जातकमाला (Āryaśūra)

निहिता बहवः पाशा मया दारुणदारुणाः / विहगाक्रिडदेशेषु पल्वलेषु सरस्सु च // jm_22.59 //

अथ विस्रम्भनिःशङ्को हंसवर्यश्चरन्नयम् / परिच्छन्नेन पाशेन चरणे समबध्यत // jm_22.60 //

अबद्धस्तमुपासीनो मामयं समयाचत / आत्मानं तिष्क्रयं कृत्वा हंसराजस्य जीवितम् // jm_22.61 //

विसृजन्मानुषीं वाचं विस्पष्टमधुराक्षराम् / स्वजीवितपरित्यागाद्याच्ञामप्यूर्जितक्रमाम् // jm_22.62 //

तेनास्य वाक्येन सुपेशलेन स्वाम्यर्थधीरेण च चेष्टितेन / तथा प्रसन्नो ऽस्मि यथास्य भर्ता मया समं क्रूरतयैव मुक्तः // jm_22.63 //

अथ विहगपतेरयं विमोक्षान्मुदितमतिर्बहुधा वदन् प्रियाणि / त्वदभिंगम इति न्ययोजयन्मां विफलगुरुः किल मा मम श्रमो भूत् // jm_22.64 //

तदेवमतिधार्मिकः खगवराकृतिः को ऽप्यसौ ममापि हृदि मार्दवं जनितवान् क्षणेनैव यः / खगाधिपतिमोक्षणं कृतमनुस्मरन् मत्कृते सहाधिपतिनागतः स्वयमयं च ते ऽन्तःपुरम् // jm_22.65 //

तदुपश्रुत्य स राजा सप्रमोदविस्मयेन मनसा विविधरत्नप्रभोद्भासुरसुरुचिरपादं परार्ध्यास्तरणरचनाभिरामं श्रिमत्सुखोपाश्रयसाटोपमुपहितपादपीठं राजाध्यासनयोग्यं काञ्चनमासनं हंसराजाय समादिदेशः, अमात्यमुख्याध्यासनयोग्यं च वेत्रासनं सुमुखाय /

अथ बोधिसत्त्वः काल इदानीं प्रतिसंमोदितुमिति नूपुरारावमधुरेण स्वरेण राजानमाबभाषे -

द्युतिकान्तिनिकेतने शरीरे कुशलं ते कुशलार्ह कच्चिदस्मिन् / अपि धर्मशरीरमव्रणं ते विपुलैरुच्छ्वसितीव वाक्प्रदानैः // jm_22.66 //

अपि रक्षणदीक्षितः प्रजानां समयानुग्रहविग्रहप्रवृत्त्या / अभिवर्धयसे स्वकीर्तिशोभमनुरागं जगतो हितोदयं च // jm_22.67 //

अपि शुद्धतयोपधास्वसक्तैरनुरक्तैर्निपुणक्रियैरमात्यैः / समवेक्षयसे हितं प्रजानां न च तत्रासि परोक्षबुद्धिरेव // jm_22.68 //

नयविक्रमसंहृतप्रतापैरपि सामन्तनृपैः प्रयाच्यमानः / उपयासि दयानुवृत्तिशोभां न च विश्वासमयीं प्रमादनिद्राम् // jm_22.69 //

अपि धर्मसुखार्थनिर्विरोधास्तव चेष्टा नरविर सज्जनेष्टाः / वितता इव दिक्षु कीर्तिसिद्ध्या रिपुभिर्निश्वसितैरसत्क्रियन्ते // jm_22.70 //

अथैनं स नृपतिः प्रमोदादभिव्यज्यमानेन्द्रियप्रसादः प्रत्युवाच -

अद्य मे कुशलं हंस सर्वत्र च भविष्यति / चिराभिलषितः प्राप्तो यदयं सत्समागमः // jm_22.71 //

त्वयि पाशवशं प्राप्ते प्रहर्षद्धतचापलः / कचिन्नायमकारिषीत्ते दण्डेनाभिरुजन् रुजम् // jm_22.72 //

एवं ह्यमीषां जाल्मानां पक्षिणां व्यसनोदये / प्रहर्षाकुलिता बुद्धिरापतत्येव कल्मषम् // jm_22.73 //

बोधिसत्त्व उवाच -

क्षेममासीन्महाराज सत्यामप्येवमापदि / न चायं किंचिदस्मासु शत्रुवत्प्रत्यपद्यत // jm_22.74 //

अबद्धं बद्धवदयं मत्स्नेहात्सुमुखं स्थितम् / दृष्ट्वाभाषत साम्नैव सकौतूहलविस्मयः // jm_22.75 //

सूनृतैरस्य वचनैरथावर्जितमानसः / मामयं व्यमुचत्पाशाद्विनयदनुमानयन् // jm_22.76 //

अतश्च सुमुखेनेदं हितमस्य समीहितम् / इहागमनमस्मकं स्यदस्यापि सुखोदयम् // jm_22.77 //

नृपतिरुवाच -

आकाङ्क्षिताभिगमयोः स्वागतं भवतोरिह / अतीव प्रीणितश्चास्मि युष्मत्संदर्शनोत्सवात् // jm_22.78 //

अयं च महतार्थेन नैषादो ऽद्य समेष्यति / उभयेषां प्रियं कृत्वा महदर्हत्ययं प्रियम् // jm_22.79 //

इत्युक्त्वा स राजा तं नैषादं महता धनविस्तरप्रदानेन समान्य पुनर्हंसराजमुवाच -

इमं स्वमावासमुपागतौ युवां विसृज्यतां तन्मयि यन्त्रणाव्रतम् / प्रयोजनं येन यथा तदुच्यतां भवत्सहाया हि विभूतयो मम // jm_22.80 //

अशङ्कितोक्तैः प्रणयाक्षरैः सुहृत् करोति तुष्टिं विभवस्थितस्य याम् / न तद्विधां लम्भयते स तां धनैर्महोपकारः प्रणयः सुहृत्स्वतः // jm_22.81 //

अथ स राजा सुमुखसंभाषणकुतूहलहृदयः सविस्मयभिवीक्ष्य सुमुखमुवाच -

अलब्धगाधा नवसंस्तवे जने न यान्ति कामं प्रणयप्रगल्भताम् / वचस्तु दाक्षिण्यसमाहिताक्षरं न ते न जल्पन्त्युपचारशीभरम् // jm_22.82 //

संभाषणेनापि यतः कर्तुमर्हति नो भवान् / साफल्यं प्रणयाशायाः प्रीतेश्चोपचयं हृदि // jm_22.83 //

इत्युक्ते सुमुखो हंससेनापतिर्विनयादभिप्रणम्यैनमुवाच -

महेन्द्रकल्पेन सह त्वया संभाषणोत्सवः / इति दर्शितसौहार्दे कस्य नातिमनोरथः // jm_22.84 //

संभाषमाणे तु नराधिपे च सौहार्दरम्यं विहगाधिपे च / तत्संकथामध्यमुपेत्य धार्ष्ट्यान्नन्वक्रमः प्रेष्यजनस्य वक्तुम् // jm_22.85 //

न हेय्ष मार्गो विनयभिजातस्तं चैव जानन् कथमभ्युपेयाम् / तूष्णीं महाराज यतः स्थितो ऽहं तन्मर्षणीयं यदि मर्षणीयम् // jm_22.86 //

इत्युक्ते स राजा सप्रहर्षविस्मयवदनः संराधयन् सुमुखमुवाच -

स्थाने भवद्गुणकथा रमयन्ति लोकं स्थाने ऽसि हंसपतिना गमितः सखित्वम् / एवंविधं हि विनयं नयसौष्ठवं च नैवाकृतात्महृदयानि समुद्वहन्ति // jm_22.87 //

तदियं प्रस्तुता प्रीतिर्विच्छिद्येत यथा न नः / तथैव मयि विस्रम्भ अजर्यं ह्यार्यसंगतम् // jm_22.88 //

अथ बोधिसत्त्वस्तस्य राज्ञः परां प्रीतिकामतामवेत्य स्नेहप्रवृत्तिसुमुखतां च संराधयन्नवोचदेनम् -

यत्कृत्यं परमे मित्रे कृतमस्मासु तत्त्वया / संस्तवे हि नवे ऽप्यस्मिन् स्वमाहात्म्यानुवर्तिना // jm_22.89 //

कश्च नाम महाराज नावलम्ब्येत चेतसि / संमानविधिनानेन यस्त्वयास्मासु दर्शितः // jm_22.90 //

प्रयोजनं नाम कियत्किमेव वा मदाश्रयं मानद यत्त्वमीक्षसे / प्रियातिथित्व गुणवत्सलस्य ते प्रवृत्तमभ्यासगुणादिति ध्रुवम् // jm_22.91 //

न चित्रमेतत्त्वयि वा जितात्मनि प्रजाहितार्थं धृतपार्थिवव्रते / तपःसमाधानपरे मुनाविव स्वभाववृत्त्या हि गुणास्त्वयि स्थिताः // jm_22.92 //

इति प्रशंसासुभगाः सुखा गुणा न दोषदुर्गेषु वसन्ति भूतयः / इमां विदित्वा गुणदोषधर्मतां सचेतनः कः स्वहितोत्पथं भचेत् // jm_22.93 //

न देशमाप्नोति पराक्रमेण तं न कोशवीर्येण न नितीसंपदा / श्रमव्ययाभ्यां नृपतिर्विनैव यं गुणाभिजातेन पथधिगच्छति // jm_22.94 //

सुराधिपश्रीरपि वीक्षते गुणान् गुणोदितानेव परैति संनति / गुणेभ्य एव प्रभवन्ति कीर्तयः प्रभावमाहात्म्यमिति श्रितं गुणान् // jm_22.95 //

अमर्षदर्पोद्भवकर्कशान्यपि प्ररूढवैरस्थिरमत्सराण्यपि / प्रसादयन्त्येव मनांसि विद्विषां शशिप्रकाशाधिककान्तयो गुणाः // jm_22.96 //

तदेवमेव क्षितिपाल पालयन् महीं प्रतापानतदृप्तपार्थिवाम् / अमन्दशोभैर्विनयदिभिर्गुणैर्गुणानुरागं जगतं प्रबोधय // jm_22.97 //

प्रजाहितं कृत्यतमं महीपतेस्तदन्य पन्था ह्युभयत्र भूतये / भवेच्च तद्राजनि धर्मवत्सले नृपस्य वृत्तं हि जनो ऽनुवर्तते // jm_22.98 //

प्रशाधि धर्मेण वसुंधरामतः करोतु रक्षां त्रिदशाधिपश्च ते / त्वदन्तिकात्संश्रितभावनादपि स्वयूथ्यदुःखं तु विकर्षतीव माम् // jm_22.99 //

अथ स राजा समभिनन्द्य तत्तस्य वचनं सपर्षत्कः संमानप्रियवचनप्रयोगपुरःसरं तौ हंसमुख्यौ विससर्ज / अथ बोधिसत्त्वः समुत्पत्य विमलखड्गाभिनीलं शरत्प्रसन्नशोभं गगनतलं प्रतिबिम्बेनेवानुगम्यमानः सुमुखेन हंससेनापतिना समुपेत्य हंसयूथं संदर्शनादेव परेण प्रहर्षेण संयोजयामास /

कालेन चोपेत्य नृपं स हंसः परानुकम्पव्यसनी सहंसः / जगाद धर्मं क्षितिपेन तेन प्रत्यर्च्यमानो विनयानतेन // jm_22.100 //

तदेवं विनिपातगतानामपि सतां वृत्तं नालमनुगन्तुमसत्पुरुषाः प्रागेव सुगतिष्ठानामिति / एवं कल्याणी वागुभयहितावहा भवतीति कल्याणवचनप्रशंसायामप्युपनेयम् / कल्याणमित्रवर्णे ऽपि वाच्यम्, एवं कल्याणमित्रवतां कृच्छ्रे ऽप्यर्थाः संसिध्यन्तीति / स्थविरार्यानन्दपूर्वसभागप्रदर्शने च, एवमयं स्थविरः सहचरितचरणो बोधिसत्त्वेन चिरकालाभ्यस्तप्रेमबहुमानो भवतीति /

// इति हंसजातकं द्वाविशतितमम् //

23. महाबोधिजातकम्

असत्कृतानामपि सत्पुरुषाणां पूर्वोपकारिष्वनुकम्पा न शिथिलीभवति कृतज्ञत्वात् क्षमासात्म्याच्च / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान् महाबोधिर्नाम परिव्राजको बभूव / स गृहस्थभाव एव परिविदितक्रमव्यायामो लोकाभिमतानां विद्यास्थानानां कृतज्ञानकौतूहलश्चित्रासु च कलासु प्रव्रज्याश्रयाल्लोकहितोद्योगाच्च विशेषवत्तरं धर्मशास्त्रेष्ववहितमतिस्तेष्वाचार्यकं पदमवाप / स कृतपुण्यत्वाज्ज्ञानमाहात्म्याल्लोकज्ञतया प्रतिपत्तिगुणसौष्ठवाच्च यत्र यत्र गच्छति स्म तत्र तत्रैव विदुषां विद्वत्प्रियाणां च राज्ञां ब्राह्मणगृहपतीनामन्यतीर्थिकानां च प्रव्रजितानामभिगमनीयो भावनीयश्च बभूव /

गुणा हि पुण्याश्रयलब्धदीप्तयो गताः प्रियत्वं प्रतिपत्तिशोभया / अपि द्विषद्भ्यः स्वयशोनुरक्षया भवन्ति सत्कारविशेषभागिनः // jm_23.1 //

अथ स महात्मा लोकानुग्रहार्थमनुविचरन् ग्रामनगरनिगमजनपदराष्ट्रराजधाणीरन्यतमस्य राज्ञो विषायान्तरमुपजागाम / श्रुतगुनविस्तरप्रभवस्तु स राजा तस्यागमनं दूरत एवोपलभ्य प्रीतमना रमणीये स्वस्मिन्नुद्यानवनप्रदेशे तस्यावसथं कारयामास / अभ्युद्गमनादिसत्कारपुरःसरं चैनं प्रवेश्य स्वविषयं शिष्य इवाचार्यं परिचरणपर्युपासनविधिना संमानयामास /

विभूतिगुणसंपन्नमुपेतः प्रणयाद् गृहम् / गुनप्रियस्य गुनवानुत्सवातिशयो ऽतिथिः // jm_23.2 //

बोधिसत्त्वो ऽपि चैनं श्रुतिहृदयह्लादिनीभिर्धर्म्याभिः कथाभिः श्रेयोमार्गमनुप्रतिपादयमानः प्रत्यहमनुजग्राह /

अदृष्टभक्तिष्वपि धर्मवत्सला हितं विवक्षन्ति परानुकम्पिनः / क एव वादः शुचिभाजनोपमे हितार्थिनि प्रेमगुणोत्सुके जने // jm_23.3 //

अथ तस्य राज्ञो ऽमात्या लब्धविद्वत्संभावना लब्धसंमानाश्च सदस्याः प्रत्यहमभिवर्धमानसत्कारां बोधिसत्त्वस्य गुणसमृद्धिमीर्ष्योपहतबुद्धित्वान्न सेहिरे /

