1.1. Ñāṇakathā (PS1.1)

1.1.33. Araṇavihārañāṇaniddesa

Kathaṁ dassanādhipateyyaṁ santo ca vihārādhigamo paṇītādhimuttatā paññā araṇavihāre ñāṇaṁ?

Dassanādhipateyyanti aniccānupassanā dassanādhipateyyaṁ, dukkhānupassanā dassanādhipateyyaṁ, anattānupassanā dassanādhipateyyaṁ, rūpe aniccānupassanā dassanādhipateyyaṁ, rūpe dukkhānupassanā dassanādhipateyyaṁ, rūpe anattānupassanā dassanādhipateyyaṁ;

vedanāya …pe…

saññāya …

saṅkhāresu …

viññāṇe …

cakkhusmiṁ …pe…

jarāmaraṇe aniccānupassanā dassanādhipateyyaṁ, jarāmaraṇe dukkhānupassanā dassanādhipateyyaṁ, jarāmaraṇe anattānupassanā dassanādhipateyyaṁ.

Santo ca vihārādhigamoti suññato vihāro santo vihārādhigamo.

Animitto vihāro santo vihārādhigamo.

Appaṇihito vihāro santo vihārādhigamo.

Paṇītādhimuttatāti suññate adhimuttatā paṇītādhimuttatā.

Animitte adhimuttatā paṇītādhimuttatā.

Appaṇihite adhimuttatā paṇītādhimuttatā.

Araṇavihāroti paṭhamaṁ jhānaṁ araṇavihāro.

Dutiyaṁ jhānaṁ araṇavihāro.

Tatiyaṁ jhānaṁ araṇavihāro.

Catutthaṁ jhānaṁ araṇavihāro.

Ākāsānañcāyatanasamāpatti araṇavihāro …pe…

nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti araṇavihāro.

Araṇavihāroti kenaṭṭhena araṇavihāro?

Paṭhamena jhānena nīvaraṇe haratīti—

araṇavihāro.

Dutiyena jhānena vitakkavicāre haratīti—

araṇavihāro.

Tatiyena jhānena pītiṁ haratīti—

araṇavihāro.

Catutthena jhānena sukhadukkhe haratīti—

araṇavihāro.

Ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññaṁ paṭighasaññaṁ nānattasaññaṁ haratīti—

araṇavihāro.

Viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṁ haratīti—

araṇavihāro.

Ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṁ haratīti—

araṇavihāro.

Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṁ haratīti—

araṇavihāro.

Ayaṁ araṇavihāro.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“dassanādhipateyyaṁ santo ca vihārādhigamo paṇītādhimuttatā paññā araṇavihāre ñāṇaṁ”.

Araṇavihārañāṇaniddeso tettiṁsatimo.

1.1.34. Nirodhasamāpattiñāṇaniddesa

Kathaṁ dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasibhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇaṁ?

Dvīhi balehīti dve balāni—

samathabalaṁ, vipassanābalaṁ.

Katamaṁ samathabalaṁ?

Nekkhammavasena cittassekaggatā avikkhepo samathabalaṁ.

Abyāpādavasena cittassekaggatā avikkhepo samathabalaṁ.

Ālokasaññāvasena cittassekaggatā avikkhepo samathabalaṁ.

Avikkhepavasena cittassekaggatā avikkhepo samathabalaṁ …pe…

paṭinissaggānupassī assāsavasena cittassekaggatā avikkhepo samathabalaṁ.

Paṭinissaggānupassī passāsavasena cittassekaggatā avikkhepo samathabalaṁ.

Samathabalanti kenaṭṭhena samathabalaṁ?

Paṭhamena jhānena nīvaraṇe na kampatīti—

samathabalaṁ.

Dutiyena jhānena vitakkavicāre na kampatīti—

samathabalaṁ.

Tatiyena jhānena pītiyā na kampatīti—

samathabalaṁ.

Catutthena jhānena sukhadukkhe na kampatīti—

samathabalaṁ.

Ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya na kampatīti—

samathabalaṁ.

Viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññāya na kampatīti—

samathabalaṁ.

Ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññāya na kampatīti—

samathabalaṁ.

Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya na kampatīti—

samathabalaṁ.

Uddhacce ca uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti—

samathabalaṁ.

Idaṁ samathabalaṁ.

Katamaṁ vipassanābalaṁ?

Aniccānupassanā vipassanābalaṁ.

Dukkhānupassanā vipassanābalaṁ.

Anattānupassanā vipassanābalaṁ.

Nibbidānupassanā vipassanābalaṁ.

Virāgānupassanā vipassanābalaṁ.

Nirodhānupassanā vipassanābalaṁ.

Paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṁ.

Rūpe aniccānupassanā vipassanābalaṁ …pe…

rūpe paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṁ.

Vedanāya …pe…

saññāya …

saṅkhāresu …

viññāṇe …

cakkhusmiṁ …pe…

jarāmaraṇe aniccānupassanā vipassanābalaṁ …pe…

jarāmaraṇe paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṁ.

Vipassanābalanti kenaṭṭhena vipassanābalaṁ?

Aniccānupassanāya niccasaññāya na kampatīti—

vipassanābalaṁ.

Dukkhānupassanāya sukhasaññāya na kampatīti—

vipassanābalaṁ.

Anattānupassanāya attasaññāya na kampatīti—

vipassanābalaṁ.

Nibbidānupassanāya nandiyā na kampatīti—

vipassanābalaṁ.

Virāgānupassanāya rāge na kampatīti—

vipassanābalaṁ.

Nirodhānupassanāya samudaye na kampatīti—

vipassanābalaṁ.

Paṭinissaggānupassanāya ādāne na kampatīti—

vipassanābalaṁ.

Avijjāya ca avijjā sahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti—

vipassanābalaṁ.

Idaṁ vipassanābalaṁ.

Tayo ca saṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyāti katamesaṁ tiṇṇannaṁ saṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā?

Dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā honti.

Catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa assāsapassāsā kāyasaṅkhārā paṭippassaddhā honti.

Saññāvedayitanirodhaṁ samāpannassa saññā ca vedanā ca cittasaṅkhārā paṭippassaddhā honti.

Imesaṁ tiṇṇannaṁ saṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā.

Soḷasahi ñāṇacariyāhīti katamāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi?

Aniccānupassanā ñāṇacariyā, dukkhānupassanā ñāṇacariyā, anattānupassanā ñāṇacariyā, nibbidānupassanā ñāṇacariyā, virāgānupassanā ñāṇacariyā, nirodhānupassanā ñāṇacariyā, paṭinissaggānupassanā ñāṇacariyā, vivaṭṭanānupassanā ñāṇacariyā, sotāpattimaggo ñāṇacariyā, sotāpattiphalasamāpatti ñāṇacariyā, sakadāgāmimaggo ñāṇacariyā, sakadāgāmiphalasamāpatti ñāṇacariyā, anāgāmimaggo ñāṇacariyā, anāgāmiphalasamāpatti ñāṇacariyā, arahattamaggo ñāṇacariyā, arahattaphalasamāpatti ñāṇacariyā—

imāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi.

Navahi samādhicariyāhīti katamāhi navahi samādhicariyāhi?

Paṭhamaṁ jhānaṁ samādhicariyā, dutiyaṁ jhānaṁ samādhicariyā, tatiyaṁ jhānaṁ samādhicariyā, catutthaṁ jhānaṁ samādhicariyā, ākāsānañcāyatanasamāpatti …pe…

viññāṇañcāyatanasamāpatti …

ākiñcaññāyatanasamāpatti …

nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti samādhicariyā.

