जातकमाला 1-15

निर्दयस्याप्य् अशक्तस्य विघातैकरसः श्रमः / शक्तस्याप्य् अहिताभ्यासात् किं स्वित् कष्टतरं ततः // ajm_8.19 //

एवंविधाहारपरायणानां कारुण्यशून्याशिवमानसानाम् / प्रेत्येह चैषां दहतां स्वम् अर्थं दुःखानि यास्यन्ति कदा नु नाशम् // ajm_8.20 //

तत् कथम् इदानीम् अहम् एषाम् आहारसंपादनाद् एकाहम् अपि तावत् परहिंसाप्रणयविघातं कुर्याम् /

न हि स्मराम्य् अर्थितयागतानाम् आशाविपर्यासहतप्रभाणि / हिमानिलम्लापितपङ्कजानां समानदैन्यानि मुखानि कर्तुम् // ajm_8.21 //

भवतु / दृष्टम् /

स्वतः शरीरात् स्थिरपीवराणि दास्यामि मांसानि सशोणितानि / अतो ऽन्यथा को हि मम क्रमः स्याद् इत्य् आगतेष्व् अर्थिषु युक्तरूपः // ajm_8.22 //

स्वयंमृतानां हि निरूष्मकाणि भवन्ति मांसानि विशोणितानि / प्रियाणि चैषां न हि तानि सम्यग् बुभुक्षया पीडितविग्रहाणाम् // ajm_8.23 //

जीवतो ऽपि च कुतो ऽहम् अन्यस्मान् मांसम् आदास्ये माम् अभिगम्य चैते तथैव क्षुत्तर्षपरिक्षामनयनवदना निष्फलाशाप्रणयत्वाद् अधिकतरविघातातुरमनसः कथं नाम प्रतियास्यन्ति / तद् इदम् अत्र प्राप्तकालम् /

दुष्टव्रणस्येव सदातुरस्य कडेवरस्यास्य रुजाकरस्य / करोमि कार्यातिशयोपयोगाद् अत्यर्थरम्यं प्रतिकारखेदम् // ajm_8.24 //

इति विनिश्चित्य स राजा प्रहर्षोद्गमात् स्फीतीकृतनयनवदनशोभः स्वशरीरम् उपदर्शयंस् तान् यक्षान् उवाच /

अमूनि मांसानि सशोणितानि धृतानि लोकस्य हितार्थम् एव / यद्य् आतिथेयत्वम् उपेयुर् अद्य महोदयः सो ऽभ्युदयो मम स्यात् // ajm_8.25 //

अथ ते यक्षा जानन्तो ऽपि राज्ञस् तस्याध्याशयम् अत्यद्भुतत्वाद् अश्रद्दधाना राजानम् ऊचुः /

अर्थिनात्मगते दुःखे याच्ञादैन्येन दर्शिते / ज्ञातुम् अर्हति दातैव प्राप्तकालम् अतः परम् // ajm_8.26 //

अथ स राजा ऽनुमतम् इदम् एषाम् इति प्रमुदितमनाः सिरामोक्षणार्थं वैद्या आज्ञाप्यन्ताम् इति समादिदेश // अथ तस्य राज्ञो ऽमात्याः स्वमांसशोणितप्रदानव्यवसायम् अवेत्य ससंभ्रमामर्षव्याकुलहृदया व्यक्तम् ईदृशं कं चिद् अर्थं स्नेहवशाद् ऊचुः / नार्हति देवः प्रदानहर्षातिरभसाद् अनुरक्तानां प्रजानां हिताहितक्रमम् अनवेक्षितुम् / न चैतद् अविदितं देवस्य यथा

यद् यत् प्रजानाम् अहितोदयाय तत् तत् प्रियं मानद राक्षसानाम् / परोपरोधार्जितवृत्तितुष्टिर् एवंस्वभावानघ जातिर् एषाम् // ajm_8.27 //

सुखेष्व् असक्तश् च बिभर्षि देव राज्यश्रियं लोकहितार्थम् एव / स्वमांसदानव्यवसायम् अस्मात् स्वनिश्चयोन्मार्गम् इमं विमुञ्च // ajm_8.28 //

असंशयं न प्रसहन्त एते त्वद्वीर्यगुप्तं नरवीर लोकम् / अनर्थपाण्डित्यहतास् तथा हि नयेन वाञ्छन्त्य् अनयं प्रजानाम् // ajm_8.29 //

मेदोवसाद्यैस् त्रिदशा मखेषु प्रीतिं हुताशाभिहुतैर् व्रजन्ति / सत्कारपूतं भवदीयम् अन्नं संपन्नम् एषां किल नैव रुच्यम् // ajm_8.30 //

कामं नास्मद्विधजनाधेयबुद्धयो देवपादाः स्वकार्यानुरागस् त्व् अयम् अस्मान् एवम् उपचारपथाद् भ्रंशयति / पञ्चानाम् अमीषाम् अर्थे सकलं जगद् अनाथीकर्तव्यम् इति को ऽयं धर्ममार्गो देवस्य / अपि च / किंकृतेयम् अस्मास्व् एवं निष्प्रणयता केन वास्माकं स्वाम्यर्थे विनियोज्यमानानि विनिगूढपूर्वाणि मांसशोणितानि यद् अपरिक्षीणेष्व् एवामीषु स्वानि देवो दातुम् इच्छतीति // अथ स राजा तान् अमात्यान् उवाच /

संविद्यमानं नास्तीति ब्रूयाद् अस्मद्विधः कथम् / न ददामीत्य् असभ्यं वा विस्पष्टम् अपि याचितः // ajm_8.31 //

धर्मव्यवस्थासु पुरःसरः सन् स्वयं व्रजेयं यदि कापथेन / अस्मद्गताचारपथानुगानां भवेद् अवस्था मम का प्रजानाम् // ajm_8.32 //

यतः प्रजा एव समीक्षमाणः सारं शरीराद् अहम् उद्धरिष्ये / कश् च प्रभावो जगदर्थसाधुर् मात्सर्यहार्याल्पहृदो मम स्यात् // ajm_8.33 //

यद् अपि चास्मत्प्रेमबहुमानावर्जितं प्रणयविश्रम्भगर्भम् अभिधीयते भवद्भिः किंकृतेयम् अस्मास्व् एवं निष्प्रणयता यद् अपरिक्षीणेष्व् एव नो मांसशोणितेषु स्वानि देवो दातुम् इच्छतीत्य् अत्र वो ऽनुनेष्यामि / न खलु मे युष्मासु प्रतिहतविषयः प्रणयमार्गो विश्रम्भविरहात् परिशङ्कागहनदुरवगाहो वा / किं तु

धने तनुत्वं क्रमशो गते वा भाग्यानुवृत्त्या क्षयम् आगते वा / विजृम्भमाणप्रणयः सुहृत्सु शोभेत न स्फीतधनः कृशेषु // ajm_8.34 //

विवर्धितेष्व् अर्थिजनार्थम् एव संविद्यमानेषु च मे बृहत्सु / गात्रेषु मांसोपचयोन्नतेषु युष्मास्व् अपि स्यात् प्रणयो विरूपः // ajm_8.35 //

असंस्तुतानाम् अपि च क्षमेय पीडां कथं कैव कथा भवत्सु / स्वान्य् एव मांसानि यतो ऽस्मि दित्सुर् मां चैव याचन्त इमे न युष्मान् // ajm_8.36 //

तद् अलम् अस्मदतिस्नेहाद् धर्मविघ्ननिःसाध्वसतया / अनुचितः खल्व् अयम् अत्रभवताम् अस्मदर्थेषु समुदाचारः / मीमांसितव्यम् अपि च तावद् एतत् स्यात् / स्वार्थम् अन्नादि दित्सन्तं कथं स्यात् प्रतिषेधयन् / साधुवृत्तिर् असाधुर् वा प्राग् एवैवंविधं विधिम् // ajm_8.37 //

तद् अलम् अनेनात्र वो निर्बन्धेन / न्यायोपपरीक्षया क्रियताम् अस्मत्साचिव्यसदृशम् उन्मार्गावरणं मनसः / अनुमोदनानुगुणवचसः खल्व् अत्रभवन्तः शोभेरन् नैवम् अधीरनयनाः / कुतः /

नैकोपयोगस्य धनस्य तावन् न प्रत्यहं याचनका भवन्ति / एवंविधस् त्व् अर्थिजनो ऽधिगन्तुं न दैवताराधनयापि शक्यः // ajm_8.38 //

एवंविधे चार्थिजने ऽभ्युपेते देहे विनाशिन्य् असुखास्पदे च / विमर्शमार्गो ऽप्य् अनुदात्तता स्यान् मात्सर्यदैन्यं तु परा तमिस्रा // ajm_8.39 //

तन् न मां वारयितुम् अर्हन्त्य् अत्रभवन्त इत्य् अनुनीय स राजा स्वां पर्षदम् आहूय वैद्यान् पञ्च सिराः स्वशरीरे मोक्षयित्वा तान् यक्षान् उवाच /

धर्मकर्मणि साचिव्यं प्रीतिं च परमां मम / भवन्तः कर्तुम् अर्हन्ति देहस्यास्य प्रतिग्रहात् // ajm_8.40 //

ते तथेत्य् उक्त्वाञ्जलिपुटैर् एव राज्ञो रक्तचन्दनरसाभिताम्रं रुधिरं पातुम् उपचक्रमिरे /

स पीयमानक्षतजः क्षितीशः क्षपाचरैर् हेमवपुश् चकाशे / संध्यानुरक्तैर् जलभारनम्रैः पयोधरैर् मेरुर् इवोपगूढः // ajm_8.41 //

प्रीतिप्रकर्षाद् धृतिसंपदा च वपुर्गुणाद् एव च तस्य राज्ञः / मम्लौ न गात्रं न मुमूर्छ चेतः संचिक्षिये न क्षतजं क्षरद् वा // ajm_8.42 //

विनीततर्षक्लमास् तु ते यक्षाः पर्याप्तम् अनेनेति राजानम् ऊचुः //

अनेकदुःखायतने शरीरे सदा कृतघ्ने ऽपि नराधिपस्य / गते ऽर्थिसंमाननसाधनत्वं हर्षानुकूलं ग्रहणं बभूव // ajm_8.43 //

अथ स राजा प्रहर्षप्रबोधाद् अधिकतरनयनवदनप्रसादो नीलोत्पलदलनीलविमलपत्त्रं रत्नप्रभोद्भासुररुचिरत्सरुं निशितं निस्त्रिंशम् आदाय स्वमांसानि च्छित्त्वा च्छित्त्वा तेभ्यः प्रायच्छत् /

ह्रियमाणावकाशं तु दानप्रीत्या पुनः पुनः / न प्रसेहे मनस् तस्य च्छेददुःखं विगाहितुम् // ajm_8.44 //

आकृष्यमाणं शितशस्त्रपातैः प्रीत्या पुनर् दूरम् अपास्यमानम् / खेदालसत्वाद् इव तस्य दुःखं मनःसमुत्सर्पणमन्दम् आसीत् // ajm_8.45 //

स प्रीतिमान् एव निशाचरांस् तान् संतर्पयन् स्वैः पिशितैस् तथास / क्रूराणि तेषाम् अपि मानसानि येनासुर् आविष्कृतमार्दवानि // ajm_8.46 //

धर्मप्रियत्वात् करुणावशाद् वा त्यजन् परार्थे प्रियम् आत्मदेहम् / द्वेषाग्निदग्धान्य् अपि मानसानि प्रसादसावर्ण्यनवानि कुर्यात् // ajm_8.47 //

अथ ते यक्षास् तं राजानं स्वमांसोत्कर्तनपरं तथैवास्खलितवदनप्रसादम् अविकम्प्यमानं मांसच्छेदवेदनाभिर् अभिवीक्ष्य परं प्रसादं विस्मयं चोपजग्मुः /

आश्चर्यम् अद्भुतम् अहो बत किं स्विद् एतत् सत्यं न वेति समुदीर्णविचारहर्षाः / राजन्य् अमर्षम् उपमृद्य मनःप्रसादं तत्संस्तुतिप्रणतिभिः प्रथयां बभूवुः // ajm_8.48 //

अलम् अलं देव / विरम्यतां स्वशरीरपीडाप्रसङ्गात् / संतर्पिताः स्मस् तवानयात्यद्भुतया याचनकजनमनोहरया प्रतिपत्त्येति ससंभ्रमाः सप्रणामं विनिवार्य राजानं प्रसादाश्रुपरिषिक्तवदनाः सबहुमानम् उदीक्षमाणाः पुनर् ऊचुः /

स्थाने भक्तिवशेन गच्छति जनस् त्वत्कीर्तिवाचालतां स्थाने श्रीः परिभूय पङ्कजवनं त्वत्संश्रयश्लाघिनी / व्यक्तं शक्रसनाथताम् अपि गता त्वद्वीर्यगुप्ताम् इमां द्यौः पश्यत्य् उदितस्पृहा वसुमतीं नो चेद् अहो वञ्च्यते // ajm_8.49 //

किं बहुना / एवंविधजनाभ्युपपन्नः सभाग्यः खलु मनुष्यलोकः / युष्मदायासाभ्यनुमोदनात् तु वयम् अत्र दग्धाः / भवद्विधजनापाश्रयाच् छक्य इत्थंगतैर् अप्य् आत्मा समुद्धर्तुम् इति स्वदुष्कृतप्रतीकाराशया पृच्छामः /

अनादृत्य सुखप्राप्ताम् अनुरक्तां नृपश्रियम् / किं तद् अत्यद्भुतं स्थानं पथानेन यद् इच्छसि // ajm_8.50 //

सर्वक्षितिपतित्वं नु धनेशत्वम् अथेन्द्रताम् / ब्रह्मभूयं विमोक्षं वा तपसानेन काङ्क्षसि // ajm_8.51 //

अस्य हि व्यवसायस्य न दूरतरम् ईप्सितम् / श्रोतव्यं चेत् तद् अस्माभिर् वक्तुम् अर्हति नो भवान् // ajm_8.52 //

राजोवाच / श्रूयतां यदर्थो ऽयं ममाभ्युद्यमः /

प्रयत्नलभ्या यद् अयत्ननाशिनी न तृप्तिसौख्याय कुतः प्रशान्तये / भवाश्रया संपद् अतो न कामये सुरेन्द्रलक्ष्मीम् अपि किं बतेतराम् // ajm_8.53 //

न चात्मदुःखक्षयमात्रकेण मे प्रयाति संतोषपथेन मानसम् / अमून् अनाथान् अभिवीक्ष्य देहिनः प्रसक्ततीव्रव्यसनश्रमातुरान् // ajm_8.54 //

अनेन पुण्येन तु सर्वदर्शिताम् अवाप्य निर्जित्य च दोषविद्विषः / जरारुजामृत्युमहोर्मिसंकुलात् समुद्धरेयं भवसागराज् जगत् // ajm_8.55 //

