SỐ 2122 — PHÁP UYỂN CHÂU LÂM (tiếp theo)

Thứ 6: Duyên về ruộng phước

Kinh Ưu-bà-tắc giới dạy: Nếu bố thí cho loài vật thì được phước báo trăm lần, cúng dường người phá giới thì được phước báo ngàn lần, cúng dường cho người trì giới được phước báo ngàn vạn lần, ban cho ngoại đạo thì người xa lìa tham muốn được phước báo trăm vạn lần, bố thí cho người hướng đến đạo thì được phước báo ngàn triệu lần, cúng dường bậc Tu-đà-hoàn được phước báo vô lượng, Tư-đà-hàm hướng cũng được phước báo vô lượng, cho đến thành Phật cũng được phước báo vô lượng. Hôm nay, Ta vì ngươi mà giảng rõ các ruộng phước. Nếu ai phát lòng thương yêu nhiều bố thí cho loài vật, chuyên tâm cung kính cúng dường chư Phật thì phước này đều bình đẳng không có khác. Nói trăm lần là được sống lâu như lời nguyện, sắc đẹp, sức khỏe, an ổn, tài năng. Bố thí như thế thì chủ bố thí được sống lâu, sắc đẹp, sức khỏe, an ổn, tài năng, tất cả đều được trăm lần cho đến vô lượng cũng lại như vậy. Vì thế trong Khế kinh Ta nói: Ta cúng dường Xá Lợi Phất, Xá Lợi Phất lại cúng dường Ta, nhưng Ta được phước nhiều hơn Xá Lợi Phất. Hoặc có người nói: Người nhận lấy làm ác thì tội của chủ bố thí, nghĩa này không đúng. Vì sao? Vì chủ bố thí khi bố thí để cho họ hết khổ chẳng phải để làm ác, nên chủ bố thí sẽ được quả báo tốt. Người nhận gây tội ác thì tự chuốc lấy, không phải là của chủ bố thí.

Có người hỏi: Nếu cúng dường Thánh nhân thì được phước nhiều thì tại sao kinh dạy: Người trí thực hành bố thí không chọn ruộng phước?

Đáp: Nay giải thích ý nghĩa này có nhiều hướng, nói rõ sự khác biệt người thí là người trí và kẻ ngu, cảnh vật bố thí khác nhau là tình thương và cung kính. Tình thương là thương người bần khổ, cung kính là cung kính Tam bảo. Tình thương là ruộng nhỏ mà lòng lớn, cung kính là ruộng tối thắng mà lòng nhỏ. Nếu chấp lấy tâm thù thắng mà cúng dường Phật thì không bằng thí cho bần khổ. Nên kinh Tượng pháp quyết nghi dạy: Có những chúng sanh thấy người khác cùng nhau làm phước, chỉ cầu tiếng khen nên dốc hết tài sản trong nhà để bố thí. Thế mà, thấy người bần cùng khốn khổ cô quạnh lại trách mắng đuổi đi không cho dù chỉ sợi lông. Những chúng sanh này gọi là làm thiện điên đảo, ngông cuồng tu phước gọi là làm phước chẳng đúng. Những người này dù quá lân mẫn, dùng nhiều tài vật bố thí nhưng được phước rất ít. Này thiện nam! Trong một thời, Ta bảo Đại chúng: Nếu người ở trong a-tăng-kỳ kiếp dùng thân cúng dường chư Phật mười phương, Bồ tát và chúng Thanh-văn cũng không bằng người bố thí một miếng ăn cho súc sanh, phước này thù thắng vô lượng vô biên gấp trăm ngàn vạn lần phước kia, cho đến bố thí cho các loài kiến, chó đói khát thì ruộng tình thương đó tối thắng.

Luận Trí Độ dạy: Như Tôn giả Xá Lợi Phất dùng bát cơm bằng vàng dâng lên Đức Phật, Ngài liền cho lại con chó, rồi hỏi Tôn giả Xá Lợi Phất: Ai được phước nhiều hơn? Tôn giả Xá Lợi Phất thưa: Theo con hiểu nghĩa của pháp Phật thì Ngài cho chó có phước nhiều hơn.

