जातकमाला (Āryaśūra)

मेदोवसाद्यैस्त्रिदशा मखेषु प्रीतिं हुताशाभिहुतैर्व्रजन्ति / सत्कारपूतं भवदीयमन्नं सम्पन्नमेषां किल नैव रुच्यम् // jm_8.30 //

कामं नास्मद्विधजनाधेयबुद्धयो देवपादाः / स्वकार्यानुरागस्त्वयमस्मानेवमुपचारपथाद् भ्रंशयति / पञ्चानाममीषामर्थे सकलं जगदनर्थीकर्तव्यमिति को ऽयं धर्ममार्गो देवस्य? अपि च / किंकृतेयमस्मास्वेवं निष्प्रणयता, केन वास्माकं स्वाम्यर्थे विनियोज्यमानानि विनिगूढपूर्वाणि मांसशोणितानि यदपरिक्षीणेष्वेवामीषु स्वानि देवो दातुमिच्छतीति / अथ स राजा तानमात्यानुवाच -

संविद्यमानं नास्तीति ब्रूयादस्मद्विधः कथम् / न दास्यामीत्यसत्यं वा विस्पष्टमपि याचितः // jm_8.31 //

धर्मव्यवस्थासु पुरःसरः सन् स्वयं व्रजेयं यदि कापथेन / अस्मद्गताचारपथानुगानां भवेदवस्था मम का प्रजानाम् // jm_8.32 //

यतः प्रजा एव समीक्षमाणः सारं शरीरादहमुद्धरिष्ये / कश्च प्रभावो जगदर्थसाधुर्मात्सर्यहार्याल्पहृदो मम स्यात् // jm_8.33 //

यदपि चास्मत्प्रेमबहुमानावर्जितं प्रणयविस्रम्भगर्भमभिधीयते भवद्भिः - किंकृतेयमस्मास्वेवं निष्प्रणयता यदपरिक्षीणेष्वेव नो मांसशोणितेषु स्वानि देवो दातुमिच्छतीति / अत्र वो ऽनुनेष्यामि / न खलु मे युष्मासु प्रतिहतविषयः प्रणयमार्गो विस्रम्भविरहात्परिशङ्कागहनदुरवगाहो वा / किन्तु -

धने तनुत्वं क्रमशो गते वा भाग्यानुवृत्त्या क्षयमागते वा / विजृम्भमाणप्रणयः सुहृत्सु शोभेत न स्फीतधनः कृशेषु // jm_8.34 //

विवर्धितेष्वर्थिजनार्थमेव संविद्यमानेषु च मे बृहत्सु / गात्रेषु मांसोपचयोन्नतेषु युष्मास्वपि स्यात्प्रणयो विरूपः // jm_8.35 //

असंस्तुतानामपि न क्षमेय पीडां कथं कैव कथा भवत्सु / स्वान्येव मांसानि यतो ऽस्मि दित्सुर्मां चैव याचन्त इमे न युष्मान् // jm_8.36 //

तदलमस्मदतिस्नेहाद्धर्मविघ्ननिःसाध्वसतया / अनुचितः खल्वयमत्रभवतामस्मदर्थिषु समुदाचारः / मीमांसितव्यमपि च तावदेतत्स्यात् -

स्वार्थमन्नादि दित्सन्तं कथं स्यात्प्रतिषेधयन् / साधुवृत्तिरसाधुर्वा प्रागेवैवंविधं विधिम् // jm_8.37 //

तदलमनेनात्र वो निर्बन्धेन / न्यायोपपरीक्षया क्रियतामस्मत्साचिव्यसदृशमुन्मार्गावरणं मनसः / अनुमोदनानुगुणवचसः खल्वत्रभवन्तः शोभेरन्नेवमधीरनयनाः / कुतः -

नैकोपयोगस्य धनस्य तावन्न प्रत्यहं याचनका भवन्ति / एवंविधस्त्वर्थिजनो ऽधिगन्तुं न देवताराधनयापि शक्यः // jm_8.38 //

एवंविधे चार्थिजने ऽभ्युपेते देहे विनाशिन्यसुखास्पदे च / विमर्शमार्गो ऽप्यनुदात्तता स्यान्मात्सर्यदैन्यं तु परा तमिस्रा // jm_8.39 //

तन्न मा वारयतुमर्हन्त्यत्रभवन्त इत्यनुनीय स राजा स्वां पर्षदमाहूय वैद्यान्पञ्च सिराः स्वशरीरे मोक्षयित्वा तान् यक्षानुवाच -

धर्मकर्मणि साचिव्यं प्रीतिं च परमां मम / भवन्तः कर्तुमर्हन्ति देयस्यास्य प्रतिग्रहात् // jm_8.40 //

ते तथेत्युक्त्वाञ्जलिपुटैरेव राज्ञो रक्तचन्दनरसाभिताम्रं रुधिरं पातुमुपचक्रमिरे /

स पीयमानक्षतजः क्षितीशः क्षपाचरैर्हेमवपुश्चकाशे / सन्ध्यानुरक्तैर्जलभारनम्रैः पयोधरैर्मेरुरिवोपगूढः // jm_8.41 //

प्रीतिप्रकर्षाद्धृतिसम्पदा च वपुर्गुणादेव च तस्य राज्ञः / मम्लौ न गात्रं न मुमूर्छ चेतः संचिक्षिपे न क्षतजं क्षरद्वा // jm_8.42 //

विनीततर्षक्लमास्तु ते यक्षाः पर्याप्तमनेनेति राजानमूचुः -

अनेकदुःखायतने शरीरे सदा कृतध्ने ऽपि नराधिपस्य / गते ऽर्थिसंमाननसाधनत्वं हर्षानुकूलं ग्रहणं बभूव // jm_8.43 //

अथ स राजा हर्षप्रबोधादधिकतरनयनवदनप्रसादो नीलोत्पलदलनीलविमलपत्रं रत्नप्रभोद्भासुररुचिरत्सरुं निशितं निस्त्रिंशमादाय स्वमांसानि च्छित्त्वा तेभ्यः प्रायच्छत् /

ह्रियमाणावकाशं तु दानप्रीत्या पुनः पुनः / न प्रसेहे मनस्तस्य च्छेददुःखं विगाहितुम् // jm_8.44 //

आकृष्यमाणं शितशस्रपातैः प्रीत्या पुनर्दूंरमपास्यमानम् / खेदालसत्वादिव तस्य दुःखं मनःसमुत्सर्पणमन्दमासीत् // jm_8.45 //

स प्रीतिमानेव निशाचरांस्तान्सन्तर्पयन्स्वैः पिशितैस्तथासीत् / क्रूराणि तेषामपि मानसानि येनासुराविष्कृतमार्दवानि // jm_8.46 //

धर्मप्रियत्वात्करुणावशाद्वा त्यजन् परार्थे प्रियमात्मदेहम् / द्वेषाग्निदग्धान्यपि मानसानि प्रसादसौवर्ण्यनवानि कुर्यात् // jm_8.47 //

अथ ते यक्षास्तं राजानं स्वमांसोत्कर्तनपरं तथैवास्खलितवदनप्रसादमविकम्प्यमानं मांसच्छेदवेदनाभिरभिवीक्ष्य प्रसादं विस्मयं चोपजग्मुः /

आश्चर्यमद्भुतमहो बत किंस्विदेतत् सत्यं न वेति समुदीर्णविचारहर्षाः / राजन्यमर्षमुपमृद्य मनःप्रसादं तत्संस्तुतिप्रणतिभिः प्रथयाम्बभूवुः // jm_8.48 //

अलमलं देव विरम्यतां स्वशरीरपीडाप्रसङ्गात् / सन्तर्पिताः स्मस्तवानयाद्भुतया याचनकजनमनोहरया प्रतिपत्त्येति ससम्भ्रमाः सप्रणामं विनिवार्य राजानं प्रसादाश्रुपरिषिक्तवदनाः सबहुमानमुदीक्षमाणाः पुनरूचुः -

स्थाने भक्तिवशेन गच्छति जनस्त्वत्कीर्तिवाचालतां स्थाने श्रीः परिभूय पङ्कजवनं त्वत्संश्रयश्लाघिनी / व्यक्तं शक्रसनाथतामपि गता त्वद्वीर्यगुप्तामिमां द्यौः पश्यत्युदितस्पृहा वसुमतीं नो चेदहो वञ्च्यते // jm_8.49 //

किं बहुना? एवंविधजनाभ्युपपन्नः सभाग्यः खलु मनुष्यलोकः / युष्मदायासाभ्यनुमोदनात्तु वयमेवात्र दग्धाः / भवद्विधजनापश्रयाच्छक्यमित्थङ्गतैरप्यात्मानं समुद्धर्तुमिति स्वदुष्करप्रतीघाताशया भवन्तं पृच्छामः -

अनादृत्य सुखप्राप्तामनुरक्तां नृपश्रियम् / किं तदत्यद्भुतं स्थानं पथानेन यदीप्ससि // jm_8.50 //

सर्वक्षितिपतित्वं नु धनेशत्वमथेन्द्रताम् / ब्रह्मभूयं विमोक्षं वा तपसानेन वाञ्छसि // jm_8.51 //

अस्य हि व्यवसायस्य न दूरतरमीप्सितम् / श्रोतव्यं चैतदस्माभिर्बक्तुमर्हति नो भवान् // jm_8.52 //

राजोवाच - श्रूयतां यदर्थो ऽयं ममाभ्युद्यमः /

प्रयत्नलभ्या यदयत्ननाशिनी न तृप्तिसौख्याय कुतः प्रशान्तये / भवाश्रया सम्पदतो न कामये सुरेन्द्रलक्ष्मीमपि किम्वथेतराम् // jm_8.53 //

न चात्मदुःखक्षयमात्रकेण मे प्रयाति सन्तोषपथेन मानसम् / अमूननाथानभिवीक्ष्य देहिनः प्रसक्ततीव्रव्यसनश्रमातुरान् // jm_8.54 //

अनेन पुण्येन तु सर्वदर्शितामवाप्य निर्जित्य च दोषविद्विषः / जरारुजामृत्युमहोर्मिसङ्कुलात्समुद्धरेयं भवसागराज्जगत् // jm_8.55 //

अथ ते यक्षाः प्रसादसंहर्षिततनुरुहाः प्रणम्य राजानमूचुः - उपपन्नरूपमेवंविधस्य व्यवसायातिशयस्येदं कर्म / तन्न दूरे भवद्विधानामभिप्रायसम्पद इति निश्चितमनसो विज्ञापयामः -

कामं लोकहितायैव तव सर्वो ऽयमुद्यमः / स्वहितात्यादरं त्वेषां स्मर्तुमर्हसि नस्तदा // jm_8.56 //

अज्ञानाच्च यदस्माभिरेवमायासितो भवान् / स्वमप्यर्थमपश्यद्भिर्मृष्यतामेव तच्च नः // jm_8.57 //

आज्ञामपि च तावन्नस्त्वमनुग्रहपद्धतिम् / सचिवानामिव स्वेषां विस्रब्धं दातुमर्हसि // jm_8.58 //

अथ स राजा प्रसादमृदूकृतहृदयान्मत्वैनानुवाच - उपकारः खल्वयं नायासो ममेत्यलमत्र वो ऽक्षमाशङ्कया / अपि च -

एवंविधे धर्मपथे सहायान्किं विस्मरिष्याम्यधिगम्य बोधिम् / युष्माकमेव प्रथमं करिष्ये विमोक्षधर्मामृतसंविभागम् // jm_8.59 //

अस्मत्प्रियं चाभिसमीक्षमाणैर्हिंसा भवद्भिर्विषवद्विवर्ज्या / लोभः परद्रव्यपरिग्रहेषु वाग्गर्हिता मद्यमयश्च पाप्मा // jm_8.60 //

अथ ते यक्षास्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य चैनं तत्रैवान्तर्दधिरे / स्वमांसशोणितप्रदाननिश्चयसमकालमेव तु तस्य महासत्त्वस्य /

विकम्पमाना बहुधा वसुन्धरा विधूर्णयामास सुवर्णपर्वतम् / प्रसस्वनुर्दुन्दुभयश्च तद्गता द्रुमाश्च पुष्पं ससृजुर्विकम्पनात् // jm_8.61 //

तदभ्रवद्व्योमनि मारुतेरितं पतत्रिसेनेव वितानवत्क्वचित् / विसृत्य माला ग्रथितेव कुत्रचित्समं समन्तान्नृपतेर्व्यकीर्यत // jm_8.62 //

निवारयिष्यन्निव मेदिनीपतिं समुद्धतावेगतया महार्णवः / जलैः प्रकृत्यभ्यधिकक्रमस्वनैः प्रयाणसौजस्कवपुर्व्यरोचत // jm_8.63 //

किमेतदित्यागतसम्भ्रमस्ततः सुराधिपस्तत्र विचिन्त्य कारणम् / नृपात्ययाशङ्किततूर्णमाययौ नृपालयं शोकभयाकुलाकुलम् // jm_8.64 //

तथागतस्यापि तु तस्य भूपतेर्मुखप्रसादात्सविशेषविस्मयः / उपेत्य तक्तर्म मनोज्ञया गिरा प्रसादसंहर्षवशेन तुष्टुवे // jm_8.65 //

अहो प्रकर्षो बत सज्जनस्थितेरहो गुणाभ्यासनिधेरुदारता / अहो परानुग्रहपेशला मतिस्त्वदर्पणान्नाथवती बत क्षितिः // jm_8.66 //

इत्यभिप्रशस्यैनं शक्रो देवेन्द्रः सद्यःक्षतरोहणसमर्थैर्दिव्यैर्मानुष्यकैरोषधिविशेषैर्निर्वेदनं यथापौराणं शरीरं कृत्वा दाक्षिण्यविनयोपचारमधुरं प्रतिपूजितस्तेन राज्ञा स्वमावासं प्रतिजगाम /

तदेवं परदुःखातुरा नात्मसुखमवेक्षन्ते महाकारुणिका इति / को नाम धनमात्रके ऽप्यपेक्षां नोत्स्रष्टुमर्हतीति दायकजनसमुत्तेजनायां वाच्यम् / करुणावर्णे ऽपि तथागतमाहात्म्ये सत्कृत्य धर्मश्रवणे च / यच्चोक्तं भगवता ऽबहुकरः खल्वेते पञ्चका भिक्षवः ऽ इति स्यादेतत्सन्धाय / तेन हि समयेन ते पञ्च यक्षा बभूवुः / तेषां भगवता यथाप्रतिज्ञातमेव प्रथमं धर्मामृतसंविभागः कृत इति /

इति मैत्रीबलजातकमष्टमम् /

9. विश्वन्तरजातकम्

न बोधिसत्त्वचरितं सुखमनुमोदितुमप्यल्पसत्त्वैः प्रागेवाचरितुम् / तद्यथानुश्रूयते -