अथ ते यक्षाः प्रसादसंहृषिततनूरुहाः प्रणम्य राजानम् ऊचुः / उपपन्नरूपम् एवंविधस्य व्यवसायातिशयस्येदं कर्म / तन् न दूरे भवद्विधानाम् अभिप्रायसंपद् इति निश्चितमनसो विज्ञापयाम् आसुः /

कामं लोकहितायैव तव सर्वो ऽयम् उद्यमः / स्वहितात्यादरस् त्व् एष स्मर्तुम् अर्हसि नस् तदा // ajm_8.56 //

अज्ञानाच् च यद् अस्माभिर् एवम् आयासितो भवान् / स्वम् अप्य् अर्थम् अपश्यद्भिर् मृष्यताम् एव तच् च नः // ajm_8.57 //

आज्ञाम् अपि च तावन् नस् त्वम् अनुग्रहपद्धतिम् / सचिवानाम् इव स्वेषां विश्रब्धं दातुम् अर्हसि // ajm_8.58 //

अथ स राजा प्रसादमृदूकृतहृदयान् मत्वैनान् उवाच / उपकारः खल्व् अयं नायासो ममेत्य् अलम् अत्राक्षमाशङ्कया / अपि च /

एवंविधे धर्मपथे सहायान् किं विस्मरिष्याम्य् अधिगम्य बोधिम् / युष्माकम् एव प्रथमं करिष्ये विमोक्षधर्मामृतसंविभागम् // ajm_8.59 //

अस्मत्प्रियं चाभिसमीक्षमाणैर् हिंसा भवद्भिर् विषवद् विवर्ज्या / लोभः परद्रव्यपरिग्रहेषु वाग् गर्हिता मद्यमयश् च पाप्मा // ajm_8.60 //

अथ ते यक्षास् तथेत्य् अस्मै प्रतिश्रुत्य प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य चैनं तत्रैवान्तर्दधिरे / स्वमांसशोणितप्रदाननिश्चयसमकालम् एव तु तस्य महासत्त्वस्य

विकम्पमाना बहुधा वसुंधरा विघूर्णयाम् आस सुवर्णपर्वतम् / प्रसस्वनुर् दुन्दुभयश् च तद्गता द्रुमाश् च पुष्पं ससृजुर् विकम्पनात् // ajm_8.61 //

तद् अभ्रवद् व्योमनि मारुतेरितं पतत्रिसेनेव वितानवत् क्व चित् / विसृत्य माला ग्रथितेव कुत्र चित् समं समन्तान् नृपतेर् व्यकीर्यत // ajm_8.62 //

निवारयिष्यन्न् इव मेदिनीपतिं समुद्धतावेगतया महार्णवः / जलैः प्रकृत्यभ्यधिकक्रमस्वनैः प्रयाणसौजस्कवपुर् व्यरोचत // ajm_8.63 //

किम् एतद् इत्य् आगतसंभ्रमस् ततः सुराधिपस् तस्य विचिन्त्य कारणम् / नृपात्ययाशङ्किततूर्णम् आययौ नृपालयं शोकभयाकुलाकुलम् // ajm_8.64 //

तथागतस्यापि तु तस्य भूपतेर् मुखप्रसादात् सविशेषविस्मयः / उपेत्य तत्कर्म मनोज्ञया गिरा प्रसादसंहर्षवशेन तुष्टुवे // ajm_8.65 //

अहो प्रकर्षो बत सज्जनस्थितेर् अहो गुणाभ्यासविधेर् उदात्तता / अहो परानुग्रहपेशला मतिस् त्वदर्पणान् नाथवती बत क्षितिः // ajm_8.66 //

इत्य् अभिप्रशस्यैनं शक्रो देवेन्द्रः सद्यःक्षतरोहणसमर्थैर् दिव्यमानुष्यकैर् औषधविशेषैर् निर्वेदनं यथापौराणं शरीरं कृत्वा दाक्षिण्यविनयोपचारमधुरं प्रतिपूजितस् तेन राज्ञा स्वम् आवासं प्रतिजगाम //

तद् एवं परदुःखातुरा नात्मसुखम् अवेक्षन्ते महाकारुणिका इति को नाम धनमात्रके ऽप्य् अवेक्षां नोत्स्रष्टुम् अर्हतीति दायकजनसमुत्तेजनायां वाच्यं करुणावर्णे ऽपि तथागतमाहात्म्ये सत्कृत्य धर्मश्रवणे च / यच् चोक्तं भगवता बहुकराः खल्व् एते पञ्चका भिक्षव इति स्याद् एतद् अभिसंधाय / तेन हि समयेन ते पञ्च यक्षा बभूवुः / तेषां भगवता यथाप्रतिज्ञातम् एव प्रथमं धर्मामृतसंविभागः कृत इति //

मैत्रीबलजातकम् अष्टमम् //

9. विश्वंतरजातकम्

न बोधिसत्त्वचरितं सुखम् अनुमोदितुम् अप्य् अल्पसत्त्वैः प्राग् एवाचरितुम् //

तद्यथानुश्रूयते / सात्मीभूतेन्द्रियजयः पराक्रमनयविनयसंपदा समधिगतविजयश्रीर् वृद्धोपासननियमात् त्रय्यान्वीक्षिक्योर् उपलब्धार्थतत्त्वः स्वधर्मकर्मानुरक्ताभिर् अनुद्विग्नसुखोचिताभिर् अनुरक्ताभिः प्रकृतिभिः प्रकाश्यमानदण्डनीतिशोभः सम्यक्प्रवृत्तवार्त्ताविधिः संजयो नाम शिबीनां राजा बभूव /

गुणोदयैर् यस्य निबद्धभावा कुलाङ्गनेवास नराधिपश्रीः / अतर्कणीयान्यमहीपतीनां सिंहाभिगुप्तेव गुहा मृगाणाम् // ajm_9.1 //

तपःसु विद्यासु कलासु चैव कृतश्रमा यस्य सदो ऽभ्युपेताः / विशेषयुक्तं बहुमानम् ईयुः पूजाभिर् आविष्क्रियमाणसाराः // ajm_9.2 //

तस्य राज्ञो राज्यप्रतिपत्त्यनन्तरः प्रथितगुणगणनिरन्तरो विश्वंतरो नाम पुत्रो युवराजो बभूव / अयम् एव स भगवांस् छाक्यमुनिस् तेन समयेन /

युवापि वृद्धोपशमाभिरामस् तेजस्व्य् अपि क्षान्तिसुखस्वभावः / विद्वान् अपि ज्ञानमदानभिज्ञः श्रिया समृद्धो ऽप्य् अवलेपशून्यः // ajm_9.3 //

दृष्टप्रयामासु च दिक्षु तस्य व्याप्ते च लोकत्रितये यशोभिः / बभूव नैवान्ययशोलवानां प्रसर्तुम् उत्साह इवावकाशः // ajm_9.4 //

अमृष्यमाणः स जगद्गतानां दुःखोदयानां प्रभुतावलेपम् / दानेषुवर्षी करुणोरुचापस् तैर् युद्धसंरम्भम् इवाजगाम // ajm_9.5 //

स प्रत्यहम् अभिगतम् अर्थिजनम् अभिलषिताधिकैर् अक्लिष्टैर् अर्थविसर्गैः प्रियवचनोपचारमनोहरैर् अतीव प्रह्लादयाम् आस / पर्वदिवसेषु च पोषधनियमप्रशमविभूषणः शिरःस्नातः शुक्लक्षौमवासा हिमगिरिशिखरसंनिकाशं मदलेखाभ्यलंकृतमुखं लक्षणविनयजवसत्त्वसंपन्नं गन्धहस्तिनं समाज्ञातम् औपवाह्यं द्विरदवरम् अभिरुह्य समन्ततो नगरस्याभिनिविष्टान्य् अर्थिजननिपानभूतानि स्वानि सत्त्रागाराणि प्रत्यवेक्षते स्म / तथा च प्रीतिविशेषम् अधिजगाम /

न हि तां कुरुते प्रीतिं विभूतिर् भवनाश्रिता / संक्राम्यमाणार्थिजने सैव दानप्रियस्य याम् // ajm_9.6 //

अथ कदा चित् तस्यैवंविधं दानप्रसङ्गं प्रमुदितहृदयैर् अर्थिभिः समन्ततो विकीर्यमाणम् उपलभ्यान्यतमो भूम्यनन्तरस् तस्य राजा शक्यो ऽयम् अतिसंधातुं दानानुरागवशगत्वाद् इति प्रतर्क्य द्विरदवरापहरणार्थं ब्राह्मणांस् तत्र प्रणिदधे // अथ ते ब्राह्मणा विश्वंतरस्य स्वानि सत्त्रागाराणि प्रत्यवेक्षमाणस्य प्रमोदाद् अधिकतरनयनवदनशोभस्य जयाशीर्वादमुखराः समुच्छ्रिताभिप्रसारितदक्षिणाग्रपाणयः पुरस्तात् समतिष्ठन्त / स तं विनिगृह्य द्विरदवरम् उपचारपुरःसरम् अभिगमनप्रयोजनम् एनान् पर्यपृच्छद् आज्ञाप्यतां केनार्थ इति // ब्राह्मणा ऊचुः /

अमुष्य तव नागस्य गतिलीलाविलम्बिनः / गुणैर् अर्थित्वम् आयाता दानशौर्याच् च ते वयम् // ajm_9.7 //

कैलासशिखराभस्य प्रदानाद् अस्य दन्तिनः / कुरुष्व तावल् लोकानां विस्मयैकरसं मनः // ajm_9.8 //

इत्य् उक्ते बोधिसत्त्वः प्रीत्या समापूर्यमाणहृदयश् चिन्ताम् आपेदे / चिरस्य खलूदारप्रणयसुमुखम् अर्थिजनं पश्यामि / कः पुनर् अर्थ एवंविधेन द्विरदपतिनैषां ब्राह्मणानाम् / व्यक्तम् अयं लोभेर्ष्यादोषपर्याकुलमनसः कस्यापि राज्ञः कार्पण्यप्रयोगः /

आशाविघातदीनत्वं तन् मा भूद् अस्य भूपतेः / अनादृत्य यशोधर्मौ यो ऽस्मद्धित इवोद्यतः // ajm_9.9 //

इति विनिश्चित्य स महात्मा त्वरितम् अवतीर्य द्विरदवरात् प्रतिगृह्यताम् इति समुद्यतकाञ्चनभृङ्गारस् तेषां पुरतो ऽवतस्थे //

ततः स विद्वान् अपि राजशास्त्रम् अर्थानुवृत्त्या गतधर्ममार्गम् / धर्मानुरागेण ददौ गजेन्द्रं नीतिव्यलीकेन न संचकम्पे // ajm_9.10 //

तं हेमजालरुचिराभरणं गजेन्द्रं विद्युत्पिनद्धम् इव शारदम् अभ्रराशिम् / दत्त्वा परां मुदम् अवाप नरेन्द्रसूनुः संचुक्षुभे तु नगरं नयपक्षपातात् // ajm_9.11 //

अथ द्विरदपतिप्रदानश्रवणात् समुदीर्णक्रोधसंरम्भाः शिबयो ब्राह्मणवृद्धा मन्त्रिणो योधाः पौरमुख्याश् च कोलाहलं समुपजनयन्तः संजयं राजानम् अभिगम्य ससंभ्रमामर्षसंरम्भात् परिशिथिलोपचारयन्त्रणम् ऊचुः / किम् इयं देव राज्यश्रीर् विलुप्यमानैवम् अप्य् उपेक्ष्यते / नार्हति देवः स्वराज्योपप्लवम् एवम् अभिवर्धमानं मर्षयितुम् / किम् एतद् इति च सावेगम् उक्ता राज्ञा पुनर् एनम् ऊचुः / कस्माद् देवो न जानीते /

निषेव्य मत्तभ्रमरोपगीतं यस्याननं दानसुगन्धि वायुः / मदावलेपं परवारणानाम् आयासदुःखेन विना प्रमार्ष्टि // ajm_9.12 //

यत्तेजसाक्रान्तबलप्रभावाः संसुप्तदर्पा इव विद्विषस् ते / विश्वंतरेणैष गजः स दत्तो रूपी जयस् ते ह्रियते ऽन्यदेशम् // ajm_9.13 //

गावः सुवर्णं वसनानि भोज्यम् इति द्विजेभ्यो नृप देयरूपम् / यस्मिञ् जयश्रीर् नियता द्विपेन्द्रे देयः स नामेत्य् अतिदानशौर्यम् // ajm_9.14 //

नयोत्पथेनैनम् इति व्रजन्तं कथं समन्वेष्यति राजलक्ष्मीः / नोपेक्षणं देव तवात्र युक्तं पुरायम् आनन्दयति द्विषस् ते // ajm_9.15 //

तच् छ्रुत्वा स राजा पुत्रप्रियत्वात् किं चित् तान् एव प्रत्य् अप्रीतमनाः कार्यानुरोधात् सावेगवद् एवम् इत्य् उक्त्वा समनुनेष्यञ् छिबीन् उवाच / जाने दानप्रसङ्गव्यसनितां नीतिक्रमानपेक्षां विश्वंतरस्य न चैष क्रमो राज्यधुरि संनियुक्तस्य / दत्तं त्व् अनेन स्वं हस्तिनं वान्तकल्पं कः प्रत्याहरिष्यति / अपि तु तथाहम् एनं करिष्ये यथा दाने मात्रां ज्ञास्यति / तद् अलम् अत्र वः संरम्भेणेति // शिबय ऊचुः / न खलु महाराज परिभाषणामात्रसाध्यो ऽस्मिन्न् अर्थे विश्वंतर इति // संजय उवाच / अथ किम् अन्यद् अत्र मया शक्यं कर्तुम् /

दोषप्रवृत्तेर् विमुखस्य यस्य गुणप्रसङ्गा व्यसनीक्रियन्ते / बन्धो वधो वात्मसुतस्य तस्य किं निष्क्रयः स्याद् द्विरदस्य तस्य // ajm_9.16 //

तद् अलम् अत्र वः संरम्भेण / निवारयिष्याम्य् अहम् अतो विश्वंतरम् इति // अथ शिबयः समुदीर्णमन्यवो राजानम् ऊचुः /

को वा वधं बन्धनताडनं वा सुतस्य ते रोचयते नरेन्द्र / धर्मात्मकस् त्व् एष न राज्यभारक्षोभस्य सोढा करुणात्मकत्वात् // ajm_9.17 //

सिंहासनं तेजसि लब्धशब्दास् त्रिवर्गसेवानिपुणा भजन्ते / धर्मातिरागान् नयनिर्व्यपेक्षस् तपोवनाध्यासनयोग्य एषः // ajm_9.18 //

फलन्ति कामं वसुधाधिपानां दुर्नीतिदोषास् तदपाश्रितेषु / सह्यास् त एषां तु तथापि दृष्टा मूलोपरोधान् न तु पार्थिवानाम् // ajm_9.19 //

किम् अत्र वा बह्व् अभिधाय निश्चयस् त्व् अयं शिबीनां त्वदभूत्यमर्षिणाम् / प्रयातु वङ्कं तपसो ऽभिवृद्धये नृपात्मजः सिद्धनिषेवितं गिरिम् // ajm_9.20 //