स्वगुणातिशयोदितैर्यशोभिर्जगदावर्जनदृष्टशक्तियोगः / रचनागुनमत्रसत्कृतेषु ज्वलयत्येव परेष्वमर्षवह्निम् // jm_23.4 //

प्रसह्य चैनं शास्त्रकथास्वभिभवितुमशक्ता धर्मप्रसङ्गममृष्यमाणाश्च राज्ञस्तेन तेन क्रमेण राजानं बोधिसत्त्वं प्रति विग्राहयामासुः - नार्हति देवो बोधिपरिव्राजके विश्वासमुपगन्तुम् / व्यक्तमयं देवस्य गुणप्रियतां धर्माभिमुखतां चोपलभ्य व्यसनप्रतारणश्लक्ष्णठमधुरवचनः प्रवृत्तिसंचारणहेतुरभूतः कस्यापि प्रत्यर्थिनो राज्ञो निपुणः प्रणिधिप्रयोगः / तथा हि धर्मात्मको नाम भूत्वा देवमेकान्तेन कारुण्यप्रवृत्तौ ह्रीदैन्ये च समनुशास्ति, अर्थकामोपरोधिषु च क्षत्रधर्मबाह्येष्वासन्नापनयेषु धर्मसमादानेषु दयानुवृत्त्या च नाम ते कृत्यपक्षमाश्वासनविधिनोपगृणीते प्रियसंस्तवश्चान्यराजदूतैः / न चायमविदितवृत्तान्तो राजशास्त्राणाम् / अतः साशङ्कान्यत्र नो हृदयानीति / अथ तस्य राज्ञः पुनः पुनर्भेदोपसंहितं हितमिव बहुभिरुच्यमानस्य बोधिसत्त्वं प्रति परिशङ्कासंकोचितस्नेहगौरवप्रसरमन्यादृशं चित्तमभवत् /

पैसुन्यवज्राशनिसंनिपाते भीमस्वने चाशनिसंनिपाते / विस्रम्भवान्मानुषमात्रधैर्यः स्यान्निर्विकारो यदि नाम कश्चित् // jm_23.5 //

अथ स राजा विस्रम्भविरहन्मन्दीभुतप्रेमबहुमानस्तस्मिन् महासत्त्वे न यथापूर्वं सत्कारप्रयोगसुमुखो बभूव / बोधिसत्त्वो ऽपि शुद्धस्वभावत्वात् बहुकार्यव्यासङ्गा राजान इति तन्मनसि चकार / तत्समीपवर्तिनां तु विनयोपचारशैथिल्यसंदर्शनाद्विरक्तहृदयमवेत्य राजानं समादाय त्रिदण्डादुण्डिकाद्यां परिव्राजकभाण्डिकां प्रक्रमणसव्यापारः समभवत् / तदुपश्रुत्य स राजा सावशेषस्नेहतया दाक्षिण्यविनयनुवृत्त्या चैनमभिगम्य प्रदर्शितसंभ्रमो विनिवर्तयितुकाम इव तमुवाच -

अस्मनकस्मादपहाय कस्माद्गन्तव्य एव प्रणता मतिस्ते / व्यलीकशङ्काजनकं नु किंचिद् दृष्टं प्रमादस्खलितं त्वया नः // jm_23.6 //

अथैनं बोधिसत्त्व उवाच -

नाकस्मिको ऽयं गमनोद्यमो मे नासत्क्रियामात्रकरूक्षिकत्वात् / अभजनत्वं तु गतो ऽसि शाठ्याद्धर्मस्य तेनाहमितो व्रजामि // jm_23.7 //

अथास्य सरभसभषितमतिविवृतवदनमभिद्रवन्तं वल्लभं श्वानं तत्रागतमभिप्रदर्शयन् पुनरुवाच - अयं चात्र महाराज अमानुषः साक्षिनिर्देशो दृश्यताम् /

अयं हि पूर्वं पटुचाटुकर्मा भूत्वा मयि श्वा भवतो ऽनुवृत्त्या / आकारगुप्त्यज्ञतया त्विदानीं त्वद्भावसूचां भषितैः करोति // jm_23.8 //

त्वत्तः श्रुतं किंचिदनेन नूनं मदन्तरे भक्तिविपत्तिरुक्षम् / अतो ऽनुवृत्तं ध्रुवमित्यनेन त्वत्प्रीतिहेतोरनुजीविवृत्तम् // jm_23.9 //

अथ स राजा तत्प्रत्यदेशाद् व्रीडावनामितवदनस्तेन चास्य मतिनैपुण्येन समावर्जितमतिर्जातसंवेगो नेदानीं शाठ्यानुवृत्तिकाल इति बोधिसत्त्वमभिप्रणम्योवाच -

त्वदाश्रया कचिदभूत्कथैषा संप्रस्तुता नः सदसि प्रगल्भैः / उपेक्षिता कार्यवशान्मया च तत्क्षम्यतां तिष्ठ च साधु मा गाः // jm_23.10 //

बोधिसत्त्व उवाच - नैव खल्वहं महाराज असत्कारप्रकृतत्वादक्षमया वा प्रणुद्यमाणो गच्छामि / न त्वयं महाराज अवस्थानकाल इति न तिष्ठामि / पश्यतु भवान् /

विमध्यभावादपि हीनशोभे यायां न सत्कारविधौ स्वयं चेत् / सङ्गादगत्या जडताबलाद्वा नन्वर्धचन्द्राभिनयोत्तरः स्याम् // jm_23.11 //

प्राप्तक्रमो ऽयं विधिरत्र तेन यास्यामि नाप्रीत्यभितप्तचित्तः / एकावमानाभिहता हि सत्सु पूर्वोपकारा न समीभवन्ति // jm_23.12 //

अस्निग्धभावस्तु न पर्युपास्यस्तोयार्थिन शुष्क इवोदपानः / प्रयत्नसाध्यापि ततो ऽर्थसिद्धिर्यस्माद्भवेदाकलुषा कृशा च // jm_23.13 //

प्रसन्न एव त्वभिगम्यरूपः शरद्विशुद्धाम्बुमहाह्रदाभः / सुखार्थिनः क्लेशपराङ्मुखस्य लोकप्रसिद्धः स्फुट एष मार्गः // jm_23.14 //

भक्त्युन्मुखाद्यो ऽपि पराङ्मुखः स्यात्पराङ्मुखे चाभिमुखत्वदीनः / पूर्वोपकारस्मरणालसो वा नराकृतिश्चिन्त्यविनिश्चयः सः // jm_23.15 //

असेवना चात्युपसेवना च याच्ञाभियोगाश्च दहन्ति मैत्रीम् / रक्ष्यं यतः प्रीत्यवशेषमेतन्निवासदोषादिति यामि तावत् // jm_23.16 //

राजोवाच - यद्यवश्यमेव गन्तव्यमिति निश्चितात्रभवतो मतिः, तत्पुनरपीदानीमिहागमनेनास्माननुग्रहीतुमर्हति भवान् / असेवनादपि हि प्रीतिरनुरक्षितव्यैव / बोधिसत्त्व उवाच - बह्वन्तरायो महाराज बहूपद्रवप्रत्यर्थिकत्वाल्लोकसंनिवेश इति न शक्यमेतदवधारणया प्रतिज्ञातुमागमिष्यामीति / सति त्वागमनकारणसाकल्ये ऽपि नाम पुनर्भवन्तं पश्येम / इत्यनुनीय स माहत्मा तं राजानं कृताभ्यनुज्ञासत्कारस्तेन राज्ञा तद्विषयात्प्रचक्राम / स तेन गृहिजनसंस्तवेनाकुलितहृदयो ऽन्यतमदरण्यायतनमुपश्रित्य ध्यानाभियुक्तमतिस्तत्र विहरन्नचिरेणेव चत्वारि ध्यानानि पञ्चाभिज्ञाः प्रतिलेभे /

तस्य समस्वादितप्रशमसुखरसस्य स्मृतिरनुकम्पनुसारिणी तं राजानं प्रति प्रादुरभूत् - का नु खलु तस्य राज्ञो ऽवस्थेति / अथैनं ददर्श तैरमात्यैर्यथाभिनिविष्टानि दृष्टिगतानि प्रैत् प्रतार्यमाणम् / कश्चिदेनममात्यो दुर्विभाव्यहेतुभिर्निदर्शनैरहेतुवादं प्रति प्रचकर्ष -

कः पद्मनालदलकेसरकर्णिकानां संस्थानवर्णरचनामृदुतादिहेतुः / पत्राणि चित्रयति को ऽत्र पतत्रिणां वा स्वाभाविकं जगदिदं नियतं तथैव // jm_23.17 //

अपर इश्वरकारणमस्मै स्वबुद्धिरुचितमुपवर्णयामास -

नाकस्मिकं भवितुमर्हति सर्वमेतदस्त्यत्र सर्वमधि कश्चिदनन्त एकः / स्वेच्छाविशेषनियमाद्य इमं विचित्रं लोकं करोति च पुनश्च समीकरोति // jm_23.18 //

सर्वमिदं पूर्वकर्मकृतं सुखासुखम् / न प्रयत्नसामर्थ्यमस्तीत्येवमन्य एनं विग्राहयामास -

एवं करिष्यति कथं नु समानकालं भिन्नाश्रयान् बहुविधानमितांश्च भावान् / सर्वं तु पूर्वकृतकर्मनिमित्तमेतत् सौख्यप्रयत्ननिपुणो ऽपि हि दुःखमेति // jm_23.19 //

अपर उच्छेदवादकथाभिरेनं कामभोगप्रसङ्ग एव प्रतारयामास -

दारूणि नैकविधवर्णगुणाकृतीनि कर्मात्मकानि न भवन्ति भवन्ति चैव / नष्टानि नैव च यथा पुनरुद्भवन्ति लोकस्तथायमिति सौख्यपरायणः स्यात् // jm_23.20 //

अपर एनं क्षत्रविद्यापरिदृष्टेषु नीतिकौटिल्यप्रसङ्गेषु नैर्घृण्यमलिनेषु धर्मविरोधिष्वपि राजधर्मो ऽयमिति समनुशशास -

छायाद्रुमेष्विव नरेषु कृताश्रयेषु तावत्कृतज्ञचरितैः स्वयशः परीप्सेत् / नार्थो ऽति यावदुपभोगनयेन तेषां कृत्ये तु यज्ञ इव ते पशवो नियोज्याः // jm_23.21 //

इति ते ऽमात्यास्तं राजानं तेन तेन दृष्टिकृतोन्मार्गेण नेतुमीषुः /

अथ बोधिसत्त्वः पापजनसंपर्कवशात्परप्रत्ययनेयबुद्धित्वाच्च दृष्टिकृतप्रपाताभिमुखमवेक्ष्य राजानं तदनुकम्पासमावर्जितहृदयस्तन्निवर्तनोपायं विममर्श /

गुणाभ्यासेन साधूनां कृतं तिष्ठति चेतसि / भ्रश्यत्यपकृतं तस्माज्जलं पद्मदलादिव // jm_23.22 //

अथ बोधिसत्त्वः इदमत्र प्राप्तकालमिति विनिश्चित्य स्वस्मिन्नाश्रमपदे महान्तं वानरमभिनिर्माय ऋद्धिप्रभावात्तस्य चर्मापनीय शेषमन्तर्धापयामास / स तन्निर्मितं महद्वानरचर्म (वैद्य 154) बिभ्रत्तस्य नृपतेर्भवनद्वारे प्रादुरभूत् / निवेदिताभ्यागमनश्च दौवारिकैर्यथाक्रममायुधीयगुप्तपर्यन्ताममात्यद्विजयोधदूपपौरमुख्याभिकीर्णां विनीतधीरोदात्तवेषजनां सासियष्टिभिः प्रतिहारैरधिष्ठितप्रद्वारां सिंहासनावश्तितनराधिपामनाकुलां राजपर्षदमवजगाहे / प्रत्युद्गमनादिविधिना चातिथिजनोपचारेण प्रतिपूज्यमानः कृतप्रतिसंमोदनकथासत्कारासनाभिनिर्हारश्च तेन राज्ञा कौतूहलानुवृत्त्या वानरचर्मप्रतिलम्भं प्रत्यनुयुक्तः - केनेदमार्याय वानरचर्मोपनयता महतानुग्रहेणात्मा संयोजित इति /

बोधिसत्त्व उवाच - मयैवेदं महाराज स्वयमधिगतं नान्येन केनचिदुपहृतम् / कुशतृणमात्रास्तीर्णायां हि पृथिव्यां स्वभावकठिनायां निषण्णेन स्वपता वा प्रतप्यमानशरीरेण न सुखं धर्मविधिरनुष्ठियते / अयं च मयाश्रमपदे महान् वानरो दृष्टः / तस्य मे बुद्धिरभवत् - उपपन्नं बत मे धर्मसाधनमिदमस्य वानरस्य चर्म / शक्यमत्र निषण्णेन स्वपता वा परार्ध्यास्तरणास्तीर्णेभ्यो राजशयनेभ्यो ऽपि निवृत्तस्पृहेण स्वधर्मविधिरनुष्ठातुमिति मया तस्येदं चर्म प्रगृहीतम् / स च प्रशमित इति / तच्छ्रुत्वा स राजा दाक्षिण्यविनयानुवृत्त्या न बोधिसत्त्वं किंचित्प्रत्युवाच / सव्रीडहृदयस्तु किंचिदवाङ्मुखो बभूव /

अथ ते ऽमात्याः पूर्वमपि तस्मिन् महासत्त्वे सामर्षहृदया लब्धवचनावकाशत्वात्प्रविकसितवदना राजानमूदीक्ष्य बोधिसत्त्वमुपदर्शयन्त ऊचुः - अहो भगवतो धर्मनुरागैकरसा मतिः / अहो धैर्यम् / अहो व्यवसायसाधुसामर्थ्यम् / आश्रमपदमभिगत एव महान्नाम वानर एकाकिना तपःक्षामशरीरेण प्रशमित इत्याश्चर्यम् / सर्वथा तपःसिद्धिरस्तु / अथैनानसंरब्ध एव बोधिसत्त्वः प्रत्युवाच - नार्हन्त्यत्रभवन्तः स्ववादशोभानिरपेक्षमित्यस्मान् विगर्हितुम् / न ह्ययं क्रमो विद्वद्यशः समुद्भाबयितुम् / पह्स्यन्त्वत्रभवन्तः -

स्ववादघ्नेन वचसा यः परान् विजुगुप्सते / स खल्वात्मवधेनेव परस्याकिर्तीमिच्छति // jm_23.23 //

इति स महात्मा तानमात्यान् सामान्येनोपालभ्य प्रत्येकशः पुनरुपालब्धुकामस्तमहेतुवादिनमामन्त्र्योवाच -

स्वाभाविकं जगदिति प्रविकथसे त्वं तत्त्वं च तद्यदि विकुत्सयसि किमस्मान् / शाखामृगे निधनमापतिते स्वभावात् पापं कृतो मम यतः सुहतो मयायम् // jm_23.24 //