सात्मीभूतेन्द्रियजयः पराक्रमनयविनयसंपदा समधिगतविजयश्रीर्वृद्धोपासननियमात् त्रय्यान्वीक्षिक्योरुपलब्धार्थतत्त्वः स्वधर्मकर्मानुरक्ताभिरनुद्विग्नसुखोचिताभिरनुरक्ताभिः प्रकृतिभिः प्रकाश्यमानदण्डनीतिशोभः सम्यक्प्रवृत्तवार्त्ताविधिः संजयो नाम शिबीनां राजा बभूव /

गुणोदयैर्यस्य निबद्धभावा कुलाङ्गनेवास नराधिपश्रीः / अतर्कणीयान्यमहीपतीनां सिंहाभिगुप्तेव गुहा मृगाणाम् // jm_9.1 //

तपस्सु विद्यासु कलासु चैव कृतश्रमा यस्य सदाभ्युपेताः / विशेषयुक्तं बहुमानमीयुः पूजाभिराविष्क्रियमाणसाराः // jm_9.2 //

तस्य राज्ञः प्रतिपत्त्यनन्तरं प्रथितगुणगणनिरन्तरो विश्वंतरो नाम पुत्रो युवराजो बभूव / [अयमेव भगवाञ्छाक्यमुनिस्तेन समयेन /]

युवापि वृद्धोपशमाभिरामस्तेजस्व्यपि क्षान्तिसुखस्वभावः / विद्वानपि ज्ञानमदानभिज्ञः श्रिया समृद्धो ऽप्यवलेपशून्यः // jm_9.3 //

दृष्टप्रयामासु च दिक्षु तस्य व्याप्ते च लोकत्रितये यशोभिः / बभूव नैवान्ययशोलवानां प्रसर्तुमुत्साह इवावकाशः // jm_9.4 //

अमृष्यमाणः स जगद्गतानां दुःखोदयानां प्रसृतावलेपम् / दानेषुवर्षी करुणोरुचापस्तैर्युद्धसंरम्भमिवाजगाम // jm_9.5 //

स प्रत्यहमभिगतमर्थिजनमभिलषिताधिकैरक्लिष्टैरर्थविसर्गैः प्रियवचनोपचारमनोहरैरतीव प्रह्लादयामास / पर्वदिवसेषु च पोषधनियमप्रशमविभूषणः शिरःस्नातः शुक्लक्षौमवासा (वैद्य 56) हिमगिरिशिखरसंनिकाशं मदलेखाभ्यलंकृतमुखं लक्षणविनयजवसत्त्वसंपन्नं गन्धहस्तिनं समाज्ञातमौपवाह्यं द्विरदवरमभिरुह्य समन्ततो नगरस्याभिनिविष्टान्यर्थिजननिपानभूतानि स्वानि सत्त्रागाराणि प्रत्यवेक्षते स्म / तथा च प्रीतिविशेषमभिजगाम /

न हि तां कुरुते प्रीतिं बिभूतिर्भवनाश्रिता / संक्रम्यमाणार्थिजने सैव दानप्रियस्य याम् // jm_9.6 //

अथ कदाचित्तस्यैवंविधं दानप्रसङ्गं प्रमुदितहृदयैरर्थिभिः समन्ततो विकीर्यमाणमुपलभ्यान्यतमो भूम्यनन्तरस्तस्य राजा शक्यमयमभिसंधातुं दानानुरागवशगत्वादिति प्रतर्क्य द्विरदवरापहरणार्थं ब्राह्मणांस्तत्र प्रणिदधे / अथ ते ब्राह्मणा विश्वंतरस्य स्वानि सत्त्रागाराणि प्रत्यवेक्षमाणस्य प्रमोदादधिकतरनयनवदनशोभस्य जयाशीर्वादमुखराः समुच्छ्रिताभिप्रसारितदक्षिणाग्रपाणयः पुरस्तात् समतिष्ठन्त / स ततो विनिगृह्य द्विरदवरमुपचारपुरःसरमभिगमनप्रयोजनमेनान् पर्यपृच्छदाज्ञाप्यतां केनार्थ इति / ब्राह्मणा ऊचुः -

अमुष्य तव नागस्य गतिलीलाविलम्बिनः / गुणैरर्थित्वमायाता दानशौर्याच्च ते वयम् // jm_9.7 //

कैलासशिखराभस्य प्रदानादस्य दन्तिनः / कुरुष्व तावल्लोकानां विस्मयैकरसं मनः // jm_9.8 //

इत्युक्ते बोधिसत्त्वः प्रीत्या समापूर्यमाणहृदयश्चिन्तामापेदे / चिरस्य खलूदारप्रणयसुमुखमर्थिजनं पश्यामि / कः पुनरर्थ एवंविधेन द्विरदपतिनैषां ब्राह्मणानाम्? व्यक्तमयं लोभेर्ष्याद्वेषपर्याकुलमनसः कस्यापि राज्ञः कार्पण्यप्रयोगः /

आशाविघातदीनत्वं तन्मा भूत्तस्य भूपतेः / अनादृत्य यशोधर्मौ यो ऽस्मद्धित इवोद्यतः // jm_9.9 //

इति विनिश्चित्य स महात्मा त्वरितमवतीर्य द्विरदवरात् प्रतिगृह्यतामिति समुद्यतकाञ्चनभृङ्गारस्तेषां पुरस्तादवतस्थे /

ततः स विद्वानपि राजशास्त्रमर्थानुवृत्त्या गतधर्ममार्गम् / धर्मानुरागेण ददौ गजेन्द्रं नीतिव्यलीकेन न संचकम्पे // jm_9.10 //

तं हेमजालरुचिराभरणं गजेन्द्रं विद्युत्पिनद्धमिव शारदमभ्रराशिम् / दत्त्वा परां मुदमवाप नरेन्द्रसूनुः संचुक्षुभे च नगरं नयपक्षपातात् // jm_9.11 //

अथ द्विरदपतिप्रदानश्रवणात् समुदीर्णक्रोधसंरम्भाः शिबयो ब्राह्मणवृद्धा मन्त्रिणो योधाः पौरमुख्याश्च कोलाहलमुपजनयन्तः संजयं राजानमभिगम्य ससंभ्रमामर्षसंरम्भात् परिशिथिलोपचारयन्त्रणमूचुः - किमियं देव राज्यश्रीर्विलुप्यमानैवमुपेक्ष्यते? नार्हति देवः स्वराज्योपप्लवमेवमभिवर्धमानमुपेक्षितुम् / किमेतदिति च सावेगमुक्ता राज्ञा पुनरेवमूचुः - कस्माद् देवो न जानीते निषेव्य मत्तभ्रमरोपगीतं यस्याननं दानसुगन्धि वायुः / मदावलेपं परवारणानामायासदुःखेन विना प्रमार्ष्टि // jm_9.12 //

यत्तेजसाक्रान्तबलप्रभावाः संसुप्तदर्पा इव विद्विषस्ते / विश्वंतरेणैष गजः स दत्तो रूपी जयस्ते ह्रियते ऽन्यदेशम् // jm_9.13 //

गावः सुवर्णं वसनानि भोज्यमिति द्विजेभ्यो नृप देयरूपम् / यस्मिञ्जयश्रीर्नियता द्विपेन्द्रे देयः स नामेत्यतिदानशौर्यम् // jm_9.14 //

नयोत्पथेनैनमिति व्रजन्तं कथं समन्वेष्यति राजलक्ष्मीः / नोपेक्षणं देव तवात्र युक्तं पुरायमानन्दयति द्विषस्ते // jm_9.15 //

तच्छ्रुत्वा स राजा पुत्रप्रियत्वात् किंचित्तानेव प्रत्यप्रीतमनाः कार्यानुरोधात् सावेगवदेवमित्युक्त्वा समनुनेष्यञ्छिबीनुवाच - जाने दानप्रसङ्गव्यसनितां नीतिक्रमानपेक्षां विश्वंतरस्य न चैष क्रमो राज्यधुरि संनियुक्तस्य / दत्तं त्वनेन स्वं हस्तिनं वान्तकल्पं कः प्रत्याहरिष्यति? अपि तु तथाहमेव करिष्ये यथा दाने मात्रां ज्ञास्यति विश्वंतरः / तदलमत्र वः संरम्भेणेति / शिबय ऊचुः - न खलु महाराज परिभाषामात्रसाध्यो ऽस्मिन्नर्थे विश्वंतर इति / संजय उवाच - अथ किमन्यदत्र मया शक्यं कर्तुम्?

दोषप्रवृत्तेर्विमुखस्य यस्य गुणप्रसङ्गा व्यसनीक्रियन्ते / बन्धो वधो वात्मसुतस्य तस्य किं निष्क्रयः स्याद् द्विरदस्य तस्य // jm_9.16 //

तदलमत्र वः संरम्भेण / निवारयिष्याम्यहमतो विश्वन्तरमिति / अथ शिबयः समुदीर्णमन्यवो राजानमूचुः -

को वा वधं बन्धनताडनं वा सुतस्य ते रोचयते नरेन्द्र / धर्मात्मकस्त्वेष न राज्यभारक्षोभस्य सोढा करुणामृदुत्वात् // jm_9.17 //

सिंहासनं तेजसि लब्धशब्दास्त्रिवर्गसेवानिपुणा भजन्ते / धर्मानुरागान्नयनिर्व्यपेक्षस्तपोवनाध्यासनयोग्य एषः // jm_9.18 //

फलन्ति कामं वसुधाधिपानां दुर्नीतिदोषास्तदुपाश्रितेषु / सह्यास्त एषां तु तथापि दृष्टा मूलोपरोधान्न तु पार्थिवानाम् // jm_9.19 //

किमत्र वा वह्वभिधाय निश्चयस्त्वयं शिबीनां त्वदभूत्यमर्षिणाम् / प्रयातु वङ्कं तपसो ऽभिवृद्धये नृपात्मजः सिद्धनिषेवितं गिरिम् // jm_9.20 //

अथ स राजा स्नेहप्रणयविस्रम्भवशादनयापायदर्शिना हितोद्यतेन तेन जनेन परिनिष्ठुरमित्यभिधीयमानः प्रकृतिकोपाद् व्रीडावनतवदनः पुत्रवियोगचिन्तापरिगतहृदयः सायासमभिनिश्वस्य शिबीनुवाच - यद्येष भवतां निर्बन्धस्तदेकमप्यहोरात्रमस्य मृष्यताम् / प्रभातायां रजन्यामभिप्रेतं वो ऽनुष्ठाता विश्वन्तर इति / एवमस्त्विति च प्रतिगृहीतानुनयः शिबिभिः स राजा क्षत्तारमुवाच - गच्छेमं वृत्तान्तं विश्वन्तराय निवेदयेति / स तथेति प्रतिश्रुत्य शोकाश्रुपरिषिक्तवदनो विश्वन्तरं स्वभवनगतमुपेत्य शोकदुःखावेगात् सस्वरं रुदन् पादयोरस्य न्यपतत् / अपि कुशलं राजकुलस्येति च ससंभ्रमं विश्वन्तरेणानुयुक्तः समवसीदन्नविशदपदाक्षरमेनमुवाच - कुशलं राजकुलस्येति / अथ कस्मादेवमधीरो ऽसीति च पुनरनुयुक्तो विश्वन्तरेण क्षत्ता बाष्पवेगोपरुध्यमानगद्गदकण्ठः श्वासविस्खलितलुलिताक्षरं शनैरित्युवाच -

सान्त्वगर्भामनादृत्य नृपाज्ञामप्यदक्षिणाः / राष्ट्रात्प्रव्राजयन्ति त्वां कुपिताः शिबयो नृप // jm_9.21 //

विश्वन्तर उवाच - मां शिबयः प्रव्राजयन्ति कुपिता इति कः संबन्धः?

रमे न विनयोन्मार्गे द्वेष्मि चाहं प्रमादिताम् / कुत्र मे शिबयः क्रुद्धा यन्न पश्यामि दुष्कृतम् // jm_9.22 //

क्षत्तोवाच - अत्युदारतायाम् /

अलोभशुभ्रा त्वयि तुष्टिरासील्लोभाकुला याचकमानसेषु / दत्ते त्वया मानद वारणेन्द्रे धैर्याणि कोपस्त्वहरच्छिबीनाम् // jm_9.23 //

इत्यतीताः स्वमर्यादां रभसाः शिबयस्त्वयि / येन प्रव्राजिता यान्ति पथा तेन किल व्रज // jm_9.24 //

अथ बोधिसत्त्वः कृपाभ्यासरूढां याचनकजनवत्सलतां धैर्यातिशयसंपदं च स्वामुद्भावयन्नुवाच - चपलस्वभावाः खलु शिबयो ऽनभिज्ञा इव चास्मत्स्वभावस्य /

द्रव्येषु बाह्येषु क एव वादो दद्यामहं स्वे नयने शिरो वा / इमं हि लोकार्थमहं बिभर्मि समुच्छ्रयं किम्वथ वस्त्रवाह्यम् // jm_9.25 //

यस्य स्वगात्रैरपि यावकानां वचांसि संपूजयितुं मनीषा / भयान्न दद्यात्स इति प्रतर्कः प्रकाशना बालिशचापलस्य // jm_9.26 //

कामं मां शिबयः सर्वे घ्नन्तु प्रव्राजयन्तु वा / न त्वेवाहं न दास्यामि गच्छाम्येष तपोवनम् // jm_9.27 //

अथ बोधिसत्त्वो विप्रियश्रवणविक्लवमुखीं पत्नीमुवाच - श्रुतो ऽत्रभवत्या शिबीनां निश्चयः? मद्र्युवाच - श्रुतो ऽयं देव / विश्वन्तर उवाच -

तद्यदस्ति धनं किंचिदस्मत्तो ऽधिगतं त्वया / निधेहि तदनिन्द्याक्षि यच्च ते पैत्रिकं धनम् // jm_9.28 //

मद्र्युवाच - कुत्रैतद्देव निदधामीति? विश्वन्तर उवाच -

शीलवद्भ्यः सदा दद्या दानं सत्कारशीभरम् / तथा हि निहितं द्रव्यमहार्यमनुगामि च // jm_9.29 //

प्रियं श्वशुरयोः कुर्याः पुत्रयोः परिपालनम् / धर्ममेवाप्रमादं च शोकं मद्विरहात्तु मा // jm_9.30 //

तच्छ्रुत्वा मद्री संतप्तहृदयापि भर्तुरधृतिपरिहारार्थमनादृत्य शोकदैन्यमित्युवाच -

नैष धर्मो महाराज यद्याया वनमेककः / तेनाहमपि यास्यामि येन क्षत्रिय यास्यसि // jm_9.31 //

त्वदङ्गपरिवर्तिन्या मृत्युरुत्सव एव मे / मृत्योर्दुःखतरं तत्स्याज्जीवेयं यत्त्वया विना // jm_9.32 //

नैव च खलु मे देव वनवासो दुःख इति प्रतिभाति / तथा हि -

निर्दुर्जनान्यनुपभुक्तसरित्तरूणि नानाविहंगविरुतानि मृगाकुलानि / वैडूर्यकुट्टिममनोहरशाद्वलानि क्रीडावनाधिकसुखानि तपोवनानि // jm_9.33 //

