्ति नात्मनयपि ते प्रभुत्वमकार्यसंरागपराजितस्य / स त्वं वरं दास्यसि कं परस्मै शुभप्रवृतेरपवृत्तभावः // jm_31.77 //

अहं च देहीति वरं वदेयं मनश्च दित्साथिशिलं तव स्यात् / तमत्ययं कः सघृणो ऽभ्युपेयादेतावदेवालमलं यतो नः // jm_31.78 //

अथ सौदासः किंचिद् व्रीडावनतवदनो बोधिसत्त्वमुवाच - अलमत्रभवतो मामेवं विशङ्कितुम् /

प्राणानपि परित्यज्य दास्याम्येतानहं वरान् / विस्रब्धं तद् वृणीष्व त्वं यद्यादिच्छसि भूमिप // jm_31.79 //

बोधिसत्त्व उवाच - तेन हि

सत्यवरतो भव विसर्जय सत्त्वहिंसां बन्दीकृतं जनमशेषमिमं विमुञ्च / अद्या न चैव नरवीर मनुष्यमांसमेतान् वराननवरांश्चतुरः प्रयच्छ // jm_31.80 //

सौदास उवाच -

ददामि पूर्वान् भवते वरांस्त्रीनन्यं चतुर्थं तु वरं वृणीष्व / अवैषि किं न त्वमिदं यथाहमीशो विरन्तुं न मनुष्यमांसात् // jm_31.81 //

बोधिसत्त्व उवाच - हन्त तवैतत्संवृत्तम् / ननूक्तं मया कस्त्वं वरप्रदानस्येति? अपि च भोः?

सत्यव्रतत्वं च कथं स्यदहिंसकता च ते / अपरित्यजतो राजन् मनुष्यपैशिताशिताम् // jm_31.82 //

आह -

ननूक्तं भवता पूर्वं दास्याम्येतानहं वरान् / प्राणानपि परित्यज्य तदिदं जायते ऽन्यथा // jm_31.83 //

अहिंसकत्वं च कुतो मांसार्थं ते घ्नतो नरान् / सत्येवं कतमे दत्ता भवता स्युर्वरास्त्रयः // jm_31.84 //

सौदास उवाच -

त्यक्त्वा राज्यं वने क्लेशो यस्य हेतुर्ताधृतो मया / हतो धर्मः क्षता कीर्तिस्त्यक्ष्यामि तदहं कथम् // jm_31.85 //

बोधिसत्त्व उवाच - अत एव तद्भवांस्त्यक्तुमर्हति /

धर्मादर्थात्सुखात्कीर्तेभ्रष्टो यस्य कृते भवान् / अनर्थायतनं तादृक्कथं न त्यक्तुमर्हसि // jm_31.86 //

दत्तानुशयिता चेयमनौदार्यहते जने / नीचत सा कथं नाम त्वामप्यभिभवेदिति // jm_31.87 //

तदलं ते पाप्मानमेवानुभ्रामितुम् / अवबोद्धुमर्हस्यात्मानम् / सौदासः खल्वत्रभवान् /

वैद्येक्षितानि कुशलैरुपकल्पितानि ग्राम्याण्यनूपजलजान्यथ जाङ्गलानि / मांसानि सन्ति कुरु तैर्हृदयस्य तुष्टिं निन्दावहाद्विरम साधु मनुष्यमांसात् // jm_31.88 //

तूर्यस्वनान सजलतोयदनादधीरान् गीतस्वनं च निशि राज्यसुखं च तत्तत् / बन्धून् सुतान् परिजनं च मनोनुकूलं हित्वा कथं नु रमसे ऽत्र वने विविक्ते // jm_31.89 //

चित्तस्य नार्हसि नरेन्द्र वशेन गन्तुं धर्मार्थयोरनुपरोधपथं भजस्व / एंको नृपान् युधि विजित्य समस्तसैन्यान् मा चित्तविग्रहविधौ परिकातरो भूः // jm_31.80 //