अथ पापमस्ति मम तस्य वधान्ननु हेतुतस्तदिति सिद्धमिदम् / तदहेतुवादमिदमुत्सृज वा वद वात्र यत्तव न युक्तमिव // jm_23.25 //

यदि पद्मनालरचनादि च यत्तदहेतुकं ननु सदैव भवेत् / सलिलादीबीजकृतमेव तु तत् सति तत्र संभवति न ह्यसति // jm_23.26 //

अपि चायुष्मन्, सम्यगुपधारय तावत्,

न हेतुरस्तीति वदन् सहेतुकं ननु प्रतिज्ञा स्वयमेव हापयेत् / अथापि हेतुप्रणयालसो भवेत् प्रतिज्ञया केवलयास्य किं भवेत् // jm_23.27 //

एकत्र क्वचिदनवेक्ष्य यश्च हेतुं तेनैव प्रवदति सर्वहेत्वभावम् / प्र्त्यक्षं ननु तदवेत्य हेतुसारं तद्द्वेषी भवति विरोधदुष्टवाक्यः // jm_23.28 //

न लक्ष्यते यदि कुहचिच्च कारणं कथं नु तद् दृढमसदेव भाषसे / न दृश्यते सदपि हि कारणान्तराद्दिनात्यये विमलविवार्कमण्डलम् // jm_23.29 //

ननु च भोः

सुखार्थमिष्टान् विषयान् प्रपद्यसे निषेवितुं नेच्छसि तद्विरोधिनः / नृपस्य सेवां च करोषि तत्कृते न हेतुरस्तीति च नाम भाषसे // jm_23.30 //

तदेवमपि चेद्भावाननुपश्यस्यहेतुकान् / अहेतोर्वानरवधे सिद्धे किं मां विगर्हसे // jm_23.31 //

इति स महात्मा तमहेतुवादिनं विशदैर्हेतुभिर्निष्प्रतिभं कृत्वा तमीश्वकारणिकममन्त्रयोवाच - (वैद्य 156) आयुष्मानप्यस्मान् नार्हत्येव विगर्हितुम् / ईश्वरः सर्वस्य हि ते कारणमभिमतः / पश्य -

कुरुते यदि सर्वमीश्वरो ननु तेनैव हतः स वानरः / तव केयममैत्रचित्तता परदोषान् मयि यन्निषिञ्चसि // jm_23.32 //

अथ वानरवीरवैशसं न कृतं तेन दयानुरोधिना / बृहदित्यवघुष्यते कथं जगतः कारणमीश्वरस्त्वया // jm_23.33 //

अपि च भद्र सर्वमीश्वरकृतमिति पश्यतः -

ईश्वरे प्रसादाशा का स्तुतिप्रणामाद्यैः / स स्वयं स्वयंभूस्ते यत्करोति तत्कर्म // jm_23.34 //

त्वत्कृताथ यदीज्या न त्वसौ तदकर्ता / आत्मनो हि विभूत्या यः करोति स कर्जा // jm_23.35 //

ईश्वरः कुरुते चेत्पापकान्यखिलानि / तत्र् अभक्तिनिवेशः कं गुणं नु समीक्ष्य // jm_23.36 //

तान्यधर्मभयाद्वा यद्ययं न करोति / तेन वक्तुमयुक्तं सर्वमीश्वरसृष्टम् // jm_23.37 //

तस्य चेश्वरता स्याद्धर्मतः परतो वा / धर्मतो यदि न प्रागीश्वरः स ततो ऽभूत् // jm_23.38 //

दासतैव च सा स्याद्या क्रियेत परेण / स्यादथापि न हेतोः कस्यनेश्वरता स्यत् // jm_23.39 //

एवमपि तु गते भक्तिरागादविगणितयुक्तायुक्तस्य -

यदि कारणमीश्वर एव विभुर्जगतो निखिलस्य तवाभिमतः / ननु नार्हसि मय्यधिरोपयितुं विहितं विभुना कपिराजवधम् // jm_23.40 //

इति स महात्मा तमीश्वकारणिकं सुश्लिष्टैर्हेतुभिर्मूकतामिवोपनीय तं पूर्वकर्मकृतवादिनमामन्त्रणासौष्ठवेनाभिमुखीकृत्योवाच - भवानप्यस्मान्न शोभते विकुत्सयमानः / सर्वं हि ते पूर्वकर्मकृतमित्यभिमानः / तेन च त्वां ब्रवीमि -

स्यात्सर्वमेव यदि पूर्वकृतप्रभावाच्छाखामृगः सुहत एव मयैष तस्मात् / दग्धे हि पूर्वकृतकर्मदवाग्निनास्मिन् पापं किमत्र मम येन विगर्हसे माम् // jm_23.41 //

अथास्ति पापं मम वानरं घ्नतः कृतं मया तर्हि न पूर्वकर्मणा / यदिष्यते कर्म च कर्महेतुकं न कश्चिदेवं सति मोक्षमेष्यति // jm_23.42 //

भवेच्च सौख्यं यदि दुःखहेतुषु स्थितस्य दुःखं सुखसाधनेषु वा / अतो ऽनुमीयेत सुखासुखं ध्रुवं प्रवर्तते पूर्वकृतैकहेतुकम् // jm_23.43 //

न दृष्टमेवं च यतः सुखासुखं न पूर्वकर्मैकमतो ऽस्य कारणम् / भवेदभावश्च नवस्य कर्मणस्तदप्रसिद्धौ च पुरातनं कुतः // jm_23.44 //

पूर्वकर्मकृतं सर्वमथैवमपि मन्यसे / वानरस्य वधः कस्मान्मत्कृतः परिकल्प्यते // jm_23.45 //

इति स महात्मा निरनुयोज्यैर्हेतुभिस्तस्य मौनव्रतमिवोपदिश्य तमुच्छेदवादिनं स्मितपूर्वकमुवाच - आयुष्मतः को ऽयमत्यादरो ऽस्मद्विगर्हायां यदि तत्त्वमुच्छेदवादं मन्यसे?

लोकः परो यदि न कश्चन किं विवर्ज्यं पापं शुभं प्रति च किं बहुमानमोहः / स्वच्छन्दरम्यचरितो ऽत्र विचक्षणः स्यादेवं गते सुहत एव च वानरो ऽयम् // jm_23.46 //

जनवादभयादथाशुभं परिवर्ज्यं शुभमार्गसंश्रयात् / स्ववचःप्रतिलोमचेष्टितैर्जनवादानपि नातियात्ययम् // jm_23.47 //

स्वकृतान्तपथागतं सुखं न समाप्नोति च लोकशङ्कया / इति निष्फलवादविभ्रमः परमो ऽयं ननु बालिशाधमः // jm_23.48 //

यदपि च भवानाह -

दारूणि नैकविधवर्णगुणाकृतीनि कर्मात्मकानि न भवन्ति भवन्ति चैव / नष्टानि नैव च यथा पुनरुद्भवन्ति लोकस्तथायमिति को ऽत्र च नाम हेतुः // jm_23.49 //

उच्छेदवादवात्सल्यं स्यादेवमपि ते यदि / विगर्हणीयः किं हन्ता वानरस्य नरस्य वा // jm_23.50 //

इति स महासत्त्वस्तमुच्छेदवादिनं विस्पष्टशोभेनोत्तरक्रमेण तूष्णींभावपरायणं कृत्वा तं क्षत्रविद्याविदग्धममात्यमुवाच - भवानप्यस्मान् कस्मादिति विकुत्सयते यदि न्याय्यमर्थशास्त्रपरिदृष्टं विधिं मन्यसे?

अनुष्ठेयं हि तत्रेष्टमर्थार्थं साध्वसाधु वा / अथोद्धृत्य किलात्मानमर्थैर्धर्मं करिष्यते // jm_23.51 //

अतस्त्वां ब्रवीमि -

प्रयोजनं प्राप्य न चेदवेक्ष्यं स्निग्धेषु बन्धुष्वपि साधुवृत्तम् / हते मया चर्मणि वानरे ऽस्मिन् का शास्त्रदृष्टे ऽपि नये विगर्हा // jm_23.52 //

दयावियोगादथ गर्हणीयं कर्मेदृशं दूःखफलं च दृष्टम् / यत्राभ्यनुज्ञातमिदं न तन्त्रे प्रपद्यसे केन मुखेन तत्त्वम् // jm_23.53 //

इयं विभूतिश्च नयस्य यत्र तत्रानयः किदृशविभ्रमः स्यात् / अहो प्रगल्भैः परिभूय लोकमुन्नीयते शास्त्रपथैरधर्मः // jm_23.54 //

अदृष्टमेवाथ तवैतदिष्टं शास्त्रे किल स्पष्टपथोपदिष्टम् / शास्त्रप्रसिद्धेन नयेन गच्छन् न गर्हणीयो ऽस्मि कपेर्वधेन // jm_23.55 //

इति स महात्मा जितपर्षत्कान् परिचितप्रागल्भ्यानपि च तानमात्यान् प्रसह्याभिभूय समावर्जितहृदयां च सराजिकां पर्षदमवेत्य तेषां वानरवधहृल्लेखविनयनार्थं राजानमाबभाषे - नैव च खल्वहं महाराज प्राणिनं वानरं हतवान् / निर्माणविधिरयम् / निर्मितस्य हि वानरस्येदं चर्म मया गृहीतमस्यैव कथाक्रमस्य प्रस्तावार्थम् / तदलं मामन्यथा प्रतिग्रहीतुम् / इत्युक्त्वा तमृद्ध्याभिसंस्कारं प्रतिसंहृत्य परया च मात्रयाभिप्रसादितमानसं राजानं सपर्षत्कमवेत्योवाच -

संपश्यन् हेतुतः सिद्धिं स्वतन्त्रः परलोकवित् / साधुप्रतिज्ञः सघृणः प्राणिनं को हनिष्यति // jm_23.56 //

पश्य महाराज,

अहेतुवादी परतन्त्रदृष्टिरनास्तिकः क्षत्रनयानुगो वा / कुर्यान्न यन्नाम यशोलवार्थं तन्न्यायवादी कथमभ्युपेयात् // jm_23.57 //

दृष्टिर्नरश्रेष्ठ शुभाशुभा वा सभागकर्मप्रतिपत्तिहेतुः / दृष्ट्यन्वयं हि प्रविकल्प्य तत्तद्वाग्भिः क्रियाभिश्च विदर्शयन्ति // jm_23.58 //

सद्दृष्टिरस्माच्च निषेवितव्या त्याज्या त्वसद्दृष्टिरनर्थवृष्टिः / लभ्यश्च सत्संश्रयिणा क्रमो ऽयमसज्जनाद्दूरचरेण भुत्वा // jm_23.59 //

असंयताः संयतवेषधारिणश्चरन्ति कामं भुवि भिक्षुराक्षसाः / विनिर्दहन्तः खलु बालिशं जनं कुदृष्टिभिर्दृष्टिविषा इवोरगाः // jm_23.60 //

अहेतुवादादिविरूक्षवाशितं शृगालवत्तत्र विशेषलक्षणम् / अतो न तानर्हति सेवितुं बुधश्चरेत्तदर्थं तु पराक्रमे सति // jm_23.61 //

लोके विरूढयशसापि तु नैव कार्या कार्यार्थमप्यसदृशेन जनेन मैत्री / हेमन्तदुर्दिनसमागमदूषितो हि सौभाग्यहानिमुपयाति निशाकरो ऽपि // jm_23.62 //

तद्वर्जनाद् गुणविवर्जयितुर्जनस्य संसेवनाच्च गुणसेवनपण्डितस्य / स्वां किर्तिमुज्ज्वलय संजनयन् प्रजानां दोषानुरागविलयं गुणसौहृदं च // jm_23.63 //

त्वयि च चरति धर्म भूयसायं नृलोकः सुचरितसुमुखः स्यात्स्वर्गमार्गप्रतिष्ठः / जगदिदमनुपाल्यं चैवमभ्युद्यमस्ते विनयरुचिरमार्गं धर्ममस्माद्भजस्व // jm_23.64 //

शीलं विशोधय समर्जय दातृकीर्तिं मैत्रं मनः कुरु जने स्वजने यथैव / धर्मेण पालय महीं चिरमप्रमादादेवं समेष्यसि सुखं त्रिदिवं यशश्च // jm_23.65 //

कृषिप्रधानान् पशुपालनोद्यतान् महीरुहान् पुष्पफलान्वितानिव / अपालयञ्जानपदान् बलिप्रदान् नृपो हि सर्वौषधिभिर्विरुध्यते // jm_23.66 //

विचित्रपण्यक्रयविक्रयाश्रयं वणिग्जनं पौरजनं तथा नृपः / न पाति यः शुल्कपथोपकारिणं विरोधमायाति स कोशसंपदा // jm_23.67 //

अदृष्टदोषं युधि दृष्टविक्रमं तथा बलं यः प्रथितास्रकौशलम् / विमानयेद् भूपतिरध्युपेक्षया ध्रुवं विरुद्धः स रणे जयश्रिया // jm_23.68 //

तथैव शीलश्रुतयोगसाधुषु प्रकाशमाहात्म्यगुणेषु साधुषु / चरन्नवज्ञामलिनेन वर्त्मना नराधिपः स्वर्गसुखेर्विरुध्यते // jm_23.69 //

द्रुमद्यथामं प्रचिनोति यः फलं स हन्ति बीजं न रसं च विन्दति / अधर्म्यमेवं बलिमुद्धरन्नृपः क्षिणोति देशं न च तेन नन्दति // jm_23.70 //

यथा तु संपूर्णगुणो महोरुहः फलोदयं पाकवशात्प्रयच्छति / तथैव देशः क्षितिपाभिरक्षितो युनक्ति धर्मार्थसुखैर्नराधिपम् // jm_23.71 //

हितानमात्यान्निपुणार्थदर्शिनः शुचीनि मित्राणि जनं स्वमेव च / बधान चेतस्सु तदिष्टया गिरा धनैश्च संमाननयोपपादितैः // jm_23.72 //

तस्माद्धर्मं त्वं पुरस्कृत्य नित्यं श्रेयःप्राप्तौ युक्तचेताः प्रजानाम् / रागद्वेषोन्मुक्तया दण्डनीत्या रक्षंल्लोकानात्मनो रक्ष लोकान् // jm_23.73 //

इति स महात्मा तं राजानं दृष्टिकृतकापथाद्विवेच्य समवतार्य च सन्मार्गं सपर्षत्कं तत एव गगनतलं समुत्पत्य प्राञ्जलिना तेन जनेन सबहुमानप्रणतेन प्रत्यर्च्यमानस्तदेवारण्यायतनं प्रतिजगाम /

तदेवमसत्कृतानामपि सत्पुरुषाणां पूर्वोपकारिष्वनुकम्पा न शिथिलीभवति कृतज्ञत्वात्क्षमासात्म्याच्च / इति नासत्कारमात्रकेण पूर्वकृतं विस्मर्तव्यम् / एवं स भगवाननभिसंबुद्धो ऽपि परवादानभिभूय सत्त्वविनयं कृतवानिति बुद्धवर्णे ऽपि वाच्यम् / एवं मिथ्यादृष्टिरननुयोगक्षमानुपाश्रयत्वादसेव्या चेति मिथ्यादृष्टिविगर्हायामप्युपनेयम् / विपर्ययेण सम्यग्दृष्टिप्रशंसायामिति /