अपि च देव /

अलंकृताविमौ पश्यन्कुमारौ मालभारिणौ / क्रीडन्तौ वनगुल्मेषु न राज्यस्य स्मरिष्यसि // jm_9.34 //

ऋतुप्रयत्नरचिता वनशोभा नवा नवाः / वने त्वां रमयिष्यन्ति सरित्कुञ्जाश्च सोदकाः // jm_9.35 //

चित्रं विरुतवादित्रं पक्षिणां रतिकाङ्क्षिणाम् / मदाचार्योपदिष्टानि नृत्तानि च शिखण्डिनाम् // jm_9.36 //

माधुर्यानवगीतं च गीतं मधुपयोषिताम् / वनेषु कृतसंगीतं हर्षयिष्यति ते मनः // jm_9.37 //

आस्तीर्यमाणानि च शर्वरीषु ज्योत्स्नादुकूलेन शिलातलानि / संवाहमानो वनमारुतश्च लब्धाधिवासः कुसुमद्रुमेभ्यः // jm_9.38 //

चलोपलप्रस्खलितोदकानां कला विरावाश्च सरिद्वधूनाम् / विभूषणानामिव संनिनादाः प्रमोदयिष्यन्ति वने मनस्ते // jm_9.39 //

इत्यनुनीयमानः स दयितया वनप्रयाणपर्युंत्सुकमतिरर्थिजनापेक्षया महाप्रदानं दातुमुपचक्रमे /

अथेमां विश्वन्तरप्रव्राजनप्रवृत्तिमुपलभ्य राजकुले तुमुल आक्रन्दशब्दः प्रादुरभूत / शोकदुःखावेगान्मूर्च्छापरीत इवार्थिजनो मत्तोन्मत्त इव च तत्तद्बहुविधं विललाप /

छायातरोः स्वादुफलप्रदस्य च्छेदार्थमागूर्णपरश्वधानाम् / धात्री न लज्जां यदुपैति भूमिर्व्यक्तं तदस्या हतचेतनत्वम् // jm_9.40 //

शीतामलस्वादुजलं निपानं बिभित्सतामस्ति न चेन्निषेद्धा / व्यर्थाभिधाना बत लोकपाला विप्रोषिता वा श्रुतिमात्रकं वा // jm_9.41 //

अधर्मो बत जागर्ति धर्मः सुप्तो ऽथवा मृतः / यत्र विश्वन्तरो राजा स्वस्माद्राज्यान्निरस्यते // jm_9.42 //

को ऽनर्थपटुसामर्थ्यो याच्ञानूर्जितवृत्तिषु / अस्मास्वनपराधेषु वधाभ्युद्यमनिष्ठुरः // jm_9.43 //

अथ बोधिसत्त्वो नैकशतसहस्रसंख्यं मणिकनकरजतपरिपूर्णकोशं विविधधनधान्यनिचयवन्ति कोशकोष्ठागाराणि दासीदासयानवाहनवसनपरिच्छदादि च सर्वमर्थिभ्यो यथार्हमतिसृज्य, शोकदुःखाभिभूतधैर्ययोर्मातापित्रोश्चरणावभिप्रणम्य सपुत्रदारः स्यन्दनवरमभिरुह्य पुण्याहघोषेणैव महतो जनकायस्याक्रन्दितशब्देन पुरवरान्निरगच्छत् / अनुरागवशगमनुयायिनं च जनं शोकाश्रुपरिक्लिन्नवदनं प्रयत्नाद्विनिवर्त्य स्वयमेव रथप्रग्रहान् प्रतिगृह्य येन वङ्कः पर्वतस्तेन प्रायात् / व्यतीत्य चाविक्लवमतिरुद्यानवनरुचिरमालिनं पुरवरोपचारमनुपूर्वेण प्रविरलच्छायद्रुमं विच्छिद्यमानजनसंपातं प्रविचरितमृगगणसंबाधदिगालोकं चीरीविरावोन्नादितमरण्यं प्रत्यपद्यत /

अथैनं यदृच्छयाभिगता ब्राह्मणा रथवाहांस्तुरगानयाचन्त /

स वर्तमानो ऽध्वनि नैकयोजने सहायहीनो ऽपि कलत्रवानपि / प्रदानहर्षादनपेक्षितायतिर्ददौ द्विजेभ्यश्चतुरस्तुरंगमान् // jm_9.44 //

अथ बोधिसत्त्वस्य स्वयमेव रथधुर्यतामुपगन्तुकामस्य गाढतरं परिकरमभिसंयच्छमानस्य रोहितमृगरूपिणश्चत्वारो यक्षकुमाराः सुविनीता इव सदश्वाः स्वयमेव रथयुगं स्कन्धप्रदेशैः प्रत्यपद्यन्त / तांस्तु दृष्ट्वा हर्षविस्मयविशालतराक्षीं मद्रीं बोधिसत्त्व उवाच -

तपोधनाध्यासनसत्कृतानां पश्य प्रभावातिशयं वनानाम् / यत्रैवमभ्यागतवत्सलत्वं संरूढमूलं मृगपुंगवेषु // jm_9.45 //

मद्र्युवाच -

तवैवाहमिमं मन्ये प्रभावमतिमानुषम् / रूढो ऽपि हि गुणाभ्यासः सर्वत्र न समः सताम् // jm_9.46 //

तोयेषु ताराप्रतिबिम्बशोभा विशेष्यते यत्कुमुदप्रहासैः / कौतूहलाभिप्रसृता इवेन्दोर्हेतुत्वमत्राग्रकराः प्रयान्ति // jm_9.47 //

इति तयोरन्योन्यानुकूल्यात्परस्परं प्रियं वदतोरध्वानं गच्छतोरथापरो ब्राह्मणः समभिगम्य बोधिसत्त्वं रथवरमयाचत /

ततः स्वसुखनिःसङ्गो याचकप्रियबान्धवः / पूरयामास विप्रस्य स रथेन मनोरथम् // jm_9.48 //

अथ बोधिसत्त्वः प्रीतमना रथादवतार्य स्वजनान्निर्यात्य रथवरं ब्राह्मणाय जालिनं कुमारमङ्केनादाय पद्भ्यामेवाध्वानं प्रत्यपद्यत / अविमनस्कैव च मद्री कृष्णाजिनां कुमारीमङ्केनादाय पृष्ठतो ऽन्वगच्छदेनम् /

निमन्त्रयामासुरिव द्रुमास्तं हृद्यैः फलैरानमिताग्रशाखाः / पुण्यानुभावादभिवीक्षमाणाः शिष्या विनीता इव च प्रणेमुः // jm_9.49 //

हंसांसविक्षोभितपङ्कजानि किञ्जल्करेणुस्फुटपिञ्जराणि / प्रादुर्बभूवुश्च सरांसि तस्य तत्रैव यत्राभिचकाङ्क्ष वारि // jm_9.50 //

वितानशोभां दधिरे पयोदाः सुखः सुगन्धिः प्रववौ नभस्वान् / परिश्रमक्लेशममृष्यमाणा यक्षाश्च संचिक्षिपुरस्य मार्गम् // jm_9.51 //

इति बोधिसत्त्व उद्यानगत इव पादचारविनोदनसुखमनुभवन्मार्गपरिखेदरसमनास्वाद्य सपुत्रदारः प्रान्त एव तु वङ्कपर्वतमपश्यत् / तत्र च पुष्पफलपल्लवालंकृतस्निग्धविविधरुचिरतरुवरनिचितं मदमुदितविहंगबहुविधरुतविनदं प्रवृत्तनृत्तबर्हिगणोपशोभितं प्रविचरितनैकमृगकुलं कृतपरिकरमिव विमलनीलसलिलया सरिता कुसुमरजो ऽरुणसुखपवनं तपोवनं वनचरकादेशितमार्गः प्रविश्य विश्वकर्मणा शक्रसंदेशात् स्वयमभिनिर्मितां मनोज्ञदर्शनां सर्वर्तुसुखां तत्र प्रविविक्तां पर्णशालामध्यावसत् /

तस्मिन्वने दयितया परिचर्यमाणः शृण्वन्नयत्नमधुरांश्च सुतप्रलापान् / उद्यानसंस्थ इव विस्मृतराज्यचिन्तः संवत्सरार्धमधिकं स तपश्चचार // jm_9.52 //

अथ कदाचिन्मूलफलार्थं गतायां राजपुत्र्यां पुत्रयोः परिपालननिमित्तमाश्रमपदमशून्यं कुर्वाणे राजपुत्रे मार्गरेणुपरुषीकृतचरणप्रजङ्घः परिश्रमक्षामनयनवदनो दण्डकाष्ठावबद्धस्कन्धावसक्तकमण्डलुर्ब्राह्मणः पत्न्याः परिचारकानयनार्थं समर्पितदृढसंदेशस्तं देशमुपजगाम / अथ बोधिसत्त्वश्चिरस्यार्थिजनं दृष्ट्वा ऽभिगतं मनःप्रहर्षात् समुपजायमाननयनवदनप्रसादः प्रत्युद्गम्य स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरं प्रवेश्य चैनमाश्रमपदं कृतातिथिसत्कारमागमनप्रयोजनमपृच्छत् / अथ स ब्राह्मणो भार्यानुरागादुत्सारितधैर्यलज्जः प्रतिग्रहमात्रसज्जो नियतमर्थमीदृशमुवाच -

आलोको भवति यतः समश्च मार्गो लोको ऽयं व्रजति ततो न दुर्गमेण / प्रायो ऽस्मिञ्जगति तु मत्सरान्धकारेणान्ये न प्रणयपदानि मे वहन्ति // jm_9.53 //

प्रदानशौर्योदितया यशःश्रिया गतं च गन्तव्यमशेषतस्तव / अतो ऽस्मि याच्ञाश्रममभ्युपेयिवान्प्रयच्छ तन्मे परिचारकौ सुतौ // jm_9.54 //

इत्युक्ते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः

दानप्रीतौ कृताभ्यासः प्रत्याख्यातुमशिक्षितः / ददामीत्यवदद् धृष्टं दयितौ तनयावपि // jm_9.55 //

स्वस्त्यस्तु / तत्किमिदानीमास्यत इति च ब्राह्मणेनाभिहितः स महासत्त्वः प्रदानकथाश्रवणोत्पतितविषादविप्लुताक्षयोः सुतयोः स्नेहावेगादवलम्बमानहृदयो बोधिसत्त्व उवाच -

दत्तावेतौ मया तुभ्यं किं तु मातानयोर्गता / वनं मूलफलस्यार्थे सायमद्यागमिष्यति // jm_9.56 //

तया दृष्टावुपाघ्रातौ मालिनावभ्यलंकृतौ / इहैकरात्रं विश्रम्य श्वो नेतासि सुतौ मम // jm_9.57 //

ब्राह्मण उवाच - अलमनेनात्रभवतो निर्बन्धेन /

गौणमेतद्धि नारीणां नाम वामा इति स्थितम् / स्याच्चैव दानविघ्नस्ते तेन वासं न रोचये // jm_9.58 //

बोधिसत्त्व उवाच - अलं दानविघ्नशङ्कया / सहधर्मचारिणी मम सा / यथा वात्रभवते रोचते / अपि च महाब्राह्मण,

सुकुमारतया बाल्यात्परिचर्यास्वकौशलात् / कीदृशीं नाम कुर्यातां दासप्रीतिमिमौ तव // jm_9.59 //

दृष्ट्वा त्वित्थंगतावेतौ शिबिराजः पितामहः / अद्धा दद्याद्यदिष्टं ते धनं निष्क्रयमेतयोः // jm_9.60 //

यतस्तद्विषयं साधु त्वमिमौ नेतुमर्हसि / एवं ह्यर्थेन महता धर्मेण च समेष्यसि // jm_9.61 //

(ब्राह्मण उवाच) - न शक्ष्याम्यहमाशीविषदुरासदं विप्रियोपायनेन राजानमभिगन्तुम् /

आच्छिन्द्यान्मदिमौ राजा दण्डं वा प्रणयेन्मयि / यतो नेष्याम्यहमिमौ ब्राह्मण्याः परिचारकौ // jm_9.62 //

अथ बोधिसत्त्वो यथेष्टमिदानीमित्वपरिसमाप्तार्थमुक्त्वा सानुनयमनुशिष्य तनयौ परिचर्यानुकूल्ये प्रतिग्रहार्थमभिप्रसारिते ब्राह्मणस्य पाणौ कमण्डलुमावर्जयामास /

तस्य यत्नानुरोधेन पपाताम्बु कमण्डलोः / पद्मपत्राभिताम्राभ्यां नेत्राभ्यां स्वयमेव तु // jm_9.63 //

अथ स ब्राह्यणो लाभातिहर्षात् संभ्रमाकुलितमतिर्बोधिसत्त्वतनयापहरणत्वरया संक्षिप्तपदमाशीर्वचनमुक्त्वा निर्गम्यतामित्याज्ञाकर्कशेन वचसा कुमारावाश्रमपदान्निष्क्रामयितुमारेभे / अथ कुमारौ वियोगदुःखातिभारव्यथितहृदयौ पितरमभिप्रणम्य बाष्पोपरुध्यमाननयनावूचतुः -

अम्बा च तात निष्क्रान्ता त्वं च नौ दातुमिच्छसि / यावत्तामपि पश्यावस्ततो दास्यति नौ भवान् // jm_9.64 //

अथ स ब्राह्मणः पुरा मातानयोरागच्छति, अस्य वा पुत्रस्नेहात् पश्चात्तापः संभवतीति विचिन्त्य पद्मकलापमिवानयोर्हस्तानाबध्य लतया संतर्जयन्विचेष्टमानौ पितरं प्रति व्यावर्तितवदनौ प्रकृतिसुकुमारौ कुमारौ प्रचकर्ष / अथ कृष्णाजिना कुमार्यपूर्वदुःखोपनिपातात् सस्वरं रुदती पितरमुवाच -

अयं मां ब्राह्मणस्तात लतया हन्ति निर्दयः / न चायं ब्राह्मणो व्यक्तं धार्मिका ब्राह्मणाः किल // jm_9.65 //

यक्षो ऽयं ब्राह्मणच्छद्मा नूनं हरति खादितुम् / नीयमानौ पिशाचेन तात किं नावुपेक्षसे // jm_9.66 //

अथ जाली कुमारो मातरमनुशोचयन्नुवाच -

नैवेदं मे तथा दुःखं यदयं हन्ति मां द्विजः / नापश्यमम्बां यत्त्वद्य तद्विदारयतीव माम् // jm_9.67 //

रोदिष्यति चिरं नूनमम्बा शून्ये तपोवने / पुत्रशोकेन कृपणा हतशावेव चातकी // jm_9.68 //

अस्मदर्थे समाहृत्य वनान्मूलफलं बहु / भविष्यति कथं न्वम्बा दृष्ट्वा शून्यं तपोवनम् // jm_9.69 //

इमे नावश्वकास्तात हस्तिका रथकाश्च ये / अतो ऽर्धं देयमम्बायै शोकं तेन विनेष्यति // jm_9.70 //