Paṭhamaṁ jhānaṁ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca …pe…

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca—

imāhi navahi samādhicariyāhi.

Vasīti pañca vasiyo.

Āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇāvasī.

Paṭhamaṁ jhānaṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ āvajjati;

āvajjanāya dandhāyitattaṁ natthīti—

āvajjanavasī.

Paṭhamaṁ jhānaṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ samāpajjati;

samāpajjanāya dandhāyitattaṁ natthīti—

samāpajjanavasī.

Paṭhamaṁ jhānaṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ adhiṭṭhāti;

adhiṭṭhāne dandhāyitattaṁ natthīti—

adhiṭṭhānavasī.

Paṭhamaṁ jhānaṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ vuṭṭhāti;

vuṭṭhāne dandhāyitattaṁ natthīti—

vuṭṭhānavasī.

Paṭhamaṁ jhānaṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ paccavekkhati;

paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṁ natthīti—

paccavekkhaṇāvasī.

Dutiyaṁ jhānaṁ …pe…

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ āvajjati;

āvajjanāya dandhāyitattaṁ natthīti—

āvajjanavasī.

Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ samāpajjati …pe…

adhiṭṭhāti …

vuṭṭhāti …

paccavekkhati;

paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṁ natthīti—

paccavekkhaṇāvasī.

Imā pañca vasiyo.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇaṁ”.

Nirodhasamāpattiñāṇaniddeso catuttiṁsatimo.

1.1.35. Parinibbānañāṇaniddesa

Kathaṁ sampajānassa pavattapariyādāne paññā parinibbāne ñāṇaṁ?

Idha sampajāno nekkhammena kāmacchandassa pavattaṁ pariyādiyati, abyāpādena byāpādassa pavattaṁ pariyādiyati, ālokasaññāya thinamiddhassa pavattaṁ pariyādiyati, avikkhepena uddhaccassa pavattaṁ pariyādiyati, dhammavavatthānena vicikicchāya …pe…

ñāṇena avijjāya …

pāmojjena aratiyā …

paṭhamena jhānena nīvaraṇānaṁ pavattaṁ pariyādiyati …pe…

arahattamaggena sabbakilesānaṁ pavattaṁ pariyādiyati.

Atha vā pana sampajānassa anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa idañceva cakkhupavattaṁ pariyādiyati, aññañca cakkhupavattaṁ na uppajjati.

Idañceva sotapavattaṁ …pe…

ghānapavattaṁ …

jivhāpavattaṁ …

kāyapavattaṁ …

manopavattaṁ pariyādiyati, aññañca manopavattaṁ na uppajjati.

Idaṁ sampajānassa pavattapariyādāne paññā parinibbāne ñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“sampajānassa pavattapariyādāne paññā parinibbāne ñāṇaṁ”.

Parinibbānañāṇaniddeso pañcatiṁsatimo.

1.1.36. Samasīsaṭṭhañāṇaniddesa

Kathaṁ sabbadhammānaṁ sammā samucchede nirodhe ca anupaṭṭhānatā paññā samasīsaṭṭhe ñāṇaṁ?

Sabbadhammānanti—

pañcakkhandhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā, kāmāvacarā dhammā, rūpāvacarā dhammā, arūpāvacarā dhammā, apariyāpannā dhammā.

Sammā samucchedeti nekkhammena kāmacchandaṁ sammā samucchindati.

Abyāpādena byāpādaṁ sammā samucchindati.

Ālokasaññāya thinamiddhaṁ sammā samucchindati.

Avikkhepena uddhaccaṁ sammā samucchindati.

Dhammavavatthānena vicikicchaṁ sammā samucchindati.

Ñāṇena avijjaṁ sammā samucchindati.

Pāmojjena aratiṁ sammā samucchindati.

Paṭhamena jhānena nīvaraṇe sammā samucchindati …pe…

arahattamaggena sabbakilese sammā samucchindati.

Nirodheti nekkhammena kāmacchandaṁ nirodheti.

Abyāpādena byāpādaṁ nirodheti.

Ālokasaññāya thinamiddhaṁ nirodheti.

Avikkhepena uddhaccaṁ nirodheti.

Dhammavavatthānena vicikicchaṁ nirodheti.

Ñāṇena avijjaṁ nirodheti.

Pāmojjena aratiṁ nirodheti.

Paṭhamena jhānena nīvaraṇe nirodheti …pe…

arahattamaggena sabbakilese nirodheti.

Anupaṭṭhānatāti nekkhammaṁ paṭiladdhassa kāmacchando na upaṭṭhāti.

Abyāpādaṁ paṭiladdhassa byāpādo na upaṭṭhāti.

Ālokasaññaṁ paṭiladdhassa thinamiddhaṁ na upaṭṭhāti.

Avikkhepaṁ paṭiladdhassa uddhaccaṁ na upaṭṭhāti.

Dhammavavatthānaṁ paṭiladdhassa vicikicchā na upaṭṭhāti.

Ñāṇaṁ paṭiladdhassa avijjā na upaṭṭhāti.

Pāmojjaṁ paṭiladdhassa arati na upaṭṭhāti.

Paṭhamaṁ jhānaṁ paṭiladdhassa nīvaraṇā na upaṭṭhahanti …pe…

arahattamaggaṁ paṭiladdhassa sabbakilesā na upaṭṭhahanti.

Samanti kāmacchandassa pahīnattā nekkhammaṁ samaṁ.

Byāpādassa pahīnattā abyāpādo samaṁ.

Thinamiddhassa pahīnattā ālokasaññā samaṁ.

Uddhaccassa pahīnattā avikkhepo samaṁ.

Vicikicchāya pahīnattā dhammavavatthānaṁ samaṁ.

Avijjāya pahīnattā ñāṇaṁ samaṁ.

Aratiyā pahīnattā pāmojjaṁ samaṁ.

Nīvaraṇānaṁ pahīnattā paṭhamaṁ jhānaṁ samaṁ …pe…

sabbakilesānaṁ pahīnattā arahattamaggo samaṁ.

Sīsanti terasa sīsāni—

palibodhasīsañca taṇhā, vinibandhanasīsañca māno, parāmāsasīsañca diṭṭhi, vikkhepasīsañca uddhaccaṁ, saṅkilesasīsañca avijjā, adhimokkhasīsañca saddhā, paggahasīsañca vīriyaṁ, upaṭṭhānasīsañca sati, avikkhepasīsañca samādhi, dassanasīsañca paññā, pavattasīsañca jīvitindriyaṁ, gocarasīsañca vimokkho, saṅkhārasīsañca nirodho.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“sabbadhammānaṁ sammā samucchede nirodhe ca anupaṭṭhānatā paññā samasīsaṭṭhe ñāṇaṁ”.

Samasīsaṭṭhañāṇaniddeso chattiṁsatimo.

1.1.37. Sallekhaṭṭhañāṇaniddesa

Kathaṁ puthunānattatejapariyādāne paññā sallekhaṭṭhe ñāṇaṁ?

Puthūti—

rāgo puthu, doso puthu, moho puthu, kodho …pe…

upanāho …

makkho …

paḷāso …

issā …

macchariyaṁ …

māyā …

sāṭheyyaṁ …

thambho …

sārambho …

māno …

atimāno …

mado …

pamādo …

sabbe kilesā …

sabbe duccaritā …

sabbe abhisaṅkhārā …

sabbe bhavagāmikammā.

Nānattekattanti kāmacchando nānattaṁ, nekkhammaṁ ekattaṁ.

Byāpādo nānattaṁ, abyāpādo ekattaṁ.

