जातकमाला 1-15

आर्यशूर: जातकमाला 1-15

āryaśūra: jātakamālā 1-15, revised text 1. vyāghrījātakam 2. śibijātakam 3. kulmāṣapiṇḍījātakam 4. śreṣṭhijātakam 5. aviṣahyaśreṣṭhijātakam 6. śaśajātakam 7. agastyajātakam 8. maitrībalajātakam 9. viśvaṃtarajātakam 10. yajñajātakam 11. śakrajātakam 12. brāhmaṇajātakam 13. unmādayantījātakam 14. supāragajātakam 15. matsyajātakam

नमो बुद्धाय //

श्रीमन्ति सद्गुणपरिग्रहमङ्गलानि कीर्त्यास्पदान्य् अनवगीतमनोहराणि / पूर्वेषु जन्मसु मुनेश् चरिताद्भुतानि भक्त्या स्वकाव्यकुसुमाञ्जलिनार्चयिष्ये // ajm_1.1 //

श्लाघ्यैर् अमीभिर् अभिलक्षितचिह्नभूतैर् आदेशितो भवति यत् सुगतत्वमार्गः / स्याद् एव रूक्षमनसाम् अपि च प्रसादो धर्म्याः कथाश् च रमणीयतरत्वम् ईयुः // ajm_1.2 //

लोकार्थम् इत्य् अभिसमीक्ष्य करिष्यते ऽयं श्रुत्यार्षयुक्त्यविगुणेन पथा प्रयत्नः / लोकोत्तमस्य चरितातिशयप्रदेशैः स्वं प्रातिभं गमयितुं श्रुतिवल्लभत्वम् // ajm_1.3 //

स्वार्थोद्यतैर् अपि परार्थचरस्य यस्य नैवान्वगम्यत गुणप्रतिपत्तिशोभा / सर्वज्ञ इत्य् अवितथाक्षरदीप्तकीर्तिं मूर्ध्ना नमे तम् असमं सहधर्मसङ्घम् // ajm_1.4 //

1. व्याघ्रीजातकम्

सर्वसत्त्वेष्व् अकारणपरमवत्सलस्वभावः सर्वभूतात्मभूतः पूर्वजन्मस्व् अपि स भगवान् इति बुद्धे भगवति परः प्रसादः कार्यः //

तद्यथानुश्रूयते रत्नत्रयगुरुभिः प्रतिपत्तिगुणाभिराधितगुरुभिर् गुणप्रचयगुरुभिर् अस्मद्गुरुभिः परिकीर्त्यमानम् इदं भगवतः पूर्वजन्मावदानम् / बोधिसत्त्वः किल प्रतिज्ञातिशयसदृशैर् दानप्रियवचनार्थचर्याप्रभृतिभिः प्रज्ञापरिग्रहनिरवद्यैः कारुण्यनिस्यन्दैर् लोकम् अनुगृह्णन् स्वधर्माभिरत्युपनतशुचिवृत्तिन्य् उदितोदिते महति ब्राह्मणकुले जन्मपरिग्रहं चकार // स कृतसंस्कारक्रमो जातकर्मादिभिर् अभिवर्धमानः प्रकृतिमेधावित्वात् सानाथ्यविशेषाज् ज्ञानकौतूहलाद् अकौसीद्याच् च नचिरेणैवाष्टादशसु विद्यास्थानेषु स्वकुलक्रमाविरुद्धासु च सकलासु कलास्व् आचार्यकं परम् अवाप /

स ब्रह्मवद् ब्रह्मविदां बभूव राजेव राज्ञां बहुमानपात्रम् / साक्षात् सहस्राक्ष इव प्रजानां ज्ञानार्थिनाम् अर्थचरः पितेव // ajm_1.5 //

तस्य भाग्यगुणातिशयसमावर्जितो महालाभसत्कारयशोविशेषः प्रादुरभूत्/ धर्माभ्यासभावितमतिः कृतप्रव्रज्यापरिचयस् तु बोधिसत्त्वो न तेनाभिरेमे /

स पूर्वचर्यापरिशुद्धबुद्धिः कामेषु दृष्ट्वा बहुदोषजातम् / गार्हस्थ्यम् अस्वास्थ्यम् इवावधूय कं चिद् वनप्रस्थम् अलंचकार // ajm_1.6 //

स तत्र निःसङ्गतया तया च प्रज्ञावदातेन शमेन चैव / प्रत्यादिदेशेव कुकार्यसङ्गाद् विश्लिष्टशिष्टोपशमं नृलोकम् // ajm_1.7 //

मैत्रीमयेन प्रशमेन तस्य विस्यन्दिनेवानुपरीतचित्ताः / परस्परद्रोहनिवृत्तभावास् तपस्विवद् व्याडमृगा विचेरुः // ajm_1.8 //

आचारशुद्ध्या निभृतेन्द्रियत्वात् संतोषयोगात् करुणागुणाच् च / असंस्तुतस्यापि जनस्य लोके सो ऽभूत् प्रियस् तस्य यथैव लोकः // ajm_1.9 //

अल्पेच्छभावात् कुहनानभिज्ञस् त्यक्तस्पृहो लाभयशःसुखेभ्यः / स देवतानाम् अपि मानसानि प्रसादभक्तिप्रवणानि चक्रे // ajm_1.10 //

श्रुत्वाथ तं प्रव्रजितं मनुष्या गुणैस् तदीयैर् अवबद्धचित्ताः / विहाय बन्धूंश् च परिग्रहांश् च तच्छिष्यतां सिद्धिम् इवोपजग्मुः // ajm_1.11 //

शीले शुचाव् इन्द्रियभावनायां स्मृत्यप्रमोषे प्रविविक्ततायाम् / मैत्र्यादिके चैव मनःसमाधौ यथाबलं सो ऽनुशशास शिष्यान् // ajm_1.12 //

अथ कदा चित् स महात्मा परिनिष्पन्नभूयिष्ठे पृथूभूते शिष्यगणे प्रतिष्ठापिते ऽस्मिन् कल्याणे वर्त्मन्य् अवतारिते नैष्क्रम्यसत्पथं लोके संवृतेष्व् इवापायद्वारेषु राजमार्गीकृतेष्व् इव सुगतिमार्गेषु दृष्टधर्मसुखविहारार्थं तत्कालशिष्येणाजितेनानुगम्यमानो योगानुकूलान् पर्वतदरीनिकुञ्जान् अनुविचचार //

अथात्र व्याघ्रवनितां ददर्श गिरिगह्वरे / प्रसूतिक्लेशदोषेण गतां विस्पन्दमन्दताम् // ajm_1.13 //

परिक्षामेक्षणयुगां क्षुधा च्छाततरोदरीम् / आहारम् इव पश्यन्तीं बालान् स्वतनयान् अपि // ajm_1.14 //

स्तन्यतर्षाद् उपसृतान् मातृविश्रम्भनिर्व्यथान् / रोरूयितरवैः क्रूरैर् भर्त्सयन्तीं परान् इव // ajm_1.15 //

बोधिसत्त्वस् तु तां दृष्ट्वा धीरो ऽपि करुणावशात् / चकम्पे परदुःखेन महीकम्पाद् इवाद्रिराट् // ajm_1.16 //

महत्स्व् अपि स्वदुःखेषु व्यक्तधैर्याः कृपात्मकाः / मृदुनाप्य् अन्यदुःखेन कम्पन्ते यत् तद् अद्भुतम् // ajm_1.17 //

अथ बोधिसत्त्वः ससंभ्रमाम्रेडितपदं स्वभावातिशयव्यञ्जकं करुणाबलसमाहिताक्षरं शिष्यम् उवाच / वत्स वत्स /

पश्य संसारनैर्गुण्यं मृग्य् एषा स्वसुतान् अपि / लङ्घितस्नेहमर्यादा भोक्तुम् अन्विच्छति क्षुधा // ajm_1.18 //

अहो बतातिकष्टेयम् आत्मस्नेहस्य रौद्रता / येन मातापि तनयान् आहारयितुम् इच्छति // ajm_1.19 //

आत्मस्नेहमयं शत्रुं को वर्धयितुम् अर्हति / येन कुर्यात् पदन्यासम् ईदृशेष्व् अपि कर्मसु // ajm_1.20 //

तच् छीघ्रम् अन्विष्यतां तावत् कुतश् चिद् अस्याः क्षुद्दुःखप्रतीकारहेतुर् यावन् न तनयान् आत्मानं चोपहन्ति / अहम् अपि चैनां प्रयतिष्ये साहसाद् अस्माद् वारयितुम् / स तथेत्य् अस्मै प्रतिश्रुत्य तदाहारान्वेषणपरो बभूव // अथ बोधिसत्त्वस् तं शिष्यं सव्यपदेशम् अतिवाह्य चिन्ताम् आपेदे /

संविद्यमाने सकले शरीरे कस्मात् परस्मान् मृगयामि मांसम् / यादृच्छिकी तस्य हि लाभसंपत् कार्यात्ययः स्याच् च तथा ममायम् // ajm_1.21 //

अपि च /

निरात्मके भेदिनि सारहीने दुःखे कृतघ्ने सतताशुचौ च / देहे परस्माय् उपयुज्यमाने न प्रीतिमान् यो न विचक्षणः सः // ajm_1.22 //

स्वसौख्यसङ्गेन परस्य दुःखम् उपेक्ष्यते शक्तिपरिक्षयाद् वा / न चान्यदुःखे सति मे ऽस्ति सौख्यं सत्यां च शक्तौ किम् उपेक्षकः स्याम् // ajm_1.23 //

सत्यां च शक्तौ मम यद्य् उपेक्षा स्याद् आततायिन्य् अपि दुःखमग्ने / कृत्वेव पापं मम तेन चित्तं दह्येत कक्षं महताग्निनेव // ajm_1.24 //

तस्मात् करिष्यामि शरीरकेण तटप्रपातोद्गतजीवितेन / संरक्षणं पुत्रवधाच् च मृग्या मृग्याः सकाशाच् च तदात्मजानाम् // ajm_1.25 //

किं च भूयः /

संदर्शनं लोकहितोत्सुकानाम् उत्तेजनं मन्दपराक्रमाणाम् / संहर्षणं त्यागविशारदानाम् आकर्षणं सज्जनमानसानाम् // ajm_1.26 //

विषादनं मारमहाचमूनां प्रसादनं बुद्धगुणप्रियाणाम् / व्रीडोदयं स्वार्थपरायणानां मात्सर्यलोभोपहतात्मनां च // ajm_1.27 //

श्रद्धापनं यानवराश्रितानां विस्मापनं त्यागकृतस्मयानाम् / विशोधनं स्वर्गमहापथस्य त्यागप्रियाणाम् अनुमोदिनॄणाम् // ajm_1.28 //

कदा नु गात्रैर् अपि नाम कुर्यां हितं परेषाम् इति यश् च मे ऽभूत् / मनोरथस् तं सफलीक्रियासं संबोधिम् अग्र्याम् अपि चाविदूरे // ajm_1.29 //

न स्पर्धया नैव यशोऽभिलाषान् न स्वर्गलोभान् न च राज्यहेतोः / नात्यन्तिके ऽप्य् आत्मसुखे यथायं ममादरो ऽन्यत्र परार्थसिद्धेः // ajm_1.30 //

तथा ममानेन समानकालं लोकस्य दुःखं च सुखोदयं च / हर्तुं च कर्तुं च सदास्तु शक्तिस् तमः प्रकाशं च यथैव भानोः // ajm_1.31 //

दृष्टः श्रुतो ऽनुस्मृतिम् आगतो वा स्पृष्टः कथायोगम् उपागतो वा / सर्वप्रकारं जगतो हितानि कुर्याम् अजस्रं सुखसंहितानि // ajm_1.32 //

एवं स निश्चित्य परार्थसिद्ध्यै प्राणात्यये ऽप्य् आपतितप्रमोदः / मनांसि धीराण्य् अपि देवतानां विस्मापयन् स्वां तनुम् उत्ससर्ज // ajm_1.33 //

अथ सा व्याघ्री तेन बोधिसत्त्वस्य शरीरनिपातशब्देन समुत्थापितकौतूहलामर्षा विरम्य स्वतनयवैशसोद्यमात् ततो नयने विचिक्षेप / दृष्ट्वैव च तद् बोधिसत्त्वशरीरम् उद्गतप्राणं सहसाभिसृत्य भक्षयितुम् उपचक्रमे / अथ स तस्य शिष्यो मांसम् अनासाद्यैव प्रतिनिवृत्तः कुत्रोपाध्याय इति विलोकयंस् तद् बोधिसत्त्वशरीरम् उद्गतप्राणं तया व्याघ्रयुवत्या भक्ष्यमाणं ददर्श / स तत्कर्मातिशयविस्मयात् प्रतिव्यूढशोकदुःखावेगस् तद्गुणाश्रयबहुमानम् इवोद्गिरन्न् इदम् आत्मगतं ब्रुवाणः शोभेत /

अहो दयास्य व्यसनातुरे जने स्वसौख्यनैःसङ्ग्यम् अहो महात्मनः / अहो प्रकर्षं गमिता स्थितिः सताम् अहो परेषां मृदिता यशःश्रियः // ajm_1.34 //

अहो पराक्रान्तम् अपेतसाध्वसं गुणाश्रयं प्रेम परं विदर्शितम् / अहो नमस्कारविशेषपात्रतां प्रसह्य नीता स्वगुणातनुस् तनुः // ajm_1.35 //

निसर्गसौम्यस्य वसुंधराधृतेर् अहो परेषां व्यसनेष्व् अमर्षिता / अहो मदीया गमिता प्रकाशतां खटुङ्कता विक्रमसंपदानया // ajm_1.36 //

अनेन नाथेन सनाथतां गतं न शोचितव्यं खलु सांप्रतं जगत् / पराजयाशङ्कितजातसंभ्रमो ध्रुवं विनिश्वासपरो ऽद्य मन्मथः // ajm_1.37 //

सर्वथा नमो ऽस्त्व् अस्मै महाभागाय सर्वभूतशरण्यायातिविपुलकारुण्यायाप्रमेयसत्त्वाय भूतार्थबोधिसत्त्वायेति // अथ स तम् अर्थं सब्रह्मचारिभ्यो निवेदयाम् आस /

तत्कर्मविस्मितमुखैर् अथ तस्य शिष्यैर् गन्धर्वयक्षभुजगैस् त्रिदशाधिपैश् च / माल्याम्बराभरणचन्दनचूर्णवर्षैश् छन्ना तदस्थिवसुधा वसुधा बभूव // ajm_1.38 //

तद् एवं सर्वसत्त्वेष्व् अकारणपरमवत्सलस्वभावः सर्वभूतात्मभूतः पूर्वजन्मस्व् अपि स भगवान् इति बुद्धे भगवति परः प्रसादः कार्यः /

जातप्रसादैश् च बुद्धे भगवति प्रीतिर् उत्पादयितव्या / एवम् आयतनगतो नः प्रसाद इत्य् एवम् अप्य् उपनेयम् / तथा सत्कृत्य धर्मः श्रोतव्यः / एवं दुष्करशतसमुदानीतत्वात् करुणावर्णे ऽपि वाच्यम् एवं स्वभावातिशयनिष्पादिका परानुग्रहप्रवृत्तिहेतुः करुणेति //