वन्द्यास्मद्वचनादम्बा वार्या शोकाच्च सर्वथा / दुर्लभं हि पुनस्तात तव तस्याश्च दर्शनम् // jm_9.71 //

एहि कृष्णे मरिष्यावः को न्वर्थो जीवितेन नौ / दत्तावावां नरेन्द्रेण ब्राह्मणाय धनैषिणे // jm_9.72 //

इत्युक्त्वा जग्मतुः /

अथ बोधिसत्त्वस्तेनातिकरुणेन तनयप्रलापेनाकम्पितमतिरपि क इदानीं दत्त्वानुतापं करिष्यतीति निष्प्रतीकारेण शोकाग्निना विनिर्दह्यमानहृदयो विषवेगमूर्च्छापरिगत इव समुपरुध्यमानचेतास्तत्रैव निषसाद / शीतलानिलव्यजनप्रतिलब्धसंज्ञश्च निष्कूजमिवाश्रमपदं तनयशून्यमभिवीक्ष्य बाष्पगद्गदसंनिरुद्धकण्ठ इत्यात्मगतमुवाच -

पुत्राभिधाने हृदये समक्षं प्रहरन्मम / नाशङ्कत कथं नाम धिगलज्जो बत द्विजः // jm_9.73 //

पत्तिकावनुपानत्कौ सौकुमार्यात्क्लमासहौ / यास्यतः कथमध्वानं तस्य च प्रेष्यतां गतो // jm_9.74 //

मार्गश्रमपरिम्लानौ को ऽद्य विश्रामयिष्यति / क्षुत्तर्षदुःखाभिहतौ याचिष्येते कमेत्य वा // jm_9.75 //

मम तावदिदं दुःखं धीरतां कर्तुमिच्छतः / का त्ववस्था मम तयोः सुतयोः सुखवृद्धयोः // jm_9.76 //

अहो पुत्रवियोगाग्निर्निर्दहत्येव मे मनः / सतां तु धर्मं संस्मृत्य को ऽनुतापं करिष्यति // jm_9.77 //

अथ मद्री विप्रियोपनिपातशंसिभिरनिष्टेर्निमित्तैरुपजनितवैमनस्या मूलफलान्यादाय क्षिप्रतरमागन्तुकामापि व्यालमृगोपरुध्यमानमार्गा चिरतरेणाश्रमपदमुपजगाम / उचितायां च प्रत्युद्गमनभूमावाक्रीडास्थाने च तनयावपश्यन्ती भृशतरमरतिवशमगात् /

अनीप्सिताशङ्कितजातसंभ्रमा ततः सुतान्वेषणचञ्चलेक्षणा / प्रसक्तमाह्वानमसंपरिग्रहं तयोर्विदित्वा व्यलपच्छुचातुरा // jm_9.78 //

समाजवद्यत्प्रतिभाति मे पुरा सुतप्रलापप्रतिनादितं वनम् / अदर्शनादद्य तयोस्तदेव मे प्रयाति कान्तारमिवाशरण्यताम् // jm_9.79 //

किं नु खलु तौ कुमारौ -

क्रीडाप्रसङ्गश्रमजातनिद्रौ सुप्तौ नु नष्टौ गहने वने वा / चिरान्मदभ्यागमनादतुष्टौ स्यातां क्वचिद् बालतया निलीनौ // jm_9.80 //

रुवन्ति कस्माच्च न पक्षिणो ऽप्यमी समाकुलास्तद्वधसाक्षिणो यदि / तरंगभङ्गैरविनीतकोपया हृतौ नु किं निम्नगयातिवेगया // jm_9.81 //

अपीदानीं मे वितथा मिथ्याविकल्पा भवेयुः / अपि राजपुत्राय सपुत्राय स्वस्ति स्यात् / अप्यनिष्टनिवेदिनां निमित्तानां मच्छरीर एव विपाको भवेत् / किं नु खल्विदमनिमित्तापवृत्तप्रहर्षमरतितमिस्रयावच्छाद्यमानं विद्रवतीव हृदयम् / विस्रस्यन्त इव मे गात्राणि / व्याकुला इव दिग्विभागाः / भ्रमतीव चेदं परिध्वस्तलक्ष्मीकं वनमिति /

अथानुप्रविश्याश्रमपदमेकान्ते निक्षिप्य मूलफलं यथोपचारपुरःसरं भर्तारमभिगम्य क्व दारकाविति पप्रच्छ / अथ बोधिसत्त्वो जानानः स्नेहदुर्बलतां मातृहृदयस्य दुर्निवद्यत्वाच्च विप्रियस्य नैनां किंचिद्वक्तुं शशाक /

जनस्य हि प्रियार्हस्य विप्रियाख्यानवह्निना / उपेत्य मनसस्तापः सघृणेन सुदुष्करः // jm_9.82 //

अथ मद्री व्यक्तमकुशलं मे पुत्रयोः, यदयमेवं तूप्णींभूतः शोकदैन्यानुवृत्त्यैवेत्यवधार्य समन्ततः क्षिप्तचित्तेव विलोक्याश्रमपदं तनयावपश्यन्ती सबाष्पगद्गदं पुनरुवाच -

दारकौ च न पश्यामि त्वं च मां नाभिभाषसे / हता खल्वहं कृपणा विप्रियं हि न कथ्यते // jm_9.83 //

इत्युक्त्वा शोकाग्निना परिगतहृदया छिन्नमूलेव लता निपपात / पतन्तीमेव चैनां परिगृह्य बोधिसत्त्वस्तृणशयनमानीय शीताभिरद्भिः परिषिच्य प्रत्यागतप्राणां समाश्वासयन्नुवाच -

सहसैव न ते मद्रि दुःखमाख्यातवानहम् / न हि संभाव्यते धैर्यं मनसि स्नेहदुर्बले // jm_9.84 //

जरादारिद्र्यदुःखार्तो ब्राह्मणो मामुपागमत् / तस्मै दत्तौ मया पुत्रौ समाश्वसिहि मा शुचः // jm_9.85 //

मां पश्य मद्रि मा पुत्रौ परिदेवीश्च देवि मा / पुत्रशोकसशल्ये मे प्रहार्षीरिव मा हृदि // jm_9.86 //

याचितेन कथं शक्यं न दातुमपि जीवितम् / अनुमोदस्व तद् भद्रे पुत्रदानमिदं मम // jm_9.87 //

तच्छ्रुत्वा मद्री पुत्रविनाशशङ्काव्यथितहृदया पुत्रयोर्जीवितप्रवृत्तिश्रवणात् प्रतनूभूतशोकक्लमा भर्तुरधृतिपरिहारार्थं प्रमृज्य नयने सविस्मयमुदीक्षमाणा भर्तारमुवाच - आश्चर्यं / किं बहुना

नूनं विस्मयवक्तव्यचेतसो ऽपि दिवौकसः / यदित्यलब्धप्रसरस्तव चेतसि मत्सरः // jm_9.88 //

तथा हि दिक्षु प्रसृतप्रतिस्वनैः समन्ततो दैवतदुन्दुभिस्वनैः / प्रसक्तविस्पष्टपदाक्षरं नभस्तवैव कीर्तिग्रथनादरादभूत् // jm_9.89 //

प्रकम्पिशैलेन्द्रपयोधरा धरा मदादिवाभूदभिवृद्धवेपथुः / दिवः पतद्भिः कुसुमैश्च काञ्चनैः सविद्युदुद्योतमिवाभवन्नभः // jm_9.90 //

तदलं शोकदैन्येन दत्त्वा चित्तं प्रसादय / निपानभूतो लोकानां दातैव च पुनर्भव // jm_9.91 //

अथ शक्रो देवेन्द्रः क्षितितलचलनादाकम्पिते विविधरत्नप्रभोद्भासिनि सुमेरौ पर्वतराजे किमिदमिति समुत्पन्नविमर्शो विस्मयोत्फुल्लनयनेभ्यो लोकपालेभ्यः पृथिवीकम्पकारणं विश्वन्तरपुत्रदानमुपलभ्य प्रहर्षविस्मयाघूर्णितमनाः प्रभातायां तस्यां रजन्यां ब्राह्मणरूपी विश्वन्तरमर्थिवदभ्यगच्छत् / कृतातिथिसत्कारश्च बोधिसत्त्वेन केनार्थ इत्युपनिमन्त्रितो भार्यामेनमयाचत -

महाह्रदेष्वम्भ इवोपशोषं न दानधर्मः समुपैति सत्सु / याचे ततस्त्वां सुरसन्निभा या भार्यामिमामहंसि तत्प्रदातुम् // jm_9.92 //

अविमना एव तु बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिशुश्राव / ततः स वामेन करेण मद्रीमादाय सव्येन कमण्डलुं च / न्यपातयत्तस्य जलं कराग्रे मनोभुवश्चेतसि शोकवह्निम् // jm_9.93 //

चुकोप मद्री न तु नो रुरोद विवेद सा तस्य हि तं स्वभावम् / अपूर्वदुःखातिभरातुरा तु तं प्रेक्षमाणा लिखितेव तस्थौ // jm_9.94 //

तद् दृष्ट्वा परमविस्मयाक्रान्तहृदयः शक्रो देवानामिन्द्रस्तं महासत्त्वमभिष्टुवन्नुवाच -

अहो विकृष्टान्तरता सदसद्धर्मयोर्यथा / श्रद्धातुमपि कर्मेदं का शक्तिरकृतात्मनाम् // jm_9.95 //

अवीतरागेण सता पुत्रदारमतिप्रियम् / निःसङ्गमिति दातव्यं का नामेयमुदात्तता // jm_9.96 //

असंशयं त्वद्गुणरक्तसंकथैः प्रकीर्यमाणेषु यशस्सु दिक्षु ते / तिरोभविष्यन्त्यपरा यशःश्रियः पतंगतेजस्सु यथान्यदीप्तयः // jm_9.97 //

तस्य ते ऽभ्यनुमोदन्ते कर्मेदमतिमानुषम् / यक्षगन्धर्वभुजगास्त्रिदशाश्च सवासवाः // jm_9.98 //

इत्युक्त्वा शक्रः स्वमेव वपुरभिज्वलदास्थाय शक्रो ऽहमस्मीति च निवेद्यात्मानं बोधिसत्त्वमुवाच -

तुभ्यमेव प्रयच्छामि मद्रीं भार्यामिमामहम् / व्यतीत्य न हि शीतांशुं चन्द्रिका स्थातुमर्हति // jm_9.99 //

तन्मा चिन्तां पुत्रयोर्विप्रयोगाद्राज्यभ्रंशान्मा च संतापमागाः / सार्धं ताभ्यामभ्युपेतः पिता ते कर्ता राज्यं त्वत्सनाथं सनाथम् // jm_9.100 //

इत्युक्त्वा शक्रस्तत्रैवान्तर्दधे / शक्रानुभावाच्च स ब्राह्मणो बोधिसत्त्वतनयौ शिबिविषयमेव संप्रापयामास / अथ शिबयः संजयश्च शिबिराजस्तदतिकरुणमतिदुष्करं च बोधिसत्त्वस्य कर्म श्रुत्वा समाक्लेदितहृदया ब्राह्मणहस्तान्निष्क्रीय बोधिसत्त्वतनयौ प्रसाद्यानीय च विश्वन्तरं राज्य एव प्रतिष्ठापयामासुः /

तदेवमत्यद्भुता बोधिसत्त्वचर्येति तदुन्मुखेषु सत्त्वविशेषेषु नावज्ञा प्रतीघातो वा करणीयः / तथागतवर्णे सत्कृत्य धर्मश्रवणे चोपनेयम् /

इति विश्वन्तरजातकं नवमम् /

10. यज्ञजातकम्

न कल्याणाशयाः पापप्रतारणामनुविधीयन्त इत्याशयशुद्धौ प्रयतितव्यम् / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल स्वपुण्यप्रभावोपनतामानतसर्वसामन्तां प्रशान्तस्वपरचक्राद्युपद्रवत्वादकण्टकामसपत्नामेकातपत्रां दायाद्यक्रमागतां पृथिवीं पालयामास /

नाथः पृथिव्याः स जितेन्द्रियारिर्भुंक्तावगीतेषु फलेष्वसक्तः / प्रजाहितेष्वाहितसर्वभावो घर्मैककार्यो मुनिवद् बभूव // jm_10.1 //

विवेद लोकस्य हि स स्वभावं प्रधानचर्यानुकृतिप्रधानम् / श्रेयः समाधित्सुरतः प्रजासु विशेषतो धर्मविधौ ससञ्जे // jm_10.2 //

ददौ धनं शीलविधिं समाददे क्षमां निषेवे जगदर्थमैहत / प्रजाहिताध्याशयसौम्यदर्शनः स मूर्तिमान्धर्म इव व्यरोचत // jm_10.3 //

अथ कदाचित्तद्भुजाभिगुप्तमपि तं विषयं सत्त्वानां कर्मवैगुण्यात्प्रमादवशगत्वाच्च वर्षकर्माधिकृतानां देवपुत्राणां दुर्वृष्टिपर्याकुलता क्वचित्क्वचिदभिदुद्राव / अथ स राजा व्यक्तमयं मम प्रजानां वा धर्मापचारात्समुपनतो ऽनर्थ इति निश्चितमतिः संरूढहिताध्याशयत्वात्प्रजासु तद्दुःखममृष्यमाणो धर्मतत्त्वज्ञसंमतान्पुरोहितप्रमुखान्ब्राह्मवृद्धान्मतिसचिवांश्च तदुद्धरणोपायं पप्रच्छ / अथ ते वेदविहितमनेकप्राणिशतवधारम्भभीषणं यज्ञविधिं सुवृष्टिहेतुं मन्यमानास्तस्मै संवर्णयामासुः / विदितवृत्तान्तस्तु स राजा यज्ञविहितानां प्राणिवैशसानां करुणात्मकत्वान्न तेषां तद्वचनं भावेनाभ्यनन्दत् / विनयानुवृत्त्या चैनान्प्रत्याख्यानरूक्षाक्षरमनुक्त्वा प्रस्तावान्तरेणैषां तां कथां तिरश्चकार / ते पुनरपि तं राजानं धर्मसंकथाप्रस्तावलब्धावसरा गाम्भीर्यावगूढं तस्य भावमजानाना यज्ञप्रवृत्तये समनुशशासुः -

कार्याणि राज्ञां नियतानि यानि लाभे पृथिव्याः परिपालने च / नात्येति कालस्तव तानि नित्यं तेषां क्रमो धर्मसुखानि यद्वत् // jm_10.4 //

त्रिवर्गसेवानिपुणस्य तस्य प्रजाहितार्थं धृतकार्मुकस्य / यज्ञाभिधाने सुरलोकसेतौ प्रमादतन्द्रेव कथं मतिस्ते // jm_10.5 //

भृत्यैरिवाज्ञा बहु मन्यते ते साक्षादियं सिद्धिरिति क्षितीशैः / श्रेयांसि कीर्तिज्वलितानि चेतुं यज्ञैरयं ते रिपुकाल कालः // jm_10.6 //