अथ स राजा स्नेहप्रणयविश्रम्भवशाद् अनयापायदर्शिना हितोद्यतेन तेन जनेन परिनिष्ठुरम् इत्य् अभिधीयमानः प्रकृतिकोपाद् व्रीडावनतवदनः पुत्रवियोगचिन्तापरिगतहृदयः सायासम् अभिनिश्वस्य शिबीन् उवाच / यद्य् एष भवतां निर्बन्धस् तद् एकम् अपि तावद् अहोरात्रम् अस्य मृष्यताम् / प्रभातायां रजन्याम् अभिप्रेतं वो ऽनुष्ठाता विश्वंतर इति / एवम् अस्त्व् इति च प्रतिगृहीतानुनयः शिबिभिः स राजा क्षत्तारम् उवाच / गच्छेमं वृत्तान्तं विश्वंतराय निवेदयेति / स तथेति प्रतिश्रुत्य शोकाश्रुपरिषिक्तवदनो विश्वंतरं स्वभवनगतम् उपेत्य शोकदुःखावेगात् सस्वरं रुदन् पादयोर् अस्य न्यपतत् / अपि कुशलं राजकुलायेति च ससंभ्रमं विश्वंतरेणानुयुक्तः समवसीदन्न् अविशदपदाक्षरम् एनम् उवाच / कुशलं राजकुलायेति / अथ कस्माद् एवम् अधीरो ऽसीति च पुनर् अनुयुक्तो विश्वंतरेण क्षत्ता बाष्पवेगोपरुध्यमानगद्गदकण्ठः श्वासविस्खलितलुलिताक्षरं शनैर् इत्य् उवाच /

सान्त्वगर्भाम् अनादृत्य नृपाज्ञाम् अप्य् अदक्षिणाः / राष्ट्रात् प्रव्राजयन्ति त्वां कुपिताः शिबयो नृप // ajm_9.21 //

विश्वंतर उवाच / मां शिबयः प्रव्राजयन्ति कुपिता इति कः संबन्धः /

रमे न विनयोन्मार्गे द्वेष्मि चाहं प्रमादिताम् / कुत्र मे शिबयः क्रुद्धा यन् न पश्यामि दुष्कृतम् // ajm_9.22 //

क्षत्तोवाच / अत्युदारतायाम् /

अलोभशुभ्रा त्वयि तुष्टिर् आसील् लोभाकुला याचकमानसेषु / दत्ते त्वया मानद वारणेन्द्रे धैर्याणि कोपस् त्व् अहरच् छिबीनाम् // ajm_9.23 //

इत्य् अतीताः स्वमर्यादां रभसाः शिबयस् त्वयि / येन प्रव्राजिता यान्ति पथा तेन किल व्रज // ajm_9.24 //

अथ बोधिसत्त्वः कृपाभ्यासरूढां याचनकजनवत्सलतां धैर्यातिशयसंपदं च स्वाम् उद्भावयन्न् उवाच / चपलस्वभावाः खलु शिबयो ऽनभिज्ञा इव चास्मत्स्वभावस्य /

द्रव्येषु बाह्येषु क एव वादो दद्याम् अहं स्वे नयने शिरो वा / इमं हि लोकार्थम् अहं बिभर्मि समुच्छ्रयं किं बत वस्तु बाह्यम् // ajm_9.25 //

यस्य स्वगात्रैर् अपि याचकानां वचांसि संपूजयितुं मनीषा / भयान् न दद्यात् स इति प्रतर्कः प्रकाशना बालिशचापलस्य // ajm_9.26 //

अपि च / शिबयस् त्वयैवं वाच्या मद्वचनेन /

नैवाहम् एतद् यशसे ददामि न भूतिम् इच्छञ् छिबयो न लोभात् / नीचैर् अनासेवित एष पन्था दातव्यम् इत्य् एव ततो ददामि // 26ऽ //

कामं मां शिबयः सर्वे घ्नन्तु प्रव्राजयन्तु वा / न त्व् एवाहं न दास्यामि गच्छाम्य् एष तपोवनम् // ajm_9.27 //

अथ बोधिसत्त्वो विप्रियश्रवणविक्लवमुखीं पत्नीम् उवाच / श्रुतो ऽत्रभवत्या शिबीनां निश्चयः // मद्र्य् उवाच / श्रुतो देव // विश्वंतर उवाच /

यद् यद् अस्ति धनं किं चिद् अस्मत्तो ऽधिगतं त्वया / निधेहि तद् अनिन्द्याङ्गि यच् च ते पैतृकं धनम् // ajm_9.28 //

मद्र्य् उवाच / कुत्रैतद् देव निदधामीति // विश्वंतर उवाच /

शीलवद्भ्यः सदा दद्या दानं सत्कारशीभरम् / तथा हि निहितं द्रव्यम् अहार्यम् अनुगामि च // ajm_9.29 //

प्रियं श्वशुरयोः कुर्याः पुत्रयोः परिपालनम् / धर्म एवाप्रमादं च शोकं मद्विरहात् तु मा // ajm_9.30 //

तच् छ्रुत्वा मद्री संतप्तहृदयापि भर्तुर् अधृतिपरिहारार्थम् अनादृत्य शोकदैन्यम् इत्य् उवाच /

नैष धर्मो महाराज यद् याया वनम् एककः / तेनाहम् अपि यास्यामि येन क्षत्रिय यास्यसि // ajm_9.31 //

त्वदङ्कपरिवर्तिन्या मृत्युर् उत्सव एव मे / मृत्योर् दुःखतरं तत् स्याज् जीवेयं यत् त्वया विना // ajm_9.32 //

नैव च खलु मे देव वनवासो दुःख इति प्रतिभाति / तथा हि /

निर्दुर्जनान्य् अनुपभुक्तसरित्तरूणि नानाविहंगविरुतानि मृगाकुलानि / वैडूर्यकुट्टिममनोहरशाद्वलानि क्रीडावनाधिकसुखानि तपोवनानि // ajm_9.33 //

अपि च देव /

अलंक्र्ताव् इमौ पश्यन् कुमारौ मालभारिणौ / क्रीडन्तौ वनगुल्मेषु न राज्यस्य स्मरिष्यसि // ajm_9.34 //

ऋतुप्रयत्नरचिता वनशोभा नवा नवा / वने त्वां रमयिष्यन्ति सरित्कुञ्जाश् च सोदकाः // ajm_9.35 //

चित्रं विरुतवादित्रं पक्षिणां रतिकाङ्क्षिणाम् / मदाचार्योपदिष्टानि नृत्तानि च शिखण्डिनाम् // ajm_9.36 //

माधुर्यानवगीतं च गीतं मधुपयोषिताम् / वनेषु कृतसंगीतं हर्षयिष्यन्ति ते मनः // ajm_9.37 //

आस्तीर्यमाणानि च शर्वरीषु ज्योत्स्नादुकूलेन शिलातलानि / संबाहमानो वनमारुतश् च लब्धाधिवासः कुसुमद्रुमेभ्यः // ajm_9.38 //

चलोपलप्रस्खलितोदकानां कला विरावाश् च सरिद्वधूनाम् / विभूषणानाम् इव संनिनादाः प्रमोदयिष्यन्ति वने मनस् ते // ajm_9.39 //

इत्य् अनुनीयमानः स दयितया वनप्रयाणपर्युत्सुकमतिर् अर्थिजनावेक्षया महाप्रदानं दातुम् उपचक्रमे // अथेमां विश्वंतरप्रव्राजनप्रवृत्तिम् उपलभ्य राजकुले तुमुल आक्रन्दशब्दः प्रादुरभूत् / शोकदुःखावेगान् मूर्छापरिगत इव चार्थिजनो मत्तोन्मत्त इव च तत् तद् बहुविधं विललाप/

छायातरोः स्वादुफलप्रदस्य च्छेदार्थम् आगूर्णपरश्वधानाम् / धात्री न लज्जां यद् उपैति भूमिर् व्यक्तं तद् अस्या हतचेतनत्वम् // ajm_9.40 //

शीतामलस्वादुजलं निपानं बिभित्सताम् अस्ति न चेन् निषेद्धा / व्यर्थाभिधाना बत लोकपाला विप्रोषिता वा श्रुतिमात्रकं वा // ajm_9.41 //

अधर्मो बत जागर्ति धर्मः सुप्तो ऽथवा मृतः / यत्र विश्वंतरो राजा स्वस्माद् राज्यान् निरस्यते // ajm_9.42 //

को ऽनर्थपटुसामर्थ्यो याच्ञानूर्जितवृत्तिषु / अस्मास्व् अनपराधेषु वधाभ्युद्यमनिष्ठुरः // ajm_9.43 //

अथ बोधिसत्त्वो नैकशतसहस्रसंख्यं मणिकनकरजतपरिपूर्णकोशं विविधधनधान्यनिचयवन्ति कोशकोष्ठागाराणि दासीदासयानवाहनवसनपरिच्छदादि च सर्वम् अर्थिभ्यो यथार्हम् अतिसृज्य शोकदुःखाभिभूतधैर्ययोर् मातापित्रोश् चरणान् अभिप्रणम्य सपुत्रदारः स्यन्दनवरम् अभिरुह्य पुण्याहघोषणयेव महतो जनकायस्याक्रन्दितशब्देन पुरवरान् निरगच्छत् / अनुरागवशगम् अनुयायिनं च जनं शोकाश्रुपरिक्लिन्नवदनं प्रयत्नाद् विनिवर्त्य स्वयम् एव प्रग्रहान् परिगृह्य येन वङ्कः पर्वतस् तेन प्रायात् / व्यतीत्य चाविक्लवमतिर् उद्यानवनरुचिरमालिनं पुरवरोपचारम् अनुपूर्वेण प्रविरलच्छायाद्रुमं विच्छिद्यमानजनसंपातं प्रविचरितमृगगणसंबाधम् असंबाधदिगालोकं चीरीविरावोन्नादितम् अरण्यं प्रत्यपद्यत // अथैनं यदृच्छयाभिगता ब्राह्मणा रथवाहांस् तुरगान् अयाचन्त //

स वर्तमानो ऽध्वनि नैकयोजने सहायहीनो ऽपि कलत्रवान् अपि / प्रदानहर्षाद् अनपेक्षितायतिर् ददौ द्विजेभ्यश् चतुरस् तुरंगमान् // ajm_9.44 //

अथ बोधिसत्त्वस्य स्वयम् एव रथधुर्यताम् उपगन्तुकामस्य गाढतरं परिकरम् अभिसंयच्छमानस्य रोहितमृगरूपिणश् चत्वारो यक्षकुमाराः सुविनीता इव सदश्वाः स्वयम् एव रथयुगं स्कन्धप्रदेशैः प्रत्यपद्यन्त / तांस् तु दृष्ट्वा हर्षविस्मयविशालतराक्षीं मद्रीं बोधिसत्त्व उवाच /

तपोधनाध्यासनसत्कृतानां पश्य प्रभावातिशयं वनानाम् / यत्रैवम् अभ्यागतवत्सलत्वं संरूढमूलं मृगपुंगवेषु // ajm_9.45 //

मद्र्य् उवाच /

तवैवाहम् इमं मन्ये प्रभावम् अतिमानुषम् / रूढो ऽपि हि गुणाभ्यासः सर्वत्र न समः सताम् // ajm_9.46 //

तोयेषु ताराप्रतिबिम्बशोभा विशिष्यते यत् कुमुदप्रहासैः / कौतूहलाभिप्रसृता इवेन्दोर् हेतुत्वम् अत्राग्रकराः प्रयान्ति // ajm_9.47 //

इति तेषाम् अन्योन्यानुकूल्यात् परस्परं प्रियं वदताम् अध्वानं गच्छताम् अथापरो ब्राह्मणः समभिगम्य बोधिसत्त्वं रथवरम् अयाचत /

ततः स्वसुखनिःसङ्गो याचकप्रियबान्धवः / पूरयाम् आस विप्रस्य स रथेन मनोरथम् // ajm_9.48 //

अथ बोधिसत्त्वः प्रीतमना रथाद् अवतार्य स्वजनं निर्यात्य रथवरं ब्राह्मणाय जालिनं कुमारम् अङ्केनादाय पद्भ्याम् एवाध्वानं प्रत्यपद्यत / अविमनस्कैव च मद्री कृष्णाजिनां कुमारीम् अङ्केन परिगृह्य पृष्ठतो ऽन्वगच्छद् एनम् //

निमन्त्रयाम् आसुर् इव द्रुमास् तं हृद्यैः फलैर् आनमिताग्रशाखाः / पुण्यानुभावाद् अभिवीक्षमाणाः शिष्या विनीता इव च प्रणेमुः // ajm_9.49 // हंसांससंक्षोभितपङ्कजानि किञ्जल्करेणुस्फुटपिञ्जराणि प्रादुर्बभूवुश् च सरांसि तस्य तत्रैव यत्राभिचकाङ्क्ष वारि // ajm_9.50 // वितानशोभां दधिरे पयोदाः सुखः सुगन्धिः प्रववौ नभस्वान् / परिश्रमक्लेशम् अमृष्यमाणा यक्षाश् च संचिक्षिपुर् अस्य मार्गम् // ajm_9.51 //

इति बोधिसत्त्व उद्यानवनगत इव पादचारविनोदनसुखम् अनुभवन् मार्गपरिखेदरसम् अनास्वाद्य सपुत्रदारः प्राप्त एव तु वङ्कपर्वतम् अपश्यत् / तत्र च पुष्पफलपल्लवालंकृतस्निग्धविविधरुचिरतरुवरनिचितं मदमुदितविहगविविधरुतनिनदं प्रवृत्तनृत्तबर्हिगणोपशोभितं प्रविचरितनैकमृगकुलं कृतपरिकरम् इव विमलनीलसलिलया सरिता कुसुमरजोऽरुणसुखपवनं तपोवनं वनचरकादेशितमार्गः प्रविश्य विश्वकर्मणा शक्रसंदेशात् स्वयम् अभिनिर्मितां मनोज्ञदर्शनां सर्वर्तुसुखां प्रविविक्तां पर्णशालाम् अध्यावसत् /

तस्मिन् वने दयितया परिचर्यमाणः शृण्वन्न् अयत्नमधुरांश् च सुतप्रलापान् / उद्यानसंस्थ इव विस्मृतराज्यचिन्तः संवत्सरार्धम् अधिकं स तपश् चचार // ajm_9.52 //

अथ कदा चिन् मूलफलार्थं गतायां राजपुत्र्यां पुत्रयोः परिपालननिमित्तम् आश्रमपदम् अशून्यं कुर्वाणे राजपुत्रे मार्गरेणुपरुषीकृतचरणप्रजङ्घः परिश्रमक्षामनयनवदनो दण्डकाष्ठावबद्धस्कन्धावसक्तकमण्डलुर् ब्राह्मणः पत्न्या परिचारकानयनार्थं समर्पितदृढसंदेशस् तं देशम् अभिजगाम / अथ बोधिसत्त्वश् चिरस्यार्थिजनं दृष्ट्वाभिगतं मनःप्रहर्षात् संजायमाननयनवदनप्रसादः प्रत्युद्गम्य स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरं प्रवेश्य चैनम् आश्रमपदं कृतातिथिसत्कारम् आगमनप्रयोजनम् अपृच्छत् / अथ स ब्राह्मणो भार्यानुरागाद् उत्सारितधैर्यलज्जः प्रतिग्रहमात्रसज्ज ईदृशम् अर्थम् उवाच /