Thinamiddhaṁ nānattaṁ, ālokasaññā ekattaṁ.

Uddhaccaṁ nānattaṁ, avikkhepo ekattaṁ.

Vicikicchā nānattaṁ, dhammavavatthānaṁ ekattaṁ.

Avijjā nānattaṁ, ñāṇaṁ ekattaṁ.

Arati nānattaṁ, pāmojjaṁ ekattaṁ.

Nīvaraṇā nānattaṁ, paṭhamaṁ jhānaṁ ekattaṁ …pe…

sabbe kilesā nānattaṁ, arahattamaggo ekattaṁ.

Tejoti pañca tejā—

caraṇatejo, guṇatejo, paññātejo, puññatejo, dhammatejo.

Caraṇatejena tejitattā dussīlyatejaṁ pariyādiyati.

Guṇatejena tejitattā aguṇatejaṁ pariyādiyati.

Paññātejena tejitattā duppaññatejaṁ pariyādiyati.

Puññatejena tejitattā apuññatejaṁ pariyādiyati.

Dhammatejena tejitattā adhammatejaṁ pariyādiyati.

Sallekhoti kāmacchando asallekho, nekkhammaṁ sallekho.

Byāpādo asallekho, abyāpādo sallekho.

Thinamiddhaṁ asallekho, ālokasaññā sallekho.

Uddhaccaṁ asallekho, avikkhepo sallekho.

Vicikicchā asallekho, dhammavavatthānaṁ sallekho.

Avijjā asallekho, ñāṇaṁ sallekho.

Arati asallekho, pāmojjaṁ sallekho.

Nīvaraṇā asallekho, paṭhamaṁ jhānaṁ sallekho …pe…

sabbakilesā asallekho, arahattamaggo sallekho.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“puthunānattatejapariyādāne paññā sallekhaṭṭhe ñāṇaṁ”.

Sallekhaṭṭhañāṇaniddeso sattatiṁsatimo.

1.1.38 Vīriyārambhañāṇaniddesa

Kathaṁ asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ?

Anuppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ.

Uppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ.

Anuppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ uppādāya asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ.

Uppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ.

Anuppannassa kāmacchandassa anuppādāya asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ.

Uppannassa kāmacchandassa pahānāya asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ.

Anuppannassa nekkhammassa uppādāya asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ.

Uppannassa nekkhammassa ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ …pe….

Anuppannānaṁ sabbakilesānaṁ anuppādāya asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ.

Uppannānaṁ sabbakilesānaṁ pahānāya asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ …pe…

anuppannassa arahattamaggassa uppādāya asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ.

Uppannassa arahattamaggassa ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“asallīnattapahitattapaggahaṭṭhe paññā vīriyārambhe ñāṇaṁ”.

Vīriyārambhañāṇaniddeso aṭṭhatiṁsatimo.

1.1.39. Atthasandassanañāṇaniddesa

Kathaṁ nānādhammappakāsanatā paññā atthasandassane ñāṇaṁ?

Nānādhammāti pañcakkhandhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā, kāmāvacarā dhammā, rūpāvacarā dhammā, arūpāvacarā dhammā, apariyāpannā dhammā.

Pakāsanatāti rūpaṁ aniccato pakāseti, rūpaṁ dukkhato pakāseti, rūpaṁ anattato pakāseti.

Vedanaṁ …pe…

saññaṁ …

saṅkhāre …

viññāṇaṁ …

cakkhuṁ …pe…

jarāmaraṇaṁ aniccato pakāseti, jarāmaraṇaṁ dukkhato pakāseti, jarāmaraṇaṁ anattato pakāseti.

Atthasandassaneti kāmacchandaṁ pajahanto nekkhammatthaṁ sandasseti.

Byāpādaṁ pajahanto abyāpādatthaṁ sandasseti.

Thinamiddhaṁ pajahanto ālokasaññatthaṁ sandasseti.

Uddhaccaṁ pajahanto avikkhepatthaṁ sandasseti.

Vicikicchaṁ pajahanto dhammavavatthānatthaṁ sandasseti.

Avijjaṁ pajahanto ñāṇatthaṁ sandasseti.

Aratiṁ pajahanto pāmojjatthaṁ sandasseti.

Nīvaraṇe pajahanto paṭhamajjhānatthaṁ sandasseti …pe…

sabbakilese pajahanto arahattamaggatthaṁ sandasseti.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“nānādhammappakāsanatā paññā atthasandassane ñāṇaṁ”.

Atthasandassanañāṇaniddeso navatiṁsatimo.

1.1.40. Dassanavisuddhiñāṇaniddesa

Kathaṁ sabbadhammānaṁ ekasaṅgahatānānattekattapaṭivedhe paññā dassanavisuddhiñāṇaṁ?

Sabbadhammānanti pañcakkhandhā …pe…

apariyāpannā dhammā.

Ekasaṅgahatāti dvādasahi ākārehi sabbe dhammā ekasaṅgahitā.

Tathaṭṭhena, anattaṭṭhena, saccaṭṭhena, paṭivedhaṭṭhena, abhijānanaṭṭhena, parijānanaṭṭhena, dhammaṭṭhena, dhātuṭṭhena, ñātaṭṭhena, sacchikiriyaṭṭhena, phusanaṭṭhena, abhisamayaṭṭhena—

imehi dvādasahi ākārehi sabbe dhammā ekasaṅgahitā.

Nānattekattanti kāmacchando nānattaṁ, nekkhammaṁ ekattaṁ …pe…

sabbakilesā nānattaṁ, arahattamaggo ekattaṁ.

Paṭivedheti dukkhasaccaṁ pariññāpaṭivedhaṁ paṭivijjhati.

Samudayasaccaṁ pahānapaṭivedhaṁ paṭivijjhati.

Nirodhasaccaṁ sacchikiriyāpaṭivedhaṁ paṭivijjhati.

Maggasaccaṁ bhāvanāpaṭivedhaṁ paṭivijjhati.

Dassanavisuddhīti sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṁ visujjhati;

sotāpattiphalakkhaṇe dassanaṁ visuddhaṁ.

Sakadāgāmimaggakkhaṇe dassanaṁ visujjhati;

sakadāgāmiphalakkhaṇe dassanaṁ visuddhaṁ.

Anāgāmimaggakkhaṇe dassanaṁ visujjhati;

anāgāmiphalakkhaṇe dassanaṁ visuddhaṁ.

Arahattamaggakkhaṇe dassanaṁ visujjhati;

arahattaphalakkhaṇe dassanaṁ visuddhaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“sabbadhammānaṁ ekasaṅgahatānānattekattapaṭivedhe paññā dassanavisuddhiñāṇaṁ”.

Dassanavisuddhiñāṇaniddeso cattālīsamo.

1.1.41. Khantiñāṇaniddesa

Kathaṁ viditattā paññā khantiñāṇaṁ?

Rūpaṁ aniccato viditaṁ, rūpaṁ dukkhato viditaṁ, rūpaṁ anattato viditaṁ.

Yaṁ yaṁ viditaṁ taṁ taṁ khamatīti—

viditattā paññā khantiñāṇaṁ.

Vedanā …pe…

saññā …

saṅkhārā …

viññāṇaṁ …

cakkhu …pe…

jarāmaraṇaṁ aniccato viditaṁ, jarāmaraṇaṁ dukkhato viditaṁ, jarāmaraṇaṁ anattato viditaṁ.

Yaṁ yaṁ viditaṁ taṁ taṁ khamatīti—

viditattā paññā khantiñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“viditattā paññā khantiñāṇaṁ”.

Khantiñāṇaniddeso ekacattālīsamo.