कामं सदा दीक्षित एव च त्वं दानप्रसङ्गान्नियमादराच्च / वेदप्रसिद्धैः क्रतुभिस्तथापि युक्तं भवेन्मोक्तुमृणं सुराणाम् // jm_10.7 //

स्विष्ट्याभितुष्टानि हि दैवतानि भूतानि वृष्ट्या प्रतिमानयन्ति / इति प्रजानां हितमात्मनश्च यशस्करं यज्ञविधिं जुषस्व // jm_10.8 //

तस्य चिन्ता प्रादुरभवत् - अतिदुर्न्यस्तो बतायं परप्रत्ययहार्यपेलवमतिरमीमांसको धर्मप्रियः श्रद्दधानो जनो यत्र हि नाम -

य एव लोकेषु शरण्यसम्मतास्त एव हिंसामपि धर्मतो गताः / विवर्तते कष्टमपायसङ्कटे जनस्तदादेशितकापथानुगः // jm_10.9 //

को हि नामाभिसम्बन्धो धर्मस्य पशुहिंसया / सुरलोकाधिवासस्य दैवतप्रीणनस्य वा // jm_10.10 //

विशस्यमानः किल मन्त्रशक्तिभिः पशुर्दिवं गच्छति तेन तद्वधः / उपैति धर्मत्वमितीदमप्यसत्परैः कृतं को हि परत्र लप्स्यते // jm_10.11 //

असत्प्रवृत्तेरनिवृत्तमानसः शुभेषु कर्मस्वविरूढनिश्चयः / पशुर्दिवं यास्यति केन हेतुना हतो ऽपि यज्ञे स्वकृताश्रयाद्विना // jm_10.12 //

हतश्च यज्ञे त्रिदिवं यदि व्रजेन्ननु व्रजेयुः पशुतां स्वयं द्विजाः / यतस्तु नायं विधिरीक्ष्यते क्वचिद्वचस्तदेषां क इव ग्रहीष्यति // jm_10.13 //

अतुल्यगन्धर्द्धिरसौजसं शुभां सुधां किलोत्सृज्य वराप्सरोधृताम् / मुदं प्रयास्यन्ति वपादिकारणाद्वधेन शोच्यस्य पशोर्दिवौकसः // jm_10.14 //

तदिदमत्र प्राप्तकालमिति विनिश्चित्य स राजा यज्ञारम्भसमुत्सुक इव नाम तत्तेषां वचनं प्रतिगृह्यावोचदेनन् - सनाथः खल्वहमनुग्रहवांश्च यदेवं मे हितावहितमनसो ऽत्रभवन्तः / तदिच्छामि पुरुषमेधसहस्रेण यष्टुम् / अन्विष्यतां तदुपयोग्यसम्भारसमुदानयनार्थं यथाधिकारममात्यैः / परीक्ष्यतां सत्रागारनिवेशनयोग्यो भूमिप्रदेशस्तदनुगुणश्च तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रयोग इति /

अथैनं पुरोहित उवाच - ईप्सितार्थसिद्धये स्नातु तावन्महाराज एकस्य यज्ञस्य समाप्ताववभृथे / अथोत्तरेषामारम्भः करिष्यते क्रमेण / युगपत्पुरुषपशवः सहस्रशो हि परिगृह्यमाणा व्यक्तमुद्वेगदोषाय प्रजानां ते स्युरिति / अस्त्येतदिति ब्राह्मणैरुक्तः स राजा तानुवाच - अलमत्रभवतां प्रकृतिकोपाशङ्कया / तथा हि संविधास्ये यथोद्वेगं मे प्रजा न यास्यन्तीति / अथ स राजा पौरजानपदान्संनिपात्याव्रवीत् - इच्छामि पुरुषमेधसहस्रेण यष्टुम् / न च मयार्हः कश्चिदकामः पुरुषः पशुत्वे नियोक्तुमदुष्टः / तद्यं यमतः प्रभृति वो द्रक्ष्यामि व्यवधूतप्रमादनिद्रेण विमलेन चारचक्षुषा शीलमर्यादातिवर्तिनमस्मदाज्ञां परिभवन्तं तं तं स्वकुलपांसनं देशकण्टकमहं यज्ञपशुनिमित्तमादास्य इत्येतद्वो विदितमस्त्विति / अथ तेषां मुख्यतमाः प्राञ्जलयो भूत्वैनमूचुः -

सर्वाः क्रियास्तव हितप्रवणाः प्रजानां तत्रावमाननविधेर्नरदेव को ऽर्थः / ब्रह्मापि ते चरितमभ्यनुमन्तुमर्हः साधुप्रमाण परमत्र भवान्प्रमाणम् // jm_10.15 //

प्रियं यदेव देवस्य तदस्माकमपि प्रियम् / अस्मत्प्रियहितादन्यद् दृश्यते न हि ते प्रियम् // jm_10.16 //

इति प्रतिगृहीतवचनः पौरजनापदैः स राजा जनप्रकाशेनाडम्बरेण प्रत्ययितानमात्यान्पापजनोपग्रहणार्थं जनपदं नगराणि च प्रेषयामास समन्ततश्च प्रत्यहमिति घोषणाः कारयामास /

अभयमभयदो ददाति राजा स्थिरशुचिशीलधनाय सज्जनाय / अविनयनिरतैः प्रजाहितार्थं नरपशुभिस्तु सहस्रशो यियक्षुः // jm_10.17 //

तद्यः कश्चिदतः प्रभृत्यविनयश्लाघानुवृत्त्युद्भवात् सामन्तक्षितिपार्चितामपि नृपस्याज्ञामवज्ञास्यति / स स्वैरेव विषह्य यज्ञपशुतामापादितः कर्मभिर् यूपाबद्धतनुर्विषादकृपणः शुष्यञ्जनैर्द्रक्ष्यते // jm_10.18 //

अथ तद्विषयनिवासिनः पुरुषा यज्ञपशुनिमित्तं दुःशीलपुरुषान्वेषणादरं तमन्ववेक्ष्य राज्ञस्तां च घोषणामतिभीषणां प्रत्यहमुपश्रृण्वन्तः पापजनोपग्रहावहितांश्च राजपुरुषान्समन्ततः समापततो ऽभिवीक्ष्य त्यक्तदौःशील्यानुरागाः शीलसंवरसमादानपरा वैरप्रसङ्गपराङ्मुखाः परस्परप्रेमगौरवसुमुखाः प्रशान्तविग्रहविवादा गुरुजनवचनानुवर्तिनः संविभागविशारदाः प्रियातिथयो विनयनैभृत्यश्लाघिनः कृत इव युगे बभूवुः /

भयेन मृत्योः परलोकचिन्तया कुलाभिमानेन यशो ऽनुरक्षया / सुशुक्लभावाच्च विरुढया ह्रिया जनः सः शीलामलभूषणो ऽभवत् // jm_10.19 //

यथा यथा धर्मपरो ऽभवज्जनस्तथा तथा रक्षिजनो विशेषतः / चकार दुःशीलजनाभिमार्गणामतश्च धर्मान्न चचाल कश्चन // jm_10.20 //

स्वदेशवृत्तान्तमथोपशुश्रुवानिमं नृपः प्रीतिविशेषभूषणः / चरान्प्रियाख्यानकदानविस्तरैः सन्तर्पयित्वा सचिवान्समन्वशात् // jm_10.21 //

परा मनीषा मम रक्षितुं प्रजा गताश्च ताः सम्प्रति दक्षिणीयताम् / इदं च यज्ञाय धनं प्रतर्कितं यियक्षुरस्मीति यथाप्रतर्कितम् // jm_10.22 //

यदीप्सितं यस्य सुखेन्धनं धनं प्रकाममाप्नोतु स तन्मदन्तिकात् / इतीयमस्मद्विषयोपतापिनी दरिद्रता निर्विषया यथा भवेत् // jm_10.23 //

मयि प्रजारक्षणनिश्चयस्थिते सहायसम्पत्परिवृद्धसाधने / इयं जनार्तिर्मदमर्षदीपनी मुहुर्मुंहुर्मे ज्वलतीव चेतसि // jm_10.24 //

अथ ते तस्य राज्ञः सचिवाः परममिति प्रतिगृह्य तद्वचनं सर्वेषु ग्रामनगरनिगमेषु मार्गविश्रामप्रदेशेषु च दानशालाः कारयित्वा यथासन्दिष्टं राज्ञा प्रत्यहमर्थिजनमभिलषितैरर्थविसर्गैः सन्तर्पयामासुः /

अथ विहाय जनः स दरिद्रतां सममवाप्तवसुर्वसुधाधिपात् / विविधचित्रपरिच्छदभूषणः प्रविततोत्सवशोभ इवाभवत् // jm_10.25 //

प्रमुदितार्थिजनस्तुतिसञ्चितं प्रविततान नृपस्य दिशो यशः / तनुतरङ्गविवर्धितविस्तरं सर इवाम्बुजकेसरजं रजः // jm_10.26 //

इति नृपस्य सुनीतिगुणाश्रयात्सुचरिताभिमुखे निखिले जने / समभिभूतबलाः कुशलोच्छ्रयैर्विलयमीयुरसङ्गमुपद्रवाः // jm_10.27 //

अविषमत्वसुखा ऋतवो ऽभवन्नवनृपा इव धर्मपरायणाः / विविधसस्यधरा च वसुन्धरा सकमलामलनीलजलाशया // jm_10.28 //

न जनमभ्यरुजन्प्रबला रुजः पटुतरं गुणमोषधयो दधुः / ऋतुवशेन ववौ नियतो ऽनिलः परिययुश्च शुभेन पथा ग्रहाः // jm_10.29 //

न परचक्रकृतं समभूद्भयं न च परस्परजं न च दैविकम् / नियमधर्मपरे निभृते जने कृतमिवात्र युगं समपद्यत // jm_10.30 //

अथैवं प्रवृत्तेन धर्मयज्ञेन राज्ञा प्रशमितेष्वर्थिजनदुःखेषु सार्धमुपद्रवैः प्रमुदितजनसम्बाधायामभ्युदयरम्यदर्शनायां वसुन्धरायां नृपतेराशीर्वचनाध्ययनसव्यापारे लोके वितन्यमाने समन्ततो राजयशसि प्रसादावर्जितमतिः कश्चिदमात्यमुख्यो राजानमित्युवाच - सुष्ठु खल्विदमुच्यते -

उत्तमाधममध्यानां कार्याणां नित्यदर्शनात् / उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः // jm_10.31 //

इति / देवेन हि पशुवैशसवाच्यदोषविरहितेन धर्मयज्ञेन प्रजानामुभयलोकहितं सम्पादितमुपद्रवाश्च प्रशमं नीता दारिद्र्यदुःखानि च शीले प्रतिष्ठापितानाम् / किं बहुना? सभाग्यास्ताः प्रजाः /

लक्ष्मेव क्षणदाकरस्य विततं गात्रे न कृष्णाजिनं दीक्षायन्त्रणया निसर्गललिता चेष्टा न मन्दोद्यमः / मूर्ध्नश्छत्रनिभस्य केशरचना शोभा तथैवाथ च त्यागैस्ते शतयज्वनो ऽप्यपहृतः कीर्त्याश्रयो विस्मयः // jm_10.32 //

हिंसाविषक्तः कृपणः फलेप्सोः प्रायेण लोकस्य नयज्ञ यज्ञः / यज्ञस्तु कीर्त्याभरणः समस्ते शीलस्य निर्दोषमनोहरस्य // jm_10.33 //

अहो प्रजानां भाग्यानि यासां गोपायिता भवान् / प्रजानामपि हि व्यक्तं नैवं स्याद् गोपिता पिता // jm_10.34 //

अपर उवाच -

दानं नाम धनोदये सति जनो दत्ते तदाशावशः स्याच्छीले ऽपि च लोकपंक्त्यभिमुखः स्वर्गे च जातस्पृहः / या त्वेषा परकार्यदक्षिणतया तद्वत्प्रवृत्तिस्तयोर् नाविद्वत्सु न सत्त्वयोगविधुरेष्वेषा समालक्ष्यते // jm_10.35 //

तदेवं कल्याणाशया न पापप्रतारणामनुविधीयन्त इत्याशयशुद्धौ प्रयतितव्यम् /

इति प्रजाहितोद्योगः श्रेयःकीर्तिसुखावहः / यन्नृपाणामतो नालं तमनादृत्य वर्तितुम् // jm_10.36 //

एवं राजापवादे ऽपि वाच्यम् / धर्माभ्यासः प्रजानां भूतिमावहतीति भूतिकामेन धर्मानुवर्तिना भवितव्यमित्येवमप्युन्नेयम् / न पशुहिंसा कदाचिदभ्युदयाय दानदमसंयमादयस्त्वभ्युदयायेति तदर्थिना दानादिपरेण भवितव्यमित्येवमपि वाच्यम् / लोकार्थचर्याप्रवणमतिरेवं पूर्वजन्मस्वपि भगवानिति तथागतवर्णे ऽपि वाच्यम् /

इति यज्ञजातकं दशमम् /

11. शक्रजातकम्

आपदपि महात्मनामैश्वर्यसम्पद्वा सत्त्वेष्वनुकम्पां न शिथिलीकरोति / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किलानल्पकालस्वभ्यस्तपुण्यकर्मा सात्मीभूतप्रदानदमसंयमकरुणः परहितनियतक्रियातिशयः कदाचिच्छक्रो देवानामिन्द्रो बभूव /

सुरेन्द्रलक्ष्मीरधिकं रराज तत्संश्रयात्स्फीततरप्रभावा / हर्म्ये सुधासेकनवाङ्गरागे निषक्तरूपा शशिनः प्रभेव // jm_11.1 //

यस्याः कृते दितिसुता रभसागतानि दिङ्नागदन्तमुसलान्युरसाभिजग्मुः / सौभाग्यविस्तरसुखोपनतापि तस्य लक्ष्मीर्न दर्पमलिनं हृदयं चकार // jm_11.2 //

तस्य दिवस्पृथिव्योः सम्यक्परिपालनोपार्जितां सर्वलोकानुव्यापिनीं कीर्तिसम्पदं तां च लक्ष्मीमत्यद्भुताममृष्यमाणा दैत्यगणाः कल्पनाटोपभीषणतरद्विरदरथतुरगपदातिना क्षुभितसागरघोरनिर्घोषेण जाज्वल्यमानविविधप्रहरणावरणदुर्निरीक्ष्येण महता बलकायेन युद्धायैनमभिजग्मुः /

धर्मात्मनो ऽपि तु स तस्य पराबलेपः क्रीडाविघातविरसं च भयं जनस्य / तेजस्विता नयपथोपनतः क्रमश्च युद्धोद्भवाभिमुखतां हृदयस्य चक्रुः // jm_11.3 //