लोकः परो ऽपि मनुजाधिप नन्ववेक्ष्यस्तस्मात्प्रियं यदहितं च न तन्निषेव्यम् / यत्स्यात्तु कीर्त्यनुपरोधि मनोज्ञमार्गं तद्विप्रियं सदपि भेषजवद्भजस्व // jm_31.91 //

अथ सौदासः प्रसादाश्रुव्याप्तनयनो गद्गदायमानकङ्ठः समभिसृत्यैव बोधिसत्त्वं पादयोः संपरिष्वज्योवाच -

गुणकुसुमरजोभिः पुण्यगन्धिः समन्ताज्जगदिदमवकीर्णं कारणे त्वद्यशोभिः / इति विचरति पापे मृत्युदूतोग्रवृत्तौ त्वमिव हि क इवान्यः सानुकम्पो मयि स्यात् // jm_31.92 //

शस्ता गुरुश्च मम दैवतमेव च त्वं मूर्ध्ना वचांस्यहममूनि तवार्चयामि / भोक्ष्ये न चैव सुतसोम मनुष्यमांसं यन्मां यथा वदसि तच्च तथा करिष्ये // jm_31.93 //

नृपात्मजा यङनिमित्तमाहृता मया च ये बन्धनखेदपीडिताः / हतत्विषः शोकपरीतमानसास्तदेहि मुञ्चाव सहैव तानपि // jm_31.94 //

अथ बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य यत्र ते नृपसुतास्तेनावरुद्धास्तत्रैवाभिजगाम / दृष्टै व च ते नृपसुताः सुतसोमं हन्त मुक्ता वयमिति परं हर्षमुपजग्मुः /

विरेजिरे ते सुतसोमदर्शनान्नरेन्द्रपुत्राः स्फुटहासकान्तयः / शरन्मुखे चन्द्रकरोपबृहिता विजृम्भमाणाः कुमुदाकरा इव // jm_31.95 //

अथैनानभिगम्य बोधिसत्त्वः समाश्वासयन् प्रियवचनपुरःसरं च प्रतिसंमोद्य सौदासस्याद्रोहाय शपथं कारयित्वा बन्धनाद्विमुच्य सार्धं सौदासेन तैश्च नृपतिपुत्रैरनुगम्यमानः स्वं राज्यमुपेत्य यथार्हकृतसंस्कारांस्तान् राजपुत्रान् सौदासं च स्वेषु स्वेषु राज्येषु प्रतिष्ठापयामास /

तदेवं श्रेयः समाधत्ते यथातथाप्युपनतः सत्संगम इति श्रेयो ऽर्थिना सज्जनसमाश्रयेण भवितव्यम् / एवमसंस्तुतहृत्पूर्वजन्मस्वप्युपकारपरत्वाद् बुद्धो भगवानिति तथागतवर्णे ऽपि वाच्यम् / एवं सद्धर्मश्रवणं दोषापचयाय गुणसमाधानाय च भवतीति सद्धर्मश्रवणे ऽपि वाच्यम् / श्रुतप्रशंसायामपि वाच्यम् - एवमनेकानुशंसं श्रुतमिति / सत्यकथायामपि वाच्यम् - एवं सज्जनेष्टं पुण्यकीर्त्याकरं सत्यवचनमित्येवं स्वप्राणसुखेश्वर्यनिरपेक्षाः सत्यमनुरक्षन्ति सत्पुरुषा इति / सत्यप्रशंसायामप्युपनेयं करुणावर्णे ऽपि चेति /

// इति सुतसोमजातकमेकत्रिंशत्तमम् //

32. अयोगृहजातकम्

राजलक्ष्मीरपि श्रेयोमार्गं नावृणोति संविग्नमानसानामिति संवेगपरिचयः कार्यः / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् व्याधिजरामरणप्रियविप्रयोगादिव्यसनशतोपनिपातं दुःखितमनाथमत्राणमपरिणायकं लोकमवेक्ष्य करुणया समुत्साह्यमानस्तत्परित्राणव्यवसितमतिरतिसाधुस्वभावस्तत्तत्संपादयमानो विमुखस्यासंस्तुतस्यापि च लोकस्य हितं सुखविशेष च कदाचिदन्यतमस्मिन् राजकुले प्रजानुरागसौमुख्यादस्खलिताभिवृद्ध्या च समृद्ध्या समानतदृप्तसामन्तया चाभिव्यज्यमानमहाभाग्ये विनयश्लाघिनि जन्म प्रतिलेभे / स जायमान एव तद्राजकुलं तत्समानसुखदुःखं च पुरवरं परयाभ्युदयश्रिया सम्योजयामास /