1.1.42 Pariyogāhaṇañāṇaniddesa

Kathaṁ phuṭṭhattā paññā pariyogāhaṇe ñāṇaṁ?

Rūpaṁ aniccato phusati, rūpaṁ dukkhato phusati, rūpaṁ anattato phusati.

Yaṁ yaṁ phusati taṁ taṁ pariyogahatīti—

phuṭṭhattā paññā pariyogāhaṇe ñāṇaṁ.

Vedanaṁ …pe…

saññaṁ …

saṅkhāre …

viññāṇaṁ …

cakkhuṁ …pe…

jarāmaraṇaṁ aniccato phusati, dukkhato phusati, anattato phusati.

Yaṁ yaṁ phusati taṁ taṁ pariyogahatīti—

phuṭṭhattā paññā pariyogāhaṇe ñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“phuṭṭhattā paññā pariyogāhaṇe ñāṇaṁ”.

Pariyogāhaṇañāṇaniddeso dvecattālīsamo.

1.1.43. Padesavihārañāṇaniddesa

Kathaṁ samodahane paññā padesavihāre ñāṇaṁ?

Micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṁ, micchādiṭṭhivūpasamapaccayāpi vedayitaṁ.

Sammādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṁ, sammādiṭṭhivūpasamapaccayāpi vedayitaṁ.

Micchāsaṅkappapaccayāpi vedayitaṁ, micchāsaṅkappavūpasamapaccayāpi vedayitaṁ.

Sammāsaṅkappapaccayāpi vedayitaṁ, sammāsaṅkappavūpasamapaccayāpi vedayitaṁ …pe…

micchāvimuttipaccayāpi vedayitaṁ, micchāvimuttivūpasamapaccayāpi vedayitaṁ.

Sammāvimuttipaccayāpi vedayitaṁ, sammāvimuttivūpasamapaccayāpi vedayitaṁ.

Chandapaccayāpi vedayitaṁ, chandavūpasamapaccayāpi vedayitaṁ.

Vitakkapaccayāpi vedayitaṁ, vitakkavūpasamapaccayāpi vedayitaṁ.

Saññāpaccayāpi vedayitaṁ, saññāvūpasamapaccayāpi vedayitaṁ.

Chando ca avūpasanto hoti, vitakko ca avūpasanto hoti, saññā ca avūpasantā hoti, tappaccayāpi vedayitaṁ.

Chando ca vūpasanto hoti, vitakko ca avūpasanto hoti, saññā ca avūpasantā hoti, tappaccayāpi vedayitaṁ.

Chando ca vūpasanto hoti, vitakko ca vūpasanto hoti, saññā ca avūpasantā hoti, tappaccayāpi vedayitaṁ.

Chando ca vūpasanto hoti, vitakko ca vūpasanto hoti, saññā ca vūpasantā hoti, tappaccayāpi vedayitaṁ.

Appattassa pattiyā atthi āyavaṁ, tasmimpi ṭhāne anuppatte tappaccayāpi vedayitaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“samodahane paññā padesavihāre ñāṇaṁ”.

Padesavihārañāṇaniddeso tecattālīsamo.

1.1.44–49 Chavivaṭṭañāṇaniddesa

Kathaṁ adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ?

Nekkhammādhipatattā paññā kāmacchandato saññāya vivaṭṭatīti—

adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ.

Abyāpādādhipatattā paññā byāpādato saññāya vivaṭṭatīti—

adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ.

Ālokasaññādhipatattā paññā thinamiddhato saññāya vivaṭṭatīti—

adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ.

Avikkhepādhipatattā paññā uddhaccato saññāya vivaṭṭatīti—

adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ.

Dhammavavatthānādhipatattā paññā vicikicchāya saññāya vivaṭṭatīti—

adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ.

Ñāṇādhipatattā paññā avijjāya saññāya vivaṭṭatīti—

adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ.

Pāmojjādhipatattā paññā aratiyā saññāya vivaṭṭatīti—

adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ.

Paṭhamajjhānādhipatattā paññā nīvaraṇehi saññāya vivaṭṭatīti—

adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ …pe…

arahattamaggādhipatattā paññā sabbakilesehi saññāya vivaṭṭatīti—

adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“adhipatattā paññā saññāvivaṭṭe ñāṇaṁ”.

Kathaṁ nānatte paññā cetovivaṭṭe ñāṇaṁ?

Kāmacchando nānattaṁ, nekkhammaṁ ekattaṁ.

Nekkhammekattaṁ cetayato kāmacchandato cittaṁ vivaṭṭatīti—

nānatte paññā cetovivaṭṭe ñāṇaṁ.

Byāpādo nānattaṁ, abyāpādo ekattaṁ.

Abyāpādekattaṁ cetayato byāpādato cittaṁ vivaṭṭatīti—

nānatte paññā cetovivaṭṭe ñāṇaṁ.

Thinamiddhaṁ nānattaṁ, ālokasaññā ekattaṁ.

Ālokasaññekattaṁ cetayato thinamiddhato cittaṁ vivaṭṭatīti—

nānatte paññā cetovivaṭṭe ñāṇaṁ …pe…

sabbakilesā nānattaṁ, arahattamaggo ekattaṁ.

Arahattamaggekattaṁ cetayato sabbakilesehi cittaṁ vivaṭṭatīti—

nānatte paññā cetovivaṭṭe ñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“nānatte paññā cetovivaṭṭe ñāṇaṁ”.

Kathaṁ adhiṭṭhāne paññā cittavivaṭṭe ñāṇaṁ?

Kāmacchandaṁ pajahanto nekkhammavasena cittaṁ adhiṭṭhātīti—

adhiṭṭhāne paññā cittavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Byāpādaṁ pajahanto abyāpādavasena cittaṁ adhiṭṭhātīti—

adhiṭṭhāne paññā cittavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Thinamiddhaṁ pajahanto ālokasaññāvasena cittaṁ adhiṭṭhātīti—

adhiṭṭhāne paññā cittavivaṭṭe ñāṇaṁ …pe…

sabbakilese pajahanto arahattamaggavasena cittaṁ adhiṭṭhātīti—

adhiṭṭhāne paññā cittavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“adhiṭṭhāne paññā cittavivaṭṭe ñāṇaṁ”.

Kathaṁ suññate paññā ñāṇavivaṭṭe ñāṇaṁ?

“Cakkhu suññaṁ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā”ti yathābhūtaṁ jānato passato cakkhābhinivesato ñāṇaṁ vivaṭṭatīti—

suññate paññā ñāṇavivaṭṭe ñāṇaṁ.

“Sotaṁ suññaṁ …pe…

ghānaṁ suññaṁ …

jivhā suññā …

kāyo suñño …

mano suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā”ti yathābhūtaṁ jānato passato manābhinivesato ñāṇaṁ vivaṭṭatīti—

suññate paññā ñāṇavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“suññate paññā ñāṇavivaṭṭe ñāṇaṁ”.

Kathaṁ vosagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇaṁ?

Nekkhammena kāmacchandaṁ vosajjatīti—

vosagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Abyāpādena byāpādaṁ vosajjatīti—

vosagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Ālokasaññāya thinamiddhaṁ vosajjatīti—

vosagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Avikkhepena uddhaccaṁ vosajjatīti—

vosagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Dhammavavatthānena vicikicchaṁ vosajjatīti—

vosagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇaṁ …pe…

arahattamaggena sabbakilese vosajjatīti—

vosagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“vosagge paññā vimokkhavivaṭṭe ñāṇaṁ”.

Kathaṁ tathaṭṭhe paññā saccavivaṭṭe ñāṇaṁ?