अथ स महासत्त्वस्तुरगवरसहस्रयुक्तमभ्युच्छ्रितार्हद्वसनचिह्नरुचिरध्वजं विविधमणिरत्नदीप्तिव्यवभासितमतिज्वलद्वपुषं कल्पनाविभागोपनियतनिशितज्वलितविविधायुधविराजितोभयपार्श्वं पाण्डुकम्बलिनं हैमं रथवरमभिरुह्य महता हस्त्यश्वरथपदातिविचित्रेण देवानीकेन परिवृतस्तदसुरसैन्यं समुद्रतीरान्त एव प्रत्युज्जगाम /

अथ प्रववृते तत्र भीरूणां धृतिदारणः / अन्योन्यायुधनिष्पेषजर्जरावरणो रणः // jm_11.4 //

तिष्ठ नैवमितः पश्य क्वेदानीं मन्न मोक्ष्यसे / प्रहरायं न भवसीत्येवं ते ऽन्योन्यमार्दयन् // jm_11.5 //

ततः प्रवृत्ते तुमुले स्फूर्जत्प्रहरणे रणे / पटहध्वनिनोत्क्रुष्टैः स्फुटतीव नभस्तलम् // jm_11.6 //

दानगन्धोद्धतामर्षेष्वापतत्सु परस्परम् / युगान्तवाताकलितशैलभीमेषु दन्तिषु // jm_11.7 //

विद्युल्लोलपताकेषु प्रसृतेषु समन्ततः / रथेषु पटुनिर्घोषेषूत्पाताम्बुधरेष्विव // jm_11.8 //

पात्यमानध्वजच्छत्रशस्त्रावरणमौलिषु / देवदानववीरेषु शितैरन्योन्यसायकैः // jm_11.9 //

अथ प्रतप्तासुरशस्त्रसायकैर्भयात्प्रदुद्राव सुरेन्द्रवाहिनी / रथेन विष्टभ्य बलं तु विद्विषां सुरेन्द्र एकः समरे व्यतिष्ठत // jm_11.10 //

अभ्युदीर्णं त्वासुरं बलमतिहर्षात्पटुतरोत्क्रुष्टक्ष्वेडितसिंहनादमभिपतितमभिसमीक्ष्य मातलिर्देवेन्द्रसारथिः स्वं च बलं पलायनपरमवेत्यापयानमत्र प्राप्तकालमिति मत्वा देवाधिपतेः स्यन्दनमावर्तयामास / अथ शक्रो देवेन्द्रः समुत्पततो रथेषाग्राभिमुखान्यभिघातपथागतानि शाल्मलीवृक्षे गरुडनीडान्यपश्यत् / दृष्ट्वैव च करुणया समालम्ब्यमानहृदयो मातलिं संग्राहकमित्युवाच -

अजातपक्षद्विजपोतसङ्कुला द्विजालयाः शाल्मलिपादपाश्रयाः / अमी पतेयुर्न यथा रथेषया विचूर्णिता वाहय मे रथं तथा // jm_11.11 //

मातलिरुवाच - अमी तावन्मार्ष समभियान्ति नो दैत्यसंघा इति / शक्र उवाच - ततः किम्? परिहरैतानि सम्यग्गरुडनीडानीति / अथैनं मातलिः पुनरुवाच -

निवर्तनादस्य रथस्य केवलं शिवं भवेदम्बुरुहाक्ष पक्षिणाम् / चिरस्य लब्धप्रसरा सुरेष्वसावभिद्रवत्येव तु नो द्विषच्चमूः // jm_11.12 //

अथ शक्रो देवेन्द्रः स्वमध्याशयातिशयं सत्त्वविशेषं च कारुण्यविशेषात् प्रकाशयन्नुवाच -

तस्मान्निवर्तय रथं वरमेव मृत्युर्दैत्याधिपप्रहितभीमगदाभिघातैः / धिग्वाददग्धयशसो न तु जीवितं मे सत्त्वान्यमूनि भयदीनमुखानि हत्वा // jm_11.13 //

अथ मातलिस्तथेति प्रतिश्रुत्य तुरगसहस्रयुक्तं स्यन्दनमस्य निवर्तयामास /

दृष्टावदाना रिपवस्तु तस्य युद्धे समालोक्य रथं निवृत्तम् / भयद्रुताः प्रस्खलिताः प्रणेमुर्वाताभिनुन्ना इव कालमेघाः // jm_11.14 //

भग्ने स्वसैन्ये विनिवर्तमानः पन्थानमावृत्य रिपुध्वजिन्याः / सङ्कोचयत्येव मदावलेपमेको ऽप्यसम्भाव्यपराक्रमत्वात् // jm_11.15 //

निरीक्ष्य भग्नं तु तदासुरं बलं सुरेन्द्रसेनाप्यथ सा न्यवर्तत / बभूव नैव प्रणयः सुरद्विषां भयद्रुतानां विनिवर्तितुं यतः // jm_11.16 //

सहर्षलज्जैस्त्रिदशैः सुराधिपः सभाज्यमानो ऽथ रणाजिराच्छनैः / अभिज्वलच्चारुवपुर्जयश्रिया समुत्सुकान्तःपुरमागमत् पुरम् // jm_11.17 //

एवं स एव तस्य संग्रामस्य विजयो बभूव / तस्मादुच्यते -

पापं समाचरति वीतघृणो जघन्यः प्राप्यापदं सघृण एव तु मध्यबुद्धिः / प्राणात्यये ऽपि तु न साधुजनः स्ववृत्तिं वेलां समुद्र इव लङ्घयितुं समर्थः // jm_11.18 //

तदेवं देवराज्यं प्राणानपि परित्यज्य दीर्घरात्रं परिपालितानि भगवता सत्त्वानि / तेष्विह प्राज्ञस्याघातो न युक्तरूपः प्रागेव विप्रतिपत्तिरिति प्राणिषु दयायत्तेनार्येण भवितव्यम् / तथा हि धर्मो ह वै रक्षति धर्मचारिणमित्यत्राप्युन्नेयम् / तथागतवर्णे सत्कृत्य धर्मश्रवणे चेति /

इति शक्रजातकमेकादशम् /

12. ब्राह्मणजातकम्

आत्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्ति / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश्चिदनुपक्रुष्टगोत्रचारित्रे स्वधर्मानुवृत्तिप्रकाशयशसि विनयाचारश्लाघिनि महति ब्राह्मणकुले जन्मपरिग्रहं चकार / स यथाक्रमं गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मादिभिः कृतसंस्कारक्रमो वेदाध्ययननिमित्तं श्रुताभिजनाचारसम्पन्ने गुरौ प्रतिवसति स्म /

तस्य श्रुतग्रहणधारणपाटवं च भक्त्यन्वयश्च सततं स्वकुलप्रसिद्धः / पूर्वे वयस्यपि शमाभरणा स्थितिश्च प्रेमप्रसादसुमुखं गुरुमस्य चक्रुः // jm_12.1 //

वशीकरणमन्त्रा हि नित्यमव्याहता गुणाः / अपि द्वेषाग्नितप्तानां किं पुनः स्वस्थचेतसाम् // jm_12.2 //

अथ तस्याध्यापकः सर्वेषामेव शिष्याणां शीलपरीक्षानिमित्तं स्वाध्यायविश्रामकालेष्वात्मनो दारिद्र्यदुःखान्यभीक्ष्णमुपवर्णयामास /

स्वजने ऽपि निराक्रन्दमुत्सवे ऽपि हतानन्दम् / धिक्प्रदानकथामन्दं दारिद्र्यमफलच्छन्दम् // jm_12.3 //

परिभवभवनं श्रमास्पदं सुखपरिवर्जितमत्यनूर्जितम् / व्यसनमिव सदैव शोचनं धनविकलत्वमतीव दारुणम् // jm_12.4 //

अथ ते तस्य शिष्याः प्रतोदसंचोदिता इव सदश्वा गुरुस्नेहात्समुपजातसंवेगाः सम्पन्नतरं प्रभूततरं च भैक्षमुपसंहरन्ति स्म / स तानुवाच - अलमनेनात्रभवतां परिश्रमेण / न भैक्षोपहाराः कस्यचिद्दारिद्र्यक्षामतां क्षपयन्ति / अस्मत्परिक्लेशामर्षिभिस्तु भवद्भिरयमेव यत्नो धनाहरणं प्रति युक्तः कर्त्तुं स्यात् / कुतः?

क्षुधमन्नं जलं तर्षं मन्त्रवाक्सागदा गदान् / हन्ति दारिद्र्यदुःखं तु सन्तत्याराधनं धनम् // jm_12.5 //

शिष्या ऊचुः - किं करिष्यामो मन्दभाग्या वयं यदेतावान्नः शक्तिप्रयामः / अपि च

भैक्षवद्यदि लभ्येररन्नुपाध्याय धनान्यपि / नेदं दारिद्र्यदुःखं ते वयमेवं सहेमहि // jm_12.6 //

प्रतिग्रहकृशोपायं विप्राणां हि धनार्जनम् / अप्रदाता जनश्चायमित्यगत्या हता वयम् // jm_12.7 //

अध्यापक उवाच - सन्त्यन्ये ऽपि शास्रपरिदृष्टा धनार्जनोपायाः / जरानिष्पीतसामर्थ्यास्तु वयमयोग्यरूपास्तत्प्रतिपत्तौ / शिष्या ऊचुः - वयमुपाध्याय जरयानुपहतपराक्रमाः / तद्यदि नस्तेषां शास्त्रविहितानामुपायानां प्रतिपत्तिसहतां मन्यसे, तदुच्यताम् / यावदध्यापनपरिश्रमस्यानृण्यं ते गच्छाम इति / अध्यापक उवाच - तरुणैरपि व्यवसायशिथिलहृदयैर्दुरभिसम्भवाः खल्वेवंविधा धनार्जनोपायाः / यदि त्वयमत्र भवतां निर्बन्धः / तच्छ्रुयतां साधुः कतम एको धनोपार्जनक्रमः /

आपद्धर्मः स्तेयमिष्टं द्विजानामापच्चान्त्या निःस्वता नाम लोके / तस्माद् भोज्यं स्वं परेषामदुष्टैः सर्वं चैतद् ब्राह्मणानां स्वमेव // jm_12.8 //

कामं प्रसह्यापि धनानि हर्तुं शक्तिर्भवेदेव भवद्विधानाम् / न त्वेष योगः स्वयशो हि रक्ष्यं शून्येषु तस्माद्व्यवसेयमेव // jm_12.9 //

इति मुक्तप्रग्रहास्तेन ते छात्राः परममिति तत्तस्य वचनमयुक्तमपि युक्तमिव प्रत्यश्रौषुरन्यत्र बोधिसत्त्वात् /

स हि प्रकृतिभद्रत्वात्तन्नोत्सेहे ऽनुमोदितुम् / कृत्यवत्प्रतिपन्नं तैर्व्याहन्तुं सहसैव तु // jm_12.10 //

व्रीडावनतवदनस्तु बोधिसत्त्वो मृदु विनिश्वस्य तूष्णीमभूत् /

अथ स तेषामध्यापको बोधिसत्त्वमवेक्ष्य तं विधिमनभिनन्दन्तमप्रतिक्रोशन्तं निविष्टगुणसम्भावनस्तस्मिन्महासत्त्वे किं नु खल्वयमव्यवसितत्वान्निःस्नेहतया वा मयि स्तेयं न प्रतिपद्यते, उताधर्मसंज्ञयेति समुत्पन्नविमर्शस्तत्स्वभावव्यक्तीकरणार्थं बोधिसत्त्वमुवाच - भो महाब्राह्मण

अमी द्विजा मद्व्यसनासहिष्णवः समाश्रिता वीरमनुष्यपद्धतिम् / भवाननुत्साहजडस्तु लभ्यते न नूनमस्मद्व्यसनेन तप्यते // jm_12.11 //

परिप्रकाशे ऽप्यनिगूढविस्तरे मयात्मदुःखे वचसा विदर्शिते / कथं नु निःसम्भ्रमदीनमानसो भवानिति स्वस्थवदेव तिष्ठति // jm_12.12 //

अथ बोधिसत्त्वः ससम्भ्रमो ऽभिवाद्योपाध्यायमुवाच - शान्तं पापम् / न खल्वहं निःस्नेहकठिनहृदयत्वादपरितप्यमानो गुरुदुःखैरेवमवस्थितः, किन्त्वसम्भवादुपाध्यायप्रदर्शितस्य क्रमस्य / न हि शक्यमदृश्यमानेन क्वचित्पापमाचरितुम् / कुतः? रहो ऽनुपपत्तेः /

नास्ति लोके रहो नाम पापं कर्म प्रकुर्वतः / अदृश्यानि हि पश्यन्ति ननु भूतानि मानुषान् // jm_12.13 //

कृतात्मानश्च मुनयो दिव्योन्मिषितचक्षुषः / तानपश्यन्रहोमानी बालः पापे प्रवर्तते // jm_12.14 //

अहं पुनर्न पश्यामि शून्यं क्वचन किञ्चन / यत्राप्यन्यं न पश्यामि नन्वशून्यं मयैव तत् // jm_12.15 //

परेण यच्च दृश्येत दुष्कृतं स्वयमेव वा / सुदृष्टतरमेतत्स्याद् दृश्यते स्वयमेव यत् // jm_12.16 //

स्वकार्यपर्याकुलमानसत्वात्पश्येन्न वान्यश्चरितं परस्य / रागार्पितैकाग्रमतिः स्वयं तु पापं प्रकुर्वन्नियमेन वेत्ति // jm_12.17 //

तदनेन कारणेनाहमेवं व्यवस्थित इति / अथ बोधिसत्त्वः समभिप्रसादितमनसमुपाध्यायमवेत्य पुनरुवाच -

न चात्र मे निश्चयमेति मानसं धनार्थमेवं प्रतरेद्भवानपि / अवेत्य को नाम गुणागुणान्तरं गुणोपमर्दं धनमूल्यतां नयेत् // jm_12.18 //

स्वाभिप्रायं खलु निवेदयामि -

कपालमादाय विवर्णवाससा वरं द्विषद्वेश्मसमृद्धिरीक्षिता / व्यतीत्य लज्जां न तु धर्मवैशसे सुरेन्द्रतार्थे ऽप्युपसंहृतं मनः // jm_12.19 //

अथ तस्योपाध्यायः प्रहर्षविस्मयाक्षिप्तहृदय उत्थायासनात्सम्परिष्वज्यैनमुवाच - साधु साधु पुत्रक साधु साधु महाब्राह्मण प्रतिरूपमेतत्ते प्रशमालङ्कृतस्यास्य मेधाविकस्य /

निमित्तमासाद्य यदेव किञ्चन स्वधर्ममार्गं विसृजन्ति बालिशाः / तपःश्रुतज्ञानधनास्तु साधवो न यान्ति कृच्छ्रे परमे ऽपि विक्रियाम् // jm_12.20 //

त्वया कुलं सममलमभ्यलङ्कृतं समुद्यता नभ इव शारदेन्दुना / तवार्थवत्सुचरितविश्रुतं श्रुतं सुखोदयः सफलतया श्रमश्च मे // jm_12.21 //