प्रतिग्रहव्याकुलतुष्टविप्रं मदोद्धताभ्युज्ज्वलवेषभृत्यम् / अनेकतूर्यस्वनपूर्णकूजमानन्दनृत्तानयवृत्ताभावम् // jm_32.1 //

संसक्तगीतद्रवहासनादं परस्पराश्लेषविवृद्धहर्षम् / नरैः प्रियाख्यानकदानतुष्टैराशास्यमानाभ्युदयं नृपस्य // jm_32.2 //

विघट्टितद्वारविमुक्तबन्धनं समुछ्रिताग्रध्वजचित्रचत्वरम् / विचूर्णपुष्पासवसिक्तभूतलं बभार रम्यां पुरमुत्सवश्रियम् // jm_32.3 //

महागृहेभ्यः प्रविकीर्यमाणैर्हिरण्यवस्त्राभरणादिवर्षैः / लोकं तदा व्याप्तुमिवोद्यता श्रीरुन्मत्तगङ्गाललितं चकार // jm_32.4 //

तेन च समयेन तस्य राज्ञो जाता जाताः कुमारा म्रियन्ते स्म / स तं विधिममानुषकृतमिति मन्यमानस्तस्य तनयस्य रक्षार्थं मणिकाञ्चनरजतभक्तिचित्रे श्रीमति सर्वायसे प्रसूतिभवने भूतविद्यापरिदृष्टेन वेदविहितेन च क्रमेण विहितरक्षोध्नप्रतीकारे समुचितैश्च कौतुकमङ्गलैः कृतस्वस्त्ययनपरिग्रहे जातकर्मादिसंस्कारविधिं संवर्धनं च कारयामास / (वैद्य 234) तमपि च महासत्त्वं सत्त्वसंपत्तेः पुण्योपचयप्रभावात्सुसंविहितत्वाच्च रक्षाया नामानुषाः प्रसेहिरे / स कालक्रमादवाप्तसंस्कारकर्मा श्रुताभिजनाचारमहद्भ्यो लब्धविद्वद्यशःसंमाननेभ्यः प्रशमविनयमेधागुणावर्जितेभ्यो गुरुभ्यः समधिगतानेकविद्यः प्रत्यहमापूर्यमाणमूर्तिर्यौवनकान्त्या निसर्गसिद्धेन च विनयानुरागेण परं प्रेमास्पदं स्वजनस्य जनस्य च बभूव /

असंस्तुतमसंबन्धं दुरस्थमपि सज्जनम् / जनो ऽन्वेति सुहृत्प्रीत्या गुणश्रीस्तत्र करणम् // jm_32.5 //

हासभूतेन नभसः शरद्विकचरश्मिना / संबन्धसिद्धिर्लोकस्य का हि चन्द्रमसा सह // jm_32.6 //

अथ स महासत्त्वः पुण्यप्रभावसुखोपनतैर्दिव्यकल्पैरनल्पैरपि च विषयैरुपलाल्यमानः स्नेहबहुमानसुमुखेन च पित्रा विश्वासननिर्विशङ्कं दृश्यमानः कदाचित्स्वस्मिन् पुरवरे प्रविततरमणीयशोभां कलक्रमोपनतां कौमुदीविभूतिं दिदृक्षुः कृताभ्यनुज्ञः पित्रा काञ्चनमणिरजतभक्तिचित्रालंकारं समुच्छ्रितनानाविधरागप्रचलितोज्ज्वलपताकध्वजं हैमभाण्डाभ्यलंकृतविनीतचतुरतुरंगं दक्षदाक्षिण्यनिपुणशुचिविनीतधीरसारथिं चित्रोज्ज्वलवेषप्रहरणावरणानुयात्रं रथवरमधिरुह्य मनोङतूर्यस्वनपुरःसरस्तत्पुरवरमनुविचरंस्तद्दर्शनाक्षिप्तहृदयस्य कौतूहललोलचक्षुषः स्तुतिसभाजनाञ्जलिप्रग्रहप्रणामाशीर्वचनप्रयोगसव्यापरस्योत्सवरम्यतरवेषरचनस्य पौरजानपदस्य समुदयशोभामालोक्य लब्धप्रहर्षावकाशे ऽपि मनसि कृतसंवेगपरिचयत्वात्पूर्वजन्मसु स्मृतिं प्रतिलेभे /