// इति महाबोधिजातकं त्रयोविंशतितमम् /

24. महाकपिजातकम् नात्मदुःखेन तथा सन्तः संतप्यन्ते यथापकारिणां कुशलपक्षहान्या / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल श्रीमति हिमवत्पार्श्वे विविधधातुरुचिरचित्राङ्गरागे नीलकौशेयप्रावारकृतोत्तरासङ्ग इव वनगहनलक्ष्म्या प्रयत्नरचितैरिवानेकवर्णसंस्थानविकल्पैर्वैषम्यभक्तिचित्रैर्विभूषिततटान्तदेशे प्रविसृतनैकप्रस्रवणजले गम्भीरकन्दरान्तरप्रपातसंकुले पटुतरमधुकरनिनादे मनोज्ञमारुतोपवीज्यमानविचित्रपुष्पफलपादपे विद्याधराक्रीडभुते महाकायः कपिरेकचरो बभुव / तदवस्थमपि चैनमपरिलुप्तधर्मसंज्ञं कृतज्ञमक्षुद्रस्वभावं धृत्या महत्या समन्वितमनुरागवशादिव करुणा नैव मुमोच /

सकानना साद्रिवरा ससागरा गता विनाशं शतशो वसुंधरा / युगान्तकाले सलिलानलानिलैर्न बोधिसत्त्वस्य महाकृपालुता // jm_24.1 //

अथ स महात्मा तापस इव वनरुपर्णफलमात्रवृत्तिरनुकम्पमानस्तेन तेन विधिना गोचरपतितान् प्राणिनस्तमरण्यप्रदेशमध्यवसति स्म /

अथान्यतमः पुरुषो गां प्रनष्टामन्वेषितुं कृतोद्योगः समन्ततो ऽनुविचरन् मार्गाप्रनष्टो दिग्भागसंमूढमतिः परिभ्रमंस्तं देशमुपजगाम / स क्षुत्पिपासाधर्मश्रमपरिम्लानतनुर्दौर्मनस्यवह्निना चान्तःप्रदीप्यमानो विषादातिभारादिवान्यतमस्मिन् वृक्षमूले निषण्णो ददर्श परिपाकवशाद्विच्युतानि परिपिञ्जराणि कतिचित्तिन्दुकीफलानि / स तान्यास्वाद्य क्षुत्परिक्षामतया परमस्वादूनि मन्यमानस्तत्प्रभवान्वेषणं प्रत्यभिवृद्धोत्साहः समन्ततो ऽनुविलोकयन् ददर्श प्रपाततटान्तविरूढं परिपक्कफलानमितपिञ्जराग्रशाखं तिन्दुकीवृक्षम् / स तत्फलतृष्णयाकृष्यमाणस्तं गिरितटमधिरुह्य तस्य तिन्दुकीवृक्षस्य फलिनिं शाखां प्रपाताभिनतामध्यारुरोह फललोभेन चास्याः प्रान्तमुपजगाम /

शाखाथ सा तस्य महीरुहस्य भारातियोगान्नमिता कृशत्वात् / परश्वधेनेव निकृत्तमूला सशब्दभङ्गं सहसा पपात // jm_24.2 //

स तया सार्धं महति गिरिदुर्गे समन्ततः शैलभित्तिपरिक्षिप्ते कूप इव न्यपतत् / पर्णसंचयगुणात्त्वस्य गाम्भीर्याच्च सलिलस्य न किंचिदङ्गमभज्यत / स तस्मादुत्तीर्य सलिलात्समन्ततः परिसर्पन्न कुतश्चिदुत्तरणमार्गं ददर्श / स निस्प्रतीकारं मर्तव्यमिह मया नचिरादिति विस्रस्यमानजीविताशः शोकाश्रुपरिषिक्तदीनवदनस्त्रीव्रेण दौर्मनस्यशल्येन प्रतुद्यमानः कातरहृदयस्तत्तदार्तिवशाद् विललाप् /

कान्तारे दुर्गे ऽस्मिजनसंपातरहिते निपतितं माम् / यत्नादपि परिमृगयन् मृत्योरन्यः क इव पश्येत् // jm_24.3 //

बन्धुजनमित्रवर्जितमेकनिपानीकृतं मशकसंघैः / अवपाताननमग्नं मृगमिव को ऽभ्युद्धरिष्यति माम् // jm_24.4 //

उद्यानकाननविमानसरिद्विचित्रं ताराविकीर्णमणिरत्नविराजिताभ्रम् / तामिस्रपक्षरजनीव घनान्धकारा कष्टं जगन्मम तिरस्कुरुते ऽन्तरात्रिः // jm_24.5 //

इति स पुरुषस्तत्तद्विलपंस्तेन सलिलेन तैश्च सहनिपतितैस्तिन्दुकफलैर्वर्तयमानः कतिचिद्दिनानि तत्रावसत् /

अथ स महाकपिराहारहेतोस्तद्वनमनुविचरन्नाहूयमान् इव मारुताकम्पिताभिस्तस्य तिन्दुकीवृक्षस्याग्रशाखाभिस्तं प्रदेशमभिजगाम / अभिरुह्य चैनं तत्प्रपातमवलोकयन् ददर्श तं पुरुषं क्षुत्परिक्षामनयनवदनं परिपाण्डुकृशदीनगात्रं पर्युत्सुकं तत्र विचेष्टमानम् / स तस्य परिद्यूनतया समावजितानुकम्पो महाकपिर्निक्षिप्ताहारव्यापारस्तं पुरुषं प्रततं बिक्षमाणो मानुषीं वाचमुवाच -

मानुषाणामगम्ये ऽस्मिन् प्रपाते परिवर्तसे / वक्तुमहंसि तत्साधु को भवाहिन वा कुतः // jm_24.6 //

अथ स पुरुषस्तं महाकपिमार्ततया समभिप्रणम्योद्वीक्षमाणः साञ्जलिरुवाच -

मानुषो ऽस्मि महाभाग प्रनष्टो विचरन् वने / फलार्थी पादपादस्मादिमामापदमागमम् // jm_24.7 //

तत्सुहृद्वन्धुहीनस्य प्राप्तस्य व्यसनं महत् / नाथ वानरयूथानां ममापि शरणं भव // jm_24.8 //

तच्छ्रुत्वा स महासत्त्वः परां करुणामुपजगाम /

आपद्गतो बन्धुसुहृद्विहीनः कृताञ्जलिर्दीनमुदीक्षमाणः / करोति शत्रूनपि सानुकम्पानाकम्पयत्येव तु सानुकम्पान् // jm_24.9 //

अथैनं बोधिसत्त्वः करुणायमाणस्तत्कालदुर्लभेन स्निग्धेन वचसा समाश्वासयामास -

प्रपातसंक्षिप्तपराक्रमो ऽहमबान्धवो वेति कृथाः शुचं मा / यद्बन्धुकृत्यं तव किंचिदत्र कर्तास्मि तत्सर्वमलं भयेन // jm_24.10 //

इति स महासत्त्वस्तं पुरुषमाश्वास्य ततश्चास्मै तिन्दुकान्यपराणि च फलानि समुपहृत्य तदुद्धरणयोग्यया पुरुषभारगुर्व्या शिलयान्यत्र योग्यां चकार / ततश्चात्मनो बलप्रमाणमवगम्य शक्तो ऽहमेनमेतस्मात्प्रपातादुर्द्धर्तुमिति निश्चितमतिरवतीर्य प्रपातं करुणया परिचोद्यमानस्तं पुरुषमुवाच -

एहि पृष्ठं ममारुह्य सुलग्नो ऽस्तु भवान् मयि / यावदभ्युद्धरामि त्वां स्वदेहात्सारमेव च // jm_24.11 //

असारस्य शरीरस्य सारो ह्येष मतः सताम् / यत्परेषां हितार्थेषु साधनीक्रियते बुधैः // jm_24.12 //

स तथेति प्रतिश्रुत्याभिप्रणस्य चैनमध्यारुरोह /

अथाभिरूढः स नरेण तेन भरातियोगेन विहन्यमानः / सत्त्वप्रकर्षादविप्रन्नधैर्यः परेण दुःखेन तमुज्जहार // jm_24.13 //

उद्धृत्य चैनं परमप्रतीतः खेदात्परिव्याकुलखेलगामी / शिलातलं तोयधराभिनीलं विश्रामहेतोः शयनीचकार // jm_24.14 //

अथ बोधिसत्त्वः शुद्धस्वभावतया कृतोपकारत्वाच्च तस्मात्पुरुषादपायनिराशङ्को विस्रम्भादेनमुवाच -

अव्याहतव्यालमृगप्रवेशे वनप्रदेशे ऽत्र समन्तमार्गे / खेदप्रसुप्तं सहसा निहन्ति कश्चित्पुरा मां स्वहितोदयं च // jm_24.15 //

यतो भवान् दिक्षुं विकीर्णचक्षुः करोतु रक्षां मम चात्मनश्च / दृढं श्रमेणास्मि परीतमूर्तिस्तत्स्वप्तुमिच्छामि मुहूर्तमात्रम् // jm_24.16 //

अथ स मिथ्याविनयप्रगल्भः - स्वपितु भवान् यथाकामं सुखप्रबोधाय, स्थितो ऽहं त्वत्संरक्षणायेत्यस्मै प्रतिशुश्राव / अथ स पुरुषस्तस्मिन् महासत्त्वे श्रमबलान्निद्रावशमुपगते चिन्तामशिवामापेदे -

मूलैः प्रयत्नातिशयाधिगम्यैर्वन्यैर्यदृच्छाधिगतैः फलैर्वा / एवं परिक्षीणतनोः कथं स्याद्यात्रापि तावत्कुत एव पुष्टिः // jm_24.17 //

इदं च कान्तारमसुप्रतारं कथं तरिष्यामि बलेन हीनः / पर्याप्तरूपं त्विदमस्य मांसं कान्तारदुर्गोत्तरणाय मे स्यात् // jm_24.18 //

कृतोपकारो ऽपि च भक्ष्य एव निसर्गयोगः स हि तादृशो ऽस्य / आपत्प्रसिद्धश्च किलैष धर्मः पाथेयतामित्युपनेय एषः // jm_24.19 //

यावच्च विस्रम्भसुखप्रसुप्तस्तावन्मया शक्यमयं निहन्तुम् / इमं हि युद्धाभिमुखं समेत्य सिंहो ऽपि संभाव्यपराजयः स्यात् // jm_24.20 //

तन्नायं विलम्बितुं मे काल इति विनिश्चित्य स दुरात्मा लोभदोषव्यामोहितमतिरकृतज्ञो विपन्नधर्मसंज्ञः प्रनष्टकारुण्यसौम्यस्वभावः परिदुर्बलो ऽप्यकार्यातिरागान्महतीं शिलामुद्यम्य तस्य महाकपेः शिरसि मुमोच /

शिलाथ सा दुर्बलविह्वलेन कार्यातिरागात्त्वरितेन तेन / अत्यन्तनिद्रोपगमाय मुक्ता निद्राप्रवासाय कपेर्बभूव // jm_24.21 //

सर्वात्मना सा न समाससाद मूर्धानमस्मान्न विनिस्पिपेष / कोट्येकदेशेन तु तं रुजन्ती शीला तले साशनिवत्पपात // jm_24.22 //

शीलाभिघातादवभिन्नमूर्धा वेगादवप्लुत्य च बोधिसत्त्वः / केनाहतो ऽस्मीति ददर्श नान्यं तमेव तु ह्रीतमुखं ददर्श // jm_24.23 //

वैलक्ष्यपीतप्रभमप्रगल्भं विषाददैन्यात्परिभिन्नवर्णम् / त्रासोदयादागतकङ्ठशोषं स्वेदार्द्रमुद्वीक्षितुमप्यशक्तम् // jm_24.24 //

अथ स महाकपिरस्यैव तत्कर्मेति निस्चितमतिः स्वमभिघातदुःखमचिन्तयित्वा तेन तस्यात्महितनिरपेक्षेणातिकष्टेन कर्मणा समुपजातसंवेगकारुण्यः परित्यत्तक्रोधसंरम्भदोषः सबास्पयनयनस्तं पुरुषमवेक्ष्य समनुशोचन्नुवाच -

मानुषेण सता भद्र त्वयेदं कृतमीदृशम् / कथं नाम व्यवसितं प्रारब्धं कथमेव वा // jm_24.25 //

मदभिद्रोहसंरब्धं त्वं नामापतितं परम् / विनिवारणशौटीरविक्रमो रोद्धुमर्हसि // jm_24.26 //

दुष्करं कृतवानस्मीत्यभून्मानोन्नतिर्मम / त्वयापविद्धा सा दुरमतिदुष्करकारिणा // jm_24.27 //

परलोकादिवानीतो मृत्योर्वक्त्रान्तरादिव / प्रपातादुद्धृतो ऽन्यस्मादन्यत्र पतितो ह्यसि // jm_24.28 //

धिगहो बत दुर्वृत्तमज्ञानमतिदारुणम् / यत्पातयति दुःखेषु सुखाशाकृपणं जगत् // jm_24.29 //

पातितो दुर्गतावात्मा क्षिप्तः शोकानलो मयि / निमीलिता यशोलक्ष्मीर्गुणमैत्री विरोधिता // jm_24.30 //

गत्वा धिग्वादलक्षत्वं हता विश्वसनीयता / का नु खल्वर्थनिस्पत्तिरेवमाकाङ्क्षिता त्वया // jm_24.31 //

दुनोति मां नैव तथा त्वियं रुजा यथैतदेवात्र मनः क्षिणोति माम् / गतो ऽस्मि पापे तव यन्निमित्ततां न चाहमेनस्तदपोहितुं प्रभुः // jm_24.32 //

संदृश्यमानवपुरेव तु पार्श्वतो मां तत्साध्वनुव्रज दृढं ह्यसि शङ्कनीयः / यावद्बहुप्रतिभयाद्गहनादितस्त्वां ग्रामान्तपद्धतिमनुप्रतिपादयामि // jm_24.33 //

एकाकिनं क्षामशरीरकं त्वां मार्गनभिज्ञं हि वने भ्रमन्तम् / कश्चित्समासाद्य पुरा करोति त्वत्पीडणाद्व्यर्थपरिश्रमं माम् // jm_24.34 //

इति स महात्मा तं पुरुषमनुशोचञ्जनान्तमानीय प्रतिपाद्य चैनं तन्मार्गं पुनरुवाच -

प्राप्तो जनान्तमसि कान्त वनान्तमेतत् कान्तारदुर्गभयमुत्सृज गच्छ साधु / पापं च कर्म परिवर्जयितुं यतेथा दुःखो हि तस्य नियमेन विपाककालः // jm_24.35 //