आलोको भवति यतः समश् च मार्गो लोको ऽयं व्रजति ततो न दुर्गमेण / प्रायो ऽस्मिञ् जगति तु मत्सरान्धकारे नान्येन प्रणयपदानि मे वहन्ति // ajm_9.53 //

प्रदानशौर्योर्जितया यशःश्रिया गतं च गन्तव्यम् अशेषतस् तव / अतो ऽस्मि याच्ञाश्रमम् अभ्युपेयिवान् प्रयच्छ तन् मे परिचारकौ सुतौ // ajm_9.54 //

इत्य् उक्ते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः

दानप्रीतौ कृताभ्यासः प्रत्याख्यातुम् अशिक्षितः / ददामीत्य् अवदद् धृष्टं दयितौ तनयाव् अपि // ajm_9.55 //

स्वस्त्य् अस्तु / तत् किम् इदानीम् आस्यत इति च ब्राह्मणेनाभिहितः स महासत्त्वः प्रदानकथाश्रवणोत्पतितविषादविप्लुताक्षयोः सुतयोः स्नेहवेगेनावलम्ब्यमानहृदयो बोधिसत्त्व उवाच /

दत्ताव् एतौ मया तुभ्यं किं तु मातानयोर् गता / वनं मूलफलस्यार्थे सायम् अद्यागमिष्यति // ajm_9.56 //

तया दृष्टाव् उपाघ्रातौ मालिनाव् अभ्यलंकृतौ / इहैकरात्रं विश्रम्य श्वो नेतासि सुतौ मम // ajm_9.57 //

ब्राह्मण उवाच / अलम् अनेनात्रभवतो निर्बन्धेन /

गौणम् एतद् धि नारीणां नाम वामा इति स्थितम् / स्याच् चैवं दानविघ्नस् ते तेन वासं न रोचये // ajm_9.58 //

बोधिसत्त्व उवाच / अलं दानविघ्नाशङ्कया / सहधर्मचारिणी मम सा / यथा वात्रभवते रोचते / अपि च महाब्राह्मण

सुकुमारतया बाल्यात् परिचर्यास्व् अकौशलात् / कीदृशीं नाम कुर्यातां दासप्रीतिम् इमौ तव // ajm_9.59 //

दृष्ट्वा त्व् इत्थंगताव् एतौ शिबिराजः पितामहः / अद्धा दद्याद् यद् इष्टं ते धनं निष्क्रयम् एतयोः // ajm_9.60 //

यतस् तद्विषयं साधु त्वम् इमौ नेतुम् अर्हसि / एवं ह्य् अर्थेन महता धर्मेण च समेष्यसि // ajm_9.61 //

ब्राह्मण उवाच / न शक्ष्याम्य् अहम् आशीविषदुरासदं विप्रियोपायनेन राजानम् अभिगन्तुम् /

आच्छिन्द्यान् मद् इमौ राजा दण्डं वा प्रणयेन् मयि / यतो नेष्याम्य् अहम् इमौ ब्राह्मण्याः परिचारकौ // ajm_9.62 //

अथ बोधिसत्त्वो यथेष्टम् इदानीम् इत्य् अपरिसमाप्तार्थम् उक्त्वा सानुनयम् अनुशिष्य तनयौ परिचर्यानुकूल्ये प्रतिग्रहार्थम् अभिप्रसारिते ब्राह्मणस्य पाणौ कमण्डलुम् आवर्जयाम् आस /

तस्य यत्नानुरोधेन पपाताम्बु कमण्डलोः / पद्मपत्त्राभिताम्राभ्यां नेत्राभ्यां स्वयम् एव तु // ajm_9.63 //

अथ स ब्राह्मणो लाभातिहर्षात् ससंभ्रमाकुलितमतिर् बोधिसत्त्वतनयापहरणत्वरया संक्षिप्तपदम् आशीर्वचनम् उक्त्वा निर्गम्यताम् इत्य् आज्ञाकर्कशेन वचसा कुमाराव् आश्रमपदान् निष्क्रामयितुम् आरेभे // अथ कुमारौ वियोगदुःखातिभारव्यथितहृदयौ पितरम् अभिप्रणम्य बाष्पोपरुध्यमाननयनाव् ऊचतुः /

अम्बा च तात निष्क्रान्ता त्वं च नौ दातुम् इच्छसि / यावत् ताम् अपि पश्येव ततो दास्यति नौ भवान् // ajm_9.64 //

अथ स ब्राह्मणः पुरा मातानयोर् आगच्छत्य् अस्य वा पुत्रस्नेहात् पश्चात्तापः संभवतीति विचिन्त्य पद्मकलापम् इवानयोर् हस्तान् आबध्य लतया संतर्जयन् विचेष्टमानौ पितरं प्रति व्यावर्तितवदनौ प्रकृतिसुकुमारौ कुमारौ प्रचकर्ष // अथ कृष्णाजिना कुमारी तत्पूर्वदुःखोपनिपातात् सस्वरं रुदती पितरम् उवाच /

अयं मां ब्राह्मणस् तात लतया हन्ति निर्दयः / न चायं ब्राह्मणो व्यक्तं धार्मिका ब्राह्मणाः किल // ajm_9.65 //

यक्षो ऽयं ब्राह्मणच्छद्मा नूनं हरति खादितुम् / नीयमानौ पिशाचेन तात किं नाव् उपेक्षसे // ajm_9.66 //

अथ जाली कुमारो मातरम् अनुशोचन्न् उवाच /

नैवेदं मे तथा दुःखं यद् अयं हन्ति मां द्विजः / नापश्यम् अम्बां यत् त्व् अद्य तद् विदारयतीव माम् // ajm_9.67 //

रोदिष्यति चिरं नूनम् अम्बा शून्ये तपोवने / पुत्रशोकेन कृपणा हतशावेव चातकी // ajm_9.68 //

अस्मदर्थं समाहृत्य वनान् मूलफलम् बहु / भविष्यति कथं न्व् अम्बा दृष्ट्वा शून्यं तपोवनम् // ajm_9.69 //

इमे नाव् अश्वकास् तात हस्तिका रथकाश् च ये / अतो ऽर्धं देयम् अम्बायै शोकं तेन विनेष्यति // ajm_9.70 //

वन्द्यास्मद्वचनाद् अम्बा वार्या शोकाच् च सर्वथा / दुर्लभं हि पुनस् तात तव तस्याश् च दर्शनम् // ajm_9.71 //

एहि कृष्णे मरिष्यावः को न्व् अर्थो जीवितेन नौ / दत्ताव् आवां जनित्रास्मै ब्राह्मणाय धनैषिणे // ajm_9.72 //

इत्य् उक्त्वा जग्मतुः // अथ बोधिसत्त्वस् तेनातिकरुणेन तनयप्रलापेनाकम्पितमतिर् अपि क इदानीं दत्त्वानुतापं करिष्यतीति निष्प्रतीकारेण शोकाग्निना निर्दह्यमानहृदयो विषवेगमूर्छापरिगत इव समुपरुध्यमानचेतास् तत्रैव निषसाद / शीतानिलव्यजनप्रतिलब्धसंज्ञश् च निष्कूजम् इवाश्रमपदं तनयशून्यम् अभिवीक्ष्य बाष्पगद्गदसंनिरुध्यमानकण्ठ इत्य् आत्मगतम् उवाच /

पुत्राभिधाने हृदये समक्षं प्रहरन् मम / नाशङ्कत कथं नाम धिग् अलज्जो बत द्विजः // ajm_9.73 //

पत्तिकाव् अनुपानत्कौ सौकुमार्यात् क्लमासहौ / यास्यतः कथम् अध्वानं तस्य च प्रेष्यतां गतौ // ajm_9.74 //

मार्गश्रमपरिम्लानौ को ऽद्य विश्रामयिष्यति / क्षुत्तर्षदुःकाभिहतौ याचिष्येते कम् एत्य वा // ajm_9.75 //

मम तावद् इदं दुःखं धीरतां कर्तुम् इच्छतः / का न्व् अवस्था मम तयोः सुतयोः सुखवृद्धयोः // ajm_9.76 //

अहो पुत्रवियोगाग्निर् निर्दहत्य् एव मे मनः / सतां तु धर्मं संस्मृत्य को ऽनुतापं करिष्यति // ajm_9.77 //

अथ मद्री विप्रियोपनिपाताशंसिभिर् अनिष्टैर् निमित्तैर् उपजनितवैमनस्या मूलफलान्य् आदाय क्षिप्रतरम् आगन्तुकामापि व्याडमृगोपरुध्यमानमार्गा चिरतरेणाश्रमपदम् उपजगाम / उचितायां च प्रत्युद्गमनभूमाव् आक्रीडस्थानेषु च तनयाव् अपश्यन्ती भृशतरम् अरतिवशम् अगात् //

अनीप्सिताशङ्कितजातसंभ्रमा ततः सुतान्वेषणचञ्चलेक्षणा / प्रसक्तम् आह्वानम् असंप्रतिग्रहं तयोर् विदित्वा व्यलपच् छुचातुरा // ajm_9.78 //

समाजवद् यत् प्रतिभाति मे पुरा सुतप्रलापप्रतिनादितं वनम् / अदर्शनाद् अद्य तयोस् तद् एव मे प्रयाति कान्तारम् इवाशरण्यताम् // ajm_9.79 //

किं नु खलु तौ कुमारौ

क्रीडाप्रसङ्गश्रमजातनिद्रौ सुप्तौ नु नष्टौ गहने वने वा / चिरान् मदभ्यागमनाद् अतुष्टौ स्यातां क्व चिद् बालतया निलीनौ // ajm_9.80 //

रुवन्ति कस्माच् च न पक्षिणो ऽप्य् अमी समाकुलास् तद्वधसाक्षिणो यदि / तरंगभङ्गैर् अविनीतकोपया हृतौ नु किं निम्नगयातिवेगया // ajm_9.81 //

अपीदानीं मे वितथा मिथ्याविकल्पा भवेयुः / अपि राजपुत्राय सपुत्राय स्वस्ति स्यात् / अप्य् अनिष्टनिवेदिनां निमित्तानां मच्छरीर एव विपाको भवेत् / किं नु खल्व् इदं अनिमित्तापवृत्तप्रहर्षम् अरतितमिस्रयावच्छाद्यमानं विद्रवतीव मे हृदयम् / विस्रस्यन्त इव मे गात्राणि / व्याकुला इव दिग्विभागाः / भ्रमतीव चेदं परिध्वस्तलक्ष्मीकं वनम् इति // अथानुप्रविश्याश्रमपदम् एकान्ते निक्षिप्य मूलफलम् उपचारपुरःसरं भर्तारम् अभिगम्य क्व दारकाव् इति पप्रच्छ / अथ बोधिसत्त्वो जानानः स्नेहदुर्बलतां मातृहृदयस्य दुर्निवेद्यत्वाच् च विप्रियस्य नैनां किं चिद् वक्तुं शशाक /

जनस्य हि प्रियार्हस्य विप्रियाख्यानवह्निना उपेत्य हि मनस्तापः सघृणेन सुदुष्करः // ajm_9.82 //

अथ मद्री व्यक्तम् अकुशलं मे पुत्रयोर् यद् अयम् एवं तूष्णींभूतः शोकदैन्यानुवृत्त्येत्य् अवधार्य समन्ततः क्षिप्तचित्तेव विचिन्त्याश्रमपदं तनयाव् अपश्यन्ती सबाष्पगद्गदं पुनर् उवाच /

दारकौ च न पश्यामि त्वं च मां नाभिभाषसे / हता खल्व् अस्मि कृपणा विप्रियं हि न कथ्यते // ajm_9.83 //

इत्य् उक्त्वा शोकाग्निना परिगतहृदया छिन्नमूलेव लता निपपात / पतन्तीम् एव चैनां परिगृह्य बोधिसत्त्वस् तृणशयनम् आनीय शीताभिर् अद्भिः परिषिच्य प्रत्यागतप्राणां समाश्वासयन्न् उवाच /

सहसैव न ते मद्रि दुःखम् आख्यातवान् अहम् / न हि संभाव्यते धैर्यं मनसि स्नेहदुर्बले // ajm_9.84 //

जरादारिद्र्यदुःखार्तो ब्राह्मणो माम् उपागमत् / तस्मै दत्तौ मया पुत्रौ समाश्वसिहि मा शुचः // ajm_9.85 //

मां पश्य मद्रि मा पुत्रौ परिदेवीश् च देवि मा / पुत्रशोकसशल्ये मे प्रहार्षीर् इव मा हृदि // ajm_9.86 //

याचितेन कथं शक्यं न दातुम् अपि जीवितम् / अनुमोदस्व तद् भद्रे पुत्रदानम् इदं मम // ajm_9.87 //

तच् छ्रुत्वा मद्री पुत्रविनाशशङ्काव्यथितहृदया पुत्रयोर् जीवितप्रवृत्तिश्रवणात् प्रतनूभूतशोका पत्युर् अधृतिपरिहारार्थं प्रमृज्य नयने सविस्मयम् उदीक्षमाणा भर्तारम् उवाच / आश्चर्यम् / किं बहुना /

नूनं विस्मयवक्तव्यचेतसो ऽपि दिवौकसः / यद् इत्य् अलब्धप्रसरस् तव चेतसि मत्सरः // ajm_9.88 //

तथा हि दिक्षु प्रसृतप्रतिस्वनैः समन्ततो दैवतदुन्दुभिस्वनैः / प्रसक्तविस्पष्टपदाक्षरं नभस् तवैव कीर्तिप्रथनादराद् अभूत् // ajm_9.89 //

प्रकम्पिशैलेन्द्रपयोधरा धरा मदाद् इवाभूद् अभिवृद्धवेपथुः / दिवः पतद्भिः कुसुमैश् च काञ्चनैः सविद्युदुद्द्योतम् इवाभवन् नभः // ajm_9.90 //

तद् अलं शोकदैन्येन दत्त्वा चित्तं प्रसादय / निपानभूतो लोकानां दातैव च पुनर् भव // ajm_9.91 //

अथ शक्रो देवेन्द्रः क्षितितलचलनाद् आकम्पिते सुमेरौ पर्वतराजे किम् इदम् इति समुत्पन्नविमर्शो विस्मयोत्फुल्लनयनेभ्यो लोकपालेभ्यः पृथिवीकम्पकारणं विश्वंतरपुत्रदानम् उपलभ्य प्रहर्षविस्मयाघूर्णितमनाः प्रभातायां तस्यां रजन्यां ब्राह्मणरूपी विश्वंतरम् अर्थिवद् अभ्यगच्छत् / कृतातिथिसत्कारश् च बोधिसत्त्वेन केनार्थ इत्य् उपनिमन्त्रितो भार्याम् एनम् अयाचत /