Dukkhassa pīḷanaṭṭhaṁ saṅkhataṭṭhaṁ santāpaṭṭhaṁ vipariṇāmaṭṭhaṁ parijānanto vivaṭṭatīti—

tathaṭṭhe paññā saccavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Samudayassa āyūhanaṭṭhaṁ nidānaṭṭhaṁ saññogaṭṭhaṁ palibodhaṭṭhaṁ pajahanto vivaṭṭatīti—

tathaṭṭhe paññā saccavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Nirodhassa nissaraṇaṭṭhaṁ vivekaṭṭhaṁ asaṅkhataṭṭhaṁ amataṭṭhaṁ sacchikaronto vivaṭṭatīti—

tathaṭṭhe paññā saccavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Maggassa niyyānaṭṭhaṁ hetuṭṭhaṁ dassanaṭṭhaṁ ādhipateyyaṭṭhaṁ bhāvento vivaṭṭatīti—

tathaṭṭhe paññā saccavivaṭṭe ñāṇaṁ.

Saññāvivaṭṭo, cetovivaṭṭo, cittavivaṭṭo, ñāṇavivaṭṭo, vimokkhavivaṭṭo, saccavivaṭṭo.

Sañjānanto vivaṭṭatīti—

saññāvivaṭṭo.

Cetayanto vivaṭṭatīti—

cetovivaṭṭo.

Vijānanto vivaṭṭatīti—

cittavivaṭṭo.

Ñāṇaṁ karonto vivaṭṭatīti—

ñāṇavivaṭṭo.

Vosajjanto vivaṭṭatīti—

vimokkhavivaṭṭo.

Tathaṭṭhe vivaṭṭatīti—

saccavivaṭṭo.

Yattha saññāvivaṭṭo, tattha cetovivaṭṭo.

Yattha cetovivaṭṭo, tattha saññāvivaṭṭo.

Yattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo tattha cittavivaṭṭo.

Yattha cittavivaṭṭo, tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo.

Yattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo, tattha ñāṇavivaṭṭo.

Yattha ñāṇavivaṭṭo, tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo.

Yattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo, tattha vimokkhavivaṭṭo.

Yattha vimokkhavivaṭṭo, tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo.

Yattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo vimokkhavivaṭṭo, tattha saccavivaṭṭo.

Yattha saccavivaṭṭo, tattha saññāvivaṭṭo cetovivaṭṭo cittavivaṭṭo ñāṇavivaṭṭo vimokkhavivaṭṭo.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“tathaṭṭhe paññā saccavivaṭṭe ñāṇaṁ”.

Chavivaṭṭañāṇaniddeso navacattālīsamo.

1.1.50. Iddhividhañāṇaniddesa

Kathaṁ kāyampi cittampi ekavavatthānatā sukhasaññañca lahusaññañca adhiṭṭhānavasena ijjhanaṭṭhe paññā iddhividhe ñāṇaṁ?

Idha bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti, vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti, cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti, vīmaṁsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.

So imesu catūsu iddhipādesu cittaṁ paribhāveti paridameti, muduṁ karoti kammaniyaṁ.

So imesu catūsu iddhipādesu cittaṁ paribhāvetvā paridametvā muduṁ karitvā kammaniyaṁ kāyampi citte samodahati, cittampi kāye samodahati, kāyavasena cittaṁ pariṇāmeti, cittavasena kāyaṁ pariṇāmeti, kāyavasena cittaṁ adhiṭṭhāti, cittavasena kāyaṁ adhiṭṭhāti;

kāyavasena cittaṁ pariṇāmetvā cittavasena kāyaṁ pariṇāmetvā kāyavasena cittaṁ adhiṭṭhahitvā cittavasena kāyaṁ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca kāye okkamitvā viharati.

So tathābhāvitena cittena parisuddhena pariyodātena iddhividhañāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.

So anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhoti.

Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti;

āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ;

tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse;

pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ karoti, seyyathāpi udake;

udakepi abhijjamāne gacchati, seyyathāpi pathaviyaṁ;

ākāsepi pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇo;

imepi candimasūriye evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati;

yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vatteti.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“kāyampi cittampi ekavavatthānatā sukhasaññañca lahusaññañca adhiṭṭhānavasena ijjhanaṭṭhe paññā iddhividhe ñāṇaṁ”.

Iddhividhañāṇaniddeso paññāsamo.

1.1.51. Sotadhātuvisuddhiñāṇaniddesa

Kathaṁ vitakkavipphāravasena nānattekattasaddanimittānaṁ pariyogāhaṇe paññā sotadhātuvisuddhiñāṇaṁ?

Idha bhikkhu chandasamādhi …pe…

vīriyasamādhi …

cittasamādhi …

vīmaṁsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.

So imesu catūsu iddhipādesu cittaṁ paribhāveti paridameti, muduṁ karoti kammaniyaṁ.

So imesu catūsu iddhipādesu cittaṁ paribhāvetvā paridametvā, muduṁ karitvā kammaniyaṁ dūrepi saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, santikepi saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, oḷārikānampi saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, sukhumānampi saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, saṇhasaṇhānampi saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, puratthimāyapi disāya saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, pacchimāyapi disāya saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, uttarāyapi disāya saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, dakkhiṇāyapi disāya saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, puratthimāyapi anudisāya saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, pacchimāyapi anudisāya saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, uttarāyapi anudisāya saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, dakkhiṇāyapi anudisāya saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, heṭṭhimāyapi disāya saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti, uparimāyapi disāya saddānaṁ saddanimittaṁ manasi karoti.

So tathābhāvitena cittena parisuddhena pariyodātena sotadhātuvisuddhiñāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.

So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti—

dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“vitakkavipphāravasena nānattekattasaddanimittānaṁ pariyogāhaṇe paññā sotadhātuvisuddhiñāṇaṁ”.

Sotadhātuvisuddhiñāṇaniddeso ekapaññāsamo.

1.1.52. Cetopariyañāṇaniddesa

Kathaṁ tiṇṇaṁ cittānaṁ vipphārattā indriyānaṁ pasādavasena nānattekattaviññāṇacariyāpariyogāhaṇe paññā cetopariyañāṇaṁ?

Idha bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti, vīriyasamādhi …pe…

cittasamādhi …pe…

vīmaṁsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.

So imesu catūsu iddhipādesu cittaṁ paribhāveti paridameti, muduṁ karoti kammaniyaṁ.

So imesu catūsu iddhipādesu cittaṁ paribhāvetvā paridametvā, muduṁ karitvā kammaniyaṁ evaṁ pajānāti—

“idaṁ rūpaṁ somanassindriyasamuṭṭhitaṁ, idaṁ rūpaṁ domanassindriyasamuṭṭhitaṁ, idaṁ rūpaṁ upekkhindriyasamuṭṭhitan”ti.

So tathābhāvitena cittena parisuddhena pariyodātena cetopariyañāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.

So parasattānaṁ parapuggalānaṁ cetasā ceto paricca pajānāti—

sarāgaṁ vā cittaṁ “sarāgaṁ cittan”ti pajānāti,

vītarāgaṁ vā cittaṁ “vītarāgaṁ cittan”ti pajānāti,

sadosaṁ vā cittaṁ …pe…

vītadosaṁ vā cittaṁ …

samohaṁ vā cittaṁ …

vītamohaṁ vā cittaṁ …

saṅkhittaṁ vā cittaṁ …

vikkhittaṁ vā cittaṁ …

mahaggataṁ vā cittaṁ …

amahaggataṁ vā cittaṁ …

sauttaraṁ vā cittaṁ …

anuttaraṁ vā cittaṁ …

samāhitaṁ vā cittaṁ …

asamāhitaṁ vā cittaṁ …

vimuttaṁ vā cittaṁ …

avimuttaṁ vā cittaṁ “avimuttaṁ cittan”ti pajānāti.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“tiṇṇaṁ cittānaṁ vipphārattā indriyānaṁ pasādavasena nānattekattaviññāṇacariyāpariyogāhaṇe paññā cetopariyañāṇaṁ”.