इति स महाकपिस्तं पुरुषमनुकम्पया शिष्यमिवानुशिष्य तमेव वनप्रदेशं प्रतिजगाम /

अथ स पुरुषस्तदतिकस्टं पापं कृत्वा पश्चात्तापवह्निना संप्रदीप्यमानचेतामहता कुष्ठव्याधिना रूपान्तरमुपनीतः किलासचित्रच्छविः प्रभिद्यमानव्रणविस्रवार्द्रगात्रः परमदुर्गन्धशरीरः सद्यः समपद्यत / स यं यं देशमभिजगाम ततस्तत एवैनमतिबीभत्सविकृततरदर्शनं मानुष इत्यश्रद्धेयरूपं भिन्नदीनस्वरमभिवीक्ष्य पुरुषाः साक्षदयं पाष्मेति मन्यमानाः समुद्यतलोष्टदण्डा निर्भर्त्सनपरुषवचसः प्रवासयामासुः / अथैनमन्यतमो राजा मृगयामनुविचरन् प्रेतमिवारण्ये परिभ्रमन्तं प्रक्षीणमलिनवसनं नातिप्रच्छन्नकौपीनमतिदुर्दशनमभिवीक्ष्य ससाध्वसकौतूहलः पप्रच्छ -

विरूपिततनुः कुष्ठैः किलासशबलच्छविः / पाण्डुः कृशतनुर्दीनो रजोरूक्षशिरोरुहः // jm_24.36 //

कस्त्वं प्रेतः पिशाचो वा मूर्तः पाष्माथ पूतनः / अनेकरोगसंघातः कतमो वासि यक्ष्मणाम् // jm_24.37 //

स तं दीनेन कण्ठेन समभिप्रणमन्नुवाच - मानुसो ऽस्मि महाराज, नामानुष इति / तत्कथमिमामवस्थामनुप्राप्तो ऽसीति च पर्यनुयुक्तो राज्ञा तदस्मै स्वं दुश्चरितमाविष्कृत्योवाच -

मित्रद्रोहस्य तस्येदं पुष्पं तावदुपस्थितम् / अतः कष्ठतरं व्यक्तं फलमन्यद्भविष्यति // jm_24.38 //

तस्मान्मित्रेष्वभिद्रोहं शत्रुवद् द्रष्टुमर्हसि / भावस्निग्धमवेक्षस्व भावस्निग्धं सुहृज्जनम् // jm_24.39 //

मित्रेष्वमित्रचरितं परिगृह्य वृत्तमेवंबिधां समुपयान्ति दशामिहैव / लोभादिदोषमलिनीकृतमानसानां मित्रद्रुहां गतिरतः परतो ऽनुमेया // jm_24.40 //

वात्सल्यसौम्यहृदयस्तु सुहृत्सु कीर्तिं विश्वासभावमुपकारसुखं च तेभ्यः / प्राप्नोति संनतिगुणं मनसः प्रहर्षं दुर्धर्षतां च पिरुभिस्त्रिदशालयं च // jm_24.41 //

इमं विदित्वा नृप मित्रपक्षे प्रभावसिद्धी सदसत्प्रवृत्त्योः / भजस्व मार्ग सुजनाभिपन्नं तेन प्रयातमनुयाति भूतिः // jm_24.42 //

तदेवं नात्मदुःखेन तथा सन्तः संतप्यन्ते यथापकारिणां कुशलपक्षहान्या / इति तथागतमाहात्म्ये वाच्यम् / सत्कृत्य धर्मश्रवणे क्षान्तिकथायां मित्रानभिद्रोहे पापकर्मादिनवप्रदर्शने चेति /

इति महाकपिजातकं चतुविंशतितमम् /

25. शरभजातकम्

जिघांसुमप्यापद्गतमनुकम्पन्त एव महाकारूणिका नोपेक्षन्ते / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किलान्यतमस्मिन्नरण्यवनप्रदेशे निर्मानुषसंपातनीरवे विविधमृगकुलाधिवासे तृणगहननिमग्नमूलवृक्षक्षुपबहुले पथिकयानवाहनचरणैरविन्यस्तमार्गसिमान्तलेखे सलिलमार्गवल्मीकश्वभ्रविषमभूभागे बलजववर्णसत्त्वसंपन्नः संहननवत्कायोपपन्नः शरभो मृगो बभूव / स कारुण्याभ्यासादनभिद्रुग्धचित्तः सत्त्वेषु तृणपर्णसलिलमात्रवृत्तिः संतोषगुणादरण्यवासनिरतमतिः प्रविवेककाम इव योगी तमरण्यप्रदेशमभ्यलंचकार /

मृगाकृतिर्मानुषधीरचेतास्तपस्विवत्प्राणिषु सानुकम्पः / चचार तस्मिन् स वने विविक्ते योगीव संतुष्टमतिस्तृणाग्रैः // jm_25.1 //

अथ कदाचिदन्यतमो राजा तस्य विषयस्याधिपतिस्तुरगवराधिरूढः सज्यचापबाणव्यग्रपाणिर्मृगेष्वस्त्रकौशलमात्मनो जिज्ञासमानः संरागवशाज्जवेन मृगाननुपतन्नुत्तमजवेन वाजिना दूरादपसृतहस्त्यश्वरथपदातिकायस्तं प्रदेशमुपजगाम / दूरदेव चालोक्य तं महासत्त्वं हन्तुमुत्पतितनिश्चयः समुत्कृष्टनिशितसायको यतः स महात्मा तेन तुरगवरं संचोदयामास / अथ बोधिसत्त्वः समालोक्यैव तुरगवरगतं सायुधमभिपतन्तं तं राजानं शक्तिमानपि प्रत्यवस्थातुं निवृत्तसाहससंरम्भत्वात्परेण जवातिशयेन समुत्पपात / सो ऽनुगम्यमानस्तेन तुरंगमेणानुमार्गागतं महच्छ्वभ्रं गोष्पदमिव जवेन लङ्घयित्वा प्रदुद्राव / अथ तुरगवरस्तेनैव मार्गेण तं शरभमनुपतन्नुत्तमेन जवप्रमाणेन तच्छ्वभ्रमासाद्य लङ्गयितुमनध्यवसितमतिः सहसा व्यतिष्ठत /

अथाश्वपृष्ठादुद्गीर्णः सायुधः स महीपतिः / पपात महति स्वभ्रे दैत्ययोध इवोदधौ // jm_25.2 //

निबद्धचक्षुः शरभे स तस्मिन् संलक्षयामास न तं प्रपातम् / विस्रम्भदोषाच्चलितासनो ऽथ द्रुताश्ववेगोपरमात्पपात // jm_25.3 //

अथ बोधिसत्त्वस्तुरगखुरशब्दप्रशमात्किं नु खलु प्रतिनिवृत्तः स्यादयं राजेति समुत्पन्नवितर्कः पश्चादावर्जितावदनः समालोकयन् ददर्श तमश्वमनारोहकं तस्मिन् प्रपातोद्देशे ऽवस्थितम् / तस्य बुद्धिरभवत् - नियतमत्र प्रपाते निपतितः स राजा / न ह्यत्र किंचिद्विश्रमहेतोः संश्रयणीयरूपं घनप्रच्छायं वृक्षमूलमस्ति नीलोत्पलदलनीलविमलसलिलमवगाहयोग्यं वा सरः / न चैव व्यालमृगानुविचरितमरण्यवनमवगाढेन यत्र क्वचिदुपसृज्य तुरगवरं (वैद्य 170) विश्रम्यते मृगया वानुष्ठियते / न चात्र किंचित्तृणगहनमपि तद्विधं यत्र निलीनः स्यात् / तद्व्यक्तमात्र श्वभ्रे निपतितेन तेन राज्ञा भवितव्यमिति / ततः स महात्मा निश्चयमुपेत्य वधके ऽपि तस्मिन् परां करुणामुपजगाम /

अद्यैव चित्रध्वजभूषणेन विभ्राजमानावरणायुधेन / रथाश्वपत्तिद्विरदाकुलेन वादित्रचित्रध्वनिना बलेन // jm_25.4 //

कृतानुयात्रो रुचिरातपत्रः परिस्फुरच्चामरहारशोभः / देवेन्द्रवत्प्राञ्जलिभिर्जनौघैरभ्यर्चितो राजसुखान्यवाप्य // jm_25.5 //

अद्यैव मग्नो महति प्रपाते निपातवेगादभिरुग्णगात्रः / मुर्छान्वितः शोकपरायणो वा कष्टं बत क्लेशमयं प्रपन्नः // jm_25.6 //

किणाङ्कितानीव मनांसि दुःखैर्न हीनवर्गस्य तथा व्यथन्ते / अदृष्टदुःखान्यतिसौकुमार्याद्यथोत्तमानां व्यसनागमेषु // jm_25.7 //

न चायमतः शक्ष्यतेइ स्वयमुत्तर्तुम् / यद्यपि सावशेषप्राणस्तन्नायमुपेक्षितुं युक्तमिति वितर्कयन् स महात्मा करुणया समाकृष्यमाणहृदयस्तं प्रपाततटान्तमुपजगाम / ददर्श चैनं तत्र रेणुसंसर्गान्मृदितवारबाणशोभं व्याकुलितोष्णीषवसनसंनाहं प्रपातपतननिघातसंजानीताभिर्वेदनाभिरापीड्यमानहृदयमापतितवैतान्यं विचेष्टमानम् /

दृष्ट्वाय तं तत्र विचेष्टमानं नराधिपं बाष्पपरीतनेत्रः / कृपावशाद्विस्मृतशत्रुसंज्ञस्तद्दुःखसामान्यमुपाजगाम // jm_25.8 //

उवाच चैनं विनयाभिजातमुद्भावयन् साधुजनस्वभावम् / आश्वासयन् स्पष्टपदेन साम्ना शिष्टोपचारेण मनोहरेण // jm_25.9 //

कच्चिन्महाराज न पीडितो ऽसि प्रपातपातालमिदं प्रपन्नः / कच्चिन्न ते विक्षतमत्र गात्रं कच्चिद्रुजस्ते तनुतां गच्छन्ति // jm_25.10 //

नामानुषश्चास्मि मनुष्यवर्य मृगो ऽप्यहं त्वद्विषयान्तवासी / वृद्धमस्त्वदीयेन तृणोदकेन विस्रम्भमित्यर्हसि मय्युपेतुम् // jm_25.11 //

प्रपातपातादधृतिं च मा गाः शक्तो ऽहमुद्धर्तुमितो भवन्तम् / विस्रम्भितव्यं मयि मन्यसे चेत्तत्किप्रमाज्ञापय यावदैमि // jm_25.12 //

अथ स राजा तेन तस्याद्भतेनाभिव्याहारेण विस्मयावर्जितहृदयः संजायमानव्रीडो नियतमिति चिन्तामापेदे -

दृष्टावदाने द्विषति का नामास्य दया मयि / मम विप्रतिपत्तिश्च केयमस्मिन्ननागसि // jm_25.13 //

अहो मधुरतीक्ष्णेन प्रत्यादिष्टो ऽस्मि कर्मणा / अहमेव मृगो गौर्वा को ऽप्ययं शरभाकृतिः // jm_25.14 //

तदर्हत्ययं प्रणयप्रतिग्रहसंपूजनमिति विनिश्चित्यैनमुवाच -

वारबाणावृतमिदं गात्रं मे नातिविक्षतम् / प्रपातनिष्पेषकृताः सह्या एव च मे रुजः // jm_25.15 //

प्रपातपनक्लेशान्न त्वहं पीडितस्तथा / इति कल्याणहृदये त्वयि प्रस्खलनाद्यथा // jm_25.16 //

आकृतिप्रत्ययाद्यच्च दृष्टो ऽसि मृगवन्मया / अविज्ञाय स्वभावं ते तच्च मा हृदये कृथाः // jm_25.17 //

अथ शरभस्तस्य राज्ञः प्रीतिसूचकेन तेनाभिव्याहारेणानुमतमुद्धरणमवेत्य पुरुषभारगुर्व्या शीलया तदुद्धरणयोग्यां कृत्वा विदितात्मबलप्रमाणस्तं नृपतिमुद्धर्तुं व्यवसितमतिरवतीर्य तं प्रपातं सविनयमभिगम्योवाच -

मद्गात्रसंस्पर्शमिमं मुहूर्तं कार्यानुरोधात्त्वमनुक्षमस्व / यावत्करोमि स्वहिताभिपत्त्या प्रीतिप्रसादाभिमुखं मुखं ते // jm_25.18 //

तदारोहतु मत्पुष्ठं महाराजः सुलग्नश्च मयि भवत्विति / स तथेति प्रतिश्रुत्यैनमश्ववदारुरोह /

ततः समभ्युन्नतपूर्वकायस्तेनाधिरूढः स नराधिपेन / समुत्पतन्नुत्तमसत्त्ववेगः खे तोरणव्यालकवद् बभासे // jm_25.19 //

उद्धृत्य दुर्गादथ तं नरेन्द्रं प्रीतः समानीय तुरंगमेण / निवेद्य चास्मै स्वपुराय मार्गं वनप्रयाणाभिमुखो बभूव // jm_25.20 //

अथ स राजा कृतज्ञत्वात्तेन तस्य विनयमधुरेणोपचारेण समावर्तितहृदयः संपरिष्वज्य शरभमुवाच -

प्राणा अमी मे शरभ त्वदीयाः प्रागेव यत्रास्ति मम प्रभुत्वम् / तदर्हसि द्रष्टुमिदं पुरं मे सत्यां रुचौ तत्र च ते ऽस्तु वासः // jm_25.21 //

व्याधाभिकीर्णे सभये वने ऽस्मिन् शीतोष्णवर्साद्युपसर्गदुःखे / हित्वा भवन्तं मम नन्वयुक्तमेकस्य गेहाभिमुखस्य गन्तुम् // jm_25.22 //

तदेहि गच्छाव इति / अथैनं बोधिसत्त्वः सविनयमधुरोपचारं संराधयन् प्रत्युवाच -

भवद्विधेष्वेव मनुष्यवर्य युक्तः क्रमो ऽयं गुणवत्सलेषु / अभ्यासयोगेन हि सज्जनस्य स्वभावतामेव गुणा व्रजन्ति // jm_25.23 //

अनुग्रहीतव्यमवैषि यत्तु वनोचितं मां भवनाश्रयेण / तेनालमन्यद्धि सुखं नराणामन्यादृशं जात्युचितं मृगाणाम् // jm_25.24 //

चिकीर्षिते ते यदि मत्प्रियं तु व्याधव्रतं वीर विमुञ्च तस्मात् / तिर्यक्त्वभवाज्जडचेतनेषु कृपैव शोच्येषु मृगेषु युक्ता // jm_25.25 //

सुखाश्रये दुःखविनोदने च समानचित्तानवगच्छ सत्त्वान् / इत्यात्मनः स्यादनभीप्सितं यन्न तत्परेष्वाचरितुं क्षमं ते // jm_25.26 //

कीर्तिक्षयं साधुजनाद्विगर्हां दुःखं च पापप्रभवं विदित्वा / पापं द्विषत्पक्षमिवोद्धरस्व नोपेक्षितुं व्याधिरिव क्षमं ते // jm_25.27 //