बोधिसत्त्वावदानमालायां व्याघ्रीजातकं प्रथमम् //

2. शिबिजातकम्

दुष्करशतसमुदानीतो ऽयम् अस्मदर्थं तेन भगवता सद्धर्म इति सत्कृत्य श्रोतव्यः //

तद्यथानुश्रूयते / बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् अपरिमितकालाभ्यासात् सात्मीभूतोपचितपुण्यकर्मा कदा चिच् छिबीनां राजा बभूव / स बाल्यात् प्रभृत्य् एव वृद्धोपासनरतिर् विनयानुरक्तो ऽनुरक्तप्रकृतिः प्रकृतिमेधावित्वाद् अनेकविद्याधिगमविमलतरमतिर् उत्साहमन्त्रप्रभावशक्तिदैवसंपन्नः स्वा इव प्रजाः प्रजाः पालयति स्म /

तस्मिंस् त्रिवर्गानुगुणा गुणौघाः संहर्षयोगाद् इव संनिविष्टाः / समस्तरूपा विबभुर् न चासुर् विरोधसंक्षोभविपन्नशोभाः // ajm_2.1 //

विडम्बनेवाविनयोद्धतानां दुर्मेधसाम् आपद् इवातिकष्टा / अल्पात्मनां या मदिरेव लक्ष्मीर् बभूव सा तत्र यथार्थनामा // ajm_2.2 //

उदारभावात् करुणागुणाच् च वित्ताधिपत्याच् च स राजवर्यः / रेमे ऽर्थिनाम् ईप्सितसिद्धिहर्षाद् अक्लिष्टशोभानि मुखानि पश्यन् // ajm_2.3 //

अथ स राजा दानप्रियत्वात् समन्ततो नगरस्य सर्वोपकरणधनधान्यसमृद्धा दानशालाः कारयित्वा स्वमाहात्म्यानुरूपं यथाभिप्रायसंपादितं सोपचारमनोहरम् अनतिक्रान्तकालसुभगं दानवर्षं कृतयुगमेघ इव ववर्ष / अन्नम् अन्नार्थिभ्यः पानं पानार्थिभ्यः शयनासनवसनभोजनगन्धमाल्यसुवर्णरजतादि तत्तदर्थिभ्यः // अथ तस्य राज्ञः प्रदानौदार्यश्रवणाद् विस्मितप्रमुदितहृदया नानादिगभिलक्षितदेशनिवासिनः पुरुषास् तं देशम् अभिजग्मुः /

परीत्य कृत्स्नं मनसा नृलोकम् अन्येष्व् अलब्धप्रणयावकाशाः / तम् अर्थिनः प्रीतिमुखाः समीयुर् महाह्रदं वन्यगजा यथैव // ajm_2.4 //

अथ स राजा समन्ततः समापततो लाभाशाप्रमुदितमनसः पथिकनेपथ्यप्रच्छादितशोभस्य वनीपकजनस्य

विप्रोषितस्येव सुहृज्जनस्य संदर्शनात् प्रीतिविजृम्भिताक्षः / याच्ञां प्रियाख्यानम् इवाभ्यनन्दद् दत्त्वा च तुष्ट्यार्थिजनं जिगाय // ajm_2.5 //

दानोद्भवः कीर्तिमयः स गन्धस् तस्यार्थिनां वागनिलप्रकीर्णः / मदं जहारान्यनराधिपानां गन्धद्विपस्येव परद्विपानाम् // ajm_2.6 //

अथ कदा चित् स राजा दानशालाः समनुविचरंस् तृप्तत्वाद् अर्थिजनस्य प्रविरलं याचनकजनसंपातम् अभिसमीक्ष्य दानधर्मस्यानुत्सर्पणान् न तुष्टिम् उपजगाम /

तर्षं विनिन्ये ऽर्थिजनस् तम् एत्य न त्व् अर्थिनः प्राप्य स दानशौण्डः / न ह्य् अस्य दानव्यवसायम् अर्थी याच्ञाप्रमाणेन शशाक जेतुम् // ajm_2.7 //

तस्य बुद्धिर् अभवत् / अतिसभाग्यास् ते सत्पुरुषविशेषा ये विश्रम्भनिर्यन्त्रणप्रणयम् अर्थिभिः स्वगात्राण्य् अपि याच्यन्ते / मम पुनः प्रत्याख्यानरूक्षाक्षरवचनसंतर्जित इवार्थिजनो धनमात्रके ऽप्य् अप्रगल्भप्रणयः संवृत्त इति //

अथ क्षितीशस्य तम् अत्युदारं गात्रेष्व् अपि स्वेषु निवृत्तसङ्गम् / विज्ञाय दानाश्रयिणं वितर्कं पतिप्रिया स्त्रीव मही चकम्पे // ajm_2.8 //

अथ शक्रो देवानाम् इन्द्रः क्षितितलचलनाद् आकम्पिते विविधरत्नप्रभोद्भासिनि सुमेरौ पर्वतराजे किम् इदम् इति समुत्पतितवितर्कस् तस्य राज्ञ इमं वितर्कातिशयं धरणिचलननिमित्तम् अवेत्य विस्मयावर्जितहृदयश् चिन्ताम् आपेदे /

दानातिहर्षोद्धतमानसेन वितर्कितं किं स्विद् इदं नृपेण / आबध्य दानव्यवसायकक्ष्यां स्वगात्रदानस्थिरनिश्चयेन // ajm_2.9 //

तन् मीमांसिष्ये तावद् एनम् इति // अथ तस्य राज्ञः परिषदि निषन्नस्यामात्यगणपरिवृतस्य समुचितायां कृतायाम् अर्थिजनस्य कः किम् इच्छतीत्य् आह्वानघोषणायां समुद्घाट्यमानेषु कोशाध्यक्षाधिष्ठितेषु मणिकनकरजतधननिचयेषु विश्लिष्यमाणपुटासु विविधवसनपरिपूर्णगर्भासु वस्त्रपेडासु समुपवर्त्यमानेषु विनीतविविधवाहनस्कन्धप्रतिष्ठितयुगेषु विचित्रेषु यानविशेषेषु प्रवृत्ते ऽर्थिजनसंपाते शक्रो देवानाम् इन्द्रो वृद्धम् अन्धं ब्राह्मणरूपम् अभिनिर्माय राज्ञश् चक्षुःपथे प्रादुरभवत् / अथ स राज्ञा कारुण्यमैत्रीपरिभावितया धीरप्रसन्नसौम्यया प्रत्युद्गत इव परिष्वक्त इव च दृष्ट्या केनार्थ इत्य् उपनिमन्त्र्यमाणः क्षितिपानुचरैर् नृपतिसमीपम् उपेत्य जयाशीर्वचनपुरःसरं राजानम् इत्य् उवाच /

दूराद् अपश्यन् स्थविरो ऽभ्युपेतस् त्वच्चक्षुषो ऽर्थी क्षितिपप्रधान / एकेक्षणेनापि हि पङ्कजाक्ष गम्येत लोकाधिप लोकयात्रा // ajm_2.10 //

अथ बोधिसत्त्वः समभिलषितमनोरथप्रसिद्ध्या परं प्रीत्युत्सवम् अनुभवन् किं स्विद् इदं सत्यम् एवोक्तं ब्राह्मणेन स्याद् उत विकल्पाभ्यासान् मयैवम् उपधारितम् इति जातप्रत्यवमर्शश् चक्षुर्याच्ञाप्रियवचनश्रवणतृषितमतिस् तं चक्षुर्याचनकम् उवाच /

केनानुशिष्टस् त्वम् इहाभ्युपेतो मां याचितुं ब्राह्मणमुख्य चक्षुः / सुदुस्त्यजं चक्षुर् इति प्रवादसंभावना कस्य मयि व्यतीता // ajm_2.11 //

अथ स ब्राह्मणवेषधारी शक्रस् तस्य राज्ञ आशयं विदित्वोवाच /

शक्रस्य शक्रप्रतिमानुशिष्ट्या त्वां याचितुं चक्षुर् इहागतो ऽस्मि / संभावनां तस्य ममापि चाशां चक्षुःप्रदानात् सफलीकुरुष्व // ajm_2.12 //

अथ स राजा शक्रसंकीर्तनान् नूनम् अस्य ब्राह्मणस्य भवित्री देवतानुभावाद् अनेन विधिना चक्षुःसंपद् इति मत्वा प्रमोदविशदाक्षरम् एनम् उवाच /

येनाभ्युपेतो ऽसि मनोरथेन तम् एष ते ब्राह्मण पूरयामि / आकाङ्क्षमाणाय मद् एकम् अक्षि ददामि चक्षुर्द्वयम् अप्य् अहं ते // ajm_2.13 //

स त्वं विबुद्धनयनोत्पलशोभितास्यः संपश्यतो व्रज यथाभिमतं जनस्य / स्यात् किं नु सो ऽयम् उत नेति विचारदोलालोलस्य सो ऽयम् इति चोत्थितविस्मयस्य // ajm_2.14 //

अथ तस्य राज्ञो ऽमात्याश् चक्षुःप्रदानव्यवसायम् अवेत्य ससंभ्रमावेगविषादव्यथितमनसो राजानम् ऊचुः /

दानातिहर्षाद् अनयम् असमीक्ष्याहितोदयम् / प्रसीद देव मा मैवं न चक्षुर् दातुम् अर्हसि // ajm_2.15 //

एकस्यार्थे द्विजस्यास्य मा नः सर्वान् पराकृथाः / अलं शोकाग्निना दग्धुं सुखसंवर्धिताः प्रजाः // ajm_2.16 //

धनानि लक्ष्मीप्रतिबोधनानि श्रीमन्ति रत्नानि पयस्विनीर् गाः / रथान् विनीताश्वयुजः प्रयच्छ मदोर्जितश्रीललितान् द्विपांश् च // ajm_2.17 //

समुच्चरन्नूपुरनिस्वनानि शरत्पयोदाभ्यधिकद्युतीनि / गृहाणि सर्वर्तुसुखानि देहि मा दाः स्वचक्षुर् जगदेकचक्षुः // ajm_2.18 //

विमृश्यताम् अपि च तावन् महाराज /

अन्यदीयं कथं नाम चक्षुर् अन्यत्र योज्यते / अथ दैवप्रभावो ऽयं त्वच्चक्षुः किम् अपेक्षते // ajm_2.19 //

अपि च देव /

चक्षुषा किं दरिद्रस्य पराभ्युदयसाक्षिणा / धनम् एव यतो देहि देव मा साहसं कृथाः // ajm_2.20 //

अथ स राजा तान् अमात्यान् सानुनयमधुराक्षरम् इत्य् उवाच /

अदाने कुरुते बुद्धिं दास्यामीत्य् अभिधाय यः / स लोभपाशं प्रभ्रष्टम् आत्मनि प्रतिमुञ्चति // ajm_2.21 //

दास्यामीति प्रतिज्ञाय यो ऽन्यथा कुरुते मनः / कार्पण्यानिश्चितमतेः कः स्यात् पापतरस् ततः // ajm_2.22 //

स्थिरीकृत्यार्थिनाम् आशां दास्यामीति प्रतिज्ञया / विसंवादनरूक्षस्य वचसो नास्ति निष्क्रयः // ajm_2.23 //

यद् अपि चोक्तं देवतानुभावाद् एव चक्षुर् अस्य किं न संभवतीत्य् अत्रापि श्रूयताम् /

नैककारणसाध्यत्वं कार्याणां ननु दृश्यते / कारणान्तरसापेक्षः स्याद् दैवो ऽपि विधिर् यतः // ajm_2.24 //

तन् मे दानातिशयविघ्नाय व्यायन्तुं नार्हन्ति भवन्त इति // अमात्या ऊचुः / धनधान्यरत्नादि देवो दातुम् अर्हति न स्वचक्षुर् इति विज्ञापितम् अस्माभिः / तन् न देवं वयम् अतीर्थे प्रतारयामः // राजोवाच /

यद् एव याच्येत तद् एव दद्यान् नानीप्सितं प्रीणयतीह दत्तम् / किम् उह्यमानस्य जलेन तोयैर् दास्याम्य् अतः प्रार्थितम् अर्थम् अस्मै // ajm_2.25 //

अथ तस्य राज्ञो रूढतरविश्रम्भप्रणयः स्नेहावेगाद् अनपेक्षितोपचारो ऽमात्यमुख्यस् तं राजानम् इत्य् उवाच / मा तावद् भोः /

या नाल्पेन तपःसमाधिविधिना संप्राप्यते केन चिद् याम् आसाद्य च भूरिभिर् मखशतैः कीर्तिं दिवं चाप्नुयात् / संप्राप्ताम् अतिपत्य तां नृपतितां शक्रर्द्धिविस्पर्धिनीं किं दृष्ट्वा नयने प्रदित्सति भवान् को ऽयं कुतस्त्यो विधिः // ajm_2.26 //

लब्धावकाशस् त्रिदशेषु यज्ञैः कीर्त्या समन्ताद् अवभासमानः / नरेन्द्रचूडाद्युतिरञ्जिताङ्घ्रिः किं लिप्समानो नु ददासि चक्षुः // ajm_2.27 //

अथ स राजा तम् अमात्यं सानुनयम् इत्य् उवाच /

नायं यत्नः सार्वभौमत्वम् आप्तुं नैव स्वर्गं नापवर्गं न कीर्तिम् / त्रातुं लोकान् इत्य् अयं त्व् आदरो मे याच्ञाक्लेशो मा च भूद् अस्य मोघः // ajm_2.28 //

अथ स राजा नीलोत्पलदलरुचिरकान्ति नयनम् एकं वैद्यपरिदृष्टेन विधिना शनकैर् अक्षतम् उत्पाट्य परया प्रीत्या चक्षुर्याचनकाय प्रायच्छत् / अथ शक्रो देवेन्द्रस् तादृशम् ऋद्ध्यभिसंस्कारं चक्रे यथा ददर्श स राजा सपरिजनस् तत् तस्य चक्षुश् चक्षुःस्थाने प्रतिष्ठितम् / अथोन्मिषितैकचक्षुषं चक्षुर्याचनकम् अभिसमीक्ष्य स राजा परमेण हर्षेणापूर्यमाणहृदयो द्वितीयम् अप्य् अस्मै नयनं प्रायच्छत् //

ततः स राजा नयने प्रदाय विपद्मपद्माकरतुल्यवक्त्रः / पौरैर् असाधारणतुष्टिर् आसीत् समग्रचक्षुर् ददृशे द्विजश् च // ajm_2.29 //

अन्तःपुरे ऽथ मनुजाधिपतेः पुरे च शोकाश्रुभिर् वसुमती सिषिचे समन्तात् / शक्रस् तु विस्मयम् अवाप परां च तुष्टिं संबोधये नृपम् अकम्प्यमतिं समीक्ष्य // ajm_2.30 //

अथ शक्रस्य विस्मयावर्जितहृदयस्यैतद् इत्य् अभवत् /

अहो धृतिर् अहो सत्त्वम् अहो सत्त्वहितैषिता / प्रत्यक्षम् अपि कर्मेदं करोतीव विचारणाम् // ajm_2.31 //