Cetopariyañāṇaniddeso dvepaññāsamo.

1.1.53. Pubbenivāsānussatiñāṇaniddesa

Kathaṁ paccayapavattānaṁ dhammānaṁ nānattekattakammavipphāravasena pariyogāhaṇe paññā pubbenivāsānussatiñāṇaṁ?

Idha bhikkhu chandasamādhi …pe…

muduṁ karitvā kammaniyaṁ evaṁ pajānāti—

“imasmiṁ sati idaṁ hoti, imassuppādā idaṁ uppajjati, yadidaṁ—

avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti;

evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti”.

So tathābhāvitena cittena parisuddhena pariyodātena pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.

So anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati, seyyathidaṁ—

ekampi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṁsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo, jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi, anekepi saṁvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe—

“amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṁ;

tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno”ti.

Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“paccayapavattānaṁ dhammānaṁ nānattekattakammavipphāravasena pariyogāhaṇe paññā pubbenivāsānussatiñāṇaṁ”.

Pubbenivāsānussatiñāṇaniddeso tepaññāsamo.

1.1.54. Dibbacakkhuñāṇaniddesa

Kathaṁ obhāsavasena nānattekattarūpanimittānaṁ dassanaṭṭhe paññā dibbacakkhuñāṇaṁ?

Idha bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti, vīriyasamādhi …pe…

cittasamādhi …pe…

vīmaṁsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.

So imesu catūsu iddhipādesu cittaṁ paribhāveti paridameti, muduṁ karoti kammaniyaṁ.

So imesu catūsu iddhipādesu cittaṁ paribhāvetvā paridametvā, muduṁ karitvā kammaniyaṁ ālokasaññaṁ manasi karoti, divāsaññaṁ adhiṭṭhāti—

“yathā divā tathā rattiṁ, yathā rattiṁ tathā divā”.

Iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṁ cittaṁ bhāveti.

So tathābhāvitena cittena parisuddhena pariyodātena sattānaṁ cutūpapātañāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.

So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena, satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti—

“ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā, vacīduccaritena samannāgatā, manoduccaritena samannāgatā, ariyānaṁ upavādakā, micchādiṭṭhikā, micchādiṭṭhikammasamādānā;

te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapannā.

Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā, vacīsucaritena samannāgatā, manosucaritena samannāgatā ariyānaṁ anupavādakā, sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā;

te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā”ti.

Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“obhāsavasena nānattekattarūpanimittānaṁ dassanaṭṭhe paññā dibbacakkhuñāṇaṁ”.

Dibbacakkhuñāṇaniddeso catupaññāsamo.

1.1.55. Āsavakkhayañāṇaniddesa

Kathaṁ catusaṭṭhiyā ākārehi tiṇṇannaṁ indriyānaṁ vasibhāvatā paññā āsavānaṁ khaye ñāṇaṁ?

Katamesaṁ tiṇṇannaṁ indriyānaṁ?

Anaññātaññassāmītindriyassa aññindriyassa aññātāvindriyassa.

Anaññātaññassāmītindriyaṁ kati ṭhānāni gacchati, aññindriyaṁ kati ṭhānāni gacchati, aññātāvindriyaṁ kati ṭhānāni gacchati?

Anaññātaññassāmītindriyaṁ ekaṁ ṭhānaṁ gacchati—

sotāpattimaggaṁ.

Aññindriyaṁ cha ṭhānāni gacchati—

sotāpattiphalaṁ, sakadāgāmimaggaṁ, sakadāgāmiphalaṁ, anāgāmimaggaṁ, anāgāmiphalaṁ, arahattamaggaṁ.

Aññātāvindriyaṁ ekaṁ ṭhānaṁ gacchati—

arahattaphalaṁ.

Sotāpattimaggakkhaṇe anaññātaññassāmītindriyassa saddhindriyaṁ adhimokkhaparivāraṁ hoti, vīriyindriyaṁ paggahaparivāraṁ hoti, satindriyaṁ upaṭṭhānaparivāraṁ hoti, samādhindriyaṁ avikkhepaparivāraṁ hoti, paññindriyaṁ dassanaparivāraṁ hoti, manindriyaṁ vijānanaparivāraṁ hoti, somanassindriyaṁ abhisandanaparivāraṁ hoti, jīvitindriyaṁ pavattasantatādhipateyyaparivāraṁ hoti.

Sotāpattimaggakkhaṇe jātā dhammā ṭhapetvā cittasamuṭṭhānaṁ rūpaṁ sabbeva kusalā honti, sabbeva anāsavā honti, sabbeva niyyānikā honti, sabbeva apacayagāmino honti, sabbeva lokuttarā honti, sabbeva nibbānārammaṇā honti.

Sotāpattimaggakkhaṇe anaññātaññassāmītindriyassa imāni aṭṭhindriyāni sahajātaparivārā honti, aññamaññaparivārā honti, nissayaparivārā honti, sampayuttaparivārā honti, sahagatā honti, sahajātā honti, saṁsaṭṭhā honti, sampayuttā honti.

Teva tassa ākārā ceva honti parivārā ca.

Sotāpattiphalakkhaṇe aññindriyassa saddhindriyaṁ adhimokkhaparivāraṁ hoti, vīriyindriyaṁ paggahaparivāraṁ hoti, satindriyaṁ upaṭṭhānaparivāraṁ hoti, samādhindriyaṁ avikkhepaparivāraṁ hoti, paññindriyaṁ dassanaparivāraṁ hoti, manindriyaṁ vijānanaparivāraṁ hoti, somanassindriyaṁ abhisandanaparivāraṁ hoti, jīvitindriyaṁ pavattasantatādhipateyyaparivāraṁ hoti.

Sotāpattiphalakkhaṇe jātā dhammā sabbeva abyākatā honti, ṭhapetvā cittasamuṭṭhānaṁ rūpaṁ sabbeva anāsavā honti, sabbeva lokuttarā honti, sabbeva nibbānārammaṇā honti.

Sotāpattiphalakkhaṇe aññindriyassa imāni aṭṭhindriyāni sahajātaparivārā honti, aññamaññaparivārā honti, nissayaparivārā honti, sampayuttaparivārā honti, sahagatā honti, sahajātā honti, saṁsaṭṭhā honti, sampayuttā honti.

Teva tassa ākārā ceva honti parivārā ca.

Sakadāgāmimaggakkhaṇe …pe…

sakadāgāmiphalakkhaṇe …pe…

anāgāmimaggakkhaṇe …pe…

anāgāmiphalakkhaṇe …pe…

arahattamaggakkhaṇe aññindriyassa saddhindriyaṁ adhimokkhaparivāraṁ hoti …pe…

jīvitindriyaṁ pavattasantatādhipateyyaparivāraṁ hoti.

Arahattamaggakkhaṇe jātā dhammā ṭhapetvā cittasamuṭṭhānaṁ rūpaṁ sabbeva kusalā honti, sabbeva anāsavā honti, sabbeva niyyānikā honti, sabbeva apacayagāmino honti, sabbeva lokuttarā honti, sabbeva nibbānārammaṇā honti.