लक्ष्मीनिकेतं यदपाश्रयेण प्राप्तो ऽसि लोकाभिमतं नृपत्वम् / तान्येव पुण्यानि विवर्धयेथा न कर्शनीयो ह्युपकारिपक्षः // jm_25.28 //

कालोपचारसुभगैर्विपुलैः प्रदानैः शीलेन साधुजनसंगतनिश्चयेन / भूतेषु चात्मनि यथा हितबुद्धिसिद्ध्या पुण्यानि संचिनु यशः सुखसाधनानि // jm_25.29 //

इति स महात्मा तं राजानं दृढं सांपरायिकेष्वर्थेष्वनुगृह्य संप्रतिगृहीतवचनस्तेन राज्ञा सबहुमानमभिवीक्ष्यमाणस्तमेव वनान्तं प्रविवेश /

तदेवं जिघांसुमप्यापद्गतमनुकम्पन्त एव महाकारूणिका नोपेक्षन्त इति करुणावर्णे ऽपि वाच्यम् / तथागतमहात्म्ये सत्कृत्य धर्मश्रवणे / अवैरेण वैरप्रशमननिदर्शने च क्षान्तिकथायामप्युपनेयम् / एवं तिर्यग्गतानामपि महात्मनां वधकेष्वपि सानुक्रोधा प्रवृत्तिर्दृष्टा / को मनुष्यभूतः प्रव्रजितप्रतिज्ञो वा सत्त्वेष्वनुक्रोशविकलं शोभेतेति प्राणिषु सानुक्रोशेनार्येण भवितव्यम् /

इति शरभजातकं पञ्चविंशतितमम् /

26. रुरुजातकम्

परदुःखमेव दुःखं साघूनाम् / तद्धि न सहन्ते नात्मदुःखम् / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल सालबकुलपियालहिन्तालतमालनक्तमालविदुलनिचुलक्षिपबहुले शिंशपातिनिशशमीपलाशशाककुशवंशशरवणगहने कदम्बसर्जार्जुनधवखदिरकुटजनिचिते विविधवल्लीप्रतानावगुण्ठितबहुतरुविटपे रुरुपृषतसृमरचमरगजगवय महिषहरिणन्यङ्कुवराहद्वीपितरक्षुव्याघ्रवृकसिंहर्क्षादिमृगविचरिते मनुष्यसंपातविरहिते महत्यरण्यवनप्रदेशे तत्पकाञ्चनोज्ज्वलवर्णः सुकुमाररोमा नानाविधपद्मरागेन्द्रनीलमरकतवैडूर्यरुचिरवर्णबिन्दुविद्योतितविचित्रगात्रः स्निग्धाभिनीलविमलविपुलनयनो मनीमयैरिवापरुषप्रभैर्विषाणक्षुरप्रदेशैः परमदर्शनीयरूपो रत्नाकर इव पादचारी रुरुमृगो बभूव / स जानानः स्वस्य वपुषो ऽतिलोभनीयतां तनुकारुण्यतां च जनस्य निर्जनसंपातेषु वनगहनेष्वभिरेमे, पटुविज्ञानत्वाच्च तत्र तत्र व्याधजनविरचितानि यन्त्रकूटवागुरापाशावपातलेपकाष्ठनिवापभोजनानि सम्यक् परिहरन्ननुगामिनं च मृगसार्थमवबोधयन्नाचार्य इव पितेव च मृगाणामाधिपत्यं चकार / रूपविज्ञानसंपत्तिः क्रियासौष्ठवसंस्कृता / स्वहितान्वेषिणि जने कुत्र नाम न पूज्यते // jm_26.1 //

अथ स कदाचिन्महात्मा तस्मिन् वनगहने वासोपगतस्तत्समीपवाहिन्या नवाम्बुपुर्णया महवेगया नद्या ह्रियमाणस्य पुरुषस्याक्रन्दितशब्दं शुश्राव /

ह्रियमाणमनाथमप्लवं सरितोदीर्णजलौघवेगया / अभिधावत दीनवत्सलाः कृपणं तारयितुं जवेन माम् // jm_26.2 //

न विलम्बितुमत्र शक्यते श्रमदोषविधेयबाहुना / न च गाधमवाप्यते क्वचित्तदयं मां समयो ऽभिधावितुम् // jm_26.3 //

अथ बोधिसत्त्वस्तेन तस्य करुणेनाक्रन्दितशब्देन हृदिव समभिहन्यमानो मा भैर्मा भैरिति जन्मशताभ्यस्तां भयविषाददैन्यश्रमापनोदिनीमाम्रेडिताभिनिष्पीडितस्पष्टपदामुच्चैर्मानुषीं वाचं विसृजंस्तस्माद्वनगहनाद्विनिष्पपात् / दूरत एव च तं पुरुषमिष्टमिवोपायनमानीयमानं सलिलौघेन ददर्श /

ततस्तदुत्तारणनिश्चितात्मा स्वं प्राणसंदेहमचिन्तयित्वा / स तां नदीं भीमरयां जगाहेविमोक्षोभयन् वीर इवारिसेनाम् // jm_26.4 //

आवृत्य मार्ग वपुषाथ तस्य मामाश्रयस्वेति तमभ्युवाच / त्रासातुरत्वाच्छ्रमविह्वलाङ्गः स पृष्ठमेवाधिरुरोह तस्य // jm_26.5 //

संसाद्यमानो ऽपि नरेण तेन विवर्त्यमानो ऽपि नदीरयेण / सत्त्वोच्छ्रयादस्खलितोरुवीर्यः कूलं ययौ तस्य मनोनुकूलम् // jm_26.6 //

प्रापय्य तीरमथ तं पुरुषं परेण प्रीत्युद्गमेन विनिवर्तितखेददुःखम् / स्वेनोष्मणा समपनीय च शीतमस्य गच्छेति तं स विससर्ज निवेद्य मार्गम् // jm_26.7 //

अथ स पुरुषः स्निग्धबान्धवसुहृज्जनदुर्लभेन तेन तस्याद्भुतेनाभ्युपपत्तिसौमुखेयन् समावर्जितहृदयस्तया चास्य रूपशोभया समुत्थाप्यमानविस्मयबहुमानः प्रणम्यैनं तत्तत्प्रियमुवाच -

आ बाल्यात्संभृतस्नेहः सुहृद्वान्धव एव वा / नालं कर्तुमिदं कर्म मदर्थे यत्कृतं त्वया // jm_26.8 //

त्वदीयास्तदिमे प्राणास्त्वदर्थे यदि नाम मे / स्वल्पे ऽपि विनियुज्येरन् स मे स्यदत्यनुग्रहः // jm_26.9 //

तदाज्ञासंप्रदानेन कर्तुमर्हस्यनुग्रहम् / विनियोगक्षमत्वं मे भवान् यत्रावगच्छति // jm_26.10 //

अथैनं बोधिसत्त्वः संराधयान् प्रत्युवाच -

न चित्ररूपा सुजने कृतज्ञता निसर्गसिद्धैव हि तस्य सा स्थितिः / जगत्तु दृष्ट्वा समुदीर्णविक्रियं कृतज्ञताप्यद्य गुणेषु गण्यते // jm_26.11 //

यतस्त्वां ब्रवीमि कृतमिदमनुस्मरता भवता नायमर्थः कस्मैचिन्निवेद्यः ईदृशेनास्मि सत्त्वविशेषेणोत्तारित इति / आमिषभूतमतिलोभनीयमिदं हि मे रूपम् / पश्य / तनुघृणानि बहुलौल्यादनिभृतानि च प्रायेण मानुषहृदयानि /

तदात्मनि गुणांश्चैव मां च रक्षितुमर्हसि / न हि मित्रेष्वभिद्रोहः क्वचिद्भवति भूतये // jm_26.12 //

मा चैवमुच्यमानो मन्युप्रणयविरसं हृदयं कार्षिः / मृगा हि वयमनभ्यस्तमानुसोपचारशाठ्याः / अपि च /

तत्कृतं वञ्चनादक्षैर्मिथ्याविनयपण्डितैः / येन भावविनीतो ऽपि जनः साशङ्कमीक्ष्यते // jm_26.13 //

तदेतत्प्रियं भवता संपाद्यमानमिच्छामीति / स तथेति प्रतिश्रुत्य प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य च तं महासत्त्वं स्वगृहमभ्यजगाम /

तेन खलु समयेन तत्रान्यतमस्य राज्ञो देवी सत्यस्वप्ना बभूव / सा यं यमातिशयिकं स्वप्नं ददर्श, स तथैवाभवत् / सा कथाचिन्निद्रावशमुपगता प्रत्युषसमये स्वप्नं पश्यति स्म सर्वरत्नसमाहारमिव श्रिया ज्वलन्तं सिंहासनस्थं रुरुमृगं सराजिकया पर्षदा परिवृतं विस्पष्टाक्षरपदन्यसेन मानुषेण वचसा धर्मं देशयन्तम् / विस्मया क्षिप्तहृदया च भर्तुः प्रबोधपटहध्वनिना सह सा व्यबुध्यत / यथाप्रस्तावं च समुपेत्य राजानं लब्धप्रसरप्रणयसंमाना -

सा मिस्मयोत्फुल्लतरेक्षणश्रीः प्रीत्या समुत्कम्पिकपोलशोभा / उपायनेनेव नृपं ददर्श तेनाद्भुतस्वप्ननिवेदनेन // jm_26.14 //

निवेद्य च तं स्वप्नातिशयं राज्ञे सादरं पुनरुवाच -

तत्साधु तावत्किर्यतां मृगस्य तस्योपलम्भं प्रति देव यत्नः / अन्तःपुरं रत्नमृगेण तेन तारामृगेणेव नभो विराजेत् // jm_26.15 //

अथ स राजा दृष्टप्रत्ययस्तस्याः स्वप्नदर्शनस्य प्रतिगृह्य तद्वचनं तत्प्रियकाम्यया रत्नमृगाधिगमलोभाच्च तस्य मृगस्यान्वेषणार्थं सर्वं व्याधगणं समादिदेश / प्रत्यहं च पुरवरे गोषणामिति कारयामास -

हेमच्छविर्मणिशतैरिव चित्रगात्रः ख्यातो मृगः श्रुतिषु दृष्टचरश्च कैश्चित् / यस्तं प्रदर्शयति तस्य ददाति राजा ग्रामोत्तमं परिदशा रुचिराः स्त्रियश्च // jm_26.16 //

अथ स पुरुषस्तां घोषणां पुनः पुनरुपश्रुत्य -

दारिद्र्यदुःखगणनपरिखिन्नचेताः स्मृत्वा च तं रुरुमृगस्य महोपकारम् / लोभेन तेन च कृतेन विकृष्यमाणो दोलायमानहृदयो विममर्श तत्तत् // jm_26.17 //

किं नु खलु करोमि? गुणं पश्याम्युत धनसमृद्धिम्? कृतमनुपालयाम्युत कुटुम्बतन्त्रम्? परलोकमुद्भावयाम्यथेयमम्? सद्वृत्तमनुगच्छाम्युताहो लोकवृत्तम्? श्रियमनुगच्छाम्युताहोस्वित्साधुदयितां श्रियम्? तदात्वं पश्याम्युतायतिमिति / अथास्य लोभाकुलितमतेरेवमभूत् - शक्यमधिगतविपुलधनसमृद्धिना स्वजनमित्रातिथिप्रणयिजनसंमाननपरेण सुखान्यनुभवता परो ऽपि लोकः संपादयितुम् / इति निश्चितमतिर्विस्मृत्य तं रुरुमृगस्योपकारं समुपेत्य राजानमुवाच - अहं देव तं मृगवरमधिवासं चास्य जानामि / तदाज्ञापय कस्मै प्रदर्शयाम्येनमिति / तच्छ्रुत्वा स राजा प्रमुदितमनाः - ममैवैनं भद्र प्रदर्शयेत्युक्त्वा मृगयाप्रयाणानुरूपं वेषमास्थाय महता बलकायेन परिवृतः पुरवरान्निर्गम्य तेन पुरुषेणादेश्यमानमार्गस्तं नदीतीरमुपजगाम / परिक्षिप्य च तद्वनगहनं समग्रेण बलकायेन धन्वी हस्तावापि व्यवसिताप्तपुरुषपरिवृतः स राजा तेनैव पुरुषेणादेश्यमानमार्गस्तद्वनगहनमनुप्रविवेश / अथ स पुरुषस्तं रुरुमृगं विश्वस्तस्थितमालोक्य प्रदर्शयामास राज्ञे - अयमयं देव स मृगवरः / पश्यत्वेनं देवः, प्रयत्नश्च भवत्विति /

तस्योन्नामयतो बाहुं मृगसंदर्शनादरात् / प्रकोष्ठान्न्यपतत्पाणिर्विनिकृत्त इवासिना // jm_26.18 //

आसाद्य वस्तूनि हि तादृशानि क्रियाविशेषैरभिसंस्कृतानि / लब्धप्रयामाणि विपक्षमान्द्यात्कर्माणि सद्यः फलतां व्रजन्ति // jm_26.19 //

अथ स राजा तत्प्रदर्शितेन मार्गेण रुरुसंदर्शनकुतूहले नयने विचिक्षेप /

वने ऽथ तस्मिन्नवमेघनीले ज्वलत्तनुं रत्ननिधानलक्ष्म्या / गुणैरुरुं तं स रुरुं ददर्श शातह्नदं वह्निमिवाभ्रमक्षे // jm_26.20 //

तद्रूपशोभाहृतमानसो ऽथ स भूमिपस्तद्ग्रहणातिलोभात् / कृत्वा धनुर्बाणविदष्टमौर्वि बिभित्सया चैनमुपारुरोह // jm_26.21 //

अथ बोधिसत्त्वः समन्ततो जनकोलाहलमुपश्रुत्य व्यक्तं समन्तात्परिवृत्तो ऽस्मीति निश्चितमतिर्व्यद्धुकाममुपारूढं चावेत्य राजानं नायमपयानकाल इति विदित्वा विशदपदाक्षरेण मानुषेण वचसा राजानमाबभाषे -

तिष्ठ तावन्महाराज मा मां व्यात्सीर्नरर्षभ / कौतूहलमिदं तावद्विनोदयितुमर्हसि // jm_26.22 //

अस्मिन्निर्जनसंपाते निरतं गहने वने / असावत्र मृगो ऽस्तीति को नु ते मां न्यवेदयत् // jm_26.23 //

अथ स राजा तस्याद्भूतेन मानुषेणाभिव्याहारेण भृशतरमावर्जितहृदयस्तमस्मै पुरुषं शराग्रेण निर्दिदेश - अयमस्यात्यद्भुतस्य नो दर्शयितेति / अथ बोधिसत्त्वस्तं पुरुषं प्रत्यभिज्ञाय विगर्हमाण उवाच - कष्टं भोः /

सत्य एव प्रवादो ऽयमुदकौघगतं किल / दार्वेव वरमुद्धतु नाकृतज्ञमतिं जनम् // jm_26.24 //

परिश्रमस्य तस्येयमोदृशी प्रत्युपक्रिया / आत्मनो ऽपि न दृष्टो ऽयं हितस्यापनयः कथम् // jm_26.25 //