महाह्रदेष्व् अम्भ इवोपशोषं न दानधर्मः समुपैति सत्सु / याचे ततस् त्वां सुरसंनिभार्यां भार्याम् इमाम् अर्हसि नः प्रदातुम् // ajm_9.92 //

अविमना एव तु बोधिसत्त्वस् तथेत्य् अस्मै प्रतिशुश्राव /

ततः स वामेन करेण मद्रीम् आदाय सव्येन कमण्डलुं च / न्यपातयत् तस्य जलं कराग्रे मनोभुवश् चेतसि शोकवह्निम् // ajm_9.93 //

चुकोप मद्री न तु नो रुरोद विवेद सा तस्य हि तं स्वभावम् / अपूर्वदुःखातिभरातुरा तु तं प्रेक्षमाणा लिखितेव तस्थौ // ajm_9.94 //

तद् दृष्ट्वा परमविस्मयाक्रान्तहृदयः शक्रो देवानाम् इन्द्रस् तं महासत्त्वम् अभिष्टुवन्न् उवाच /

अहो विकृष्टान्तरता सदसद्धर्मयोर् यथा / श्रद्धातुम् अपि कर्मेदं का शक्तिर् अकृतात्मनाम् // ajm_9.95 //

अवीतरागेण सता पुत्रदारम् अतिप्रियम् / निःसङ्गम् इति दातव्यं का नामेयम् उदात्तता // ajm_9.96 //

असंशयं त्वद्गुणरक्तसंकथैः प्रकीर्यमाणेषु यशःसु दिक्षु ते / तिरोभविष्यन्त्य् अपरा यशःश्रियः पतंगतेजःसु यथान्यदीप्तयः // ajm_9.97 //

तस्य ते ऽभ्यनुमोदन्ते कर्मेदम् अतिमानुषम् / यक्षगन्धर्वभुजगास् त्रिदशाश् च सवासवाः // ajm_9.98 //

इत्य् उक्त्वा शक्रः स्वम् एव वपुर् अभिज्वलद् आस्थाय शक्रो ऽहम् अस्मीति च निवेद्यात्मानं बोधिसत्त्वम् उवाच /

तुभ्यम् एव प्रयच्छामि मद्रीं भार्याम् इमाम् अहम् / व्यतीत्य न हि शीतांशुं चन्द्रिका स्थातुम् अर्हति // ajm_9.99 //

दत्तापि च शृगालस्य सिंहभार्या किम् अस्य सा / सिंहस्यैव हि सा भार्या धीरा यच्छन्ति याचिताः // ajm_9.100 //

विशिष्टमध्यहीनानां समचित्ता जिनाङ्कुराः / तस्माद् अनुमता लोके [......]न तु कर्मणा // ajm_9.101 //

तन् मा चिन्तां पुत्रयोर् विप्रयोगाद् राज्यभ्रंशान् मा च संतापम् आगाः / सार्धं ताभ्याम् अभ्युपेतः पिता ते कर्ता राज्यं त्वत्सनाथं सनाथम् // ajm_9.102 //

इत्य् उक्त्वा शक्रस् तत्रैवान्तर्दधे / शक्रानुभावाच् च स ब्राह्मणो बोधिसत्त्वतनयौ शिबिविषयम् एव संप्रापयाम् आस / अथ शिबयः संजयश् च शिबिराजस् तद् अतिकरुणम् अतिदुष्करं बोधिसत्त्वस्य कर्म श्रुत्वा समाक्लेदितहृदया ब्राह्मणहस्तान् निष्क्रीय बोधिसत्त्वतनयौ प्रसाद्यानीय च विश्वंतरं राज्य एव प्रतिष्ठापयाम् आसुः //

तद् एवम् अत्यद्भुता बोधिसत्त्वचर्येति तदुन्मुखेषु सत्त्वविशेषेषु नावज्ञा प्रतीघातो वा करणीयः / तथागतवर्णे सत्कृत्य धर्मश्रवणे चोपनेयम् //

विश्वंतरजातकं नवमम् //

10. यज्ञजातकम्

न कल्याणाशयाः पापप्रतारणाम् अनुविधीयन्त इत्य् आशयशुद्धौ यतितव्यम् //

तद्यथानुश्रूयते / बोधिसत्त्वः किल स्वपुण्यप्रभावोपनताम् आनतसर्वसामन्तां प्रशान्तस्वपरचक्राद्युपद्रवत्वाद् अकण्टकाम् असपत्नाम् एकातपत्रां दायाद्यक्रमागतां पृथिवीं पालयाम् आस /

नाथः पृथिव्याः स जितेन्द्रियारिर् भुक्तावगीतेषु फलेष्व् असक्तः / प्रजाहितेष्व् आहितसर्वभावो धर्मैककार्यो मुनिवद् बभूव // ajm_10.1 //

विवेद लोकस्य हि स स्वभावं प्रधानचर्यानुकृतिप्रधानम् / श्रेयः समाधित्सुर् अतः प्रजासु विशेषतो धर्मविधौ ससञ्जे // ajm_10.2 //

ददौ धनं शीलविधिं समाददे क्षमां सिषेवे जगदर्थम् ऐहत / प्रजाहिताध्याशयसौम्यदर्शनः स मूर्तिमान् धर्म इव व्यरोचत // ajm_10.3 //

अथ कदा चित् तद्भुजाभिगुप्तम् अपि तं विषयं सत्त्वानां कर्मवैगुण्यात् प्रमादवशगत्वाच् च वर्षकर्माधिकृतानां देवपुत्राणां दुर्वृष्टिपर्याकुलता क्व चित् क्व चिद् अभिदुद्राव // अथ स राजा व्यक्तम् अयं मम प्रजानां वा धर्मापचारात् समुपनतो ऽनर्थ इति निश्चितमतिः संरूढहिताध्याशयत्वात् प्रजासु तद्दुःखम् अमृष्यमाणो धर्मतत्त्वज्ञसंमतान् पुरोहितप्रमुखान् ब्राह्मणवृद्धान् मतिसचिवांश् च तदुद्धरणोपायं पप्रच्छ / अथ ते वेदविहितम् अनेकप्राणिशतवधारम्भभीषणं यज्ञविधिं सुवृष्टिहेतुं मन्यमानास् तम् अस्मै संवर्णयाम् आसुः / विदितवृत्तान्तस् तु स राजा यज्ञविहितानां प्राणिवैशसानां करुणात्मकत्वान् न तेषां तद् वचनं भावेनाभ्यनन्दत् / विनयानुवृत्त्या चैनान् प्रत्याख्यानरूक्षाक्षरम् अनुक्त्वा प्रस्तावान्तरेणैषां तां कथां तिरश्चकार / ते पुनर् अपि तं राजानं धर्मसंकथाप्रस्तावलब्धावसरा गाम्भीर्यगूढं तस्य भावम् अजानाना यज्ञप्रवृत्तये समनुशशासुः /

कार्याणि राज्ञां नियतानि यानि लाभे पृथिव्याः परिपालने च / नात्येति कालस् तव तानि नित्यं तेषां क्रमो धर्मसुखानि यद्वत् // ajm_10.4 //

त्रिवर्गसेवानिपुणस्य तस्य प्रजाहितार्थं धृतकार्मुकस्य / यज्ञाभिधाने सुरलोकसेतौ प्रमादतन्त्रेव कथं मतिस् ते // ajm_10.5 //

भृत्यैर् इवाज्ञा बहुमन्यते ते साक्षाद् इयं सिद्धिर् इति क्षितीशैः / श्रेयांसि कीर्तिज्वलितानि चेतुं यज्ञैर् अयं ते रिपुकाल कालः // ajm_10.6 //

कामं सदा दीक्षित एव च त्वं दानप्रसङ्गान् नियमादराच् च / वेदप्रसिद्धैः क्रतुभिस् तथापि युक्तं भवेन् मोक्तुम् ऋणं सुराणाम् // ajm_10.7 //

स्विष्ट्याभितुष्टानि हि दैवतानि भूतानि वृष्ट्या प्रतिमानयन्ति / इति प्रजानां हितम् आत्मनश् च यशस्करं यज्ञविधिं जुषस्व // ajm_10.8 //

तस्य चिन्ता प्रादुरभवत् / अतिदुर्न्यस्तो बतायं परप्रत्ययहार्यपेलवमतिर् अमीमांसको धर्मप्रियश्रद्दधानो जनो यत्र हि नाम

य एव लोकेषु शरण्यसंमतास् त एव हिंसाम् अपि धर्मतो गताः / विवर्तते कष्टम् अपायसंकटे जनस् तदादेशितकापथानुगः // ajm_10.9 //

को हि नामाभिसंबन्धो धर्मस्य पशुहिंसया / सुरलोकाधिवासस्य दैवतप्रीणनस्य वा // ajm_10.10 //

विशस्यमानः किल मन्त्रशक्तिभिः पशुर् दिवं गच्छति तेन तद्वधः / उपैति धर्मत्वम् इतीदम् अप्य् असत् परैः कृतं को हि परत्र लप्स्यते // ajm_10.11 //

असत्प्रवृत्तेर् अनिवृत्तमानसः शुभेषु कर्मस्व् अविरूढनिश्चयः / पशुर् दिवं यास्यति केन हेतुना हतो ऽपि यज्ञे स्वकृताश्रयं विना // ajm_10.12 //

हतश् च यज्ञे त्रिदिवं यदि व्रजेन् ननु व्रजेयुः पशुतां स्वयं द्विजाः / यतस् तु नायं विधिर् ईक्ष्यते क्व चिद् वचस् तद् एषां क इव ग्रहीष्यति // ajm_10.13 //

अतुल्यगन्धर्द्धिरसौजसं शुभां सुधां किलोत्सृज्य वराप्सरोधृताम् / मुदं प्रयास्यन्ति वपादिकारणाद् वधेन शोच्यस्य पशोर् दिवौकसः // ajm_10.14 //

तद् इदम् अत्र प्राप्तकालम् इति विनिश्चित्य स राजा यज्ञारम्भसमुत्सुक इव नाम तत् तेषां वचनं प्रतिगृह्यावोचद् एनान् / सनाथः खल्व् अहम् अनुग्रहवांश् च यद् एवं मे हितावहितमनसो ऽत्रभवन्तः / तद् इच्छामि पुरुषमेधसहस्रेण यष्टुम् / अनुशिष्यन्तां तदुपयोग्यसंभारसमुदानयनार्थं यथाधिकारम् अमात्याः / परीक्ष्यतां सत्त्रागारनिवेशयोग्यो भूमिप्रदेशस् तदनुगुणश् च तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रयोग इति // अथैनं पुरोहित उवाच / ईप्सितार्थसंपत्तये स्नातु तावन् महाराज एकस्य यज्ञस्यावभृथे / अथोत्तरेषाम् आरम्भः करिष्यते क्रमेण / युगपत् पुरुषपशवः सहस्रशो हि परिगृह्यमाणा व्यक्तम् उद्वेगदोषाय प्रजानां ते स्युर् इति // अस्त्य् एतद् इति च ब्राह्मणैर् उक्तः स राजा तान् उवाच / अलम् अत्रभवतां प्रकृतिकोपाशङ्कया / तथाहं संविधास्ये यथोद्वेगं मे प्रजा न प्रयास्यन्तीति // अथ स राजा पौरजानपदान् संनिपात्याब्रवीत् / इच्छामि पुरुषमेधसहस्रेण यष्टुम् / न च मया शक्यः कश् चिद् अकामः पशुत्वे नियोक्तुम् अदुष्टः / तद् यं यम् अहम् इतः प्रभृति वो द्रक्ष्यामि व्यवधूतप्रमादनिद्रेण विमलेन चारचक्षुषा शीलमर्यादातिवर्तिनम् अस्मदाज्ञां परिभवन्तं तं तं स्वकुलपंसकं देशकण्टकम् अहं पशुनिमित्तम् आदास्यामीत्य् एतद् वो विदितम् अस्त्व् इति // अथ तेषां मुख्यतमाः प्राञ्जलय एनम् ऊचुः /

सर्वाः क्रियास् तव हितप्रवणाः प्रजानां तत्रावमाननविधेर् नरदेव को ऽर्थः / ब्रह्मापि ते चरितम् अभ्यनुमन्तुम् अर्हः साधुप्रमाणपरम् अत्रभवान् प्रमाणम् // ajm_10.15 //

प्रियं यद् एव देवस्य तद् अस्माकम् अपि प्रियम् / अस्मत्प्रियहिताद् अन्यद् दृश्यते न हि ते प्रियम् // ajm_10.16 //

इति प्रतिगृहीतवचनः पौरजानपदैः स राजा महता जनप्रकाशेनाडम्बरेण प्रत्ययितान् अमात्यान् पापजनोपग्रहणार्थं जनपदं नगराणि च प्रेषयाम् आस / समन्ततश् च प्रत्यहम् इति घोषणां कारयाम् आस /

अभयम् अभयदो ददाति राजा स्थिरशुचिशीलधनाय सज्जनाय / अविनयनिरतैः प्रजाहितार्थं नरपशुभिस् तु सहस्रशो यियक्षुः // ajm_10.17 //

तद् यः कश् चिद् इतः प्रभृत्य् अविनयश्लाघानुवृत्त्युद्धवात् सामन्तक्षितिपार्चिताम् अपि नृपस्याज्ञाम् अवज्ञास्यति / स स्वैर् एव विषह्य यज्ञपशुताम् आपादितः कर्मभिर् यूपाबद्धतनुर् विषादकृपणः शुष्यञ् जनैर् द्रक्ष्यते // ajm_10.18 //

अथ तद्विषयनिवासिनः पुरुषा यज्ञपशुनिमित्तं दुःशीलपुरुषान्वेषणादरम् अवेक्ष्य राज्ञस् तां च घोषणाम् अतिभीषणां प्रत्यहम् उपशृण्वन्तः पापजनोपग्रहावहितांश् च राजपुरुषान् समन्ततः समापततो ऽभिवीक्ष्य त्यक्तदौःशील्यानुरागाः शीलसंवरसमादानपरा वैरप्रसङ्गपराङ्मुखाः परस्परप्रेमगौरवसुमुखाः प्रशान्तविग्रहविवादा गुरुजनवचनानुवर्तिनः संविभागविशारदाः प्रियातिथयो विनयनैभृत्यश्लाघिनः कृतयुग इव बभूवुः /

भयेन मृत्योः परलोकचिन्तया कुलाभिमानेन यशोऽनुरक्षया / सुशुक्लभावाच् च विरूढया ह्रिया जनः स्वशीलामलभूषणो ऽभवत् // ajm_10.19 //

यथा यथा धर्मपरो ऽभवज् जनस् तथा तथा रक्षिजनो विशेषतः / चकार दुःशीलजनाभिमार्गणाम् अतश् च धर्मान् न चचाल कश् च न // ajm_10.20 //

स्वदेशवृत्तान्तम् अथोपशुश्रुवान् इमं नृपः प्रीतिविशेषभूषणः / चरान् प्रियाख्यानकदानविस्तरैः स तर्पयित्वा सचिवान् समन्वशात् // ajm_10.21 //