तदेवमात्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्तीति ह्रीबलेनार्येण भवितव्यम् / एवं ह्रीपरिखासम्पन्न आर्यश्रावको ऽकुशलं प्रजहाति कुशलं च भावयतीत्येवमादिषु सूत्रेषूपनेयम् / ह्रीवर्णप्रतिसंयुक्तेषु लोकाधिपतेयेषु चेति /

इति ब्राह्मणजातकं द्वादशम् /

13. उन्मादयन्तीजातकम्

तीव्रदुःखातुराणामपि सतां नीचमार्गनिष्प्रणयता भवति स्वधैर्यावष्टम्भात् / तद्यथानुश्रूयते -

सत्यत्यागोपशमप्रज्ञादिभिर्गुंणातिशयैर्लोकहितार्थमुद्यच्छमानः किल बोधिसत्त्वः कदाचिच्छिबीनां राजा बभूव साक्षाद्धर्म इव विनय इव पितेव प्रजानामुपकारप्रवृत्तः /

दोषप्रवृत्तेर्विनियम्यमानो निवेश्यमानश्च गुणाभिजात्ये / पित्रेव पुत्रः क्षितिपेन तेन ननन्द लोकद्वितये ऽपि लोकः // jm_13.1 //

समप्रभावा स्वजने जने च धर्मानुगा तस्य हि दण्डनीतिः / अधर्म्यमावृत्य जनस्य मार्गं सोपानमालेव दिवो बभूव // jm_13.2 //

धर्मान्वयं लोकहितं स पश्यंस्तदेककार्यों नरलोकपालः / सर्वात्मना धर्मपथे ऽभिरेमे तस्योपमर्दं च परैर्न सेहे // jm_13.3 //

अथ तस्य राज्ञः पौरमुख्यस्य दुहिता श्रीरिव विग्रहवती साक्षाद्रतिरिवाप्सरसामन्यतमेव परया रूपलावण्यसंपदोपेता परमदर्शनीया स्त्रीरत्नसंमता बभूव /

अवीतरागस्य जनस्य यावत्सा लोचनप्राप्यवपुर्बभूव / तावत्स तद्रूपगुणावबद्धां न दृष्टिमुत्कम्पयितुं शशाक // jm_13.4 //

अतश्च तस्या उन्मादयन्तीत्येव बान्धवा नाम चक्रुः /

अथ तस्याः पिता राज्ञः संविदितं कारयामासस्त्रीरत्नं ते देव विषये प्रादुर्भूतम् / यतस्तत्प्रतिग्रहं विसर्जनं वा प्रति देवः प्रमाणमिति / अथ स राजा स्त्रीलक्षणविदो ब्राह्मणान् समादिदेशपश्यन्त्वेनां तत्रभवन्तः किमसावस्मद्योग्या न वेति / अथ तस्याः पिता तान्ब्राह्मणान् स्वभवनमभिनीयोन्मादयन्तीमुवाच - भद्रे स्वयमेव ब्राह्मणान् परिवेषयेति / सा तथेति प्रतिश्रुत्य यथाक्रमं ब्राह्मणान् परिवेषयितुमुपचक्रमे / अथ ते ब्राह्मणाः

तदाननोद्वीक्षणनिश्चलाक्षा मनोभुवा संह्रियमाणधैर्याः / अनीश्वरा लोचनमानसानामासुर्मदेनेव विलुप्तसंज्ञाः // jm_13.5 //

यदा च नैव शक्नुवन्ति स्म प्रतिसंख्यानधीरनिभृतमवस्थातुं, कुत एव भोक्तुम् / अथैषां चक्षुष्पथादुत्सार्य स्वां दुहितरं स गृहपतिः स्वयमेव ब्राह्मणान् परिवेष्य विसर्जयामास / अथ तेषां बुद्धिरभवत् - कृत्यारूपमिव खल्विदमतिमनोहरमस्या दारिकाया रूपचातुर्यम् / यतो नैनां राजा द्रष्टुमप्यर्हति कुतः पुनः पत्नीत्वं गमयितुम् / अनया हि रूपशोभया नियतमस्योन्मादितहृदयस्य धर्मार्थकार्यप्रवृत्तेर्विस्रस्यमानोत्साहस्य राजकार्यकालातिक्रमाः प्रजानां हितसुखोदयपथमुपपीडयन्तः पराभवाय स्युः /

इयं हि संदर्शनमात्रकेण कुर्यान्मुनीनामपि सिद्धिविघ्नम् / प्रागेव भावार्पितदृष्टिवृष्टेर्यूनः क्षितीशस्य सुखे स्थितस्य // jm_13.6 //

तस्मादिदमत्र प्राप्तकालमिति यथाप्रस्तावमुपेत्य राज्ञे निवेदयामासुः - दृष्टास्माभिर्महाराज सा कन्यका / अस्ति तस्या रूपचातुर्यमात्रकमपलक्षणोपघातनिःश्रीकं तु / यतो नैनां द्रष्टुमप्यर्हति देवः, किं पुनः पत्नीत्वं गमयितुम् /

कुलद्वयस्यापि हि निन्दिता स्त्री यशो विभूतिं च तिरस्करोति / निमग्नचन्द्रेव निशा समेघा शोभां विभागं च दिवस्पृथिव्योः // jm_13.7 //

इति श्रुतार्थः स राजा - अपलक्षणा किलासौ, न च मे कुलानुरूपेति तस्यां विनिवृत्ताभिलाषो बभूव / अनर्थितां तु विज्ञाय राज्ञः स गृहपतिस्तां दारिकां तस्यैव राज्ञो ऽमात्यायाभिपारगाय प्रायच्छत् /

अथ कदाचित्स राजा क्रमागतां कौमुदीं स्वस्मिन्पुरवरे निषक्तशोभां द्रष्टुमुत्सुकमना रथवरगतः सिक्तसंमृष्टरथ्यान्तरापणमुच्छ्रितविचित्रध्वजपताकं समन्ततः पुष्पोपहारशबलभूमिभागधवलं प्रवृत्तनृत्तगीतहास्यलास्यवादित्रं पुष्पधूपचूर्णवासमाल्यासवस्नानानुलेपनामोदप्रसृतसुरभिगन्धि प्रसारितविविधरुचिरपण्यं तुष्टपुष्टोज्ज्वलतरवेषपौरजानपदसंबाधराजमार्गं पुरवरमनुविचरंस्तस्यामात्यस्य भवनसमीपमुपजगाम / अथोन्मादयन्त्यपलक्षणा किलाहमित्यनेन राज्ञावधूतेति समुत्पन्नामर्षा राजदर्शनकुतूहलेन नाम संदृश्यमानरूपशोभा विद्युदिव घनशिखरं (वैद्य 86) हर्म्यतलमवभासयन्ती व्यतिष्ठत / शक्तिरस्येदानीमस्त्वपलक्षणादर्शनादविचलितधृतिस्मृतिमात्मानं धारयितुमिति / अथ तस्य राज्ञः पुरवरविभूतिदर्शनकुतूहलप्रसृता दृष्टिरभिमुखस्थितायां सहसैव तस्यामपतत् / अथ स राजा -

प्रकाममन्तःपुरसुन्दरीणां वपुर्विलासैः कलितेक्षणो ऽपि / अनुद्धतो धर्मपथानुरागादुद्योगवानिन्द्रियनिर्जये ऽपि // jm_13.8 //

विपुलधृतिगुणो ऽप्यपत्रपिष्णुः परयुवतीक्षणविक्लवेक्षणो ऽपि / उदितमदनविस्मयः स्त्रियं तां चिरमनिमेषविलोचनो ददर्श // jm_13.9 //

कौमुदी किं न्वियं साक्षाद्भवनस्यास्य देवता / स्वर्गस्त्री दैत्ययोषिद्वा न ह्येतन्मानुषं वपुः // jm_13.10 //

इति विचारयत एव तस्य राज्ञस्तद्दर्शनावितृप्तनयनस्य स रथस्तं देशमतिवर्तमानो न मनोरथानुकूलो बभूव / अथ स राजा शून्यहृदय इव तद्गतैकाग्रमनाः स्वभवनमुपेत्य मन्मथाक्षिप्तधृतिः सुनन्दं सारथिं रहसि पर्यपृच्छत् -

सितप्राकारसंवीतं वेत्सि कस्य नु तद्गृहम् / का सा तत्र व्यरोचिष्ट विद्युत्सित इवाम्बुदे // jm_13.11 //

सारथिरुवाच - अस्ति देवस्याभिपारगो नामामात्यमुख्यः / तस्य तद्गृहं तस्यैव च सा भार्या किरीटवत्सस्य दुहिता उन्मादयन्ती नामेति / तदुपश्रुत्य स राजा परभार्येति वितानीभूतहृदयश्चिन्तास्तिमितनयनो दीर्घमुष्णमभिनिश्वस्य तदर्पितमनाः शनैरात्मगतमुवाच -

अन्वर्थरम्याक्षरसौकुमार्यमहो कृतं नाम यथेदमस्याः / उन्मादयन्तीति शुचिस्मितायास्तथा हि सोन्मादमिवाकरोन्माम् // jm_13.12 //

विस्मर्तुंमेनामिच्छामि पश्यामीव च चेतसा / स्थितं तस्यां हि मे चेतः सा प्रभुत्वेन तत्र वा // jm_13.13 //

परस्य नाम भार्यायां ममाप्येवमधीरता / तदुन्मत्तो ऽस्मि संत्यक्तो लज्जयेवाद्य निद्रया // jm_13.14 //

तस्या वपुर्विलसितस्मितवीक्षितेषु संरागनिश्चलमतेः सहसा स्वनन्ती / कार्यान्तरक्रमनिवेदनधृष्टशब्दा विद्वेषमुत्तुदति चेतसि नालिका मे // jm_13.15 //

इति स राजा मदबलविचलितधृतिर्व्यवस्थापयन्नप्यात्मानमापाण्डुकृशतनुः प्रध्यानविनिश्वसितविजृम्भणपरः प्रव्यक्तमदनाकारो बभूव /

धृत्या महत्यापि निगुह्यमानः स भूपतेस्तस्य मनोविकारः / मुखेन चिन्तास्तिमितेक्षणेन कार्श्येन च व्यक्तिमुपाजगाम // jm_13.16 //

अथेङ्गिताकारग्रहणनिपुणमतिरभिपारगो ऽमात्यस्तं राज्ञो वृत्तान्तं सकारणमुपलभ्य स्नेहात्तदत्ययाशङ्को जानानश्चातिबलतां मदनस्य रहसि राजानं संविदितं समुपेत्य कृताभ्यनुज्ञो विज्ञापयामास -

अद्यार्चयन्तं नरदेव देवान्साक्षादुपेत्याम्बुरुहाक्ष यक्षः / मामाह नावैषि नृपस्य कस्मादुन्मादयन्त्यां हृदयं निविष्टम् // jm_13.17 //

इत्येवमुक्त्वा सहसा तिरो ऽभूद्विमर्शवानित्यहमभ्युपेतः / तच्चेत्तथा देव किमेतदेवमस्मासु ते निष्प्रणयत्वमौनम् // jm_13.18 //

तत्प्रतिग्रहीतुमेनामर्हति मदनुग्रहार्थं देव इति / अथ राजा प्रत्यादेशाल्लज्जावनतवदनो मदनवशगतो ऽपि स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वादविक्लवीभूतधैर्यः प्रत्याख्यानविशदाक्षरमेनमुवाच - नैतदस्ति / कुतः?

पुण्याच्च्युतः स्याममरो न चास्मि विद्याच्च नः पापमिदं जनो ऽपि / तद्विप्रयोगाच्च मनो ज्वलंत्स्वां वह्निः पुरा कक्षमिव क्षिणोति // jm_13.19 //

यच्चोभयोरित्यहितावहं स्याल्लोके परस्मिन्निह चैव कर्म / तद्यस्य हेतोरबुधा भजन्ते तस्यैव हेतोर्न बुधा भजन्ते // jm_13.20 //

अभिपारग उवाच - अलमत्र देवस्य धर्मातिक्रमाशङ्कया /

दाने साहाय्यदानेन धर्म एव भवेत्तव / दानविघ्नात्त्वधर्मः स्यात्तां मत्तो ऽप्रतिगृह्णतः // jm_13.21 //

कीर्त्युपरोधावकाशमपि चात्र देवस्य न पश्यामि / कुतः?

आवाभ्यामिदमन्यश्च क एव ज्ञातुमर्हति / जनापवादादाशङ्कामतो मनसि मा कृथाः // jm_13.22 //

अनुग्रहश्चैष मम स्यान्न पीडा / कुतः?

स्वाम्यर्थचर्यार्जितया हि तुष्ट्या निरन्तरे चेतसि को विघातः / यतः सुकामं कुरु देव काममलं मदुत्पीडनशङ्कया ते // jm_13.23 //

राजोवाच - शान्तं पापम् /

व्यक्तमस्मदतिस्नेहान्न त्वयैतदपेक्षितम् / यथा दाने न सर्वस्मिन्साचिव्यं धर्मसाधनम् // jm_13.24 //

यो मदर्थमतिस्नेहात्स्वान् प्राणानपि नेक्षते / तस्य बन्धुविशिष्टस्य सख्युर्भार्या सखी मम // jm_13.25 //

तदयुक्तं मामतीर्थे प्रतारयितुम् / यदपि चेष्टं नैतदन्यः कश्चिज्ज्ञास्यतीति, किमेवमिदमपापं स्यात्?

अदृश्यमानो ऽपि हि पापमाचरन्विषं निषेव्येव कथं समृध्नुयात् / न तं न पश्यन्ति विशुद्धचक्षुषो दिवौकसश्चैव नराश्च योगिनः // jm_13.26 //

किं च भूयः,

श्रद्दधीत क एतच्च यथासौ तव न प्रिया / तां परित्यज्य सद्यो वा विघातं न समाप्नुयाः // jm_13.27 //

अभिपारग उवाच -

सपुत्रदारो दासो ऽहं स्वामी त्वं दैवतं च मे / दास्यामस्यां यतो देव कस्ते धर्मव्यतिक्रमः // jm_13.28 //

यदपि चेष्टं प्रिया ममेयमिति किम्?

मम प्रिया कामद काममेषा तेनैव दित्सामि च तुभ्यमेनाम् / प्रियं हि दत्त्वा लभते परत्र प्रकर्षरम्याणि जनः प्रियाणि // jm_13.29 //

यतः प्रतिगृह्णात्वेवैनां देव इति / राजोवाच - मा मैवम् / अक्रम एषः / कुतः?

अहं हि शस्त्रं निशितं विशेयं हुताशनं विस्फुरदर्चिषं वा / न त्वेव धर्मादधिगम्य लक्ष्मीं शक्ष्यामि तत्रैव पुनः प्रहर्तुम् // jm_13.30 //

अभिपारग उवाच - यद्येनां मद्भार्येति देवो न प्रतिग्रहीतुमिच्छत्ययमहमस्याः सर्वजनप्रार्थनाविरुद्धवेश्याव्रतमादिशामि / तत एनां देवः प्रतिगृह्णीयादिति / राजोवाच - किमुन्मत्तो ऽसि?