अथ स राजा किं नु खल्वयमेवं विजुगुप्सत इति समुत्पन्नकौतूहलः सावेगस्तं रुरुमुवाच -

अनिर्भिन्नार्थगम्भीरमनारभ्यविगर्हितम् / त्वदिदं समुपश्रुत्य साकम्पमिव मे मनः // jm_26.26 //

मृगातिशय तद्ब्रूहि कमारभ्येति भाषसे / मनुष्यममनुष्यं वा पक्षिणं मृगमेव वा // jm_26.27 //

बोधिसत्त्व उवाच -

नायं विगर्हादर एव राजन् कुत्सार्हमेतत्त्ववगम्य कर्म / नायं पुनः कर्तुमिति व्यवस्येत्तीक्ष्णाक्षरं तेन मयैवमुक्तम् // jm_26.28 //

को हि क्षते क्षारमिवावसिञ्चेद् रूक्षाक्षरं विस्खलितेषु वाक्यम् / प्रिये तु पुत्रे ऽपि चिकित्सकस्य प्रवर्तते व्याधिवशाच्चिकित्सा // jm_26.29 //

यमुह्यमानं सलिलेन हारिणा कृपवशदभ्युपपन्नवाहनम् / ततो भयं मां नृवरेदमागतं न खल्वसत्संगतमस्ति भूतये // jm_26.30 //

अथ स राजा तं पुरुषं तीक्ष्णया दृष्ट्या निर्भर्त्सनरूक्षमवेक्ष्योवाच - सत्यमरे रे पुरा त्वमनेनैवमापन्नो ऽभ्युद्धृत इति? अथ स पुरुषः समापतितभयविषादस्वेदवैवर्ण्यदैन्यो ह्रीमन्दं सत्यमित्यवोचत् / अथ स राजा धिक् त्वामित्येनमवभर्त्य्सयन् धनुषि शरं संधायाब्रवीत् - मा तावद्भोः

एवंविधेनापि परिश्रमेण मृदूकृतं यस्य न नाम चेतः / तुल्याकृतीनामयशोध्वजेन किं जीवतानेन नराधमेन // jm_26.31 //

इत्युक्त्वा मुष्टिमाबध्य तद्वधार्थं धनुः प्रचकर्ष / अथ बोधिसत्त्वः करुणया महत्या समुपरुध्यमानहृदयस्तदन्तरा स्थित्वा राजानमुवाच - अलमलं महाराज हतं हत्वा /

यदेव लोभद्विषतः प्रतारणां विगर्हितामप्ययमभ्युपेयिवान् / हतस्तदेवेह यशःपरिक्षयाद् ध्रुवं परत्रापि च धर्मसंक्षयात् // jm_26.32 //

असह्यदुःखोदयपीतमानसाः पतन्ति चैवं व्यसनेषु मानुषाः / प्रलोभ्यमानाः फलसम्पदाशया पतंगमूर्खा इव दीपशोभया // jm_26.33 //

अतः कृपामत्र कुरूष्व मा रुषं यदीप्सितं चैवमनेन किंचन / किरुष्व तेनैनमवन्ध्यसाहसं स्थितं त्वदाज्ञाप्रवणं हि मे शिरः // jm_26.34 //

अथ स राजा तेन तस्यापकारिण्यपि सदयत्वेनाकृतकेन च तत्प्रत्युपकारादरेण परमविस्मितमतिर्जातप्रसादः सबहुमानमुदीक्षमाणस्तं रुरुवरमुवाच - साधु साधु महाभाग

प्रत्यक्षोग्रापकारे ऽपि दया यस्येयमीदृशी / गुणतो मानुषस्त्वं हि वयमाकृतिमानुषाः // jm_26.35 //

येनानुकम्प्यस्तु तवैष जाल्मो हेतुश्च नः सज्जनदर्शनस्य / ददामि तेनेप्सितमर्थमस्मै राज्ये तवास्मिंश्च यथेष्टचारम् // jm_26.36 //

रुरुरुवाच - प्रतिगृहीतो ऽयं मयावन्ध्यो महाराजप्रसादः / तदाज्ञापय यावदिह संगमनप्रयोजनेन तवोपयोगं गच्छाम इति /

अथ स राजा तं रुरुं गुरुमिव रथवरमारोप्य महता सत्कारेण पुरवरं प्रवेश्य कृतातिथिसत्कारं महति सिंहासने निवेश्य समुत्साहयमानः सान्तःपुरो ऽमात्यगणपरिवृतः प्रीतिबहुमानसौम्यमुदीक्षमाणो धर्मं पप्रच्छ -

धर्मं प्रति मनुष्याणां बहुधा बुद्धयो गताः / निश्चयस्तव धर्मे तु यथा तं वक्तुमर्हसि // jm_26.37 //

अथ बोधिसत्त्वस्तस्य राज्ञः सपर्षत्कस्य स्फुटमधुरचित्राक्षरेण वचसा धर्मं देशयामास -

दयां सत्त्वेषु मन्ये ऽहं धर्मं संक्षेपतो नृप / हिंसास्तेयनिवृत्त्यादिप्रभेदं विविधक्रियम् // jm_26.38 //

पश्य महाराज,

आत्मनीव दया स्याच्चेत्स्वजने वा यथा जने / कस्य नाम भवेच्चित्तमधर्मप्रणयाशिवम् // jm_26.39 //

दयावियोगात्तु जनः परमामेति विक्रियाम् / मनोवाक्कायविस्पन्दैः स्वजने ऽपि जने यथा // jm_26.40 //

धर्मार्थी न त्यजेदस्माद् दयामिष्टफलोदयाम् / सुवृष्टिरिव सस्यानि गुणान् सा हि प्रसूयते // jm_26.41 //

दयाक्रान्तं चित्तं न भवति परद्रोहरभसं शुचौ तस्मिन् वाणी व्रजति विकृतं नैव च तनुः / विवृद्धा तस्यैवं परहितरुचिः प्रीत्यनुसृतान् प्रदानक्षान्त्यादीञ्जनयति गुणान् कीर्त्यनुगुणान् // jm_26.42 //

दयालुर्नोद्वेगं जनयति परेषामुपशमाद् दयावान् विश्वास्यो भवति जगतां बान्धव इव / न संरम्भक्षोभः प्रभवति दयाधीरहृदये न कोपाग्निश्चित्ते ज्वलति हि दयातोयशिशिरे // jm_26.43 //

संक्षेपेण दयामतः स्थिरतया पश्यन्ति धर्मं बुद्धाः को नामास्ति गुणः स साधुदयितो यो नानुयातो दयाम् / तस्मात्पुत्र इवात्मनीव च दयां नीत्वा प्रकर्षं जने सद्वृत्तेन हरन्मनांसि जगतां राजत्वमुद्भावय // jm_26.44 //

अथ स राजा समभिनन्द्य तत्तस्य वचनं सयौरजानपदो धर्मपरायणो बभूव / अभयं च सर्वमृगपक्षिणां दत्त्वान् /

तदेवं परदुःखमेव दुःखं साधूनाम् / तद्धि न सहन्ते नात्मदुःखमिति / करुणावर्णे ऽपि वाच्यम् / सज्जनमाहात्म्ये खलजनकुत्सायामप्युपनेयमिति /

// इति रुरुजातकं षडिंवशतितमम् //

27. महाकपिजातकम्

द्विषतामपि मानसान्यावर्जयन्ति सद्वृत्तानुवर्तिनः / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल श्रीमति हिमवत्कुक्षौ विविधरसविर्यविपाकगुणैर्बहुभिरोषधिविशेषैः परिगृहीतभूमिभागे नाणाविधपुष्पफलपल्लवपत्रविटपरपरचनैर्महीरुहशतैराकीर्णे स्फटिकदलामलसलिलप्रस्रवणे विविधपक्षिगणनादनादिते वानरयूथाधिपतिर्बभूव / तदवस्थमपि चैनं त्यागकारुण्याभ्यासात्प्रतिपक्षसेवाविरोधितानीवेर्ष्यामात्सर्यक्रौर्याणि नोपजग्मुः / स तत्र महान्तं न्यग्रोधपादपं पर्वतशिखरमिव व्योमोल्लिखन्तमधिपतिमिव तस्य वनस्य मेघसंघातमिव प्रत्यन्धकारविटपमाकीर्णपर्णतया तालफलाधिकतरप्रमाणैः परमस्वादुभिर्मनोज्ञवर्णगन्धैः फलविशेषैरानम्यमानशाखं निश्रित्य विजहार /

तिर्यग्गतानामपि भाग्यशेषं सतां भवत्येव सुखाश्रयाय / कर्तव्यसंबन्धि सुहृज्जनानां विदेशगानामिव वित्तशेषम् // jm_27.1 //

तस्य तु वनस्पतेरेका शाखा तत्समीपगां निम्नगामभि प्रणताभवत् / अथ बोधिसत्त्वो दीर्घदर्शित्वात्तद्वानरयूथं समनुशशास - अस्यां न्योग्रोधशाखायामफलायामकृतायां न वः केन चिदन्यतः फलमुपभोक्तव्यमिति /

अथ कदाचित्तस्यां शाखायां पिपीलिकाभिः पर्णपुटावच्छादितं तरुणत्वान्नातिमहदेकं फलं न ते वानरा ददृशुः / तत्क्रमेणाभिवर्धमानं वर्णगन्धरसमार्दवोपपन्नं परिपाकवशाच्छिथिलबन्धनं तस्यां नद्यां निपपात / अनुपूर्वेण वाह्यमान नदीस्त्रोतसा ऽन्यतमस्य राज्ञः सान्तःपुरस्य तस्यां नद्यां सलिलक्रीडामनुभवतो जालकरण्डकपार्श्वे व्यासज्यत /

तत्स्नानमाल्यासववासगन्ध संश्लेषसंपिण्डितमङ्गनानाम् / विसर्पिणा स्वेन तिरश्चकार घ्राणाभिरामेण गुणोदयेन // jm_27.2 //

तद्गन्धमत्ताः क्षाणमङ्गनास्ता दीर्घीकृतोच्छ्वासविकुञ्चिताक्ष्यः / भुत्वाथ कौतूहलचञ्चलानि विचिक्षिपुर्दिक्षु विलोचनानि // jm_27.3 //

कऊतुहलप्रसृतलोलतरनयनास्तु ता योषितस्तन्न्यग्रोधफलं परिपक्वतालफलाधिकतरप्रमाणं जालकरण्डकपार्श्वतो विलग्नमवेक्ष्य किमिदमिति तदावर्जितनयनाः समप्द्यन्त सह राज्ञा / अथ स राजा तत्फलमानाय्य प्रात्ययिकवैद्यजनपरिदृष्टं स्वयमास्वादयामास /

अद्भूतेन रसेनाथ नृपस्तस्य विसिष्मिये / अद्भूतेन रसेनेव प्रयोगगुणहारिणा // jm_27.4 //

अपूर्ववर्णगन्धाभ्यां तस्याकलितविस्मयः / ययौ तद्रससंरागात्परां विस्मयविक्रियाम् // jm_27.5 //

अथ तस्य राज्ञः स्वादुरसभोजनसमुचितस्यापि तद्रससंरागवशगस्यैतद भवत् -

यो नाम नामूनि फलानि भुङ्क्ते स कानि राज्यस्य फलानि भुङ्क्ते / यस्यान्नमेतत्तु च एव राजा विनैव राजत्वपरिश्रमेण // jm_27.6 //

स तत्प्रभवान्वेषणकृतमतिः स्वबुद्ध्या विममर्शव्यक्तमयं तरुवर इतो नातिदूरे नदीतीरसंनिविष्टश्च यस्येदं फलं तथा ह्यनुपहतवर्णगन्धरसमदीर्घकालसलिलसंपर्कादपरिक्षतमजर्जरं च यतः शक्यमस्य प्रभवो ऽधिगन्तुमिति निश्चयमुपेत्य तद्रसतृष्णया आकृष्यमाणो विरम्य जलक्रीडायाः सम्यक् पुरवरे स्वे रक्षाविधानं संदिश्य यात्रासज्जेन महता बलकायेन परिवृतस्तां नदीमनुससार / क्रमेण चोत्सादयन् सश्वापदगणानि वनगहनानि समनुभवं श्चत्राणि रसान्तराणि पश्यन्नकृत्रिमरमणीयशोभानि वनान्तराणि संत्रासयन् पटहरसितैरवन्यगजमृगान् मानुषजनदुर्गमं तस्य वनस्पतेः समीपमुपजगाम /

तं मेघवृन्दमिव तोयभरावसन्नमासन्नशैलमपि शैलवदीक्ष्यमाणम् / दूराद्ददर्श नृपतिः स वनस्पतीन्द्रमुल्लोक्यमानमधिराजमिवान्यवृक्षैः // jm_27.7 //

परिपक्वसहकारफलसुरभितरेण च निर्हारिणा अतिमनोज्ञेन गन्धेन प्रत्युद्गत इव तस्य पादपस्य अयं स वनस्पतिरिति निश्चयमुपजगाम / समुपेत्य चैनं ददर्श तत्फलोपभोगव्यापृतैरनेकवानरशतैराकीर्णविटपम् /

अथ स राजा समभिलषितार्थविप्रलोपिनस्तान् वानरान् प्रत्यभिक्रुद्धमतिः - हत हतैतान् / विध्वंसयत विनाशयत सर्वान् वानरजाल्मानिति सपरुषाक्षरं स्वान् पुरुषानादिदेश / अथ ते राजपुरुषाः सज्यचापबाणव्यग्रकराग्रा वानरावभर्त्सनमुखराः समुद्यतलोष्टदण्डशस्त्राश्चापरे (वैद्य 184) परदुर्गमिवाभिरोद्धुकामास्तं वनस्पतिमभिसस्रुः / अथ बोधिसत्त्वस्तुमुलं तद्राजबलमनिलजवाकलितमिवार्णवजलमनिभृतकलकलारावमभिपतदालोक्याशनिवर्षेणेव समन्ततो विकीर्यमाणं तरुवरं शरलोष्टदण्डशस्त्रवर्षेण भयविरसविरावमात्रपरायणं च विकृतदीनमुखमुन्मुखं वानरगणमवेक्ष्य महत्या करुणया समाक्रम्यमाणचेतास्त्यक्तविषाददैन्यसंत्रासः समाश्वास्य तद्वानरयूथं तत्परित्राणव्यवसितमतिरभिरुह्य तस्य वनस्पतेः शिखरं तत्समासन्नं गिरितटं लङ्घयितुमियेष / अथानेकप्रस्कन्दनक्रमप्राप्यमपि तं गिरितटं स महासत्त्वः स्ववीर्यातिशयात्खग इवाधिरुरोह /

द्वाभ्यामपि लङ्घनक्रमाभ्यां गम्यं नैव तदन्यवानराणाम् / वेगेन यदन्तरं तरस्वी प्रतताराल्पमिवैकविक्रमेण // jm_27.8 //

कृपयाभिविवर्धितः स तस्य व्यवसायः पटुतां जगाम शौर्यात् / स च यत्नविशेषमस्य चक्रे मनसैवाथ जगाम यत्नतैक्ष्ण्यात् // jm_27.9 //