परा मनीषा मम रक्षितुं प्रजा गताश् च ताः संप्रति दक्षिणीयताम् / इदं च यज्ञाय धनं प्रकल्पितं यियक्षुर् अस्मीति यथाप्रतर्कितम् // ajm_10.22 //

यद् ईप्सितं यस्य सुखेन्धनं धनं प्रकामम् आप्नोतु स तन् मदन्तिकात् / इतीयम् अस्मद्विषयोपतापिनी दरिद्रता निर्विषयी भवेद् यथा // ajm_10.23 //

मयि प्रजारक्षणनिश्चयस्थिते सहायसंपत्परिवृद्धसाधने / इयं जनार्तिर् मदमर्षदीपनी मुहुर् मुहुर् मे ज्वलतीव चेतसि // ajm_10.24 //

अथ ते तस्य राज्ञः सचिवाः परम् इति प्रतिगृह्य तद्वचनं सर्वेषु ग्रामनगरनिगमेषु मार्गविश्रामप्रदेशेषु च दानशालाः कारयित्वा यथासंदिष्टं राज्ञा प्रत्यहम् अर्थिजनम् अभिलषितैर् अर्थैः संतर्पयाम् आसुः /

अथ विहाय जनः स दरिद्रतां समम् अवाप्तवसुर् वसुधाधिपात् / विविधचित्रपरिच्छदभूषणः प्रविततोत्सवशोभ इवाभवत् // ajm_10.25 //

प्रमुदितार्थिजनस्तुतिविस्तृतं प्रविततान नृपस्य दिशो यशः / तनुतरंगविवर्धितविस्तरं सर इवाम्बुजकेसरजं रजः // ajm_10.26 // इति नृपस्य सुनीतिगुणाश्रयात् सुचरिताभिमुखे निखिले जने समभिभूतबलाः कुशलोच्छ्रयैर् विलयम् ईयुर् असङ्गम् उपद्रवाः // ajm_10.27 // अविषमत्वसुखा ऋतवो ऽभवन् नवनृपा इव धर्मपरायणाः / विविधसस्यधरा च वसुंधरा सकमलामलनीलजलाशया // ajm_10.28 //

न जनम् अभ्यरुजन् प्रबला रुजः पटुतरं गुणम् ओषधयो दधुः / ऋतुवशेन ववौ नियतो ऽनिलः परिययुश् च शुभेन पथा ग्रहाः // ajm_10.29 //

न परचक्रकृतं समभूद् भयं न च परस्परजं न च दैविकम् / नियमधर्मपरे निभृते जने कृतम् इवात्र युगं समपद्यत // ajm_10.30 //

अथैवं प्रवृत्तेन धर्मयज्ञेन राज्ञा प्रशमितेष्व् अर्थिजनदुःखेषु सार्धम् उपद्रवैः प्रमुदितजनसंबाधायाम् अभ्युदयरम्यदर्शनायां च वसुंधरायां नृपतेर् आशीर्वचनाध्ययनसव्यापारे लोके वितन्यमाने समन्ततो राजयशसि प्रसादावर्जितमतिः कश् चिद् अमात्यमुख्यो राजानम् इत्य् उवाच / सुष्ठु खल्व् इदम् उच्यते /

उत्तमाधममध्यानां कार्याणां नित्यदर्शनात् / उपर्य् उपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः // ajm_10.31 //

इति देवेन हि पशुवैशसवाच्यदोषविरहितेन धर्मयज्ञेन प्रजानाम् उभयलोकहितं संपादितम् उपद्रवाश् च प्रशमिता दारिद्र्यदुःखानि च / किं बहुना / सभाग्यास् ताः प्रजाः /

लक्ष्मेव क्षणदाकरस्य विततं गात्रे न कृष्णाजिनं दीक्षायन्त्रणया निसर्गललिताश् चेष्टा न मन्दोद्यमाः / मूर्ध्नश् छत्त्रनिभस्य केशरचनाशोभा तथैवाथ च त्यागैस् ते शतयज्वनो ऽप्य् अपहृतः कीर्त्याश्रयो विस्मयः // ajm_10.32 //

हिंसाविषक्तः कृपणः फलेप्सोः प्रायेण लोकस्य नयज्ञ यज्ञः / यज्ञस् तु कीर्त्याभरणः समस् ते शीलस्य निर्दोषमनोहरस्य // ajm_10.33 //

अहो प्रजानां भाग्यानि यासां गोपायिता भवान् / प्रजानाम् अपि हि व्यक्तं नैवं स्याद् गोपिता पिता // ajm_10.34 //

अपर उवाच /

दानं नाम धनोदये सति जनो दत्ते तदाशावशः स्याच् छीले ऽपि च लोकपक्त्यभिमुखः स्वर्गे च जातस्पृहः / या त्व् एषा परकार्यदक्षिणतया त्वद्वत् प्रवृत्तिस् तयोर् नाविद्वत्सु न सत्त्वयोगविधुरेष्व् एषा समालक्ष्यते // ajm_10.35 //

तद् एवं न कल्याणाशयाः पापप्रतारणाम् अनुविधीयन्त इत्य् आशयशुद्धौ यतितव्यम् //

इति प्रजाहितोद्योगः श्रेयःकीर्तिसुखावहः / यन् नृपाणाम् अतो नालं तम् अनादृत्य वर्तितुम् // ajm_10.36 //

एवं राजाववादे ऽपि वाच्यम् / धर्माभ्यासः प्रजानां भूतिम् आवहतीति धर्मानुवर्तिना भूतिकामेन भवितव्यम् इत्य् एवम् अप्य् उपनेयम् // न पशुहिंसा कदा चिद् अभ्युदयाय दानदमसंयमादयस् त्व् अभ्युदयायेति तदर्थिना दानादिपरेण भवितव्यम् इत्य् एवम् अपि वाच्यम् // लोकार्थचर्याप्रवणमतिर् एवं पूर्वजन्मस्व् अपि स भगवान् इति तथागतवर्णे ऽपि वाच्यम् //

यज्ञजातकं दशमम् //

उद्दानम् //

व्याघ्री शिबिः कोशलेशः श्रेष्ठिनौ शश एव च / अगस्त्यमांसदौ विश्वन्तरयज्ञविदौ तथा //

प्रथमो वर्गः //

11. शक्रजातकम्

आपद् अपि महात्मनाम् ऐश्वर्यसंपद् वा सत्त्वेष्व् अनुकम्पां न शिथिलीकरोति //

तद्यथानुश्रूयते / बोधिसत्त्वः किलानल्पकालस्वभ्यस्तपुण्यकर्मा सात्मीभूतप्रदानदमसंयमकरुणः परहितनिरतक्रियातिशयः कदा चिच् छक्रो देवानाम् इन्द्रो बभूव //

सुरेन्द्रलक्ष्मीर् अधिकं रराज तत्संश्रयात् स्फीततरप्रभावा / हर्म्ये सुधासेकनवाङ्गरागे निषक्तरूपा शशिनः प्रभेव // ajm_11.1 //

यस्याः कृते दितिसुता रभसागतानि दिङ्नागदन्तमुसलान्य् उरसाभिजग्मुः / सा भाग्यविस्तरसुखोपनतापि तस्य लक्ष्मीर् न दर्पमलिनं हृदयं चकार // ajm_11.2 //

तस्य दिवस्पृथिव्योः सम्यक्परिपालनोपार्जितां सर्वलोकान्तव्यापिनीं कीर्तिसंपदं तां च लक्ष्मीम् अत्यद्भुताम् अमृष्यमाणा दैत्यगणाः कल्पनाटोपभीषणतरद्विरदरथतुरगपदातिना क्षुभितसागरघोरनिर्घोषेण जाज्वल्यमानविमलप्रहरणावरणदुर्निरीक्ष्येण महता बलकायेन युद्धायैनम् अभिजग्मुः /

धर्मात्मनो ऽपि तु स तस्य परावलेपः क्रीडाविघातविरसं च भयं जनस्य / तेजस्वितानयपथोपनतः क्रमश् च युद्धोद्धवाभिमुखतां हृदयस्य चक्रुः // ajm_11.3 //

अथ स महासत्त्वस् तुरगवरसहस्रयुक्तम् अभ्युच्छ्रितार्हद्वसनचिह्नरुचिरध्वजं विविधमणिरत्नदीप्तिव्यवभासितम् अभिज्वलद्वपुषं कल्पनाविभागोपनियतनिशितज्वलितविविधायुधविराजितोभयपार्श्वं पाण्डुकम्बलिनं हैमं रथवरम् अभिरुह्य महता हस्त्यश्वरथपदातिचित्रेण देवानीकेन परिवृतस् तद् असुरसैन्यं समुद्रतीरान्त एव प्रत्युज्जगाम //

अथ प्रववृते तत्र भीरूणां धृतिदारणः / अन्योन्यायुधनिष्पेषजर्जरावरणो रणः // ajm_11.4 //

तिष्ठ नैवं इतः पश्य क्वेदानीं मम मोक्ष्यसे / प्रहरायं न भवसीत्य् एवं ते ऽन्योन्यम् आर्दयन् // ajm_11.5 //

ततः प्रवृत्ते तुमुले स्फूर्जत्प्रहरणे रणे / पटहध्वनितोत्क्रुष्टैः फलतीव नभस्तले // ajm_11.6 //

दानगन्धोद्धतामर्षेष्व् आपतत्सु परस्परम् / युगान्तवाताकलितशैलभीमेषु दन्तिषु // ajm_11.7 //

विद्युल्लोलपताकेषु प्रसृतेषु समन्ततः / रथेषु पटुनिर्घोषेषूत्पाताम्बुधरेष्व् इव // ajm_11.8 //

पात्यमानध्वजच्छत्त्रशस्त्रावरणमौलिषु / देवदानववीरेषु शितैर् अन्योन्यसायकैः // ajm_11.9 //

अथ प्रतप्ता सुरशत्रुसायकैर् भयात् प्रदुद्राव सुरेन्द्रवाहिनी / रथेन विष्टभ्य बलं तु विद्विषां सुरेन्द्र एकः समरे व्यतिष्ठत // ajm_11.10 //

अत्युदीर्णं त्व् आसुरं बलम् अतिहर्षात् पटुतरोत्क्रुष्टक्ष्वेडितसिंहनादम् अभिपतद् अभिवीक्ष्य मातलिर् देवेन्द्रसारथिः स्वं च बलं पलायनपरायणम् अवेत्यापयानम् अत्र प्राप्तकालम् इति देवाधिपतेः स्यन्दनम् आवर्तयाम् आस // अथ शक्रो देवेन्द्रः समुत्पततो रथस्येषाग्राभिमुखान्य् अभिघातपथगतानि शाल्मलिवृक्षे गरुडनीडान्य् अपश्यत् / दृष्ट्वैव च करुणया समालम्ब्यमानहृदयो मातलिं संग्राहकम् इत्य् उवाच /

अजातपक्षद्विजपोतसंकुला द्विजालयाः शाल्मलिपादपाश्रयाः / अमी पतेयुर् न यथा रथेषया विचूर्णिता वाहय मे रथं तथा // ajm_11.11 //

मातलिर् उवाच / अमी तावन् मार्ष समभियान्ति नो दैत्या इति // शक्र उवाच/ ततः किम् / परिहर परिहरैतानि सम्यग् गरुडनीडानीति // अथैनं मातलिः पुनर् उवाच /

निवर्तनाद् अस्य रथस्य केवलं शिवं भवेद् अम्बुरुहाक्ष पक्षिणाम् / चिरस्य लब्धप्रसरा सुरेष्व् असाव् अभिद्रवत्य् एव हि नो द्विषच्चमूः // ajm_11.12 //

अथ शक्रो देवेन्द्रः स्वम् अध्याशयातिशयं सत्त्वविशेषं च कारुण्यवशात् प्रकाशयन्न् उवाच /

तस्मान् निवर्तय रथं वरम् एव मृत्युर् दैत्याधिपप्रहितभीमगदाभिघातैः / धिग्वाददग्धयशसो न तु जीवितं मे सत्त्वान्य् अमूनि भयदीनमुखानि हत्वा // ajm_11.13 //

अथ मातलिस् तथेति प्रतिश्रुत्य तुरगसहस्रयुक्तं स्यन्दनम् अस्य निवर्तयाम् आस /

दृष्टावदाना रिपवस् तु तस्य युद्धे समालोक्य रथं निवृत्तम् / भयद्रुतप्रस्खलिताः प्रणेशुर् वाताभिनुन्ना इव कालमेघाः // ajm_11.14 //

भग्ने स्वसैन्ये ऽपि निवर्तमानः पन्थानम् आवृत्य रिपुध्वजिन्याः / संकोचयत्य् एव मदावलेपम् एको ऽपि संभाव्यपराक्रमत्वात् // ajm_11.15 //

निरीक्ष्य भग्नं तु बलं तद् आसुरं सुरेन्द्रसेनाप्य् अथ सा न्यवर्तत / बभूव नैव प्रणयः सुरद्विषां भयद्रुतानां विनिवर्तितुं यतः // ajm_11.16 //

सहर्षलज्जैस् त्रिदशैः सुराधिपः सभाय्जमानो ऽथ रणाजिराच् छनैः / अभिज्वलच्चारुवपुर् जयश्रिया समुत्सुकान्तःपुरम् आगमत् पुरम् // ajm_11.17 //

एवं स एव तस्य संग्रामविजयो बभूव / तस्माद् उच्यते /

पापं समाचरति वीतघृणो जघन्यः प्राप्यापदं सघृण एव विमध्यबुद्धिः / प्राणात्यये ऽपि तु न साधुजनः स्ववृत्तं वेलां समुद्र इव लङ्घयितुं समर्थः // ajm_11.18 //

तद् एवं देवराज्यं प्राणान् अपि च परित्यज्य दीर्घरात्रं परिपालितानि भगवता सत्त्वानि / तेष्व् इह प्राज्ञस्याघातो ऽपि न प्रतिरूपः प्राग् एव विप्रतिपत्तिर् इति प्राणिषु दयापन्नेनार्येण भवितव्यम् // तथा हि धर्मो ह वै रक्षति धर्मचारिणम् इत्य् अत्राप्य् उपनेयम् // तथागतवर्णे सत्कृत्य धर्मश्रवणे चेति //

शक्रजातकम् एकादशम् //

12. ब्राह्मणजातकम्

आत्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्ति //

तद्यथानुश्रूयते / बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश् चिद् अनुपाक्रुष्टगोत्रचारित्रे स्वधर्मानुवृत्तिप्रकाशयशसि विनयाचारश्लाघिनि महति ब्राह्मणकुले जन्मपरिग्रहं चकार / स यथाक्रमं गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मादिभिः कृतसंस्कारो वेदाध्ययननिमित्तं श्रुताभिजनाचारसंपन्ने गुरौ प्रतिवसति स्म /