तन् नायम् आश्चर्यसत्त्वश् चिरम् इमं परिक्लेशम् अनुभवितुम् अर्हति यतः प्रयतिष्ये चक्षुर् अस्योपायप्रदर्शनाद् उपपादयितुम् // अथ तस्य राज्ञः क्रमात् संरूढनयनव्रणस्यावगीतप्रतनूभूतान्तःपुरपौरजानपदशोकस्य प्रविवेककामत्वाद् उद्यानपुष्करिण्यास् तीरे कुसुमभारानततरुवरनिचिते मृदुसुरभिशिशिरसुखपवने मधुकरगणोपकूजिते पर्यङ्केण निषण्णस्य शक्रो देवेन्द्रः पुरस्तात् प्रादुरभवत् / क एष इति च राज्ञा पर्यनुयुक्तो ऽब्रवीत् /

शक्रो ऽहम् अस्मि देवेन्द्रस् त्वत्समीपम् उपागतः /

स्वागतम् / आज्ञाप्यतां केनार्थ इति / स उपचारपुरःसरम् उक्तो राजानं पुनर् उवाच / वरं वृणीष्व राजर्षे यद् इच्छसि तद् उच्यताम् // ajm_2.32 // अथ स राजा प्रदानसमुचितत्वाद् अनभ्यस्तयाच्ञाकार्पण्यमार्गो धृत्याविस्मयशौटीर्यम् उवाच /

प्रभूतं मे धनं शक्र शक्तिमच् च महद् बलम् / अन्धभावात् त्व् इदानीं मे मृत्युर् एवाभिरोचते // ajm_2.33 //

कृत्वापि पर्याप्तमनोरथानां प्रीतिप्रसादाधिकलोचनानि / मुखानि पश्यामि न याचकानां यत् तेन मृत्युर् दयितो ममेन्द्र // ajm_2.34 //

शक्र उवाच / अलम् अनेन ते व्यवसायेन / सत्पुरुषा एवेदृशान्य् अनुप्राप्नुवन्ति/ अपि च पृच्छामि तावद् भवन्तम् /

इमाम् अवस्थां गमितस्य याचकैः कथं नु ते संप्रति तेषु मानसम् / प्रचक्ष्व तत् तावद् अलं निगूहितुं व्रजेच् च संप्रत्ययनीयतां यथा // ajm_2.35 //

राजोवाच / को ऽयम् अस्मान् विकत्थयितुम् अत्रभवतो निर्बन्धः / अपि च देवेन्द्र श्रूयताम् /

तदैव चैतर्हि च याचकानां वचांसि याच्ञानियताक्षराणि / आशीर्मयाणीव मम प्रियाणि यथा तथोदेतु ममैकम् अक्षि // ajm_2.36 //

अथ तस्य राज्ञः सत्याधिष्ठानबलात् पुण्योपचयविशेषाच् च वचनसमनन्तरम् एवेन्द्रनीलशकलाक्रान्तमध्यम् इव नीलोत्पलदलसदृशम् एकं चक्षुः प्रादुरभूत् / प्रादुर्भूते च तस्मिन् नयनाश्चर्ये प्रमुदितमनाः स राजा पुनर् अपि शक्रम् उवाच /

यश् चापि मां चक्षुर् अयाचतैकं तस्मै मुदा द्वे नयने प्रदाय / प्रीत्युत्सवैकाग्रमतिर् यथासं द्वितीयम् अप्य् अक्षि तथा ममास्तु // ajm_2.37 //

अथाभिव्याहारसमनन्तरम् एव तस्य राज्ञो विस्पर्धमानम् इव तेन नयनेन द्वितीयं चक्षुः प्रादुरभूत् /

ततश् चकम्पे सधराधरा धरा व्यतीत्य वेलां प्रससार सागरः / प्रसक्तगम्भीरमनोज्ञनिस्वनाः प्रसस्वनुर् दुन्दुभयो दिवौकसाम् // ajm_2.38 //

प्रसादरम्यं ददृशे वपुर् दिशां रराज शुद्ध्या शरदीव भास्करः / परिभ्रमच् चन्दनचूर्णरञ्जितं पपात चित्रं कुसुमं नभस्तलात् // ajm_2.39 //

समाययुर् विस्मयफुल्ललोचना दिवौकसस् तत्र सहाप्सरोगणाः / ववौ मनोज्ञात्मगुणः समीरणो मनःसु हर्षो जगतां व्यजृम्भत // ajm_2.40 //

उदीरिता हर्षपरीतमानसैर् महर्द्धिभिर् भूतगणैः सविस्मयैः / नृपस्य कर्मातिशयस्तवाश्रयाः समन्ततः शुश्रुविरे गिरः शुभाः // ajm_2.41 //

अहो बतौदार्यम् अहो कृपालुता विशुद्धता पश्य यथास्य चेतसः / अहो स्वसौख्येषु निरुत्सुका मतिर् नमो ऽस्तु ते ऽत्यद्भुतधैर्यविक्रम // ajm_2.42 //

सनाथतां साधु जगद् गतं त्वया पुनर् विबुद्धेक्षणपङ्कजश्रिया / अमोघरूपा बत पुण्यसंचयाश् चिरस्य धर्मेण खलूर्जितं जितम् // ajm_2.43 //

अथ शक्रः साधु साध्व् इत्य् एनम् अभिसंराध्य पुनर् उवाच /

न नो न विदितो राजंस् तव शुद्धाशयाशयः / एवं तु प्रतिदत्ते ते मयेमे नयने नृप // ajm_2.44 //

समन्ताद् योजनशतं शैलैर् अपि तिरस्कृतम् / द्रष्टुम् अव्याहता शक्तिर् भविष्यत्य् अनयोश् च ते // ajm_2.45 //

इत्य् उक्त्वा शक्रस् तत्रैवान्तर्दधे // अथ बोधिसत्त्वो विस्मयप्रहर्षापूर्णमनोभिर् मन्दमन्दनिमेषप्रविकसितनयनैर् अमात्यैर् अनुयातैः पौरैश् चाभिवीक्ष्यमाणो जयाशीर्वचनपुरःसरैश् च ब्राह्मणैर् अभिनन्द्यमानः पुरवरम् उच्छ्रितध्वजविचित्रपताकं प्रवितन्यमानाभ्युदयशोभम् अभिगम्य पर्षदि निषण्णः सभाजनार्थम् अभिगतस्यामात्यप्रमुख्यस्य ब्राह्मणवृद्धपौरजनस्यैवम् आत्मोपनायिकं धर्मं देशयाम् आस /

को नाम लोके शिथिलादरः स्यात् कर्तुं धनैर् अर्थिजनप्रियाणि / दिव्यप्रभावे नयने ममेमे प्रदानपुण्योपनते समीक्ष्य // ajm_2.46 //

अनेकशैलान्तरितं योजनानां शताद् अपि / अदूरस्थितविस्पष्टं दृश्यं पश्यामि सर्वतः // ajm_2.47 //

परानुकम्पाविनयाभिजाताद् दानात् परः को ऽभ्युदयाभ्युपायः / यन् मानुषं चक्षुर् इहैव दत्त्वा प्राप्तं मयामानुषदिव्यचक्षुः // ajm_2.48 //

एतद् विदित्वा शिबयः प्रदानैर् भोगेन चार्थान् सफलीकुरुध्वम् / लोके परस्मिन्न् इह चैष पन्थाः कीर्तिप्रधानस्य सुखोदयस्य // ajm_2.49 //

धनस्य निःसारलघोः स सारो यद् दीयते लोकहितोन्मुखेन / निधानतां याति हि दीयमानम् अदीयमानं निधनैकनिष्ठम् // ajm_2.50 //

तद् एवं दुष्करशतसमुदानीतो ऽयम् अस्मदर्थं तेन भगवता सद्धर्म इति सत्कृत्य श्रोतव्यः /

तथागतमाहात्म्ये पूर्ववच् च करुणावर्णे ऽपि वाच्यम् इहैव पुण्यफलप्रदर्शने चैवं सत्कृत्योपचितानि पुण्यानीहैव पुष्पमात्रम् आत्मप्रभावस्य कीर्तिसंततिमनोहरं प्रदर्शयन्तीति //

शिबिजातकं द्वितीयम् //

3. कुल्माषपिण्डीजातकम्

चित्तप्रसादोद्गतं पात्रातिशयप्रतिपादितं च नाल्पकं नाम दानम् अस्ति विपाकमहत्त्वात् //

तद्यथानुश्रूयते / बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् कोशलाधिपतिर् बभूव / तस्योत्साहमन्त्रप्रभावशक्तिसंपत्प्रभृतीनां प्रकर्षिणाम् अपि राजगुणानां विभूतिम् अतिशिश्ये दैवसंपद्गुणशोभा /

गुणास् तस्याधिकं रेजुर् दैवसंपद्विभूषणाः / किरणा इव चन्द्रस्य शरदुन्मीलितश्रियः // ajm_3.1 //

तत्याज दृप्तान् अपि तस्य शत्रून् रक्तेव रेमे तदपाश्रितेषु / इत्य् आस तस्यान्यनराधिपेषु कोपप्रसादानुविधायिनी श्रीः // ajm_3.2 //

धर्मात्मकत्वान् न च नाम तस्य परोपतापाशिवम् आस चेतः / भृत्यानुरागस् तु तथा जजृम्भे द्विषत्सु लक्ष्मीर् न यथास्य रेमे // ajm_3.3 //

सो ऽनन्तरातीतां स्वां जातिम् अनुसस्मार / तदनुस्मरणाच् च समुपजातसंवेगो विशेषवत्तरं श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकेभ्यः सुखहेतुनिदानं दानम् अदात् / शीलसंवरं चानवरं पोषधनियमं च पर्वदिवसेषु समाददे / अभीक्ष्णं च राजपर्षदि स्वस्मिंश् चान्तःपुरे पुण्यप्रभावोद्भावनाल् लोकं श्रेयसि नियोक्तुकामः प्रतीतहृदयो गाथाद्वयम् इति नियतार्थं बभाषे /

न सुगतपरिचर्या विद्यते स्वल्पिकापि प्रतनुफलविभूतिर् यच् छ्रुतं केवलं प्राक् / तद् इदम् अलवणायाः शुष्करूक्षारुणायाः फलविभवमहत्त्वं पश्य कुल्माषपिण्ड्याः // ajm_3.4 //

रथतुरगविचित्रं मत्तनागेन्द्रलीलं बलम् अकृशम् इदं मे मेदिनी केवला च / बहु धनम् अनुरक्ता श्रीर् उदाराश् च दाराः फलसमुदयशोभां पश्य कुल्माषपिण्ड्याः // ajm_3.5 //

तम् अमात्या ब्राह्मणवृद्धाः पौरमुख्याश् च कौतूहलापूर्णमनसो ऽपि न प्रसहन्ते स्म पर्यनुयोक्तुं किम् अभिसमीक्ष्य महाराजो गाथाद्वयम् इदम् अभीक्ष्णं भाषत इति // अथ तस्य राज्ञो वाल्लभ्याद् अव्याहततरविश्रम्भप्रणयप्रसादा देवी समुत्पन्नकौतूहला संकथाप्रस्तावागतं पर्षदि पर्यपृच्छद् एनम् /

नियतम् इति नरेन्द्र भाषसे हृदयगतां मुदम् उद्गिरन्न् इव / भवति मम कुतूहलाकुलं हृदयम् इदं कथितेन तेन ते // ajm_3.6 //

तद् अर्हति श्रोतुम् अयं जनो यदि प्रचक्ष्व तत् किं न्व् इति भाषसे नृप / रहस्यम् एवं च न कीर्त्यते क्व चित् प्रकाशम् अस्माच् च मयापि पृच्छ्यते // ajm_3.7 //

अथ स राजा प्रीत्यतिस्निग्धया दृष्ट्या समवेक्ष्य देवीं स्मितप्रविकसितवदन उवाच //

अविभाव्यनिमित्तार्थं श्रुत्वोद्गारम् इमं मम / न केवलं तवैवात्र कौतूहलचलं मनः // ajm_3.8 //

समग्रम् अप्य् एतद् अमात्यमण्डलं कुतूहलाघूर्णितलोलमानसम् / पुरं च सान्तःपुरम् अत्र तेन मे निशम्यतां येन मयैवम् उच्यते // ajm_3.9 //

स्वप्नप्रबुद्ध इव जातिम् अनुस्मरामि यस्याम् इहैव नगरे भृतको ऽहम् आसम् / शीलान्वितो ऽपि धनमात्रसमुच्छ्रितेभ्यः कर्माभिराधनसमार्जितदीनवृत्तिः // ajm_3.10 //

सो ऽहं भृतिं परिभवश्रमदैन्यशालां त्राणाशया स्वयम् अवृत्तिभयाद् विविक्षुः / भिक्षार्थिनश् च चतुरः श्रमणान् अपश्यं वश्येन्द्रियान् अनुगतान् इव भिक्षुलक्ष्म्या // ajm_3.11 //

तेभ्यः प्रसादमृदुना मनसा प्रणम्य कुल्माषमात्रकम् अदां प्रयतः स्वगेहे / तस्याङ्कुरोदय इवैष यद् अन्यराजचूडाप्रभाश् चरणरेणुषु मे निषिक्ताः // ajm_3.12 //

तद् एतद् अभिसंधाय मयैवं देवि कथ्यते / पुण्यैर् न च लभे तृप्तिम् अर्हतां दर्शनेन च // ajm_3.13 //

अथ देवी प्रहर्षविस्मयविशालतराक्षी सबहुमानम् उदीक्षमाणा राजानम् उवाच / उपपन्नरूपः पुण्यानाम् अयम् एवंविधो विपाकाभ्युदयविशेषः / पुण्यफलप्रत्यक्षिणश् च महाराजस्य यद् अयं पुण्येष्व् आदरः / तद् एवम् एव पापप्रवृत्तिविमुखः पितेव प्रजानां सम्यक्परिपालनसुमुखः पुण्यगुणार्जनाभिमुखः /

यशःश्रिया दानसमृद्धया ज्वलन् प्रतिष्ठिताज्ञः प्रतिराजमूर्धसु / समीरणाकुञ्चितसागराम्बरां चिरं महीं धर्मनयेन पालय // ajm_3.14 //

राजोवाच / किं ह्य् एतद् देवि न स्यात् /

सो ऽहं तम् एव पुनर् आश्रयितुं यतिष्ये श्रेयःपथं समभिलक्षितरम्यचिह्नम् / लोकः प्रदित्सति हि दानफलं निशम्य दास्याम्य् अहं किम् इति नात्मगतं निशाम्य // ajm_3.15 //

अथ स राजा देवीं देवीम् इव श्रिया ज्वलन्तीम् अतिस्निग्धम् अवेक्ष्य श्रीसंपत्तिहेतुकुतूहलहृदयः पुनर् उवाच /

चन्द्रलेखेव ताराणां स्त्रीणां मध्ये विराजसे / अकृथाः किं नु कल्याणि कर्मातिमधुरोदयम् // ajm_3.16 //

देव्य् उवाच / अस्ति देव किं चिद् अहम् अपि पूर्वजन्मवृत्तम् अनुस्मरामीति/ कथय कथयेदानीम् इति च सादरं राज्ञा पर्यनुयुक्तोवाच /