अधिरुह्य च गिरेरुच्चतरं तातप्रदेशं तदन्तरालाधिकप्रमाणया महत्या विरूढया ऽशिथिलमूलया दृढया वेत्रलतया गाढमाबध्य चरणौ पुनस्तं वनस्पतिं प्रचस्कन्दः / विप्रकृष्टत्वात्तु तस्यान्तरालस्य चरणबन्धनव्याकुलत्वाच्च स महासत्त्वः कथंचित्तस्य वनस्पतेरग्रशाखां कराभ्यां समाससाद /

ततः समालम्ब्य दृढं स शाखामातत्य तां वेत्रलतां च यत्नात् / स्वसंज्ञया यूथमथादिदेश द्रुमादतः शिघ्रमभिर्पयायात् // jm_27.10 //

अथ ते वानरा भयातुरत्वादपयानमार्गमासाद्य चपलतरगतयस्तदाक्रमणनिर्विशङ्कास्तया स्वस्त्यपचक्रमुः /

भयातुरैस्तस्य तु वानरैस्तैराक्रम्यमाणं चरणैः प्रसक्तम् / गात्रं ययौ स्वैः पिशितैर्वियोगं न त्वेव धैर्यातिशयेन चेतः // jm_27.11 //

तद्दृष्ट्वा स राजा ते च राजपुरुषाः परां विस्मयवक्तव्यतामुपजग्मुः /

एवंविधा विक्रमबुद्धिसम्पदात्मानपेक्षा च दया परेषु / आश्चर्यबुद्धिं जनयेच्छ्रुतापि प्रत्यक्षतः किं पुनरीक्ष्यमाणा // jm_27.12 //

अथ स राजा तान् पुरुषान् समादिदेशभयोद्भ्रान्तवानरगणचरणक्षोभितक्षतशरीरश्चिरमेकक्रमावस्थानाच्च दृढं परिश्रान्तो व्यक्तमयं वानराधिपतिः न चाय मतः शक्ष्यति स्वयमात्मानं संहर्तुम्, तच्छ्रीघ्रमस्याधः पटवितानं वितत्य वित्रलतेयं च न्यग्रोधशाखा शाराभ्यां युगपत्प्रच्छिद्येतामिति / ते तथा चक्रुः / अथैनं स राजा शनकैर्वितानादवतार्य मुर्छया व्रणवेदनाक्लमोपजातया समाक्रम्यमाणचेतसं मृदुनि शयनीये संवेशयामास / सद्यःक्षतप्रशमनयोग्यैश्च सर्पिरादिभिरस्य व्रणान्यभ्यज्य मन्दीभूतपरिश्रमं समाश्वस्तमेनमभ्युपगम्य स राजा सकौतूहलविस्मयबहुमानः कुशलपरिप्रश्नपूर्वकमुवाच -

गत्वा स्वयं संक्रमताममीषां स्वजीविते त्यक्तदयेन भुत्वा / समुद्धृता ये कपयस्त्वयेमे को नु त्वमेषां तव वा क एते // jm_27.13 //

श्रोतुं वयं चेदिदमर्हरूपास्तत्तावदाचक्ष्व कपिप्रधान / न ह्यल्पसौहार्दनिबन्धनानामेवं मनांसि प्रतरन्ति कर्तुम् // jm_27.14 //

अथ बोधिसत्त्वस्तस्य राज्ञस्तदभ्युपपत्तिसौमुख्यं प्रतिपूजयन्नात्मनिवेदनमनुगुणेन क्रमेण चकार -

एभिर्मदाज्ञाप्रतिपत्तिदक्षैरारोपितो मय्यधिपत्वभारः / पुत्रेष्विवैतेस्ष्ववबद्धहार्दस्तं वोढुमेवाहमभिप्रपन्नः // jm_27.15 //

इयं महाराज समं ममैभिः संबन्धजातिश्चिरकालरूढा / समानजातित्वमयी च मैत्री ज्ञातेयजाता सहवासयोगात् // jm_27.16 //

तच्छ्रुत्वा स राजा परं विस्मयमुपेत्य पुनरेनमुवाच -

अधिपार्थममात्यादि न तदर्थं महीपतिः / इति कस्मात्स्वभृत्यार्थमात्मानं त्यक्तवान् भवान् // jm_27.17 //

बोधिसत्त्व उवाच - काममेवं प्रवृत्ता, महाराज, राजनीतिः / दुरनुवर्त्या तु मां प्रतिभाति / असंस्तुतस्याप्यविषह्यतीव्रमुपेक्षितुं दुःखमतीव दुःखम् / प्रागेव भक्त्युन्मुखमानसम्य गतस्य बन्धुप्रियतां जनस्य // jm_27.18 //

इदं च दृष्ट्वा व्यसनार्तिदैन्यं शाखामृगान् प्रत्यभिवर्धमानम् / स्वकार्यचिन्तावसरोपरोधि प्रादुद्रुवन्मां सहसैव दुःखम् // jm_27.19 //

आनम्यमानानि धनूंसि दृष्ट्वा विनिष्पतद्दीप्तशिलीमुखानि / भीमस्वनज्यान्यविचिन्त्य वेगादस्मात्तरोः शैलमिमं गतो ऽस्मि // jm_27.20 //

वैशेषिकत्रासपरीतचित्तैराकृष्यमाणो ऽहमथ स्वयूथ्यैः / आलक्षितायामगुणां सुमूलां स्वपादयोर्वेत्रलतां निबध्य // jm_27.21 //

प्रास्कन्दमस्मात्पुनरेव शैलादिमं द्रुमं तारयितुं स्वयूथ्यान् / ततः कराभ्यां समवापमस्य प्रसारितं प्रसारितं पाणिमिवाग्रशाखाम् // jm_27.22 //

समातताङ्गं लतया तया च शाक्षाग्रहस्तेन च पादपस्य / अमी मदध्याक्रमणे विशङ्का निश्रित्य मां स्वस्ति गताः स्वयूथ्याः // jm_27.23 //

अथ स राजा प्रमोद्यजातं तस्यामप्यवस्थायां तं महासत्त्वमवेक्ष्य परं विस्मयमुद्वहन् पुनरेनमुवाच -

परिभूयात्मनः सौख्यं परव्यसनमापतत् / इत्यात्मनि समारोप्य प्राप्तः को भवता गुणः // jm_27.24 //

बोधिसत्त्व उवाच -

कामं शरीरं क्षितिप क्षतं मे मनः परस्वास्थ्यमुपागतं तु / अकारि येषां चिरमाधिपत्यं तेषां मयार्तिर्विनिवर्तितेति // jm_27.25 //

जित्वाहवे विद्विषतः सदर्पान् गात्रेष्वलंकारवदुद्वहन्ति / वीरा यथा विक्रमचिह्नशोभां प्रीत्या तथेमां रुजमुद्वहामि // jm_27.26 //

प्रणामसत्कारपुरःसरस्य भक्तिप्रयुक्तस्य समानजात्यैः / एश्वर्यलब्धस्य सुखक्रमस्य संप्राप्तामानृण्यमिदं मयाद्य // jm_27.27 //

तन्मां तपत्येष न दुःखयोगः सुहृद्वियोगः सुखविप्लवो वा / क्रमेण चानेन अमभ्युपेतो महोत्सवाभ्यागम एष मृत्युः // jm_27.28 //

पूर्वोपकारानृणतात्मतुष्टिः संतापशान्तिर्विमलं यशश्च / पूजा नृपान्निर्भयता च मृत्योः कृतज्ञभावाद् ग्रहणं च सत्सु // jm_27.29 //

एते गुणाः सद्गुणवासवृक्ष प्राप्ता मयैतद् व्यसनं प्रपद्य / एषां विपक्षांस्तु समभ्युपैति दयाविहीनो नृपतिः श्रितेषु // jm_27.30 //

गुणैर्विहीनस्य विपन्नकीर्तेर्दोषोदयैरावसथीकृतस्य / गतिर्भवेत्तस्य च नम कान्या ज्वालाकुलेभ्यो नरकानलेभ्यः // jm_27.31 //

तद्दर्शितो ऽयं गुणदोषयोस्ते मया प्रभावः प्रथितप्रभाव / धर्मेण तस्मादनुशाधि राज्यं स्त्रीचञ्चलप्रेमगुणा हि लक्ष्मीः // jm_27.32 //

युग्यं बलं जानपदानमात्यान् पौराननाथाञ्छ्रमणान् द्विजातीन् / सर्वान् सुखेन प्रयतेत योक्तुं हितानुकूलेन पितेव राजा // jm_27.33 //

एवं हि धर्मार्थयशःसमृद्धिः स्यात्ते सुखायेह परत्र चैव / प्रजानुकम्पार्जितया त्वमस्माद्राजर्षिलक्ष्म्या नरराज राज // jm_27.34 //

इति नृपमनुशिष्य शिस्यवद् बहुमतवाक्प्रयतेन तेन सः / रुगभिभवनसंहृतक्रियां तनुमपहाय ययौ त्रिविष्टपम् // jm_27.35 //

तेदेवं द्विषतामपि मनांस्यावर्जयन्ति सद्वृत्तानुवर्तिनः, इति लोकं समावर्जयितुकामेन सद्वृत्तानुवर्तिना भवितव्यम् / न समर्थास्तथा स्वार्थमपि प्रतिपत्तुं सत्त्वा यथा परार्थं प्रतिपन्नवान् स भगवानिति तथागतवर्णे ऽपि वाच्यम् / सत्कृत्य धर्मश्रवणे करुणावर्णे राजाववादे च / एवं राज्ञा प्रजासु दयापन्नेन भवितव्यम् / कृतज्ञकथायामप्युपनेयम् / एवं कृतज्ञाः सन्तो भवन्तीति /

// इति महाकपिजातकं सप्तविंशतितमम् //

28. क्षान्तिजातकम्

सात्मीभूतक्षमाणां प्रतिसंख्यानमहतां नाविषह्यं नाम किंचिदस्ति / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किलानेकदोषव्यसनोपसृष्टमर्थकामप्रधानत्वादनौपशमिकं रागद्वेषमोहामर्षसंरम्भमदमानमात्सर्यादिदोषरजसामापातं पातनं ह्रीधर्मपरिग्रहस्यायतन लोभासद्ग्राहस्य कुकार्यसंबाधत्वात्कृशवकाशं धर्मस्यावेत्य गृहवासं परिग्रहविषयपरिवर्जनाच्च तद्दोषविवेकसुखां प्रव्रज्यामनुपश्यन् शीलश्रुतप्रशमविनयनियमानसस्तापसो बभूव / तमस्खलितसमादानं क्षान्तिवर्णवादिनं तदनुरूपधर्माख्यानक्रमं व्यतीत्य स्वे नामगोत्रे क्षान्तिवादिनमित्येव लोकः स्वबुद्धिपूर्वकं संजज्ञे /

एश्वर्यविद्यातपसां समृद्धिर्लब्धप्रयामश्च कलासु सङ्गः / शरीरवाक्चेष्टितविक्रियाश्च नामापरं संजनयन्ति पुंसाम् // jm_28.1 //

जानन् स तु क्षान्तिगुणप्रभावं तेनात्मवल्लोकमलंकरिष्यन् / चकार यत्क्षान्तिकथाः प्रसक्तं तत्क्षान्तिवादीति ततो विजज्ञे // jm_28.2 //

स्वभावभूता महती क्षमा च परापकारेष्वविकारधीरा / तदर्थयुक्ताश्च कथाविशेषाः कीर्त्या मुनिं तं प्रथयांबभूवुः // jm_28.3 //

अथ स महात्मा प्रविविक्तरमणीयं समर्तुसुलभपुष्पफलं पद्मोत्पलालंकृतविमलसलिलाशयमुद्यानरम्यशोभं वनप्रदेशमध्यासनात्तपोवनमङ्गल्यतामानिनाय /

निवसन्ति हि यत्रैव सन्तः सद्गुणभूषणाः / तन्मङ्गल्यं मनोज्ञं च तत्तीर्थं तत्तपोवनम् // jm_28.4 //

स तत्र बहुमन्यमानस्तदध्युषितैर्देवताविशेषैरभिगम्यमानश्च श्रेयोभिलाषिणागुणवत्सलेन जनेन क्षान्तिप्रतिसंयुक्ताभिः श्रुतिहृदयल्हादिनीभिर्धर्म्याभिः कथाभिसतस्य जनकायस्य परमनुग्रहं चकार / अथ कदाचित्ततस्त्यो राजा ग्रीष्मकालप्रभावादभिलषणीयतरां सलिलक्रीडां प्रति समुत्सुकमतिरुद्यानगुणातिशयनिकेतभूतं तं वनप्रदेशं सान्तःपुरः समभिजगाम /

स तद्वनं नन्दनरम्यशोभमाकीर्णमन्तःपुरसुन्दरीभिः / अलंचकारेव चरन् विलासी विभूतिमत्या ललितानुवृत्त्या // jm_28.5 //

विमानदेशेषु लतागृहेषु लतागृहेषु पुष्पप्रहासेषु महीरुहेषु / तोयेषु चोन्मीलितपङ्कजेषु रेमे स्वभावातिशयैर्वधूनाम् // jm_28.6 //

माल्यासवस्नानविलेपनानां संमोदगन्धाकुलितैर्द्विरेफैः / ददर्श कासांचिदुपोह्यमाना जातस्मितस्त्रासविलासशोभाः // jm_28.7 //

प्रत्यग्रशोभैरपि कर्णपूरैः पर्याप्तमाल्यैरपि मूर्धजैश्च / तृप्तिर्यथासीत्कुसुमैर्न तासां तथैव नासां ललितैर्नृपस्य // jm_28.8 //

विमानदेशेषु विषज्यमाना विलम्बमानाः कमलाकरेषु / ददर्श राजा भ्रमरायमाणाः पुष्पद्रुमेषु प्रमदाक्षिमालाः // jm_28.9 //

मदप्रगल्भान्यपि कोकिलानां रुतानि नृत्यानि च बर्हिणानाम् / द्विरेफगीतानि च नाभिरेजुस्तत्राङ्गनाजल्पितनृत्तगीतैः // jm_28.10 //

पयोदधीरस्तनितैर्मृदङ्गैरुदीर्णकेकास्ततबर्हचक्राः / नता इव स्वेन कलगुणेन चक्रुर्मयूराः क्षितिपस्य सेवाम् // jm_28.11 //

स तत्र सान्तःपुर उद्यानवनविहारसुखं प्रकाममनुभूय क्रीडाप्रसङ्गपरिखेदान्मदपरिष्वङ्गाच्च श्रीमति विमानप्रदेशे महार्हशयनीयवरगतो निद्रावशमुपजगाम / अथ ता योषितः प्रस्तावान्तरगतमवेत्य राजानं वनशोभाभिराक्षिप्यमाणहृदयास्तद्दर्शनावितृप्ता यथाप्रीतिकृतसमवायाः समाकुलभूषणतिनादसंमिश्रकलप्रलापाः समन्ततः प्रसस्रुः /