Arahattamaggakkhaṇe aññindriyassa imāni aṭṭhindriyāni sahajātaparivārā honti, aññamaññaparivārā honti, nissayaparivārā honti, sampayuttaparivārā honti, sahagatā honti, sahajātā honti, saṁsaṭṭhā honti, sampayuttā honti.

Teva tassa ākārā ceva honti parivārā ca.

Arahattaphalakkhaṇe aññātāvindriyassa saddhindriyaṁ adhimokkhaparivāraṁ hoti, vīriyindriyaṁ paggahaparivāraṁ hoti, satindriyaṁ upaṭṭhānaparivāraṁ hoti, samādhindriyaṁ avikkhepaparivāraṁ hoti, paññindriyaṁ dassanaparivāraṁ hoti, manindriyaṁ vijānanaparivāraṁ hoti, somanassindriyaṁ abhisandanaparivāraṁ hoti, jīvitindriyaṁ pavattasantatādhipateyyaparivāraṁ hoti.

Arahattaphalakkhaṇe jātā dhammā sabbeva abyākatā honti, ṭhapetvā cittasamuṭṭhānaṁ rūpaṁ sabbeva anāsavā honti, sabbeva lokuttarā honti, sabbeva nibbānārammaṇā honti.

Arahattaphalakkhaṇe aññātāvindriyassa imāni aṭṭhindriyāni sahajātaparivārā honti, aññamaññaparivārā honti, nissayaparivārā honti, sampayuttaparivārā honti, sahagatā honti, sahajātā honti, saṁsaṭṭhā honti, sampayuttā honti.

Teva tassa ākārā ceva honti parivārā ca.

Iti imāni aṭṭhaṭṭhakāni catusaṭṭhi honti.

Āsavāti katame te āsavā?

Kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo.

Katthete āsavā khīyanti?

Sotāpattimaggena anavaseso diṭṭhāsavo khīyati, apāyagamanīyo kāmāsavo khīyati, apāyagamanīyo bhavāsavo khīyati, apāyagamanīyo avijjāsavo khīyati.

Etthete āsavā khīyanti.

Sakadāgāmimaggena oḷāriko kāmāsavo khīyati, tadekaṭṭho bhavāsavo khīyati, tadekaṭṭho avijjāsavo khīyati.

Etthete āsavā khīyanti.

Anāgāmimaggena anavaseso kāmāsavo khīyati, tadekaṭṭho bhavāsavo khīyati, tadekaṭṭho avijjāsavo khīyati.

Etthete āsavā khīyanti.

Arahattamaggena anavaseso bhavāsavo khīyati, anavaseso avijjāsavo khīyati.

Etthete āsavā khīyanti.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“catusaṭṭhiyā ākārehi tiṇṇannaṁ indriyānaṁ vasibhāvatā paññā āsavānaṁ khaye ñāṇaṁ”.

Āsavakkhayañāṇaniddeso pañcapaññāsamo.

1.1.56–63 Saccañāṇacatukkadvayaniddesa

Kathaṁ pariññaṭṭhe paññā dukkhe ñāṇaṁ, pahānaṭṭhe paññā samudaye ñāṇaṁ, sacchikiriyaṭṭhe paññā nirodhe ñāṇaṁ, bhāvanaṭṭhe paññā magge ñāṇaṁ?

Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho pariññātaṭṭho;

samudayassa āyūhanaṭṭho nidānaṭṭho saññogaṭṭho palibodhaṭṭho pahānaṭṭho;

nirodhassa nissaraṇaṭṭho vivekaṭṭho asaṅkhataṭṭho amataṭṭho sacchikiriyaṭṭho;

maggassa niyyānaṭṭho hetuṭṭho dassanaṭṭho ādhipateyyaṭṭho bhāvanaṭṭho.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“pariññaṭṭhe paññā dukkhe ñāṇaṁ, pahānaṭṭhe paññā samudaye ñāṇaṁ, sacchikiriyaṭṭhe paññā nirodhe ñāṇaṁ, bhāvanaṭṭhe paññā magge ñāṇaṁ”.

Kathaṁ dukkhe ñāṇaṁ, dukkhasamudaye ñāṇaṁ, dukkhanirodhe ñāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ?

Maggasamaṅgissa ñāṇaṁ dukkhepetaṁ ñāṇaṁ, dukkhasamudayepetaṁ ñāṇaṁ, dukkhanirodhepetaṁ ñāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṁ ñāṇaṁ.

Tattha katamaṁ dukkhe ñāṇaṁ?

Dukkhaṁ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

idaṁ vuccati dukkhe ñāṇaṁ.

Dukkhasamudayaṁ ārabbha …pe…

dukkhanirodhaṁ ārabbha …pe…

dukkhanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

idaṁ vuccati dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“dukkhe ñāṇaṁ, dukkhasamudaye ñāṇaṁ, dukkhanirodhe ñāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ”.

Saccañāṇacatukkadvayaniddeso tesaṭṭhimo.

1.1.64–67 Suddhikapaṭisambhidāñāṇaniddesa

Kathaṁ atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ, niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ?

Atthesu ñāṇaṁ atthapaṭisambhidā, dhammesu ñāṇaṁ dhammapaṭisambhidā, niruttīsu ñāṇaṁ niruttipaṭisambhidā, paṭibhānesu ñāṇaṁ paṭibhānapaṭisambhidā.

Atthanānatte paññā atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammanānatte paññā dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ, niruttinānatte paññā niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānanānatte paññā paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ, atthavavatthāne paññā atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammavavatthāne paññā dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ niruttivavatthāne paññā niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānavavatthāne paññā paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ.

Atthasallakkhaṇe paññā atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammasallakkhaṇe paññā dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ, niruttisallakkhaṇe paññā niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānasallakkhaṇe paññā paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ.

Atthūpalakkhaṇe paññā atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammūpalakkhaṇe paññā dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ, niruttūpalakkhaṇe paññā niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānūpalakkhaṇe paññā paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ.

Atthappabhede paññā atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammappabhede paññā dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ, niruttippabhede paññā niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānappabhede paññā paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ.

Atthappabhāvane paññā atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammappabhāvane paññā dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ, niruttippabhāvane paññā niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānappabhāvane paññā paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ.

Atthajotane paññā atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammajotane paññā dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ, niruttijotane paññā niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānajotane paññā paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ.

Atthavirocane paññā atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammavirocane paññā dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ, niruttivirocane paññā niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānavirocane paññā paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ.

Atthappakāsane paññā atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammappakāsane paññā dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ, niruttippakāsane paññā niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānappakāsane paññā paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ.

Taṁ ñātaṭṭhena ñāṇaṁ, pajānanaṭṭhena paññā.

Tena vuccati—

“atthapaṭisambhide ñāṇaṁ, dhammapaṭisambhide ñāṇaṁ, niruttipaṭisambhide ñāṇaṁ, paṭibhānapaṭisambhide ñāṇaṁ”.

Suddhikapaṭisambhidāñāṇaniddeso sattasaṭṭhimo.

1.1.68. Indriyaparopariyattañāṇaniddesa

Katamaṁ tathāgatassa indriyaparopariyattañāṇaṁ?

Idha tathāgato satte passati apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino appekacce na paralokavajjabhayadassāvino.

Apparajakkhe mahārajakkheti saddho puggalo apparajakkho, assaddho puggalo mahārajakkho.

Āraddhavīriyo puggalo apparajakkho, kusīto puggalo mahārajakkho.

Upaṭṭhitassati puggalo apparajakkho, muṭṭhassati puggalo mahārajakkho.

Samāhito puggalo apparajakkho, asamāhito puggalo mahārajakkho.