बाल्ये ऽनुभूतम् इव तत् समनुस्मरामि दासी सती यद् अहम् उद्धृतभक्तम् एकम् / क्षीणास्रवाय मुनये विनयेन दत्त्वा सुप्तेव तत्र समवापम् इह प्रबोधम् // ajm_3.17 //

एतत् स्मरामि कुशलं नरदेव येन त्वन्नाथताम् उपगतास्मि समं पृथिव्या / क्षीणास्रवेषु न कृतं तनु नाम किं चिद् इत्य् उक्तवान् असि यथैव मुनिस् तथैव // ajm_3.18 //

अथ स राजा पुण्यफलप्रदर्शनात् पुण्येषु समुत्पादितबहुमानाम् अभिप्रसन्नमनसं परिषदं विस्मयैकाग्राम् अवेत्य नियतम् ईदृशं किं चित् समनुशशास /

अल्पस्यापि शुभस्य विस्तरम् इमं दृष्ट्वा विपाकश्रियः स्यात् को नाम न दानशीलविधिना पुण्यक्रियातत्परः / नैवं द्रष्टुम् अपि क्षमः स पुरुषः पर्याप्तवित्तो ऽपि सन् यः कार्पण्यतमिस्रयावृतमतिर् नाप्नोति दानैर् यशः // ajm_3.19 //

त्यक्तव्यं विवशेन यन् न च तथा कस्मै चिद् अर्थाय यत् तन् न्यायेन धनं त्यजन् यदि गुणं कं चित् समुद्भावयेत् / को ऽसौ तत्र भजेत मत्सरपथं जानन् गुणानां रसं प्रीत्याद्या विविधाश् च कीर्त्यनुसृता दानप्रतिष्ठा गुणाः // ajm_3.20 //

दानं नाम महानिधानम् अनुगं चौराद्यसाधारणं दानं मत्सरलोभदोषरजसः प्रक्षालनं चेतसः / संसाराध्वपरिश्रमापनयनं दानं सुखं वाहनं दानं नैकसुखोपधानसुमुखं सन्मित्रम् आत्यन्तिकम् // ajm_3.21 //

विभवसमुदयं वा दीप्तम् आज्ञागुणं वा त्रिदशपुरनिवासं रूपशोभागुणं वा / यद् अभिलषति सर्वं तत् समाप्नोति दानाद् इति परिगणितार्थः को न दानानि दद्यात् // ajm_3.22 //

सारादानं दानम् आहुर् धनानाम् ऐश्वर्याणां दानम् आहुर् निदानम् / दानं श्रीमत् सज्जनत्वावदानं नाल्पप्रज्ञैः पांसुदानं सुदानम् // ajm_3.23 //

अथ सा पर्षत् तस्य राज्ञस् तद्ग्राहकं वचनं सबहुमानम् अभिनन्द्य प्रदानादिगुणप्रतिपत्त्यभिमुखी बभूव //

तद् एवं चित्तप्रसादोद्गतं पात्रातिशयप्रतिपादितं च नाल्पकं नाम दानम् अस्ति विपाकमहत्त्वाद् इति प्रसन्नचित्तेनानुत्तरे पुण्यक्षेत्र आर्यसंघे दानं ददता परा प्रीतिर् उत्पाद्या / अदूरे ममाप्य् एवंविधा अतो विशिष्टतरश् च संपत्तय इति //

कुल्माषपिण्डीजातकं तृतीयम् //

4. श्रेष्ठिजातकम्

अत्ययम् अप्य् अविगणय्य दित्सन्ति सत्पुरुषाः / केन नाम स्वस्थेन न दातव्यं स्यात् //

तद्यथानुश्रूयते / बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् भाग्यातिशयगुणाद् उत्थानसंपदा चाधिगतविपुलधनसमृद्धिर् अविषमव्यवहारशीलत्वाल् लोकबहुमाननिकेतभूत उदाराभिजनवान् अनेकविद्याकलाविकल्पाधिगमविमलतरमतिर् गुणमाहात्म्याद् राज्ञा समुपहृतसंमानः प्रदानशीलत्वाल् लोकसाधारणविभवः श्रेष्ठी बभूव /

अर्थिभिः प्रीतहृदयैः कीर्त्यमानम् इतस् ततः / त्यागशौर्योन्नतं नाम तस्य व्याप दिशो दश // ajm_4.1 //

दद्यान् न दद्याद् इति तत्र नासीद् विचारदोलाचलमानसो ऽर्थी / ख्यातावदाने हि बभूव तस्मिन् विश्रम्भधृष्टप्रणयो ऽर्थिवर्गः // ajm_4.2 //

नासौ जुगोपात्मसुखार्थम् अर्थं न स्पर्धया लोभपराभवाद् वा / स त्व् अर्थिदुःखं न शशाक सोढुं नास्तीति वक्तुं च ततो जुगोप // ajm_4.3 //

अथ कदा चित् तस्य महासत्त्वस्य भोजनकाले स्नातानुलिप्तस्य कुशलसूदोपकल्पिते समुपस्थिते वर्णगन्धरसस्पर्शादिगुणसमुदिते विचित्रे भक्ष्यभोज्यादिविधौ तत्पुण्यसंभारविवृद्धिकामो ज्ञानाग्निनिर्दग्धसर्वक्लेशेन्धनः प्रत्येकबुद्धस् तद्गृहम् अभिजगाम भिक्षार्थी / समुपेत्य च द्वारकोष्ठके व्यतिष्ठत /

अशङ्किताचञ्चलधीरसौम्यम् अवेक्षमाणो युगमात्रम् उर्व्याः / तत्रावतस्थे प्रशमाभिजातः स पात्रसंसक्तकराग्रपद्मः // ajm_4.4 //

अथ मारः पापीयान् बोधिसत्त्वस्य तां दानसंपदम् अमृष्यमाणस् तद्विघ्नार्थम् अन्तरा च तं भदन्तम् अन्तरा च द्वारदेहलीं ज्वालाकरालोदरम् अनेकपौरुषम् अतिगम्भीरं भयानकदर्शनं प्रतिभयनिर्घोषं नरकम् अभिनिर्ममे विस्फुरद्भिर् अनेकैर् जनशतैर् आचितम् // अथ बोधिसत्त्वः प्रत्येकबुद्धं भिक्षार्थिनम् अभिगतम् आलोक्य पत्नीम् उवाच / भद्रे स्वयम् आर्याय पिण्डपातं देहीति / सा तथेत्य् अस्मै प्रतिश्रुत्य प्रणीतं भक्ष्यभोज्यम् आदाय प्रस्थिता / नरकम् आलोक्य द्वारसमीपाद् भयविषादचञ्चलाक्षी सहसा न्यवर्तत / किम् एतद् इति च भर्त्रा पर्यनुयुक्ता समापतितसाध्वसापिहितकण्ठी तत् कथं चिद् अस्य कथयाम् आस // अथ बोधिसत्त्वः कथम् अयम् आर्यो मद्गृहाद् अनवाप्तभिक्ष एव प्रतियास्यतीति ससंभ्रमस् तत् तस्याः कथितम् अनादृत्य स्वयम् एव प्रणीतं भक्ष्यभोज्यम् आदाय तस्य महात्मनः पिण्डपातं प्रतिपादयितुकामो द्वारकोष्ठकसमीपम् अभिगतस् तम् अतिभीषणम् अन्तरा नरकं ददर्श / तस्य किं स्विद् इदम् इति समुत्पतितवितर्कस्य मारः पापीयान् भवनभित्तेर् निष्पत्य संदृश्यमानदिव्याद्भुतवपुर् अन्तरिक्षे स्थित्वा हितकाम इव नामाब्रवीत् / गृहपते महारौरवो नामायं महानरकः /

अर्थिप्रशंसावचनप्रलुब्धा हिंसन्ति दानव्यसनेन ये ऽर्थान् / शरत्सहस्राणि बहूनि तेषाम् अस्मिन् निवासो ऽसुलभप्रवासः // ajm_4.5 //

अर्थस् त्रिवर्गस्य विशेषहेतुस् तस्मिन् हते केन हतो न धर्मः / धर्मं च हत्वार्थनिबर्हणेन कथं नु न स्यान् नरकप्रतिष्ठः // ajm_4.6 //

दानप्रसङ्गेन च धर्ममूलं घ्नता त्वयार्थं यद् अकारि पापम् / त्वाम् अत्तुम् अभ्युद्गतम् एतद् अस्माज् ज्वालोग्रजिह्वं नरकान्तकास्यम् // ajm_4.7 //

तत् साधु दानाद् विनियच्छ बुद्धिम् एवं हि सद्यः पतनं न ते स्यात् / विचेष्टमानैः करुणं रुदद्भिर् मा दातृभिर् गाः समताम् अमीभिः // ajm_4.8 //

प्रतिग्रहीता तु जनो ऽभ्युपैति निवृत्तदानापनयः सुरत्वम् / तत् स्वर्गमार्गावरणाद् विरम्य दानोद्यमात् संयमम् आश्रयस्व // ajm_4.9 //

अथ बोधिसत्त्वो नूनम् अस्यैतद् दुरात्मनो मद्दानविघ्नाय विचेष्टितम् इत्य् अवगम्य स्वसत्त्वावष्टम्भधीरविनयमधुराक्षराविच्छेदं नियतम् इत्य् अवोचद् एनम् /

अस्मद्धितावेक्षणदक्षिणेन विदर्शितो ऽयं भवतार्यमार्गः / युक्ता विशेषेण च दैवतेषु परानुकम्पानिपुणा प्रवृत्तिः // ajm_4.10 //

दोषोदयात् पूर्वम् अनन्तरं वा युक्तं तु तच्छान्तिपथेन गन्तुम् / गते प्रयामं ह्य् अपचारदोषैर् व्याधौ चिकित्साप्रणयो विघातः // ajm_4.11 //

इदं च दानव्यसनं मदीयं शङ्के चिकित्साविषयव्यतीतम् / तथा ह्य् अनादृत्य हितैषितां ते न मे मनः संकुचति प्रदानात् // ajm_4.12 //

दानाद् अधर्मं च यद् ऊचिवांस् त्वम् अर्थं च धर्मस्य विशेषहेतुम् / तन् मानुषी नेयम् अवैति बुद्धिर् दानाद् ऋते धर्मपथो यथार्थः // ajm_4.13 //

निधीयमानः स तु धर्महेतुश् चौरैः प्रसह्याथ विलुप्यमानः / ओघोदरान्तर्विनिमग्नमूर्तिर् हुताशनस्याशनतां गतो वा // ajm_4.14 //

यच् चार्थदाता नरकं प्रयाति प्रतिग्रहीता तु सुरेन्द्रलोकम् / विवर्धितस् तेन च मे त्वयायं दानोद्यमः संयमयिष्यतापि // ajm_4.15 //

अनन्यथा चास्तु वचस् तवेदं स्वर्गं च मे याचनका व्रजन्तु / दानं हि मे लोकहितार्थम् इष्टं नेदं स्वसौख्योदयसाधनाय // ajm_4.16 //

अथ मारः पुनर् अपि बोधिसत्त्वं हितैषीव धीरहस्तेनोवाच /

हितोक्तिम् एनां मम चापलं वा समीक्ष्य येनेच्छसि तेन गच्छ / सुखान्वितो वा बहुमानपूर्वं स्मर्तासि मां विप्रतिसारवान् वा // ajm_4.17 //

बोधिसत्त्व उवाच / मार्ष मर्षयतु भवान् /

कामं पतामि नरकं स्फुरदुग्रवह्निं ज्वालावलीढशिथिलावनतेन मूर्ध्ना / न त्व् अर्थिनां प्रणयदर्शितसौहृदानां संमानकालम् अवमाननया हरिष्ये // ajm_4.18 //

इत्य् उक्त्वा बोधिसत्त्वः स्वभाग्यबलावष्टब्धो जानानश् च निरत्ययतां दानस्य निवारणैकरसम् अवधूय स्वजनपरिजनं साध्वसानभिभूतमतिर् अभिवृद्धदानाभिलाषो नरकमध्येन प्रायात् /

पुण्यानुभावाद् अथ तस्य तस्मिन्न् अपङ्कजं पङ्कजम् उद्बभूव / अवज्ञयेवावजहास मारं यच् छुक्लया केसरदन्तपङ्क्त्या // ajm_4.19 //

अथ बोधिसत्त्वः पद्मसंक्रमेण स्वपुण्यातिशयनिर्जातेनाभिगम्य प्रत्येकबुद्धं प्रसादसंहर्षापूर्णहृदयः पिण्डपातम् अस्मै प्रायच्छत् //

मनःप्रसादप्रतिबोधनार्थं तस्याथ भिक्षुर् वियद् उत्पपात / वर्षञ् ज्वलंश् चैव स तत्र रेजे सविद्युदुद्द्योतपयोदलक्ष्म्या // ajm_4.20 //

अवमृदितमनोरथस् तु मारो द्युतिपरिमोषम् अवाप्य वैमनस्यात् / तम् अभिमुखम् उदीक्षितुं न सेहे सह नरकेण ततस् तिरोबभूव // ajm_4.21 //

तत् किम् इदम् उपनीतम् / एवम् अत्ययम् अप्य् अविगणय्य दित्सन्ति सत्पुरुषाः / केन नाम स्वस्थेन न दातव्यं स्याद् इति न सत्त्ववन्तः शक्यन्ते भयाद् अप्य् अगतिं गमयितुम् इत्य् एवम् अप्य् उपनेयम् //

श्रेष्ठिजातकं चतुर्थम् //

5. अविषह्यश्रेष्ठिजातकम्

न विभवक्षयाशङ्कया समृद्ध्याशया वा प्रदानवैधुर्यम् उपयान्ति सत्पुरुषाः //

तद्यथानुश्रूयते / बोधिसत्त्वः किल त्यागशीलकुलविनयश्रुतज्ञानाविस्मयादिगुणसमुदितो धनदायमानो विभवसंपदा सर्वातिथित्वाद् अनुपरतदानसत्त्रो लोकहितार्थप्रवृत्तो दायकश्रेष्ठः श्रेष्ठी बभूव / मात्सर्यादिदोषाविषह्यो ऽविषह्य इति प्रकाशनामा /

इष्टार्थसंपत्तिविमर्शनाशात् प्रीतिप्रबोधस्य विशेषहेतुः / यथार्थिनां दर्शनम् आस तस्य तथार्थिनां दर्शनम् आस तस्य // ajm_5.1 //

देहीति याच्ञानियतार्थम् उक्तो नास्तीति नासौ गदितुं शशाक / हृतावकाशा हि बभूव चित्ते तस्यार्थसक्तिः कृपया महत्या // ajm_5.2 //

तस्यार्थिभिर् निर्ह्रियमाणसारे गृहे बभूवाभ्यधिकः प्रहर्षः / विवेद स ह्य् उग्रघनान् अनर्थान् अकारणक्षिप्रविनाशिनो ऽर्थान् // ajm_5.3 //

भवन्ति लोकस्य च भूयसार्था लोभाश्रया दुर्गतिमार्गसार्थाः / परात्मनोर् अभ्युदयावहत्वाद् अर्थास् तदीयास् तु बभुर् यथार्थाः // ajm_5.4 //