अदुष्टां संत्यजन्भार्यां मत्तो दण्डमवाप्नुयाः / स धिग्वादास्पदीभूतः परत्रेह च धक्ष्यसे // jm_13.31 //

तदलमकार्यनिर्बन्धितया / न्यायाभिनिवेशी भवेति / अभिउपारग उवाच -

धर्मात्ययो मे यदि कश्चिदेवं जनापवादः सुखविप्लवो वा / प्रत्युद्गमिष्याम्युरसा तु तत्तत्त्वत्सौख्यलब्धेन मनःसुखेन // jm_13.32 //

त्वत्तः परं चाहवनीयमन्यं लोके न पश्यामि महीमहेन्द्र / उन्मादयन्ती मम पुण्यवृद्ध्यै तां दक्षिणामृत्विगिव प्रतीच्छ // jm_13.33 //

राजोवाच - काममस्मदतिस्नेहादनवेक्षितात्महिताहितक्रमो मदर्थचर्यासमुद्योगस्तवायम् / अत एव तु त्वां विशेषतो नोपेक्षितुमर्हामि / नैव खलु लोकापवादनिःशङ्केन भवितव्यम् / पश्य,

लोकस्य यो नाद्रियते ऽपवादं धर्मानपेक्षः परतः फलं वा / जनो न विश्वासमुपैति तस्मिन्ध्रुवं च लक्ष्म्यापि विवर्ज्यते सः // jm_13.34 //

यतस्त्वां ब्रवीमि

मा ते रोचिष्ट धर्मस्य जीवितार्थे व्यतिक्रमः / निःसंदिग्धमहादोषः ससन्देहकृशोदयः // jm_13.35 //

किं च भूयः,

निन्दादिदुःखेषु परान्निपात्य नेष्टा सतामात्मसुखप्रवृत्तिः / एको ऽप्यनुत्पीड्य परानतो ऽहं धर्मे स्थितः स्वार्थधुरं प्रपत्स्ये // jm_13.36 //

अभिपारग उवाच - स्वाम्यर्थं भक्तिवशेन चरतो मम तावदत्र क एवाधर्मावकाशः स्याद्देवस्य वा दीयमानामेनां प्रतिगृह्णतः / यतः सनैगमजानपदाः शिबयः किमत्राधर्म इति ब्रूयुः / तत् प्रतिगृह्णात्वेवैनां देव इति / राजोवाच - अद्धा मदर्थचर्याप्रणयिमतिर्भवान् / इदं त्वत्र चिन्तयितव्यम् - सनैगमजानपदानां वा शिबीनां तव मम वा को ऽस्माकं धर्मवित्तम इति / अथाभिपारगः ससंभ्रमो राजानमुवाच -

बृद्धोपसेवासु कृतश्रमत्वाच्छ्रुताधिकारान्मतिपाटवाच्च / त्रिवर्गविद्यातिशयार्थतत्त्वं त्वयि स्थितं देव बृहस्पतौ च // jm_13.37 //

राजोवाच - तेन हि न मामत्र प्रतारयितुमर्हसि / कुतः? नराधिपानां चरितेष्वधीनं लोकस्य यस्मादहितं हितं च / भक्तिं प्रजानामनुचिन्त्य तस्मात्कीर्तिक्षमे सत्पथ एव रंस्ये // jm_13.38 //

जिह्मं शुभं वा वृषभप्रचारं गावो ऽनुगा यद्वदनुप्रयान्ति / उत्क्षिप्तशङ्काङ्कशनिर्विघट्टं प्रजास्तथैव क्षितिपस्य वृत्तिम् // jm_13.39 //

अपि पश्यतु तावद्भवान् /

आत्मानमपि चेच्छक्तिर्न स्यात्पालयितुं मम / का न्ववस्था जनस्यास्य मत्तो रक्षाभिकाङ्क्षिणः // jm_13.40 //

इति प्रजानां हितमीक्षमाणः स्वं चैव धर्मं विमलं यशश्च / नेच्छामि चित्तस्य वशेन गन्तुमहं हि नेता वृषवत्प्रजानाम् // jm_13.41 //

अथाभिपारगो ऽमात्यस्तेन राज्ञो ऽवस्थानेन प्रसादितमनाः प्रणम्य राजानं प्राञ्जलिरित्युवाच -

अहो प्रजानामतिभाग्यसम्पद्यासां त्वमेवं नरदेव गोप्ता / धर्मानुरागो हि सुखानपेक्षस्तपोवनस्थेष्वपि मृग्य एव // jm_13.42 //

महच्छब्दो महाराज त्वय्येवायं विराजते विगुणेषु गुणोक्तिर्हि क्षेपरूक्षतराक्षरा // jm_13.43 //

विस्मयो ऽनिभृतत्वं वा किं ममैतावता त्वयि / समुद्र इव रत्नानां गुणानां यस्त्वमाकरः // jm_13.44 //

तदेवं तीव्रदुःखातुराणामपि सतां नीचमार्गनिष्प्रणयता भवति स्वधैर्यावष्टम्भात् स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वाच्चेति धैर्यधर्माभ्यासे च योगः कार्य इति /

इत्युन्मादयन्तीजातकं त्रयोदशम् /

14. सुपारगजातकम्

धर्माश्रयं सत्यवचनमप्यापदं नुदति प्रागेव तत्फलमिति धर्मानुवर्तिना भवितव्यम् / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वभूतः किल महासत्त्वः परमनिपुणमतिर्नौसारथिर्बभूव / धर्मता ह्येषा बोधिसत्त्वानां प्रकृतिमेधावित्वाद्यदुत यं यं शास्त्रातिशयं जिज्ञासन्ते कलाविशेषं वा तस्मिंस्तस्मिन्नधिकतरा भवन्ति मेधाविनो जगतः / अथ स महात्मा विदितज्योतिर्गतित्वाद्दिग्विभागेष्वसम्मूढमतिः परिविदितनियतागन्तुकौत्पातिकनिमित्तः कालाकालक्रमकुशलो मीनतोयवर्णभौमप्रकारशकुनिपर्वतादिभिश्चिह्नैः सूपलक्षितसमुद्रदेशः स्मृतिमान्विजिततन्द्रीनिद्रः शीतोष्णवर्षादिपरिखेदसहिष्णुरप्रमादी धृतिमानाहरणापहरणकुशलत्वादीप्सितं देशं प्रापयिता वणिजामासीत् / तस्य परमसिद्धयात्रत्वात्सुपारग इत्येव नाम बभूव / तदध्युषितं च पत्तनं सुपारगमित्येवाख्यातमासीत् / यदेतर्हि सूपारगमिति ज्ञायते / सो ऽपि मङ्गलसम्मतत्वाद् वृद्धत्वे ऽपि सांयात्रिकैर्यात्रासिद्धिकामैर्वहनमभ्यर्थनसत्कारपुरःसरमारोप्यते स्म /

अथ कदाचिद्भरुकच्छादभिप्रयाताः सुवर्णभूमिवणिजो यात्रासिद्धिकामाः सुपारगं पत्तनमुपेत्य तं महासत्त्वं वहनारोहणार्थमभ्यर्थयामासुः / स तानुवाच -

जराज्ञया संह्रियमाणदर्शने श्रमाभिपातैः प्रतनूकृतस्मृतौ / स्वदेहकृत्ये ऽप्यवसन्नविक्रमे सहायता का परिशङ्क्यते मयि // jm_14.1 //

वणिज ऊचुः - विदितेयमस्माकं युष्मच्छरीरावस्था / सत्यपि च वः पराक्रमासहत्वे नैव वयं कर्मविनियोगेन युष्मानायासयितुमिच्छामः / किं तर्हि?

त्वत्पादपङ्कजसमाश्रयसत्कृतेन मङ्गल्यतामुपगता रजसा त्वियं नौः / दुर्गे महत्यपि च तोयनिधावमुष्मिन् स्वस्ति व्रजेदिति भवन्तमुपागताः स्मः // jm_14.2 //

अथ स महात्मा तेषामनुकम्पया जराशिथिलशरीरो ऽपि तद्वहनमारुरोह / तदधिरोहणाच्च प्रमुदितमनसः सर्व एव ते वणिजो बभूवुर्नियतमस्माकमुत्तमा यात्रासिद्धिरिति / क्रमेण चावजगाहिरे विविधमीनकुलविचरितमनिभृतजलकलकलारावमनिलबलविलासप्रविचलिततरङ्गं बहुविधरत्नैर्भूमिविशेषैरर्पितरङ्गं फेनावलीकुसुमदामविचित्रमसुरबलभुजगभवनं दुरापपातालमप्रमेयतोयं महासमुद्रम् /

अथेन्द्रनीलप्रकराभिनीलं सूर्यांशुतापादिव खं विलीनम् / समन्ततो ऽन्तर्हिततीरलेखमगाधमम्मोनिधिमध्यमीयुः // jm_14.3 //

तेषां तत्रानुप्राप्तानां सायाह्नसमये मृदूभूतकिरणचक्रप्रभावे सवितरि महदौत्पातिकं परमभीषणं प्रादुरभूत् /

विभिद्यमानोर्मिविकीर्णफेनश्चण्डानिलास्फालनभीमनादः / नैभृत्यनिर्मुक्तसमग्रतोयः क्षणेन रौद्रः समभूत् समुद्रः // jm_14.4 //

उत्पातवाताकलितैर्महद्भिस्तोयस्थलैर्भीमरयैर्भ्रमद्भिः / युगान्तकालप्रचलाचलेव भूमिर्बभूवोग्रवपुः समुद्रः // jm_14.5 //

विद्युल्लतोद्भासुरलोलजिह्वा नीला भुजङ्गा इव नैकशीर्षाः / आवव्रुरादित्यपथं पयोदाः प्रसक्तभीमस्तनितानुनादाः // jm_14.6 //

घनैर्घनैरावृतरश्मिजालः सूर्यः क्रमेणास्तमुपारुरोह / दिनान्तलब्धप्रसरं समन्तात्तमो घनीभावमिवाजगाम // jm_14.7 //

धाराशरैराच्छुरितोर्मिचक्रे महोदधावुत्पततीव रोषात् / भीतेव नौरभ्यधिकं चकम्पे विषादयन्ती हृदयानि तेषाम् // jm_14.8 //

ते त्रासदीनाश्च विषादमूका धीराः प्रतीकारससम्भ्रमाश्च / स्वदेवतायाचनतत्पराश्च भावान्यथा सत्त्वगुणं विवव्रुः // jm_14.9 //

अथ ते सांयात्रिकाः पवनबलचलितसलिलवेगवशगया नावा परिभ्रम्यमाणा बहुभिरप्यहोभिर्नैव कुतश्चित्तीरं ददृशुर्न च यथेप्सितानि समुद्रचिह्नानि / अपूर्वैरेव तु समुद्रचिह्नैरभिवर्धमानवैमनस्या भयविषादव्याकुलतामुपजग्मुः / अथैतान् सुपारगो बोधिसत्त्वो व्यवस्थापयन्नुवाच - अनाश्चर्यं खलु महासमुद्रमध्यमवगाढानामौत्पातिकक्षोभपरिक्लेशः / तदलमत्रभवतां विषादानुवृत्त्या / कुतः?

नापत्प्रतीकारविधिर्विषादस्तस्मादलं दैन्यपरिग्रहेण / धैर्यात्तु कार्यप्रतिपत्तिदक्षाः कृच्छ्राण्यकृच्छ्रेण समुत्तरन्ति // jm_14.10 //

विषाददैन्यं व्यवधूय तस्मात्कार्यावकाशं क्रियया भजध्वम् / प्राज्ञस्य धैर्यज्वलितं हि तेजः सर्वार्थसिद्धिग्रहणाग्रहस्तः // jm_14.11 //

तद्यथाधिकारावहिता भवन्तु भवन्तः / इति ते सांयात्रिकास्तेन महात्मना धीरीकृतमनसः कूलदर्शनोत्सुकमतयः समुद्रमवलोकयन्तो ददृशुः पुरुषविग्रहानामुक्तरूप्यकवचानिवोन्मज्जतो निमज्जतश्च / सम्यक् चैषामाकृतिनिमित्तमुपधार्य सविस्मयाः सुपारगाय न्यवेदयन्त - अपूर्वं खल्विदमिह महासमुद्रे चिह्नमुपलभ्यते / एते खलु

आमुक्तरूप्यकवचा इव दैत्ययोधा घोरेक्षणाः खुरनिकाशविरूपघोणाः / उन्मज्जनावतरणस्फुरणप्रसंगात् क्रीडामिवार्णवजले ऽनुभवन्ति के ऽपि // jm_14.12 //

सुपारग उवाच - नैते मानुषा अमानुषा वा / मीनाः खल्वेते / यतो न भेतव्यमेभ्यः / किन्तु -

सुदूरपमकृष्टाः स्मः पत्तनद्वितयादपि / खुरमाली समुद्रो ऽयं तद्यतध्वं निवर्तितुम् // jm_14.13 //

चण्डवेगवाहिना सलिलनिवहेनैकान्तहरेण च पाश्चात्त्येन वायुना समाक्षिप्तया नावा न ते सांयात्रिकाः शेकुर्विनिवर्तितुम् / अथावगाहमानाः क्रमेण रूप्यप्रभावभासितमनीलफेननिचयपाण्डुरमपरं समुद्रमालोक्य सविस्मयाः सुपारगमूचुः -

स्वफेनमग्नैरिव को ऽयमम्बुभिर्महार्णवः शुक्लदुकूलवानिव / द्रवानिवेन्दोः किरणान्समुद्वहन्समन्ततो हास इव प्रसर्पति // jm_14.14 //

सुपारग उवाच - कष्टम् / अतिदूरं खल्ववगाह्यते /

क्षीरार्णव इति ख्यात उदधिर्दधिमाल्यसौ / क्षमं नातः परं गन्तुं शक्यते चेन्निवर्तितुम् // jm_14.15 //

वणिज ऊचुः - न खलु शक्यते विलम्बयितुमपि वहनं कुत एव सन्निवर्तयितुमतिशीघ्रवाहित्वाद्वहनस्य प्रतिकूलत्वाच्च मारुतस्येति / अथ व्यतीत्य तमपि समुद्रं सुवर्णप्रभानुरञ्जितप्रचलोर्मिमालमग्निज्वालकपिलसलिलमपरं समुद्रमालोक्य सविस्मयकौतूहलास्ते वणिजः सुपारगं पप्रच्छुः -

बालार्कलक्ष्म्येव कृताङ्गरागैः समुन्नमद्भिः सलिलैरनीलैः / ज्वलन्महानग्निरिवावभाति को नाम तस्माच्च महार्णवो ऽयम् // jm_14.16 //

सुपारग उवाच -

अग्निमालीति विख्यातः समुद्रो ऽयं प्रकाशते / अतीव खलु साधु स्यान्निवर्तेमहि यद्यतः // jm_14.17 //