Paññavā puggalo apparajakkho, duppañño puggalo mahārajakkho.

Tikkhindriye mudindriyeti saddho puggalo tikkhindriyo, assaddho puggalo mudindriyo.

Āraddhavīriyo puggalo tikkhindriyo, kusīto puggalo mudindriyo.

Upaṭṭhitassati puggalo tikkhindriyo, muṭṭhassati puggalo mudindriyo.

Samāhito puggalo tikkhindriyo, asamāhito puggalo mudindriyo.

Paññavā puggalo tikkhindriyo, duppañño puggalo mudindriyo.

Svākāre dvākāreti saddho puggalo svākāro, assaddho puggalo dvākāro.

Āraddhavīriyo puggalo svākāro, kusīto puggalo dvākāro.

Upaṭṭhitassati puggalo svākāro, muṭṭhassati puggalo dvākāro.

Samāhito puggalo svākāro, asamāhito puggalo dvākāro.

Paññavā puggalo svākāro, duppañño puggalo dvākāro.

Suviññāpaye duviññāpayeti saddho puggalo suviññāpayo, assaddho puggalo duviññāpayo.

Āraddhavīriyo puggalo suviññāpayo, kusīto puggalo duviññāpayo.

Upaṭṭhitassati puggalo suviññāpayo, muṭṭhassati puggalo duviññāpayo.

Samāhito puggalo suviññāpayo, asamāhito puggalo duviññāpayo.

Paññavā puggalo suviññāpayo, duppañño puggalo duviññāpayo.

Appekacce paralokavajjabhayadassāvino, appekacce na paralokavajjabhayadassāvinoti saddho puggalo paralokavajjabhayadassāvī, assaddho puggalo na paralokavajjabhayadassāvī.

Āraddhavīriyo puggalo paralokavajjabhayadassāvī, kusīto puggalo na paralokavajjabhayadassāvī.

Upaṭṭhitassati puggalo paralokavajjabhayadassāvī, muṭṭhassati puggalo na paralokavajjabhayadassāvī.

Samāhito puggalo paralokavajjabhayadassāvī, asamāhito puggalo na paralokavajjabhayadassāvī.

Paññavā puggalo paralokavajjabhayadassāvī, duppañño puggalo na paralokavajjabhayadassāvī.

Lokoti—

khandhaloko, dhātuloko, āyatanaloko, vipattibhavaloko, vipattisambhavaloko, sampattibhavaloko, sampattisambhavaloko.

Eko loko—

sabbe sattā āhāraṭṭhitikā.

Dve lokā—

nāmañca, rūpañca.

Tayo lokā—

tisso vedanā.

Cattāro lokā—

cattāro āhārā.

Pañca lokā—

pañcupādānakkhandhā.

Cha lokā—

cha ajjhattikāni āyatanāni.

Satta lokā—

satta viññāṇaṭṭhitiyo.

Aṭṭha lokā—

aṭṭha lokadhammā.

Nava lokā—

nava sattāvāsā.

Dasa lokā—

dasāyatanāni.

Dvādasa lokā—

dvādasāyatanāni.

Aṭṭhārasa lokā—

aṭṭhārasa dhātuyo.

Vajjanti sabbe kilesā vajjā, sabbe duccaritā vajjā, sabbe abhisaṅkhārā vajjā, sabbe bhavagāmikammā vajjā.

Iti imasmiñca loke imasmiñca vajje tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, seyyathāpi ukkhittāsike vadhake.

Imehi paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānāti passati aññāti paṭivijjhati—

idaṁ tathāgatassa indriyaparopariyattañāṇaṁ.

Indriyaparopariyattañāṇaniddeso aṭṭhasaṭṭhimo.

1.1.69. Āsayānusayañāṇaniddesa

Katamaṁ tathāgatassa sattānaṁ āsayānusaye ñāṇaṁ?

Idha tathāgato sattānaṁ āsayaṁ jānāti, anusayaṁ jānāti, caritaṁ jānāti, adhimuttiṁ jānāti, bhabbābhabbe satte pajānāti.

Katamo sattānaṁ āsayo?

“Sassato loko”ti vā, “asassato loko”ti vā, “antavā loko”ti vā, “anantavā loko”ti vā, “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti vā, “aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran”ti vā, “hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā.

Iti bhavadiṭṭhisannissitā vā sattā honti vibhavadiṭṭhisannissitā vā.

Ete vā pana ubho ante anupagamma idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu anulomikā khanti paṭiladdhā hoti, yathābhūtaṁ vā ñāṇaṁ.

Kāmaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto”ti.

Kāmaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto”ti.

Nekkhammaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto”ti.

Nekkhammaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto”ti.

Byāpādaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo byāpādagaruko byāpādāsayo byāpādādhimutto”ti.

Byāpādaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo abyāpādagaruko abyāpādāsayo abyāpādādhimutto”ti.

Abyāpādaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo abyāpādagaruko abyāpādāsayo abyāpādādhimutto”ti.

Abyāpādaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo byāpādagaruko byāpādāsayo byāpādādhimutto”ti.

Thinamiddhaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto”ti.

Thinamiddhaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo ālokasaññāgaruko ālokasaññāsayo ālokasaññādhimutto”ti.

Ālokasaññaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo ālokasaññāgaruko ālokasaññāsayo ālokasaññādhimutto”ti.

Ālokasaññaṁ sevantaññeva jānāti—

“ayaṁ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto”ti.

Ayaṁ sattānaṁ āsayo.

Katamo ca sattānaṁ anusayo?

Sattānusayā—

kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, mānānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, bhavarāgānusayo, avijjānusayo.

Yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, ettha sattānaṁ kāmarāgānusayo anuseti.

Yaṁ loke appiyarūpaṁ asātarūpaṁ, ettha sattānaṁ paṭighānusayo anuseti.

Iti imesu dvīsu dhammesu avijjā anupatitā, tadekaṭṭho māno ca diṭṭhi ca vicikicchā ca daṭṭhabbā.

Ayaṁ sattānaṁ anusayo.

Katamañca sattānaṁ caritaṁ?

Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro parittabhūmako vā mahābhūmako vā.

Idaṁ sattānaṁ caritaṁ.

Katamā ca sattānaṁ adhimutti?

Santi sattā hīnādhimuttikā, santi sattā paṇītādhimuttikā.

Hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte sevanti bhajanti payirupāsanti.

Paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte sevanti bhajanti payirupāsanti.

Atītampi addhānaṁ hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte seviṁsu bhajiṁsu payirupāsiṁsu;

paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte seviṁsu bhajiṁsu payirupāsiṁsu.

Anāgatampi addhānaṁ hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte sevissanti bhajissanti payirupāsissanti;

paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte sevissanti bhajissanti payirupāsissanti.

Ayaṁ sattānaṁ adhimutti.

Katame sattā abhabbā?

Ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā, kilesāvaraṇena samannāgatā, vipākāvaraṇena samannāgatā, assaddhā acchandikā duppaññā, abhabbā niyāmaṁ okkamituṁ kusalesu dhammesu sammattaṁ—

ime te sattā abhabbā.

Katame sattā bhabbā?

Ye te sattā na kammāvaraṇena samannāgatā, na kilesāvaraṇena samannāgatā, na vipākāvaraṇena samannāgatā, saddhā chandikā paññavanto, bhabbā niyāmaṁ okkamituṁ kusalesu dhammesu sammattaṁ—

ime te sattā bhabbā.

Idaṁ tathāgatassa sattānaṁ āsayānusaye ñāṇaṁ.

Āsayānusayañāṇaniddeso navasaṭṭhimo.