अथ तस्य महासत्त्वस्य यथाभिलषितैर् अक्लिष्टैः शिष्टोपचारविभूषणैर् विपुलैर् अर्थविसर्गैर् याचनकजनं समन्ततः संतर्पयतः प्रदानौदार्यश्रवणाद् विस्मयावर्जितमनाः शक्रो देवेन्द्रः प्रदानस्थिरनिश्चयताम् अस्य जिज्ञासमानः प्रत्यहं धनधान्यरत्नपरिच्छदजातं तत् तद् अन्तर्धापयाम् आस / अपि नामायं विभवपरिक्षयाशङ्कया मात्सर्याय प्रतार्येतेति / प्रदानाधिमुक्तस्य तु पुनर् महासत्त्वस्य

यथा यथा तस्य विनेशुर् अर्थाः सूर्याभिसृष्टा इव तोयलेशाः / तथा तथैतान् विपुलैः प्रदानैर् गृहात् प्रदीप्ताद् इव निर्जहार // ajm_5.5 //

अथ शक्रो देवेन्द्रस् त्यागपरायणम् एव तं महासत्त्वम् अवेत्य प्रक्षीयमाणविभवसारम् अपि विस्मिततरमतिस् तस्यैकरात्रेण सर्वं विभवसारम् अन्तर्धापयाम् आसान्यत्र रज्जुकुण्डलकाद् दात्राच् चैकस्मात् // अथ बोधिसत्त्वः प्रभातायां रजन्यां यथोचितं प्रतिविबुद्धः पश्यति स्म धनधान्यपरिच्छदपरिजनर्द्धिशून्यं निष्कूजदीनं स्वभवनं राक्षसैर् इवोद्वासितम् अनभिरामदर्शनं किम् इदम् इति च समुत्थितवितर्कः समनुविचरंस् तद् रज्जुकुण्डलकं दात्रं च केवलम् अत्र ददर्श / तस्य चिन्ता प्रादुरभवत् / यदि तावत् केन चिद् याचितुम् अनुचितवचसा स्वविक्रमोपजीविना मद्गृहे प्रणय एवं दर्शितः सूपयुक्ता एव मे ऽर्थाः / अथ त्व् इदानीं मद्भाग्यदोषाद् उच्छ्रयम् असहमानाः केन चिद् अनुपयुक्ता एव विद्रुतास् तत् कष्टम् /

चलं सौहृदम् अर्थानां विदितं पूर्वम् एव मे / अर्थिनाम् एव पीडा तु दहत्य् अत्र मनो मम // ajm_5.6 //

प्रदानसत्कारसुखोचिताश् चिरं विविक्तम् अर्थैर् अभिगम्य मद्गृहम् / कथं भविष्यन्ति नु ते ममार्थिनः पिपासिताः शुष्कम् इवागता ह्रदम् // ajm_5.7 //

अथ बोधिसत्त्वः स्वधैर्यावष्टम्भाद् अनास्वादितविषाददैन्यस् तस्याम् अप्य् अवस्थायाम् अनभ्यस्तयाच्ञाक्रमत्वात् परान् याचितुं परिचितान् अपि न प्रसेहे / एवं दुष्करं याचितुम् इति तस्य भूयसी याचनकजनेष्व् अनुकम्पा बभूव// अथ स महात्मा याचनकजनस्वागतादिक्रियावेक्षया स्वयम् एव तद् रज्जुकुण्डलकं दात्रं च परिगृह्य प्रत्यहं तृणविक्रयोपलब्धया विभवमात्रयार्थिजनप्रणयसंमाननं चकार // अथ शक्रो देवेन्द्रस् तस्येमाम् अविषादितां परमे ऽपि दारिद्र्ये प्रदानाभिमुखतां चावेक्ष्य सविस्मयबहुमानः संदृश्यमानदिव्याद्भुतवपुर् अन्तरिक्षे स्थित्वा दानाद् विच्छन्दयंस् तं महासत्त्वम् उवाच / गृहपते /

सुहृन्मनस्तापकरीम् अवस्थाम् इमाम् उपेतस् त्वम् अतिप्रदानैः / न दस्युभिर् नैव जलानलाभ्यां न राजभिः संह्रियमाणवित्तः // ajm_5.8 //

तत् त्वा हितावेक्षितया ब्रवीमि नियच्छ दानव्यसनानुरागम् / इत्थंगतः सन्न् अपि चेन् न दद्या यायाः पुनः पूर्वसमृद्धिशोभाम् // ajm_5.9 //

शश्वत् कृशेनापि परिव्ययेण कालेन दृष्ट्वा क्षयम् अञ्जनानाम् / चयेन वल्मीकसमुच्छ्रयांश् च वृद्ध्यर्थिनः संयम एव पन्थाः // ajm_5.10 //

अथ बोधिसत्त्वः प्रदानाभ्यासमाहात्म्यं विदर्शयञ् छक्रम् उवाच /

अनार्यम् आर्येण सहस्रनेत्र सुदुष्करं सुष्ठ्व् अपि दुर्गतेन / मा चैव तद् भून् मम शक्र वित्तं यत्प्राप्तिहेतोः कृपणाशयः स्याम् // ajm_5.11 //

इच्छन्ति याच्ञामरणेन गन्तुं दुःखस्य यस्य प्रतिकारमार्गम् / तेनातुरान् कः कुलपुत्रमानी नास्तीति शुष्काशनिनाभिहन्यात् // ajm_5.12 //

तन् मद्विधः किं स्विद् उपाददीत रत्नं धनं वा दिवि वापि राज्यम् / याच्ञाभितापेन विवर्णितानि प्रसादयेन् नार्थिमुखानि येन // ajm_5.13 //

मात्सर्यदोषोपचयाय यः स्यान् न त्यागचित्तं परिबृंहयेद् वा / स त्यागम् एवार्हति मद्विधेभ्यः परिग्रहच्छद्ममयो विघातः // ajm_5.14 //

विद्युल्लतानृत्तचले धने च साधारणे नैकविघातहेतौ / दाने निदाने च सुखोदयानां मात्सर्यम् आर्यः क इवाश्रयेत // ajm_5.15 //

तद् दर्शिता शक्र मयि स्वतेयं हिताभिधानाद् अनुकम्पितो ऽस्मि / स्वभ्यस्तहर्षं तु मनः प्रदानैस् तदुत्पथे केन धृतिं लभेत // ajm_5.16 //

न चात्र मन्योर् अनुवृत्तिमार्गे चित्तं भवान् अर्हति संनियोक्तुम् / न हि स्वभावस्य विपक्षदुर्गम् आरोढुम् अल्पेन बलेन शक्यम् // ajm_5.17 //

शक्र उवाच / गृहपते / पर्याप्तविभवस्य परिपूर्णकोशकोष्ठागारस्य सम्यक्प्रवृत्तविविधविपुलकर्मान्तस्य विरूढायतेर् लोके वशीकृतैश्वर्यस्यायं क्रमो नेमां दशाम् अभिप्रपन्नस्य / पश्य /

स्वबुद्धिविस्पन्दसमाहितेन वा यशोऽनुकूलेन कुलोचितेन वा / समृद्धिम् आकृष्य शुभेन कर्मणा सपत्नतेजांस्य् अभिभूय भानुवत् // ajm_5.18 //

जने प्रसङ्गेन वितत्य संनतिं प्रबोध्य हर्षं ससुहृत्सु बन्धुषु / अवाप्तसंमानविधिर् नृपाद् अपि श्रिया परिष्वक्त इवाभिकाम्यया // ajm_5.19 //

अथ प्रदाने प्रविजृम्भितक्रमः सुखेषु वा नैति जनस्य वाच्यताम् / अजातपक्षः खम् इवारुरुक्षया विघातभाक् केवलया तु दित्सया // ajm_5.20 //

यतो धनं संयमनैभृताश्रयाद् उपार्ज्यतां तावद् अलं प्रदित्सया / अनार्यताप्य् अत्र च नाम का भवेन् न यत् प्रदद्याद् विभवेष्व् अभाविषु // ajm_5.21 //

बोधिसत्त्व उवाच / अलम् अतिनिर्बन्धेनात्रभवतः /

आत्मार्थः स्याद् यस्य गरीयान् परकार्यात् तेनापि स्याद् देयम् अनादृत्य समृद्धिम् / नैति प्रीतिं तां हि महत्यापि विभूत्या दानैस् तुष्टिं लोभजयाद् याम् उपभुङ्क्ते // ajm_5.22 //

नैति स्वर्गं केवलया यच् च समृद्ध्या दानेनैव ख्यातिम् अवाप्नोति च पुण्याम् / मात्सर्यादीन् नाभिभवत्य् एव च दोषांस् तस्या हेतोर् दानम् अतः को न भजेत // ajm_5.23 //

त्रातुं लोकान् यस् तु जरामृत्युपरीतान् अप्य् आत्मानं दित्सति कारुण्यवशेन / यो नास्वादं वेत्ति सुखानां परदुःखैः कस् तस्यार्थस् त्वद्गतया स्याद् अपि लक्ष्म्या // ajm_5.24 //

अपि च देवेन्द्र /

संपत्तिर् इव वित्तानाम् अध्रुवा स्थितिर् आयुषः / इति याचनकं लब्ध्वा न समृद्धिर् अवेक्ष्यते // ajm_5.25 //

एको रथश् च भुवि यद् विदधाति वर्त्म तेनापरो व्रजति धृष्टतरं तथान्यः / कल्याणम् आद्यम् इमम् इत्य् अवधूय मार्गं नासत्पथप्रणयने रमते मनो मे // ajm_5.26 //

अर्थश् च विस्तरम् उपैष्यति चेत् पुनर् मे हर्ता मनांसि नियमेन स याचकानाम् / एवंगते ऽपि च यथाविभवं प्रदास्ये मा चैव दाननियमे प्रमदिष्म शक्र // ajm_5.27 //

इत्य् उक्ते शक्रो देवेन्द्रः समभिप्रसादितमनाः साधु साध्व् इत्य् एनम् अभिसंराध्य सबहुमानस्निग्धम् अवेक्षमाण उवाच /

यशःसपत्नैर् अपि कर्मभिर् जनः समृद्धिम् अन्विच्छति नीचदारुणैः / स्वसौख्यसङ्गाद् अनपेक्षितात्ययः प्रतार्यमाणश् चपलेन चेतसा // ajm_5.28 //

अचिन्तयित्वा तु धनक्षयं त्वया स्वसौख्यहानिं मम च प्रतारणाम् / परार्थसंपादनधीरचेतसा महत्त्वम् उद्भावितम् आत्मसंपदः // ajm_5.29 //

अहो बतौदार्यविशेषभास्वतः प्रमृष्टमात्सर्यतमिस्रता हृदः / प्रदानसंकोचविरूपतां गतं धने प्रनष्टे ऽपि न यत् तदाशया // ajm_5.30 //

न चात्र चित्रं परदुःखदुःखिनः कृपावशाल् लोकहितैषिणस् तव / हिमावदातः शिखरीव वायुना न यत् प्रदानाद् असि कम्पितो मया // ajm_5.31 //

यशः समुद्भावयितुं परीक्षया धनं तवेदं तु निगूढवान् अहम् / मणिर् हि शोभानुगतो ऽप्य् अतो ऽन्यथा न संस्पृशेद् रत्नयशोमहार्घताम् // ajm_5.32 //

अतः प्रदानैर् अभिवर्ष याचकान् ह्रदान् महामेघ इवाभिपूरयन् / धनक्षयं नाप्स्यसि मत्परिग्रहाद् इदं क्षमेथाश् च विचेष्टितं मम // ajm_5.33 //

इत्य् एनम् अभिसंराध्य शक्रस् तच् चास्य विभवसारम् उपसंहृत्य क्षमयित्वा च तत्रैवान्तर्दधे //

तद् एवं न विभवक्षयापेक्षया समृद्ध्याशया वा प्रदानवैधुर्यम् उपयान्ति सत्पुरुषा इति //

अविषह्यश्रेष्ठिजातकं पञ्चमम् //

6. शशजातकम्

तिर्यग्गतानाम् अपि महासत्त्वानां शक्त्यनुरूपा दानप्रवृत्तिर् दृष्टा / केन नाम मनुष्यभूतेन न दातव्यं स्यात् //

तद्यथानुश्रूयते / कस्मिंश् चिद् अरण्यप्रदेशे मनोज्ञवीरुत्तृणतरुनिचिते पुष्पफलवति वैडूर्यनीलशुचिसलिलवाहिन्या सरिता विभूषितपर्यन्ते मृदुशाद्वलास्तरणसुखसंस्पर्शदर्शनीयधरणितले तपस्विजनविचरिते बोधिसत्त्वः शशो बभूव /

स सत्त्वयोगाद् वपुषश् च संपदा बलप्रकर्षाद् विपुलेन चौजसा / अतर्कितः क्षुद्रमृगैर् अशङ्कितश् चचार तस्मिन् मृगराजलीलया // ajm_6.1 //

स्वचर्माजिनसंवीतः स्वतनूरुहवल्कलः / मुनिवत् तत्र शुशुभे तुष्टचित्तस् तृणाङ्कुरैः // ajm_6.2 //

तस्य मैत्र्यवदातेन मनोवाक्कायकर्मणा / आसुर् जिह्मितदौरात्म्याः प्रायः शिष्यसुखा मृगाः // ajm_6.3 //

तस्य गुणातिशयसंभृतेन स्नेहगौरवेण विशेषवत्तरम् अवबद्धहृदयास् त्रयः सहाया बभूवुर् उद्रः शृगालो वानरश् च / ते परस्परसंबन्धनिबद्धस्नेहा इव बान्धवा अन्योन्यप्रणयसंमानविरूढसौहृदा इव च सुहृदः संमोदमानास् तत्र विहरन्ति स्म / तिर्यक्स्वभावविमुखाश् च प्राणिषु दयानुवृत्त्या लौल्यप्रशमाद् विस्मृतस्तेयप्रवृत्त्या च धर्मानुरोधिन्या च वृत्त्या पटुविज्ञानत्वाद् विनयनियमधीरया च चेष्टया देवतानाम् अपि विस्मयनीया बभूवुः /

सुखानुलोमे गुणबाधिनि क्रमे गुणानुकूले च सुखोपरोधिनि / नरो ऽपि तावद् गुणपक्षसंश्रयाद् विराजते किं बत तिर्यगाकृतिः // ajm_6.4 //

अभूत् स तेषां तु शशाकृतिः कृती परानुकम्पाप्रतिपद्गुरुर् गुरुः / स्वभावसंपच् च गुणक्रमानुगा यशो यद् एषां सुरलोकम् अप्य् अगात् // ajm_6.5 //

अथ कदा चित् स महात्मा सायाह्नसमये धर्मश्रवणार्थम् अभिगतैः सबहुमानम् उपास्यमानस् तैः सहायैः परिपूर्णप्रायमण्डलम् आदित्यविप्रकर्षाद् व्यवदायमानशोभं रूप्यदर्पणम् इव त्सरुविरहितम् ईषत्पार्श्वापवृत्तबिम्बं शुक्लपक्षचतुर्दशीचन्द्रमसमुदितम् अभिवीक्ष्य सहायान् उवाच /