तस्य श्रुतग्रहणधारणपाटवं च भक्त्यन्वयश् च विनयः स्वकुलप्रसिद्धः / पूर्वे वयस्य् अपि शमाभरणा स्थितिश् च प्रेमप्रसादसुमुखं गुरुम् अस्य चक्रुः // ajm_12.1 //

वशीकरणमन्त्रा हि नित्यम् अव्याहता गुणाः / अपि द्वेषाग्नितप्तानां किं पुनः स्वस्थचेतसाम् // ajm_12.2 //

अथ तस्याध्यापकः सर्वेषाम् एव शिष्याणां शीलपरीक्षानिमित्तं स्वाध्यायविश्रामकालेष्व् आत्मनो दारिद्र्यदुःखान्य् अभीक्ष्णम् उपवर्णयाम् आस /

स्वजने ऽपि निराक्रन्दम् उत्सवे ऽपि हतानन्दम् / धिक् प्रदानकथामन्दं दारिद्र्यम् अफलच्छन्दम् // ajm_12.3 //

परिभवभवनं श्रमास्पदं सुखपरिवर्जितम् अत्यनूर्जितम् / व्यसनम् इव सदैव शोचनं धनविकलत्वम् अतीव दारुणम् // ajm_12.4 //

अथ ते शिष्याः प्रतोदसंचोदिता इव सदश्वा गुरुस्नेहात् समुपजातसंवेगाः संपन्नतरं प्रभूततरं च भैक्षम् उपाहरन्ति स्म / स तान् उवाच / अलम् अनेनात्रभवतां परिश्रमेण / न भैक्षोपहाराः कस्य चिद् दारिद्र्यक्षामतां क्षपयन्ति / अस्मत्परिक्लेशामर्षिभिस् तु भवद्भिर् अयम् एव यत्नो धनाहरणं प्रति युक्तः कर्तुं स्यात् / कुतः /

क्षुधम् अन्नं जलं तर्षं मन्त्रवाक् सागदा गदान् / हन्ति दारिद्र्यदुःखं तु संतत्याराधनं धनम् // ajm_12.5 //

शिष्या ऊचुः / किं करिष्यामो मन्दभाग्या यद् एतावान् नः शक्तिप्रयामः / अपि च /

भैक्षवद् यदि लभ्येरन्न् उपाध्याय धनान्य् अपि / नेदं दारिद्र्यदुःखं ते वयम् एवं सहेमहि // ajm_12.6 //

प्रतिग्रहकृशोपायं विप्राणां हि धनार्जनम् / अप्रदाता जनश् चायम् इत्य् अगत्या हता वयम् // ajm_12.7 //

अध्यापक उवाच / सन्त्य् अन्ये ऽपि ब्राह्मणानां शास्त्रपरिदृष्टा धनार्जनोपायाः / जरापीतसामर्थ्यास् तु वयम् अयोग्यरूपास् तत्प्रतिपत्तौ // शिष्या ऊचुः / वयम् उपाध्याय जरयानुपहतपराक्रमाः / तद् यदि नस् तेषां शास्त्रविहितानाम् उपायानां प्रतिपत्तिसहतां मन्यसे तद् उच्यताम् / यावद् अध्यापनपरिश्रमस्यानृण्यं ते गच्छाम इति // अध्यापक उवाच / तरुणैर् अपि व्यवसायशिथिलहृदयैर् दुरभिसंभवाः खल्व् एवंविधा धनार्जनोपायाः / यदि त्व् अयम् अत्रभवतां निर्बन्धस् तच् छ्रूयतां साधु कतम एको धनार्जनक्रमः /

आपद्धर्मः स्तेयम् इष्टं द्विजानाम् आपच् चान्त्या निःस्वता नाम लोके / तेनादेयं स्वं परेषाम् अदृष्टैः सर्वं चैतद् ब्राह्मणानां स्वम् एव // ajm_12.8 //

कामं प्रसह्यापि धनानि हर्तुं शक्तिर् भवेद् एव भवद्विधानाम् / न त्व् एष योगः स्वयशो हि रक्ष्यं शून्येषु तस्माद् व्यवसेयम् एवम् // ajm_12.9 //

इति मुक्तप्रग्रहास् तेन ते च्छात्त्राः परम् इति तत् तस्य वचनम् अयुक्तम् अपि युक्तम् इव प्रत्यश्रौषुर् अन्यत्र बोधिसत्त्वात् /

स हि प्रकृतिभद्रत्वात् तन् नोत्सेहे ऽनुमोदितुम् / कृत्यवत् प्रतिपन्नं तैर् व्याहर्तुं सहसैव तु // ajm_12.10 //

व्रीडावनतवदनस् तु बोधिसत्त्वो मृदु विनिश्वस्य तूष्णीमभूत् // अथ स तेषाम् अध्यापको बोधिसत्त्वम् अवेक्ष्य तं विधिम् अनभिनन्दन्तम् अप्रतिक्रोशन्तं निविष्टगुणसंभावनस् तस्मिन् महासत्त्वे किं नु खल्व् अयम् अव्यवसितत्वान् निःस्नेहतया वा मयि स्तेयं न प्रतिपद्यते / उत धर्मसंज्ञयेति समुत्पन्नविमर्शस् तत्स्वभावव्यक्तीकरणार्थं बोधिसत्त्वम् उवाच / भो महाब्राह्मण /

अमी द्विजा मद्व्यसनासहिष्णवः समाश्रिता वीरमनुष्यपद्धतिम् / भवान् अनुत्साहजडस् तु लक्ष्यते न नूनम् अस्मद्व्यसनेन तप्यते // ajm_12.11 //

परिप्रकाशे ऽप्य् अनिगूढविस्तरे मयात्मदुःखे वचसा विदर्शिते / कथं नु निःसंभ्रमधीरमानसो भवान् इति स्वस्थवद् एव तिष्ठति // ajm_12.12 //

अथ बोधिसत्त्वः ससंभ्रमो ऽभिवाद्योपाध्यायम् उवाच / शान्तं पापम् / न खल्व् अहं निःस्नेहकठिनहृदयत्वाद् अपरितप्यमानो गुरुदुःखैर् एवम् अवस्थितः किं त्व् असंभवाद् उपाध्यायप्रदर्शितस्य क्रमस्य / न हि शक्यम् अदृश्यमानेन क्व चित् पापम् आचरितुम् / कुतः / रहोऽनुपपत्तेः /

नास्ति लोके रहो नाम पापं कर्म प्रकुर्वतः / अदृश्यानि हि पश्यन्ति ननु भूतानि मानुषान् // ajm_12.13 //

कृतात्मानश् च मुनयो दिव्योन्मिषितचक्षुषः / तान् अपश्यन् रहोमानी बालः पापे प्रवर्तते // ajm_12.14 //

अहं पुनर् न पश्यामि शून्यं क्व च न किं च न / यत्राप्य् अन्यं न पश्यामि नन्व् अशून्यं मयैव तत् // ajm_12.15 //

परेण यच् च दृश्यते दुष्कृतं स्वयम् एव वा / सुदृष्टतरम् एतत् स्याद् दृश्यते स्वयम् एव यत् // ajm_12.16 //

स्वकार्यपर्याकुलमानसत्वात् पश्येन् न वान्यश् चरितं परस्य / रागार्पितैकाग्रमतिः स्वयं तु पापं प्रकुर्वन् नियमेन वेत्ति // ajm_12.17 //

तद् अनेन कारणेनाहम् एवम् अवस्थित इति / अथ बोधिसत्त्वः समभिप्रसादितमनसम् उपाध्यायम् अवेत्य पुनर् उवाच /

न चात्र मे निश्चयम् एति मानसं धनार्थम् एवं प्रतरेद् भवान् इति / अवेत्य को नाम गुणागुणान्तरं गुणोपमर्दं धनमूल्यतां नयेत् // ajm_12.18 // स्वाभिप्रायं च खलु निवेदयामि / कपालम् आदाय विपन्नवाससा वरं द्विषद्वेश्मसमृद्धिर् ईक्षिता / व्यतीत्य लज्जां न तु धर्मवैशसे सुरेन्द्रतार्थे ऽप्य् उपसंहृतं मनः // ajm_12.19 //

अथ स तस्योपाध्यायः प्रहर्षविस्मयाक्षिप्तहृदय उत्थायासनात् संपरिष्वज्यैनम् उवाच / साधु साधु पुत्र / साधु महाब्राह्मण / प्रतिरूपम् एतत् ते प्रशमालंकृतस्यास्य मैधावकस्य /

निमित्तम् आसाद्य यद् एव किं च न स्वधर्ममार्गं विसृजन्ति बालिशाः / तपःश्रुतज्ञानधनास् तु साधवो न यान्ति कृच्छ्रे परमे ऽपि विक्रियाम् // ajm_12.20 //

त्वया कुलं स्वम् अमलम् अभ्यलंकृतं समुद्यता नभ इव शारदेन्दुना / तवार्थवत् सुचरितविश्रुतं श्रुतं सुखोदयः सफलतया श्रमश् च मे // ajm_12.21 //

तद् एवमात्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्तीति ह्रीबलसमन्वितेनार्येण भवितव्यम् /

एवं ह्रीपरिखासंपन्न आर्यश्रावको ऽकुशलम् प्रजहातीत्येवमादिषु सूत्रपदेषूपनेयम् / ह्रीवर्णप्रतिसंयुक्तेषु सूत्रान्तेषु लोकाधिपतेये चेति //

ब्राह्मणजातकं द्वादशमम् //

13. उन्मादयन्तीजातकम्

तीव्रदुःखातुराणाम् अपि सतां नीचमार्गनिष्प्रणयता भवति स्वधैर्यावष्टम्भात् //

तद्यथानुश्रूयते / सत्यत्यागोपशमप्रज्ञादिभिर् गुणातिशयैर् लोकहितार्थम् उद्यच्छमानः किल बोधिसत्त्वः कदा चिच् छिबीनां राजा बभूव साक्षाद् धर्म इव विनय इव पितेव च प्रजानाम् उपकारप्रवृत्तः /

दोषप्रवृत्तेर् विनियम्यमानो निवेश्यमानश् च गुणाभिजात्ये / पित्रेव पुत्रः क्षितिपेन तेन ननन्द लोकद्वितये ऽपि लोकः // ajm_13.1 //

समस्वभावा स्वजने जने च धर्मानुगा तस्य हि दण्डनीतिः / अधर्म्यम् आवृत्य जनस्य मार्गं सोपानमालेव दिवो बभूव // ajm_13.2 //

धर्मान्वयं लोकहितं स पश्यंस् तदेककार्यो नरलोकपालः / सर्वात्मना धर्मपथे ऽभिरेमे तस्योपमर्दं च परैर् न सेहे // ajm_13.3 //

तस्य च राज्ञः पौरमुख्यस्य दुहिता श्रीर् इव विग्रहवती साक्षाद् रतिर् इवाप्सरसाम् अन्यतमेव च परमया रूपलावण्यसंपदोपेता परमदर्शनीया स्त्रीरत्नसंमता बभूव /

अवीतरागस्य जनस्य यावत् सा लोचनप्राप्यवपुर् बभूव / तावत् स तद्रूपगुणावबद्धां न दृष्टिम् उत्कम्पयितुं शशाक // ajm_13.4 //

अतश् च तस्या उन्मादयन्तीत्य् एव बान्धवा नाम चक्रुः // अथ तस्याः पिता राज्ञः संविदितं कारयाम् आस / स्त्रीरत्नं ते देव विषये प्रादुर्भूतं यतस् तत्प्रतिग्रहं विसर्जनं वा प्रति देवः प्रमाणम् इति // अथ स राजा स्त्रीलक्षणविदो ब्राह्मणान् समादिदेश / पश्यन्त्व् एनाम् अत्रभवन्तो यद्य् असाव् अस्मद्योग्या न वेति // अथ तस्याः पिता तान् ब्राह्मणान् स्वभवनम् अभिनीयोन्मादयन्तीम् उवाच / भद्रे स्वयं ब्राःमणान् परिवेषयेति / सा तथेति प्रतिश्रुत्य यथाक्रमं ब्राह्मणान् परिवेषयितुम् उपचक्रमे // अथ ते ब्राह्मणाः

तदाननोद्वीक्षणनिश्चलाक्षा मनोभुवा संह्रियमाणधैर्याः / अनीश्वरा लोचनमानसानाम् आसुर् मदेनेव विलुप्तसंज्ञाः // ajm_13.5 //

यदा च नैव शक्नुवन्ति स्म प्रतिसंख्यानधीरनिभृतम् अवस्थातुं कुत एव भोक्तुम् अथैषां चक्षुष्पथाद् उत्सार्य स्वां दुहितरं स गृहपतिः स्वयम् एव ब्राह्मणान् परिवेष्य विसर्जयाम् आस // अथ तेषां बुद्धिर् अभवत् </> कृत्यारूपम् इव खल्व् इदम् अतिमनोहरम् अस्या दारिकाया रूपचातुर्यं यतो नैनां राजा द्रष्टुम् अप्य् अर्हति कुतः पुनः पत्नीत्वं गमयितुम् / अनया हि रूपशोभया नियतम् अस्योन्मादितहृदयस्य धर्मार्थकार्यप्रवृत्तेर् विस्रस्यमानोत्साहस्य राजकार्यकालातिक्रमाः प्रजानां हितसुखोदयपथम् उपपीडयन्तः पराभवाय स्युः /

इयं हि संदर्शनमात्रकेण कुर्यान् मुनीनाम् अपि सिद्धिविघ्नम् / प्राग् एव भावार्पितदृष्टिदृष्टेर् यूनः क्षितीशस्य सुखे स्थितस्य // ajm_13.6 //

तस्माद् इदम् अत्र प्राप्तकालम् इति यथाप्रस्तावम् उपेत्य राज्ञे निवेदयाम् आसुः / दृष्टास्माभिर् महाराज सा कन्यका / अस्ति चास्या रूपचातुर्यमात्रकम् अपलक्षणोपघातनिःश्रीकं तु यतो नैनां द्रष्टुम् अप्य् अर्हति महाराजः किं पुनः पत्नीत्वं गमयितुम् /

कुलद्वयस्यापि हि निन्दिता स्त्री यशो विभूतिं च तिरस्करोति / निमग्नचन्द्रेव निशा समेघा शोभां विभागं च दिवस्पृथिव्योः // ajm_13.7 //

इति श्रुतार्थः स राजापलक्षणा किलासौ न च मे कुलानुरूपेति तस्यां विनिवृत्ताभिलाषो बभूव / अनर्थितां तु विज्ञाय राज्ञः स गृहपतिस् तां दारिकां तस्यैव राज्ञो ऽभिपारगायामात्याय प्रायच्छत् // अथ कदा चित् स राजा क्रमागतां कौमुदीं स्वस्मिन् पुरवरे विषक्तशोभां द्रष्टुम् उत्सुकमना रथवरगतः सिक्तसंमृष्टरथ्यान्तरापणम् उच्छ्रितच्छत्त्रध्वजपताकं समन्ततः पुष्पोपहारशबलभूमितलं प्रवृत्तनृत्तगीतहास्यलास्यवादित्रं पुष्पधूपचूर्णवासमाल्यासवस्नानानुलेपनामोदप्रसृतसुरभिगन्धि प्रसारितविविधरुचिरपण्यं तुष्टपुष्टोज्ज्वलतरवेषपौरजनसंबाधराजमार्गं पुरवरम् अनुविचरंस् तस्यामात्यस्य भवनसमीपम् उपजगाम / अथोन्मादयन्त्य् अपलक्षणा किलाहम् इत्य् अनेन राज्ञावधूतेति समुत्पन्नामर्षा राजदर्शनकुतूहलेव नाम संदृश्यमानरूपशोभा विद्युद् इव घनशिखरं हर्म्यतलम् अवभासयन्ती व्यतिष्ठत / शक्तिर् अस्येदानीम् अस्त्व् अपलक्षणादर्शनविचलितस्मृतिम् आत्मानं धारयितुम् इति //