कृपणा बत लोकस्य चलत्वविरसा स्थितिः / यदियं कौमुदीलक्ष्मीः स्मर्तव्यैव भविष्यति // jm_32.7 //

एवंविधायां च जगत्प्रवृत्तावहो यथा निर्भयता जनानाम् / यन्मृत्युनाधिष्ठितसर्वमार्गा निःसंभ्रमा हर्षमनुभ्रमन्ति // jm_32.8 //

अवार्यवीर्येष्वरिषु स्थितेषु जिघांसया व्याधिजरान्तकेषु / अवश्यगम्ये परलोकदुर्गे हर्षावकाशो ऽत्र सचेतसः कः // jm_32.9 //

स्वनानुकृत्येव महार्णवानां संरम्भरौद्राणि जलानि कृत्वा / मेघास्तडिद्भासुरहेममालाः संभूय भूयो विलयं व्रजन्ति // jm_32.10 //

तटैः समं तद्विनिबद्धमूलान् हृत्वा तरूंल्लब्धजवैः पयोभिः / भवन्ति भूयः सरितः क्रमेन शोकोपतापादिव दिनरूपाः // jm_32.11 //

हृत्वापि शृङ्गाणि महीधराणां वेगेन वृन्दानि च तोयदानाम् / विघूर्ण्य चोद्वर्त्य च सागराम्भः प्रयाति नाश पवनप्रभावः // jm_32.12 //

दिप्तोद्धतार्चिर्विकसत्स्फुलिङ्गः संक्षिप्य कक्षं क्षयमेति वह्निः / क्रमेण शोभाश्च वनान्तराणामुद्यन्ति भूयश्च तिरोभवन्ति // jm_32.13 //

कः संप्रयोगो न वियोगनिष्ठः काः संपदो या न विपत्परैति / जगत्प्रवृत्ताविति चञ्चलायामप्रत्यवेक्ष्यैव जनस्य हर्षः // jm_32.14 //

इति स परिगणयन् महात्मा संवेगाद्व्यावृत्तप्रमोदौद्धवेन मनसा रमणीयेष्वपि पुरवरविभूषार्थमभिप्रसारिषु लोकचित्रेष्वविषज्यमानबुद्धिः क्रमेण स्वभवनमनुप्राप्तमेवात्मानमपश्यत् / तदभिवृद्धसंवेगश्च विषयसुखेष्वनास्थो धर्म एकः शरणमिति तत्प्रतिपत्तिनिश्चितमतिर्यथाप्रस्तावमभिगम्य राजानं कृताञ्जलिस्तपोवनगमनायानुज्ञामयाचत -

प्रव्रज्यासंश्रयात्कर्तुमिच्छामि हितमात्मनः / कृतां तत्राभ्यनुज्ञां च त्वयानुग्रहपद्धतिम् // jm_32.15 //

तच्छ्रत्वा प्रियतनयः स तस्य राजा दिग्धेन द्विरद इवेषुणाभिविद्धः / गम्भीरो ऽप्युदधिरिवानिलावधूतस्तच्छोकव्यथितमनाः समाचकम्पे // jm_32.16 //

निवारयिष्यन्नथ तं स राजा स्नेहात्पष्वज्य सबाष्पकण्ठः / उवाच कस्मात्सहसैव तात संत्यक्तुमस्मान् मतिमित्यकार्षीः // jm_32.17 //