असाव् आपूर्णशोभेन मण्डलेन हसन्न् इव / निवेदयति साधूनां चन्द्रमाः पोषधोत्सवम् // ajm_6.6 //

तद् व्यक्तं श्वः पञ्चदशी यतो भवद्भिः पोषधनियमम् अभिसंपादयद्भिर् न्यायोपलब्धेनाहारविशेषेन कालोपनतम् अतिथिजनं प्रतिपूज्य प्राणसंधारणम् अनुष्ठेयम् / पश्यन्तु भवन्तः /

यत् संप्रयोगा विरहावसानाः समुच्छ्रयाः पातविरूपनिष्ठाः / विद्युल्लताभङ्गुरलोलम् आयुस् तेनैव कार्यो दृढम् अप्रमादः // ajm_6.7 //

दानेन शीलाभरणेन तस्मात् पुण्यानि संवर्धयितुं यतध्वम् / विवर्तमानस्य हि जन्मदुर्गे लोकस्य पुण्यानि परा प्रतिष्ठा // ajm_6.8 //

तारागणानाम् अभिभूय लक्ष्मीं विभाति यत् कान्तिगुणेन सोमः / ज्योतींषि चाक्रम्य सहस्ररश्मिर् यद् दीप्यते पुण्यगुणोच्छ्रयः सः // ajm_6.9 //

दृप्तस्वभावाः सचिवा नृपाश् च पुण्यप्रभावात् पृथिवीश्वराणाम् / सदश्ववृत्त्या हतसर्वगर्वाः प्रीता इवाज्ञाधुरम् उद्वहन्ति // ajm_6.10 //

पुण्यैर् विहीनान् अनुयात्य् अलक्ष्मीर् विस्पन्दमानान् अपि नीतिमार्गे / पुण्याधिकैः सा ह्य् अवभर्त्स्यमाना पर्येत्य् अमर्षाद् इव तद्विपक्षान् // ajm_6.11 //

दुःखप्रतिष्ठाद् अयशोऽनुबन्धाद् अपुण्यमार्गाद् उपरम्य तस्मात् / श्रीमत्सु सौख्योदयसाधनेषु पुण्यप्रसङ्गेषु मतिं कुरुध्वम् // ajm_6.12 //

ते तथेत्य् अस्यानुशासनीं प्रतिगृह्याभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य चैनं स्वं स्वम् आलयम् अभिजग्मुः / अचिरगतेषु च तेषु सहायेषु स महात्मा चिन्ताम् आपेदे /

अतिथेर् अभ्युपेतस्य संमानं येन तेन वा / विधातुं शक्तिर् अस्त्य् एषाम् अत्र शोच्यो ऽहम् एव तु // ajm_6.13 //

अस्मद्दन्ताग्रविच्छिन्नाः परितिक्तास् तृणाङ्कुराः / शक्या नातिथये दातुं सर्वथा धिग् अशक्तिताम् // ajm_6.14 //

इत्य् असामर्थ्यदीनेन को न्व् अर्थो जीवितेन मे / आनन्दः शोकतां यायाद् यस्यैवम् अतिथिर् मम // ajm_6.15 //

तत् कुत्रेदानीम् इदम् अतिथिपरिचर्यावैगुण्यान् निःसारं शरीरकम् उत्सृज्यमानं कस्य चिद् उपकाराय स्याद् इति विमृशन् स महात्मा स्मृतिं प्रतिलेभे / अये /

स्वाधीनसुलभम् एतन् निरवद्यं विद्यते ममैव खलु / अतिथिजनप्रतिपूजनसमर्थरूपं शरीरधनम् // ajm_6.16 //

तत् किम् अहं विषीदामि /

समधिगतम् इदं मयातिथेयं हृदय विमुञ्च यतो विषाददैन्यम् / समुपनतम् अनेन सत्करिष्याम्य् अहम् अतिथिप्रणयं शरीरकेण // ajm_6.17 //

इति विनिश्चित्य स महासत्त्वः परम् इव लाभम् अधिगम्य परमप्रीतमनास् तत्रावतस्थे /

वितर्कातिशयस् तस्य हृदि संप्रविजृम्भितः / आविश्चक्रे प्रभावं च प्रसादं च दिवौकसाम् // ajm_6.18 //

ततः प्रहर्षाद् इव साचला चला मही बभूवानिभृतार्णवांशुका / वितस्तरुः खे सुरदुन्दुभिस्वना दिशः प्रसादाभरणाश् चकाशिरे // ajm_6.19 //

प्रसक्तमन्द्रस्तनितप्रहासिनस् तडित्पिनद्धाश् च घनाः समन्ततः / परस्पराश्लेषविकीर्णरेणुभिः प्रसक्तम् एनं कुसुमैर् अवाकिरन् // ajm_6.20 //

समुद्वहन् धीरगतिः समीरणः सुगन्धि नानाद्रुमपुष्पजं रजः / मुदा प्रवृद्धैर् अविभक्तभक्तिभिस् तम् अर्चयाम् आस कृशांशुकैर् इव // ajm_6.21 //

तद् उपलभ्य प्रमुदितविस्मितमनोभिर् देवताभिः समन्ततः परिकीर्त्यमानं तस्य वितर्काद्भुतं समापूर्यमाणविस्मयकौतूहलेन मनसा तस्य महासत्त्वस्य भावजिज्ञासया द्वितीये ऽहनि गगनतलमध्यम् अभिलङ्घमाने पटुतरकिरणप्रभावे सवितरि प्रस्फुरितमरीचिजालवसनासु भास्वरातपविसरावगुण्ठितास्व् अनालोकनक्षमासु दिक्षु संक्षिप्यमाणच्छायेष्व् अभिवृद्धचीरीविरावोन्नादितेषु वनान्तरेषु विच्छिद्यमानपक्षिसंपातेषु घर्मक्लमापीतोत्साहेष्व् अध्वगेषु शक्रो देवानाम् अधिपतिर् ब्राह्मणरूपी भूत्वा मार्गप्रनष्ट इवाध्वगः क्षुत्तर्षश्रमविषाददीनकण्ठः सस्वरं प्ररुदन्न् अविदूरे तेषां विचुक्रोश /

एकं सार्थात् परिभ्रष्टं भ्रमन्तं गहने वने / क्षुच्छ्रमक्लान्तदेहं मां त्रातुम् अर्हन्ति साधवः // ajm_6.22 //

मार्गामार्गज्ञाननिश्चेतनं मां दिक्संमोहात् क्वापि गच्छन्तम् एकम् / कान्तारे ऽस्मिन् घर्मतर्षक्लमार्तं माभैःशब्दैः को ऽत्र मां ह्लादयेत // ajm_6.23 //

अथ ते महासत्त्वास् तेन तस्यातिकरुणेनाक्रन्दितशब्देन समाकम्पितहृदयाः ससंभ्रमद्रुततरगतयस् तं देशम् अभिजग्मुः / मार्गप्रनष्टाध्वगदीनदर्शनं चैनम् अभिसमीक्ष्य समभिगम्योपचारपुरःसरं समाश्वासयन्त ऊचुः /

कान्तारे विप्रनष्टो ऽहम् इत्य् अलं संभ्रमेण ते / स्वस्य शिष्यगणस्येव समीपे वर्तसे हि नः // ajm_6.24 //

तद् अद्य तावद् अस्माकं परिचर्याप्रतिग्रहात् / विधायानुग्रहं सौम्य श्वो गन्तासि यथेप्सितम् // ajm_6.25 //

अथोद्रस् तस्य तूष्णींभावाद् अनुमतम् उपनिमन्त्रणम् अवेत्य हर्षसंभ्रमत्वरितगतिः सप्त रोहितमत्स्यान् समुपनीयावोचद् एनम् /

मीनारिभिर् विस्मरणोज्झिता वा त्रासोत्प्लुता वा स्थलम् अभ्युपेताः / खेदप्रसुप्ता इव सप्त मत्स्या लब्धा मयैतान् निवसेह भुक्त्वा // ajm_6.26 //

अथ शृगालो ऽप्य् एनं यथोपलब्धम् अन्नजातम् उपहृत्य प्रणामपुरःसरं सादरम् उवाच /

एकां च गोधां दधिभाजनं च केनापि संत्यक्तम् इहाध्यगच्छम् / तन् मे हितावेक्षितयोपयुज्य वने ऽस्तु ते ऽस्मिन् गुणवास वासः // ajm_6.27 //

इत्य् उक्त्वा प्रीतमनास् तद् अस्मै समुपजहार // अथ वानरः परिपाकगुणात् समुपजातमार्दवानि मनःशिलाचूर्णरञ्जितानीवातिपिञ्जराण्य् अतिरक्तबन्धनमूलानि पिण्डीकृतान्य् आम्रफलान्य् आदाय साञ्जलिप्रग्रहम् एनम् उवाच /

आम्राणि पक्वान्य् उदकं मनोज्ञं छायाश् च सत्संगमसौख्यशीताः / इत्य् अस्ति मे ब्रह्मविदां वरिष्ठ भुक्त्वैतद् अत्रैव तवास्तु वासः // ajm_6.28 //

अथ शशो ऽभिसृत्यैनम् उपचारक्रियानन्तरं सबहुमानम् उदीक्षमाणः स्वेन शरीरेणोपनिमन्त्रयाम् आस /

न सन्ति मुद्गा न तिला न तण्डुला वने ऽभिवृद्धस्य शशस्य के च न / शरीरम् एतत् त्व् अनलाभिसंस्कृतं ममोपयुज्याद्य तपोवने वस // ajm_6.29 //

यद् अस्ति यस्येप्सितसाधनं धनं स तन् नियुङ्क्ते ऽर्थिजनागमोत्सवे / न चास्ति देहाद् अधिकं च मे धनं प्रतीच्छ सर्वस्वम् इदं यतो मम // ajm_6.30 //

शक्र उवाच /

अन्यस्यापि वधं तावत् कुर्याद् अस्मद्विधः कथम् / इति दर्शितसौहार्दे कथा कैव भवद्विधे // ajm_6.31 //

शश उवाच / उपपन्नरूपम् इदम् आसन्नानुक्रोशे ब्राह्मण्ये / तद् इहैव तावद् भवान् आस्ताम् अस्मदनुग्रहापेक्षया यावत् कुतश् चिद् आत्मानुग्रहोपायम् आसादयामीति // अथ शक्रो देवानाम् इन्द्रस् तस्य भावम् अवेत्य तप्ततपनीयवर्णं स्फुरत्प्रतनुज्वालं विकीर्यमाणविस्फुलिङ्गप्रकरं निर्धूमम् अङ्गारराशिम् अभिनिर्ममे // अथ शशः समन्ततो विलोकयंस् तम् अग्निस्कन्धं ददर्श / दृष्ट्वा च प्रीतमनाः शक्रम् उवाच / समधिगतो ऽयं मयात्मानुग्रहोपायः / तद् अस्मच्छरीरोपभोगात् सफलाम् अनुग्रहाशां मे कर्तुम् अर्हसि / पश्य महाब्राह्मण /

देयं च दित्साप्रवणं च चित्तं भवद्विधेनातिथिना च योगः / नावाप्तुम् एतद् धि सुखेन शक्यं तत् स्याद् अमोघं भवदाश्रयान् मे // ajm_6.32 //

इत्य् अनुनीय संमाननादरातिथिप्रियतया चैनम् अभिवाद्य /

ततः स तं वह्निम् अभिज्वलन्तं निधिं धनार्थी सहसेव दृष्ट्वा / परेण हर्षेण समारुरोह तोयं हसत्पद्मम् इवैकहंसः // ajm_6.33 //

तद् दृष्ट्वा परमविस्मयावर्जितमतिर् देवानाम् अधिपतिः स्वम् एव वपुर् आस्थाय दिव्यकुसुमवर्षपुरःसरीभिर् मनःश्रुतिसुखाभिर् वाग्भिर् अभिपूज्य तं महासत्त्वं कमलपलाशलक्ष्मीसमृद्धाभ्यां भासुराङ्गुलिविभूषणालंकृताभ्यां पाणिभ्यां स्वयम् एव चैनं परिगृह्य त्रिदशेभ्यः संदर्शयाम् आस / पश्यन्त्व् अत्रभवन्तस् त्रिदशालयनिवासिनो देवाः समनुमोदन्तां चेदम् अतिविस्मयनीयं कर्मावदानम् अस्य महासत्त्वस्य /

त्यक्तं बतानेन यथा शरीरं निःसङ्गम् अद्यातिथिवत्सलेन / निर्माल्यम् अप्य् एवम् अकम्पमाना नालं परित्यक्तुम् अधीरसत्त्वाः // ajm_6.34 //

जातिः क्वेयं तद्विरोधि क्व चेदं त्यागौदार्यं चेतसः पाटवं च / विस्पष्टो ऽयं पुण्यमन्दादराणां प्रत्यादेशो देवतानां नृणां च // ajm_6.35 //

अहो बत गुणाभ्यासवासितास्य यथा मतिः / अहो सद्वृत्तवात्सल्यं क्रियौदार्येण दर्शितम् // ajm_6.36 //

अथ शक्रस् तत्कर्मातिशयविख्यापनार्थं लोकहितावेक्षी शशबिम्बलक्षणेन वैजयन्तस्य प्रासादवरस्य सुधर्मायाश् च देवसभायाः कूटागारकर्णिके चन्द्रमण्डलं चाभ्यलंचकार /

संपूर्णे ऽद्यापि तद् इदं शशबिम्बं निशाकरे / छायामयम् इवादर्शे राजते ऽभिविराजते // ajm_6.37 //

ततः प्रभृति लोकेन कुमुदाकरहासनः / क्षणदातिलकश् चन्द्रः शशाङ्क इति कीर्त्यते // ajm_6.38 //

तद् एवं तिर्यग्गतानाम् अपि महासत्त्वानां शक्त्यनुरूपा दानप्रवृत्तिर् दृष्टा / केन नाम मनुष्यभूतेन न दातव्यं स्यात् //

तथा तिर्यग्गता अपि गुणवात्सल्यात् संपूज्यन्ते सद्भिर् इति गुणेष्व् आदरः कार्य इत्य् एवम् अप्य् उपनेयम् //

शशजातकं षष्ठम् //

7. अगस्त्यजातकम्

तपोवनस्थानाम् अप्य् अलंकारस् त्यागशौर्यं प्राग् एव गृहस्थानाम् //

तद्यथानुश्रूयते / बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवांल् लोकहितार्थं संसाराध्वनि वर्तमानश् चारित्रगुणविशुद्ध्यभिलक्षितं क्षितितलतिलकभूतम् अन्यतमं महद् ब्राह्मणकुलं गगनतलम् इव शरदमलपरिपूर्णमण्डलश् चन्द्रमाः समुद्यन्न् एवाभ्यलंचकार / स यथाक्रमं श्रुतिस्मृतिविहितान् अवाप्य जातकर्मादीन् संस्कारान् अधीत्य साङ्गान् वेदान् कृत्स्नं व्याप्य विद्वद्यशसा मनुष्यलोकं गुणप्रियैर् दातृभिर् अभ्यर्थ्य प्रतिग्राह्यमाणविभवत्वात् परां धनसमृद्धिम् अधिजगाम /