अथ तस्य राज्ञः पुरवरविभूषादर्शनप्रसृता दृष्टिर् अभिमुखस्थितायां सहसैव तस्याम् अपतत् / अथ स राजा

प्रकामम् अन्तःपुरसुन्दरीणां वपुर्विलासैः कलितेक्षणो ऽपि / अनुद्धतो धर्मपथानुरागाद् उद्योगवान् इन्द्रियनिर्जये ऽपि // ajm_13.8 //

विपुलधृतिगुणो ऽप्य् अपत्रपिष्णुः परयुवतीक्षणविक्लवेक्षणो ऽपि / उदितमदनविस्मयः स्त्रियं तां चिरम् अनिमेषविलोचनो ददर्श // ajm_13.9 //

कौमुदी किं न्व् इयं साक्षाद् भवनस्यास्य देवता / स्वर्गस्त्री दैत्ययोषिद् वा न ह्य् एतन् मानुषं वपुः // ajm_13.10 //

इति विचारयत एव तस्य राज्ञस् तद्दर्शनावितृप्तनयनस्य स रथस् तं देशम् अतिवर्तमानो न मनोरथानुकूलो बभूव / अथ स राजा शून्यहृदय इव तद्गतैकाग्रमनाः स्वभवनम् उपेत्य मन्मथाक्षिप्तधृतिः सुनन्दं सारथिं रहसि पर्यपृच्छत् /

सितप्राकारसंवीतं वेत्सि कस्य नु तद् गृहम् / का सा तत्र व्यरोचिष्ट विद्युत् सित इवाम्बुदे // ajm_13.11 //

सारथिर् उवाच / अस्ति देवस्याभिपारगो नामामात्यस् तस्य तद् गृहं तस्यैव च सा भार्या किरीटवत्सदुहितोन्मादयन्ती नामेति / तद् उपश्रुत्य स राजा परभार्येति वितानीभूतहृदयश् चिन्तास्तिमितनयनो दीर्घम् उष्णम् अभिनिश्वस्य तदर्पितमनाः शनैर् आत्मगतम् उवाच /

अन्वर्थरम्याक्षरसौकुमार्यम् अहो कृतं नाम यथेदम् अस्याः / उन्मादयन्तीति शुचिस्मितायास् तथा हि सोन्मादम् इवाकरोन् माम् // ajm_13.12 //

विस्मर्तुम् एनाम् इच्छामि पश्यामीव च चेतसा / स्थितं तस्यां नु मे चेतः सा प्रभुत्वेन तत्र वा // ajm_13.13 //

परस्य नाम भार्यायां ममाप्य् एवम् अधीरता / तद् उन्मत्तो ऽस्मि संत्यक्तो लज्जयेवाद्य निद्रया // ajm_13.14 //

तस्या वपुर्विलसितस्मितवीक्षितेषु संरागनिश्चलमतेः सहसा स्वनन्ती / कार्यान्तरक्रमनिवेदनधृष्टशब्दा विद्वेषम् उत्तुदति चेतसि नालिका मे // ajm_13.15 //

इति स राजा मदनबलविचलितधृतिर् व्यवस्थापयन्न् अप्य् आत्मानम् आपाण्डुकृशतनुः प्रध्याननिश्वसितविजृम्भणपरः प्रव्यक्तमदनाकारो बभूव /

धृत्या महत्यापि निगुह्यमानः स भूपतेस् तस्य मनोविकारः / मुखेन चिन्तास्तिमितेक्षणेन कार्श्येन च व्यक्तिम् उपाजगाम // ajm_13.16 //

अथेङ्गिताकारग्रहणनिपुणमतिर् अभिपारगो ऽमात्यस् तं राज्ञो वृत्तान्तं सकारणम् उपलभ्य स्नेहात् तदत्ययाशङ्की जानानश् चातिबलतां मदनस्य रहसि राजानं विदितः समुपेत्य कृताभ्यनुज्ञो विज्ञापयाम् आस /

अद्यार्चयन्तं नरदेव देवान् साक्षाद् उपेत्याम्बुरुहाक्ष यक्षः / माम् आह नावैषि नृपस्य कस्माद् उन्मादयन्त्यां हृदयं निविष्टम् // ajm_13.17 //

इत्य् एवम् उक्त्वा सहसा तिरोऽभूद् विमर्शवान् इत्य् अहम् अभ्युपेतः / तच् चेत् तथा देव किम् एतद् एवम् अस्मासु ते निष्प्रणयत्वमौनम् // ajm_13.18 //

तत् प्रतिग्रहीतुम् एनाम् अर्हति मदनुग्रहार्थं देव इति / अथ स राजा प्रत्यादेशाल् लज्जावनतवदनो मदनवशगो ऽपि स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वाद् अविक्लवीभूतधैर्यः प्रत्याख्यानविशदाक्षरम् एनम् उवाच / नैतद् अस्ति / कुतः /

पुण्याच् च्युतः स्याम् अमरो न चास्मि विद्याच् च नः पापम् इदं जनो ऽपि / तद्विप्रयोगाच् च मनोज्वरस् त्वां वह्निः पुरा कक्षम् इव क्षिणोति // ajm_13.19 //

यच् चोभयोर् इत्य् अहितावहं स्याल् लोके परस्मिन्न् इह चैव कर्म / तद् यस्य हेतोर् अबुधा भजन्ते तस्यैव हेतोर् न बुधा भजन्ते // ajm_13.20 //

अभिपारग उवाच / अलम् अत्र देवस्य धर्मातिक्रमशङ्कया /

दाने साहाय्यदानेन धर्म एव भवेत् तव / दानविघ्नात् त्व् अधर्मः स्यात् तां मत्तो ऽप्रतिगृह्णतः // ajm_13.21 //

कीर्त्युपरोधावकाशम् अपि चात्र देवस्य न पश्यामि / कुतः /

आवाभ्याम् इदम् अन्यश् च क एव ज्ञातुम् अर्हति / जनापवादाद् आशङ्काम् अतो मनसि मा कृथाः // ajm_13.22 //

अनुग्रहश् चैष मम स्यान् न पीडा / कुतः /

स्वाम्यर्थचर्यार्जितया हि तुष्ट्या निरन्तरे चेतसि को विघातः / यतः सकामं कुरु देव कामम् अलं मदुत्पीडनशङ्कया ते // ajm_13.23 //

राजोवाच / शान्तं पापम् /

व्यक्तम् अस्मदतिस्नेहान् न त्वयैतद् अवेक्षितम् / यथा दाने न सर्वस्मिन् साचिव्यं धर्मसाधनम् // ajm_13.24 //

यो ऽस्मदर्थम् अतिस्नेहात् स्वान् प्राणान् अपि नेक्षते / तस्य बन्धुविशिष्टस्य सख्युर् भार्या सखी ननु // ajm_13.25 //

तद् अयुक्तं माम् अत्र प्रतारयितुम् / यद् अपि चेष्टं नैतद् अन्यः कश् चिज् ज्ञास्यतीति किम् एवम् इदम् अपापं स्यात् /

अदृश्यमानो ऽपि हि पापम् आचरन् विषं निषेव्येव कथं शम् आप्नुयात् / न तं न पश्यन्ति विशुद्धचक्षुषो दिवौकसश् चैव नराश् च योगिनः // ajm_13.26 //

किं च भूयः /

श्रद्दधीत क एतच् च यथासौ तव न प्रिया / तां परित्यज्य सद्यो वा विघातं न समाप्नुयाः // ajm_13.27 //

अभिपारग उवाच /

सपुत्रदारो दासो ऽहं स्वामी त्वं दैवतं च मे / दास्याम् अस्यां यतो देव कस् ते धर्मव्यतिक्रमः // ajm_13.28 //

यद् अपि चेष्टं प्रिया ममेयम् इत्य् अतः किम् /

मम प्रिया कामद कामम् एषा तेनैव दित्सामि च तुभ्यम् एनाम् / प्रियं हि दत्त्वा लभते परत्र प्रकर्षरम्याणि जनः प्रियाणि // ajm_13.29 //

यतः प्रतिगृह्णात्व् एवैनां देव इति // राजोवाच / मा मैवम् / अक्रम एषः / कुतः /

अहं हि शस्त्रं निशितं विशेयं हुताशनं विस्फुरदर्चिषं वा / न त्व् एव धर्माद् अधिगम्य लक्ष्मीं शक्ष्यामि तत्रैव पुनः प्रहर्तुम् // ajm_13.30 //

अभिपारग उवाच / यद्य् एनां मद्भार्येति देवो न प्रतिग्रहीतुम् इच्छत्य् अयम् अहम् अस्याः सर्वजनप्रार्थनाविरुद्धं वेश्याव्रतम् आदिशामि / तत एनां देवः प्रतिगृह्णीयाद् इति // राजोवाच / किम् उन्मत्तो ऽसि /

अदुष्टां संत्यजन् भार्यां मत्तो दण्डम् अवाप्नुयाः / स धिग्वादास्पदीभूतः परत्रेह च धक्ष्यसे // ajm_13.31 //

तद् अलम् अकार्यनिर्बन्धितया / न्यायाभिनिवेशी भवेति // अभिपारग उवाच /

धर्मात्ययो मे यदि कश् चिद् एवं जनापवादः सुखविप्लवो वा / प्रत्युद्गमिष्याम्य् उरसा तु तत् तत् त्वत्सौख्यलब्धेन मनःसुखेन // ajm_13.32 //

त्वत्तः परं चाहवनीयम् अन्यं लोके न पश्यामि महीमहेन्द्र / उन्मादयन्तीं मम पुण्यवृद्ध्यै त्वं दक्षिणाम् ऋत्विग् इव प्रतीच्छ // ajm_13.33 //

राजोवाच / कामम् अस्मदतिस्नेहाद् अनवेक्षितात्महिताहितक्रमो मदर्थचर्यासमुद्योगस् तवायम् / अत एव तु त्वां विशेषतो नोपेक्षितुम् अर्हामि / नैव खलु लोकापवादनिःशङ्केन भवितव्यम् / पश्य /

लोकस्य यो नाद्रियते ऽपवादं धर्मानपेक्षः परतः फलं वा / जनो न विश्वासम् उपैति तस्मिन्न् अतीव लक्ष्म्यापि विवर्ज्यते सः // ajm_13.34 //

यतस् त्वां ब्रवीमि /

मा ते रोचिष्ट धर्मस्य जीवितार्थे ऽप्य् अतिक्रमः / निःसंदिग्धमहादोषः ससंदेहकृशोदयः // ajm_13.35 //

किं च भूयः /

निन्दादिदुःखेषु परान् निपात्य नेष्टा सताम् आत्मसुखप्रसिद्धिः / एको ऽप्य् अनुत्पीड्य परान् अतो ऽहं धर्मे स्थितः स्वार्थधुरं प्रपत्स्ये // ajm_13.36 //

अभिपारग उवाच / स्वाम्यर्थं भक्तिवशेन चरतो मम तावद् अत्र क एवाधर्मावकाशः स्याद् देवस्य वा दीयमानाम् एनां प्रतिगृह्णतः स्याद् यतः सनैगमजानपदाः शिबयः किम् अत्राधर्म इति ब्रूयुः / तत् प्रतिगृह्णात्व् एवैनां देव इति // राजोवाच / अद्धा मदर्थचर्याप्रवणमतिर् भवान् / इदं त्व् अत्र चिन्तयितव्यम् / सनैगमजानपदानां शिबीनां तव मम वा को ऽस्माकं धर्मवित्तम इति // अथाभिपारगः ससंभ्रमो राजानम् उवाच /

वृद्धोपसेवासु कृतश्रमत्वाच् छ्रुताधिकारान् मतिपाटवाच् च / त्रिवर्गविद्यातिशयार्थतत्त्वं त्वयि स्थितं देव बृहस्पतौ च // ajm_13.37 //

राजोवाच / तेन हि न माम् अत्र प्रतारयितुम् अर्हसि / कुतः /

नराधिपानां चरितेष्व् अधीनं लोकस्य यस्माद् अहितं हितं च / भक्तिं प्रजानाम् अनुचिन्त्य तस्मात् कीर्तिक्षमे सत्पथ एव रंस्ये // ajm_13.38 //

जिह्मं शुभं वा वृषभप्रचारं गावो ऽनुगा यद्वद् अनुप्रयान्ति / उत्क्षिप्तशङ्काङ्कुशनिर्विघट्टं प्रजास् तथैव क्षितिपस्य वृत्तम् // ajm_13.39 //

अपि च पश्यतु तावद् भवान् /

आत्मानम् अपि चेच् छक्तिर् न स्यात् पालयितुं मम / का न्व् अवस्था जनस्य स्यान् मत्तो रक्षाभिकाङ्क्षिणः // ajm_13.40 //

इति प्रजानां हितम् ईक्षमाणः स्वं चैव धर्मं विमलं यशश् च / नेच्छामि चित्तस्य वशेन गन्तुम् अहं हि नेता वृषवत् प्रजानाम् // ajm_13.41 //

अथाभिपारगो ऽमात्यस् तेन राज्ञो ऽवस्थानेन प्रसादितमनाः प्रणम्य राजानं प्राञ्जलिर् इत्य् उवाच /

अहो प्रजानाम् अतिभाग्यसंपद् यासां त्वम् एवं नरदेव गोप्ता / धर्मानुरागो हि सुखानपेक्षस् तपोवनस्थेष्व् अपि मृग्य एव // ajm_13.42 //

महच्छब्दो महाराज त्वय्य् एवायं विराजते / विगुणेषु गुणोक्तिर् हि क्षेपरूक्षतराक्षरा // ajm_13.43 //

विस्मयो ऽनिभृतत्वं वा किं ममैतावता त्वयि / समुद्र इव रत्नानां गुणानां यस् त्वम् आकरः // ajm_13.44 //

तद् एवं तीव्रदुःखातुराणाम् अपि सतां नीचमार्गनिष्प्रणयता भवति स्वधैर्यावष्टम्भात् स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वाच् चेति धैर्ये धर्माभ्यासे च योगः कार्य इति //

उन्मादयन्तीजातकं त्रयोदशम् //

14. सुपारगजातकम्

धर्माश्रयं सत्यवचनम् अप्य् आपदं नुदति प्राग् एव तत्फलम् इति धर्मानुवर्तिना भवितव्यम् //