त्वदप्रियेणात्मविनाशहेतुः केनायमित्याकलितः कृतान्तः / शोकाश्रुपर्याकुललोचनानि भवन्तु कस्य स्वजनाननानि // jm_32.18 //

अथापि किंचित्परिशङ्कितं वा मयि व्यलीकं समुपश्रुतं वा / तद्ब्रूहि यावद्विरमामि तस्मात्पश्यामि न त्वात्मनि किंचिदीदृक् // jm_32.19 //

बोधिसत्त्व उवाच -

इत्यभिस्नेहसुमुखे व्यलीकं नाम किं त्वयि / विप्रियेण समर्थः स्यान्मामासादयितुं च कः // jm_32.20 //

अथ किं तर्हि नः परित्युअक्तुमिच्छसीति चाभिहितः साश्रुनयनेन राज्ञा स महासत्त्वस्तमुवाच - मृत्युभयात् / पश्यतु देवः,

यामेव रात्रिं प्रथमामुपैति गर्भे निवासं नरवीर लोकः / ततः प्रभृत्यस्खलितप्रयाणः स प्रत्यहं मृत्युसमीपमेति // jm_32.21 //

नीतौ सुयुक्तो ऽपि बले स्थितो ऽपि नात्येति कश्चिन्मरणं जरां वा / उपद्रुतं सर्वमितीदमाभ्यां धर्मार्थमस्माद्वनमाश्रयिष्ये // jm_32.22 //

व्यूढान्युदीर्णनरवाजिरथद्विपानि सैन्यानि दर्परभसाः क्षितिपा जयन्ति / जेतुं कृता तरिपुमेकमपि त्वशक्तास्तन्मे मतिर्भवति धर्ममभिप्रपत्तुम् // jm_32.23 //

हृष्टाश्वकुञ्जरपदातिरथैरनीकैर्गुप्ता विमोक्षमुपयानि नृपा द्विषद्भ्यः / सार्धं बलैरतिबलस्य तु मृत्युशत्रोर्मन्वादयो ऽपि विवशा वशमभ्युपेताः // jm_32.24 //

संचूर्ण्य दन्तमुसलैः पुरगोपुराणि मत्ता द्विपा युधि रथांश्च नरान् द्वीपांश्च / नैवान्तकं प्रतिमुखाभिगतं नुदन्ति वप्रान्तलब्धविजयैरपि तैर्विषाणैः // jm_32.25 //

दृढचित्रवर्मकवचावरणान् युधि दारयन्त्यपि विदूरचरान् / इषुभिस्तदस्त्रकुशला द्विषतश्चिरवैरिणं न तु कृतान्तमरिम् // jm_32.26 //

सिंहा विकर्तनकरैर्नखरैर्द्विपानां कुम्भाग्रमग्नशिखरैः प्रशमय्य तेजः / भित्त्वैव च श्रुतमनांसि रवैः परेषां मृत्युं समेत्य हतदर्पबलाः स्वपन्ति // jm_32.27 //

दोषानुरूपं प्रणयन्ति दण्डं कृतापराधेषु नृपाः परेषु / महापराधे यदि मृत्युशत्रौ न दण्डनीतिप्रवणा भवन्ति // jm_32.28 //

नृपाश्च सामादिभिरप्युपायैः कृतपराधं वशमानयन्ति / रौद्रश्चिराभ्यासदृढावलेपो मृत्युः पुनर्नानुनयादिसाध्यः // jm_32.29 //

क्रोधानलज्वलितघोरविषाग्निगर्भैर्दंष्ट्राङ्करैरभिदशन्ति नरान् भुजंगाः / दंष्टव्ययत्नविधुरास्तु भवन्ति मृत्यौ वध्ये ऽपि नित्यमपकारविधानदक्षे // jm_32.30 //

दष्टस्य कोपरभसैरपि पन्नगैश्च मन्त्रैर्विषं प्रशमयन्त्यगदैश्च वैद्याः / आशीविषस्त्वतिवीषो ऽयमरिष्टदंष्ट्रो मन्त्रगदादिभिरसाध्यबलः कृतान्तः // jm_32.31 //