स बन्धुमित्राश्रितदीनवर्गं संमाननीयान् अतिथीन् गुरूंश् च / प्रह्लादयाम् आस तया समृद्ध्या देशान् महामेघ इवाभिवर्षन् // ajm_7.1 //

विद्वत्तया तस्य यशः प्रकाशं तत् त्यागशौर्याद् अधिकं चकाशे / निशाकरस्येव शरद्विशुद्धं समग्रभावाद् अधिकान्ति बिम्बम् // ajm_7.2 //

अथ स महात्मा कुकार्यव्यासङ्गदोषसंबाधं प्रमादास्पदभूतं धनार्जनरक्षणप्रसङ्गव्याकुलम् उपशमविरोधि व्यसनशरशतलक्ष्यभूतम् अपर्यन्तकर्मान्तानुष्ठानपरिश्रमम् अतृप्तिजनकं कृशास्वादं गार्हस्थ्यम् अवेत्य तद्दोषविविक्तसुखां च धर्मप्रतिपत्त्यनुकूलां मोक्षधर्मारम्भाधिष्ठानभूतां प्रव्रज्याम् अनुपश्यन् महतीम् अपि तां धनसमृद्धिम् अपरिक्लेशाधिगतां लोकसंनतिमनोहरां तृणवद् अपास्य तापसप्रव्रज्याविनयनियमपरो बभूव / प्रव्रजितम् अपि तं महासत्त्वं यशःप्रकाशत्वात् पूर्वसंस्तवानुस्मरणात् संभावितगुणत्वात् प्रशमाभिलक्षितत्वाच् च श्रेयोऽर्थी जनस् तद्गुणगणावर्जितमतिस् तथैवाभिजगाम / स तं गृहिजनसंसर्गं प्रविवेकसुखप्रमाथिनं व्यासङ्गविक्षेपान्तरायकरम् अबहुमन्यमानः प्रविवेकाभिरामतया दक्षिणसमुद्रमध्यावगाढम् इन्द्रनीलभेदाभिनीलवर्णैर् अनिलबलाकलितैर् ऊर्मिमालाविलासैर् आच्छुरितपर्यन्तं सितसिकतास्तीर्णभूमिभागं पुष्पफलपल्लवालंकृतविटपैर् नानातरुभिर् उपशोभितं विमलसलिलाशयप्रतीरं काराद्वीपम् अध्यासनाद् आश्रमपदश्रिया संयोजयाम् आस /

सुतनुस् तपसा तत्र स रेजे तपसातनुः / नवश् चन्द्र इव व्योम्नि कान्तत्वेनाकृशः कृशः // ajm_7.3 //

प्रशमनिभृतचेष्टितेन्द्रियो व्रतनियमैकरसो वने वसन् / मुनिर् इति तनुबुद्धिशक्तिभिर् मृगविहगैर् अपि सो ऽन्वगम्यत // ajm_7.4 //

अथ स महात्मा प्रदानोचितत्वात् तपोवने ऽपि निवसन् कालोपनतम् अतिथिजनं यथासंनिहितेन मूलफलेन शुचिना सलिलेन हृद्याभिश् च स्वागताशीर्वादपेशलाभिस् तपस्विजनयोग्याभिर् वाग्भिः संपूजयति स्म / अतिथिजनोपयुक्तशेषेण च यात्रामात्रार्थम् अभ्यवहृतेन वन्येनाहारेण वर्तयाम् आस // तस्य तपःप्रकर्षात् प्रविसृतेन यशसा समावर्जितहृदयः शक्रो देवानाम् इन्द्रः स्थैर्यजिज्ञासया तस्य महासत्त्वस्य तस्मिन्न् अरण्यायतने तापसजनोपभोगयोग्यं मूलफलम् अनुपूर्वेण सर्वम् अन्तर्धापयाम् आस / बोधिसत्त्वो ऽपि ध्यानप्रसृतमानसतया संतोषपरिचयाद् अनधिमूर्छितत्वाद् आहारे शरीरे चानभिष्वङ्गान् न तदन्तर्धानहेतुं मनसि चकार / स तरुणानि तरुपल्लवान्य् अधिश्राय तैर् आहारप्रयोजनम् अभिनिष्पाद्यापरितृष्यमाण आहारविशेषानुत्सुकः स्वस्थमतिस् तथैव विजहार /

न क्व चिद् दुर्लभा वृत्तिः संतोषनियतात्मनाम् / कुत्र नाम न विद्यन्ते तृणपर्णजलाशयाः // ajm_7.5 //

विस्मिततरमनास् तु शक्रो देवेन्द्रस् तस्य तेनावस्थानेन स्थिरतरगुणसंभावनस् तत्परीक्षानिमित्तं तस्मिन्न् अरण्यवनप्रदेशे निदाघकालानिल इव समग्रं वीरुत्तृणतरुगणं पर्णसमृद्ध्या वियोजयाम् आस // अथ बोधिसत्त्वः प्रत्यार्द्रतराणि शीर्णपर्णानि समाहृत्य तैर् उदकस्विन्नैर् अनुत्कण्ठितमतिर् वर्तयमानो ध्यानसुखप्रीणितमनास् तत्रामृततृप्त इव विजहार /

अविस्मयः श्रुतवतां समृद्धानाम् अमत्सरः / संतोषश् च वनस्थानां गुणशोभाविधिः परः // ajm_7.6 //

अथ शक्रस् तेन तस्याद्भुतरूपेण संतोषस्थैर्येण समभिवृद्धविस्मयः सामर्ष इव तस्य महासत्त्वस्य व्रतकाले हुताग्निहोत्रस्य परिसमाप्तजपस्यातिथिजनदिदृक्षया दिशो व्यवलोकयतो ब्राह्मणरूपम् आस्थायातिथिर् इव नाम पुरस्तात् प्रादुरभूत् / प्रीतमनाः समभिगम्य चैनं बोधिसत्त्वः स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरेणाहारकालनिवेदनेनोपनिमन्त्रयाम् आस / तूष्णींभावात् तु तस्यानुमतम् उपनिमन्त्रणम् अवेत्य स महात्मा

दित्साप्रकर्षविकसन्नयनास्यशोभः स्निग्धैर् मनःश्रुतिहरैर् अभिनन्द्य वाक्यैः / कृच्छ्रोपलब्धम् अपि तच् छ्रपणं समस्तं तस्मै ददौ स्वयम् अभूच् च मुदैव तृप्तः // ajm_7.7 //

स तथैव प्रविश्य ध्यानागारं तेनैव प्रीतिप्रामोद्येन तद् अहोरात्रम् अतिनामयाम् आस // अथ शक्रस् तस्य द्वितीये तृतीये चाहनि तथैव व्रतकाले पुरतः प्रादुरभूत् / सो ऽपि चैनं प्रमुदिततरमनास् तथैव प्रतिपूजयाम् आस/

दानाभिलाषः साधूनां कृपाभ्यासविवर्धितः / नैति संकोचदीनत्वं दुःखैः प्राणान्तिकैर् अपि // ajm_7.8 //

अथ शक्रः परमविस्मयाविष्टहृदयस् तपःप्रकर्षाद् अस्य प्रार्थनामात्रापेक्षं त्रिदशपतिलक्ष्मीसंपर्कम् अवगम्य समुत्पतितभयाशङ्कः स्वम् एव वपुर् दिव्याद्भुतशोभम् अभिप्रपद्य तपःप्रयोजनम् एनं पर्यपृच्छत् /

बन्धून् प्रियान् अश्रुमुखान् विहाय परिग्रहान् सौख्यपरिग्रहांश् च / आशाङ्कुशं नु व्यवसृज्य कुत्र तपःपरिक्लेशम् इमं श्रितो ऽसि // ajm_7.9 //

सुखोपपन्नान् परिभूय भोगाञ् छोकातुरं बन्धुजनं च कृत्वा / न हेतुनाल्पेन हि यान्ति धीराः सुखोपरोधीनि तपोवनानि // ajm_7.10 //

वक्तव्यम् एतन् मयि मन्यसे चेत् कौतूहलं नो ऽर्हसि तद् विनेतुम् / किं नाम तद् यस्य गुणश्रवेण वशीकृतैवं भवतो ऽपि बुद्धिः // ajm_7.11 //

बोधिसत्त्व उवाच / श्रूयतां मार्ष यन्निमित्तो ऽयं मम प्रयत्नः /

पुनःपुनर्जातिर् अतीव दुःखं जरा विपद् व्याधिविरूपता च / मर्तव्यम् इत्य् आकुलता च बुद्धेर् लोकान् अतस् त्रातुम् इह स्थितो ऽस्मि // ajm_7.12 //

अथ शक्रो नायम् अस्मद्गतां श्रियं कामयत इति समाश्वासितहृदयः सुभाषितेन तेन चाभिप्रसादितमतिर् युक्तम् इत्य् अभिपूज्य तद् अस्य वचनं वरप्रदानेन बोधिसत्त्वम् उपनिमन्त्रयाम् आस /

अत्र ते तापसजनप्रतिरूपे सुभाषिते / ददामि काश्यप वरं तद् वृणीष्व यद् इच्छसि // ajm_7.13 //

अथ बोधिसत्त्वो भवसुखेष्व् अनास्थः प्रार्थनाम् एव दुःखम् अवगच्छन् सात्मीभूतसंतोषः शक्रम् उवाच /

दातुम् इच्छसि चेन् मह्यम् अनुग्रहकरं वरम् / वृणे तस्माद् अहम् इमं देवानां प्रवरं वरम् // ajm_7.14 //

दारान् मनोऽभिलषितांस् तनयान् प्रभुत्वम् अर्थान् अभीप्सितविशालतरांश् च लब्ध्वा / येनाभितप्तमतिर् एति न जातु तृप्तिं लोभानलः स हृदयं मम नाभ्युपेयात् // ajm_7.15 //

अथ शक्रस् तस्य तया संतोषप्रवणमानसतया सुभाषिताभिव्यञ्जितया भूयस्या मात्रया संप्रसादितमतिः पुनर् बोधिसत्त्वं साधु साध्व् इति प्रशस्य वरेणोपच्छन्दयाम् आस /

अत्रापि ते मुनिजनप्रतिरूपे सुभाषिते / प्रतिप्राभृतवत् प्रीत्या प्रयच्छाम्य् अपरं वरम् // ajm_7.16 //

अथ बोधिसत्त्वः क्लेशवियोगस्यैव दुर्लभताम् अस्य प्रदर्शयन् वरयाच्ञापदेशेन पुनर् अप्य् अस्मै धर्मं देशयाम् आस /

ददासि मे यदि वरं सद्गुणावास वासव / वृणे तेनेदम् अपरं देवेन्द्रानवरं वरम् // ajm_7.17 //

अर्थाद् अपि भ्रंशम् अवाप्नुवन्ति वर्णप्रसादाद् यशसः सुखाच् च / येनाभिभूता द्विषतेव सत्त्वाः स द्वेषवह्निर् मम दूरतः स्यात् // ajm_7.18 //

तच् छ्रुत्वा शक्रो देवानाम् अधिपतिर् विस्मयवशात् साध्व् इत्य् एनं सबहुमानम् अभिप्रशस्य पुनर् उवाच /

स्थाने प्रव्रजितान् कीर्तिर् अनुरक्तेव सेवते / तद् वरं प्रतिगृह्णीष्व मद् अत्रापि सुभाषिते // ajm_7.19 //

अथ बोधिसत्त्वः क्लेशप्रातिकूल्यात् क्लिष्टसत्त्वसंपर्कविगर्हां वरसंप्रतिग्रहापदेशेन कुर्वन्न् इत्य् उवाच /

शृणुयाम् अपि नैव जातु बालं न च वीक्षेय न चैनम् आलपेयम् / न च तेन निवासखेददुःखं समुपेयां वरम् इत्य् अहं वृणे त्वाम् // ajm_7.20 //

शक्र उवाच /

अनुकम्प्यो विशेषेण सताम् आपद्गतो ननु / आपदां मूलभूतत्वाद् बाल्यं चाधमम् इष्यते // ajm_7.21 //

करुणाश्रयभूतस्य बालस्यास्य विशेषतः / कृपालुर् अपि सन् कस्मान् न दर्शनम् अपीच्छसि // ajm_7.22 //

बोधिसत्त्व उवाच / अगत्या मार्ष / पश्यत्व् अत्रभवान् /

कथं चिद् अपि शक्येत यदि बालश् चिकित्सितुम् / तद्धितोद्योगनिर्यत्नः कथं स्याद् इति मद्विधः // ajm_7.23 //

इत्थं चैष चिकित्साप्रयोगस्यापात्रम् इति गृह्यताम् /

सुनयवद् अनयं नयत्य् अयं परम् अपि चात्र नियोक्तुम् इच्छति / अनुचितविनयार्जवक्रमो हितम् अपि चाभिहितः प्रकुप्यति // ajm_7.24 //

इति पण्डितमानमोहदग्धे हितवादिष्व् अपि रोषरूक्षभावे / रभसे विनयाभियोगमान्द्याद् वद कस् तत्र हितार्पणाभ्युपायः // ajm_7.25 //

इत्य् अगत्या सुरश्रेष्ठ करुणाप्रवणैर् अपि / बाल्याद् अद्रव्यभूतस्य न दर्शनम् अपीष्यते // ajm_7.26 //

तच् छ्रुत्वा शक्रः साधु साध्व् इत्य् एनम् अभिनन्द्य सुभाषितपरितोषितमतिः पुनर् उवाच /

न सुभाषितरत्नानाम् अर्घः कश् च न विद्यते / कुसुमाञ्जलिवत् प्रीत्या ददाम्य् अत्र तु ते वरम् // ajm_7.27 //

अथ बोधिसत्त्वः सर्वावस्थसुखतां सज्जनस्य प्रदर्शयञ् छक्रम् उवाच/

वीक्षेय धीरं शृणुयां च धीरं स्यान् मे निवासः सह तेन शक्र / संभाषणं तेन सहैव भूयाद् एतद् वरं देववर प्रयच्छ // ajm_7.28 //

शक्र उवाच / अतिपक्षपात इव खलु ते धीरं प्रति / तद् उच्यताम् /

किं नु धीरस् तवाकार्षीद् वद काश्यप कारणम् / अधीर इव येनासि धीरदर्शनलालसः // ajm_7.29 //

अथ बोधिसत्त्वः सज्जनमाहात्म्यम् अस्य प्रदर्शयन्न् उवाच / श्रूयतां मार्ष येन मे धीरदर्शनम् एवाभिलषति मतिः /

व्रजति गुणपथेन च स्वयं नयति परान् अपि तेन वर्त्मना / वचनम् अपि न रूक्षम् अक्षमां जनयति तस्य हितोपसंहितम् // ajm_7.30 //

अशठविनयभूषणः सदा हितम् इति लम्भयितुं स शक्यते / इति मम गुणपक्षपातिनी नमति मतिर् गुणपक्षपातिनि // ajm_7.31 //

अथैनं शक्रः साधूपपन्नरूपम् इदम् इति चाभिनन्द्य समभिवृद्धप्रसादः पुनर् वरेणोपनिमन्त्रयाम् आस /

कामं संतोषसात्मत्वात् सर्वत्र कृतम् एव ते / मदनुग्रहबुद्ध्या तु ग्रहीतुं वरम् अर्हसि // ajm_7.32 //

उपकाराशया भक्त्या शक्त्या चैव समस्तया / प्रयुक्तस्यातिदुःखो हि प्रणयस्याप्रतिग्रहः // ajm_7.33 //

अथ तस्य पराम् उपकर्तुकामताम् अवेत्य बोधिसत्त्वस् तत्प्रियहितकाम्यया प्रदानानुतर्षप्राबल्यम् अस्मै प्रकाशयन्न् उवाच /

त्वदीयम् अन्नं क्षयदोषवर्जितं मनश् च दित्सापरितोषपेशलम् / विशुद्धशीलाभरणाश् च याचका मम स्युर् एतां वरसंपदं वृणे // ajm_7.34 //

शक्र उवाच / सुभाषितरत्नाकरः खल्व् अत्रभवान् / अपि च /

यद् अभिप्रार्थितं सर्वं तत् तथैव भविष्यति / ददामि च पुनस् तुभ्यं वरम् अस्मिन् सुभाषिते // ajm_7.35 //

बोधिसत्त्व उवाच /

वरं ममानुग्रहसंपदाकरं ददासि चेत् सर्वदिवौकसां वर / न माभ्युपेयाः पुनर् इत्य् अभिज्वलन्न् इमं वरं दैत्यनिसूदनं वृणे // ajm_7.36 //

अथ शक्रः सामर्षवद् एनम् अतिविस्मयमान उवाच / मा तावद् भोः /

जपव्रतेज्याविधिना तपःश्रमैर् जनो ऽयम् अन्विच्छति दर्शनं मम / भवान् पुनर् नेच्छति केन हेतुना वरप्रदित्साभिगतस्य मे सतः // ajm_7.37 //

बोधिसत्त्व उवाच / अलं ते मन्युप्रणयेन / समनुनेष्याम्य् अहम् अत्रभवन्तं देवराजम् / न ह्य् असाव् अदाक्षिण्यानुवृत्तिर् नाप्य् अबहुमानविचेष्टितम् असमवधानकाम्यता वा भवतः / किं तु निरीक्ष्य ते रूपम् अमानुषाद्भुतं प्रसन्नकान्ति ज्वलितं च तेजसा / भवेत् प्रमादस् तपसीति मे भयं प्रसादसौम्याद् अपि दर्शनात् तव // ajm_7.38 //

अथ शक्रः प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य चैनं तत्रैवान्तर्दधे / प्रभातायां च रजन्यां बोधिसत्त्वः शक्रप्रभावोपहृतं प्रभूतं दिव्यम् अन्नपानं ददर्श / शक्रोपनिमन्त्रणाहूतानि चानेकानि प्रत्येकबुद्धशतानि व्यायताबद्धपरिकरांश् च परिवेषणसज्जान् अनेकान् देवकुमारान् /

तेनान्नपानविधिना स मुनिर् महर्षीन् संतर्पयन् मुदम् उदारतमाम् अवाप / वृत्त्या च तापसजनोचितयाभिरेमे ध्यानाप्रमाणनियमेन शमेन चैव // ajm_7.39 //

तद् एवं तपोवनस्थानाम् अप्य् अलंकारस् त्यागशौर्यं प्राग् एव गृहस्थानाम् इति

त्यागशौर्येणालंकर्तव्य एवात्मा सत्पुरुषेणेति दानपतिसंवर्णनायाम् उपनेयं लोभद्वेषबालविगर्हायां कल्याणमित्रसंपर्कगुणे संतोषकथायां तथागतमाहात्म्ये चैवं पूर्वजन्मस्व् अपि सुभाषितरत्नातिशयाकरः स भगवान् प्राग् एवाभिसंबुद्ध इति //

अगस्त्यजातकं सप्तमम् //

8. मैत्रीबलजातकम्

न परदुःखातुराः स्वसुखम् अवेक्षन्ते महाकारुणिकाः //

तद्यथानुश्रूयते / बोधिसत्त्वः किल स्वमाहात्म्यकारुण्याभिप्रपन्नजगत्परित्राणाध्याशयः प्रदानदमसंयमसौरत्यादिभिर् लोकानुग्रहानुकूलैर् गुणातिशयैर् अभिवर्धमानः सर्वसत्त्वमैत्रमना मैत्रीबलो नाम राजा बभूव /

दुःखं सुखं वा यद् अभूत् प्रजानां तस्यापि राज्ञस् तद् अभूत् तथैव / अतः प्रजारक्षणदक्षिणो ऽसौ शस्त्रं च शास्त्रं च पराममर्श // ajm_8.1 //

नरेन्द्रचूडाधृतशासनस्य तस्य त्व् अलंकारवद् आस शस्त्रम् / विस्पष्टरूपं ददृशे च शास्त्रं नयेषु लोकस्य हितोदयेषु // ajm_8.2 //

विनिग्रहप्रग्रहयोः प्रवृत्तिर् धर्मोपरोधं न चकार तस्य / हिताशयत्वान् नयनैपुणाच् च परीक्षकस्येव पितुः प्रजासु // ajm_8.3 //

तस्यैवं धर्मेण प्रजाः पालयतः सत्यत्यागोपशमप्रज्ञादिभिश् च परहितपरिणामनात् सविशेषोदात्तक्रमैर् बोधिसंभारविधिभिर् अभिवर्धमानस्य कदा चित् कस्मिंश् चिद् अपराधे यक्षाणाम् अधिपतिना स्वविषयात् प्रव्राजिता ओजोहाराः पञ्च यक्षाः परवधदक्षास् तद्विषयम् अभिजग्मुः / व्यपगतसर्वोपद्रवत्वाच् च नित्यप्रवृत्तविविधोत्सवं परया संपदा समुपेतरूपं प्रमुदिततुष्टपुष्टजनम् अभिसमीक्ष्य तं विषयं तद्विषयनिवासिनां पुरुषाणाम् ओजांस्य् अपहर्तुम् एषाम् अभिलाषो बभूव /

ते परेणापि यत्नेन संप्रवृत्ताः स्वकर्मणि / नैव तद्विषयस्थानां हर्तुम् ओजः प्रसेहिरे // ajm_8.4 //

तस्य प्रभावातिशयान् नृपस्य ममेति यत्रैव बभूव बुद्धिः / सैवास्य रक्षा परमास तस्माद् ओजांसि हर्तुं न विषेहिरे ते // ajm_8.5 //

यदा च परम् अपि प्रयत्नं कुर्वन्तो नैव शक्नुवन्ति स्म कस्य चित् तद्विषयनिवासिन ओजो ऽपहर्तुम् अथैषां परस्परम् अवेक्ष्यैतद् अभूत् / किं नु खल्व् इदं मार्षाः /

अस्मत्प्रभावप्रतिघातयोग्या विद्यातपःसिद्धिमया विशेषाः / न सन्ति चैषाम् अथ चाद्य सर्वे व्यर्थाभिधानत्वम् उपागताः स्मः // ajm_8.6 //

अथ ते यक्षा ब्राह्मणवर्णम् आत्मानम् अभिनिर्माय समनुचरन्तो ददृशुः प्रत्यरण्यचरम् अन्यतमं गोपालकं सशाद्वले छायाद्रुममूले सोपानत्कं संनिषण्णं सपल्लवैर् वनतरुकुसुमैर् विरचितां मालाम् उद्वहन्तं दक्षिणतो विन्यस्तदण्डपरशुम् एकाकिनं रज्जुवर्तनव्यापृतं प्रक्ष्वेडितविलासेन गायन्तम् आसीनं समुपेत्य चैनम् ऊचुः / भो गवां संरक्षणाधिकृत / एवं विविक्ते निर्जनसंपाते ऽस्मिन्न् अरण्ये विचरन्न् एकाकी कथं न बिभेषीति // स तान् उल्लोक्याब्रवीत् / कुतो वा भेतव्यम् इति // यक्षा ऊचुः / किं त्वया न श्रुतपूर्वा रक्षसां पिशाचानां वा निसर्गरौद्रा प्रकृतिः /

सहायमध्ये ऽपि हि वर्तमानो विद्यातपःस्वस्त्ययनैर् उपेतः / येभ्यः कथं चित् परिमोक्षम् एति शौर्याद् अवज्ञातभयो ऽपि लोकः // ajm_8.7 //

तेभ्यो नृमेदःपिशिताशनेभ्यः कथं भयं ते ऽस्ति न राक्षसेभ्यः / विविक्तगम्भीरभयानकेषु सहायहीनस्य वनान्तरेषु // ajm_8.8 //

इत्य् उक्ते स गोपालकः प्रहस्यैनान् उवाच /

जनः स्वस्त्ययनेनायं महता परिपाल्यते / देवेन्द्रैर् अप्य् अशक्यो ऽयं किं पुनः पिशिताशनैः // ajm_8.9 //

तेन गेह इवारण्ये रात्राव् अपि यथा दिवा / जनान्त इव चैको ऽपि निर्भयो विचराम्य् अहम् // ajm_8.10 //

अथैनं ते यक्षाः कौतूहलप्राबल्यात् सादरम् उपवत्सयन्त इवोचुः / तत् कथय कथय तावद् भद्र कीदृशो ऽयं युष्माकं स्वस्त्ययनविशेष इति // स तान् प्रहसन्न् उवाच / श्रूयतां यादृशो ऽस्माकम् अत्यद्भुतः स्वस्त्ययनविशेषः /

कनकगिरिशिलाविशालवक्षाः शरदमलेन्दुमनोज्ञवक्त्रशोभः / कनकपरिघपीनलम्बबाहुर् वृषभनिभेक्षणविक्रमो नरेन्द्रः // ajm_8.11 //

ईदृशो ऽस्माकं स्वस्त्ययनविशेष इत्य् उक्त्वा सामर्षविस्मयस् तान् यक्षान् अवेक्षमाणः पुनर् उवाच / आश्चर्यं बतेदम् /

एवं प्रकाशो नृपतिप्रभावः कथं नु वः श्रोत्रपथं न यातः / अत्यद्भुतत्वाद् अथवा श्रुतो ऽपि भवत्सु विप्रत्ययतो न रूढः // ajm_8.12 //

शङ्के गुणान्वेषणविक्लवो वा देशे जनो ऽसाव् अकुतूहलो वा / विवर्जितो भाग्यपरिक्षयाद् वा कीर्त्या नरेन्द्रस्य यतो ऽभ्युपैथ // ajm_8.13 //

तद् अस्ति वो भाग्यशेषं यत् तादृशाद् देशकान्ताराद् इहागताः स्थ // यक्षा ऊचुः / भद्र किंकृतो ऽयम् अस्य राज्ञः प्रभावो यद् अस्यामानुषा न प्रसहन्ते विषयनिवासिनं जनं हिंसितुम् इति / गोपालक उवाच / स्वमाहात्म्याधिगतः प्रभावो ऽयम् अस्माकं महाराजस्य / पश्यत ब्राह्मणाः /

मैत्री तस्य बलं ध्वजाग्रशबलं त्व् आचारमात्रं बलं नासौ वेत्ति रुषं न चाह परुषं सम्यक् च गां रक्षति / धर्मस् तस्य नयो न नीतिनिकृतिः पूजार्थम् अर्थः सताम् इत्य् आश्चर्यमयो ऽपि दुर्जनधनं गर्वं च नालम्बते // ajm_8.14 //

एवमादिगुणशतसमुदितो ऽयम् अस्माकं स्वामी / तेनास्य न प्रसहन्ते विषयनिवासिनं जनम् उपद्रवाः / अपि च कियद् अहं वः शक्ष्यामि वक्तुम् / नृपतिगुणश्रवणकुतूहलैस् तु भवद्भिर् नगरम् एव युक्तं प्रवेष्टुं स्यात् / तत्र हि भवन्तः स्वधर्मानुरागाद् व्यवस्थितार्यमर्यादं नित्यक्षेमसुभिक्षत्वात् प्रमुदितसमृद्धम् अनुद्धतोदात्तवेषम् अभ्यागतातिथिजनविशेषवत्सलं नृपतिगुणाक्षिप्तहृदयं तत्कीर्त्याश्रयाः स्तुतीर् मङ्गलम् इव स्वस्त्ययनम् इव च प्रहर्षाद् अभ्यस्यन्तं जनं दृष्ट्वा राज्ञो गुणविस्तरम् अनुमास्यन्ते / सत्यां च गुणबहुमानोद्भावनायां तद्दिदृक्षायाम् अवश्यं तद्गुणप्रत्यक्षिणो भविष्यथेति // अथ ते यक्षाः स्वप्रभावप्रतीघातात् तस्मिन् राजनि सा मर्षहृदया भावप्रयुक्तयापि युक्तया तया तथ्यया गुणकथया नैव मार्दवम् उपजग्मुः /

प्रायेण खलु मन्दानाम् अमर्षज्वलितं मनः / यस्मिन् वस्तुनि तत्कीर्त्या तद् विशेषेण दह्यते // ajm_8.15 //

प्रदानप्रियतां तु समभिवीक्ष्य राज्ञस् ते यक्षास् तदपकारचिकीर्षवः समभिगम्य राजानं संदर्शनकाले भोजनम् अयाचन्त // अथ स राजा प्रमुदितमनास् तदधिकृतान् पुरुषान् समादिदेश / क्षिप्रम् अभिरुचितं भोजनं ब्राह्मणेभ्यो दीयताम् इति // अथ ते यक्षाः समुपहृतं राजार्हम् अपि भोजनं हरिततृणम् इव व्याघ्रा नैव प्रत्यगृह्णन् नैवंविधं भोजनं वयम् अश्नीम इति / तच् छ्रुत्वा स राजा समभिगम्यैनान् अब्रवीत् / अथ कीदृशं भोजनं युष्माकम् उपशेते / यावत् तादृशम् अन्विष्यताम् इति // यक्षा ऊचुः /

अत्यक्तोष्माणि मांसानि नराणां रुधिराणि च / इत्य् अन्नपानं पद्माक्ष यक्षानाम् अक्षतव्रत // ajm_8.16 //

इत्य् उक्त्वा दंष्ट्राकरालवदनानि दीप्तपिङ्गलकेकररौद्रनयनानि चिपिटविरूपघोणानि ज्वलदनलकपिलकेशश्मश्रूणि सजलजलधरान्धकाराकाराणि विकृतभीषणानि स्वान्य् एव वपूंषि प्रत्यपद्यन्त / समवेक्ष्य चैनान् स राजा पिशाचाः खल्व् इमे न मानुषास् तेनास्मदीयम् अन्नपानं नाभिलषन्तीति निश्चयम् उपजगाम //

अथ तस्य नरेन्द्रस्य प्रकृत्या करुणात्मनः / भूयसी करुणा तेषु समभूच् छुद्धचेतसः // ajm_8.17 //

करुणैकतानहृदयश् च तान् यक्षान् अनुशोचन् नियतम् ईदृशम् अर्थं चिन्तयाम् आस /

दयावतस् तावद् इदम् अन्नपानं सुदुर्लभम् / प्रत्यहं च तद् अन्वेष्यं किं नु दुःखम् अतः परम् // ajm_8.18 //