Nếu cứ kính pháp trọng người, biết chỗ an trú tu đạo thì ruộng cung kính là tối thượng. Thế nên, kinh Ưu-bà-tắc giới dạy: Nếu bố thí súc sanh thì được phước báo gấp trăm lần, cho đến Tu-đà-hoàn thì được phước báo vô lượng, Bích-chi, La-hán thì vẫn không bằng Đức Phật, huống nữa các loài khác. Nếu cứ bố thí bình đẳng không quan tâm đến tình thương hay cung kính, với lòng bình đẳng như vậy mà bố thí thì phước rất rộng lớn. Nên kinh Duy Ma dạy: Phân làm hai phần, một phần cúng dường Như Lai tối thắng khó thành Phật, một phần bố thí người ăn xin nghèo nhất trong thành thì hai ruộng phước này như nhau. Kinh Hiền Ngu dạy: Di mẫu của Phật là Tôn giả Ma-ha-ba-xà-ba-đề được Đức Phật cho phép xuất gia, tự dệt tấm vải lụa vàng với tâm thành chỉ đợi dâng cúng Như lai. Khi thấy Đức Phật, Di mẫu vui mừng tận đáy lòng liền dâng tấm vải lụa này cúng dường Như lai. Đức Phật bảo Kiều-đàm-di: Hãy đem tấm vải này cúng dường chúng Tăng. Di mẫu lại thưa Phật: Con được Phật cho xuất gia nên thường nhớ nghĩ cố tự tay dệt tấm vải mong đợi Ngài, nguyện xin Thế tôn thương xót thọ nhận cho con. Đức Phật bảo: Biết rằng Di mẫu hết lòng dệt vải muốn cúng dường Ta, nhưng với tâm ân ái thì phước đức đó không lớn, nếu cúng dường chúng Tăng thì phước đó càng nhiều hơn, Ta biết, nên mới khuyên bảo như vậy.

Lại trong kinh Thỉnh Tăng Phước Điền dạy: Thỉnh riêng năm trăm vị A-la-hán không bằng thỉnh theo thứ tự một vị Tăng phàm phu. Trong pháp của Ta không có pháp thọ thỉnh riêng. Nếu thỉnh Tăng riêng thì không phải là đệ tử của Ta, đó là pháp của Lục sư ngoại đạo. Đối với bảy Đức Phật không có pháp thỉnh riêng, nên biết cúng dường có ba loại không thể nói tóm tắt.

Thứ 7: Duyên tương đối

Thuật rằng: Ở đây tương đối phân thành năm loại.

1. Là ruộng tài tương đối có bốn: Một ruộng nhiều tài ít; Như Đồng tử cúng dường đất cho chư Đức Phật. Hai là tài nhiều ruộng ít nên đem báu bố thí cho những người nghèo. Ba là ruộng tài nhiều như đem báu quý cúng dường chư Phật. Bốn là ruộng tài ít như đem cỏ bố thí súc sanh.

2. Là tương đối nặng nhẹ có bốn: Một là tâm nặng mà tài nhẹ. Như người nữ nghèo khổ, đem một tấm vải cúng dường Đại chúng thì được phước rất nhiều. Hai là tài nặng tâm nhẹ. Như phu nhân của vua, tâm ngã mạn đem vật báu cúng dường chúng Tăng thì được phước rất ít.

3. Là tương đối trống rỗng: Một là tâm trống rỗng không phải cảnh trống rỗng, như tuy học là Không nhưng thấy tài của thì tiếc không bố thí, chịu quả báo bần khổ. Hai là cảnh trống rỗng, tâm không trống rỗng, biết bố thí tài vật được giàu sang thường được an vui, phước rất nhiều.

4. Là tương đối nhiều ít: Như kinh Pháp Cú dạy: Bố thí có bốn loại. Những gì là bốn? Một là bố thí nhiều mà được phước ít, như người ngu si cúng tế, uống rượu, ca múa làm hao tốn tiền mà không có phước đức và trí tuệ, đó là bố thí nhiều mà được phước ít. Hai là bố thí ít mà được phước nhiều, như người có lòng từ làm việc phước, chúng tăng dùng rồi tinh tấn học tụng. Cúng dường này tuy ít nhưng phước rất lớn, đó gọi là bố thí ít mà được phước nhiều. Ba là bố thí ít thì được phước ít, như tâm xấu, bố thí ngoại đạo tà kiến, cả hai đều ngu si, đó gọi là thí ít phước ít. Bốn là thí nhiều được phước nhiều. Nếu có người hiền biết đời là Vô thường với tâm tốt đem tài của xây dựng chùa tháp, tinh xá, vườn cây, cúng dường Tam bảo, y áo, mền giày dép, giường nằm, tủ, thức ăn ngon. Phước này như năm sông lớn chảy vào biển khơi. Phước đức tuôn chảy mãi đời đời không dứt, đó gọi là bố thí nhiều mà phước đức cũng nhiều.

5. Là tương đối nhiễm tịnh. Như luận Trí Độ dạy: Trong pháp Đức Phật bố thí có bốn loại: Một là người bố thí thanh tịnh người nhận không thanh tịnh. Hai là người bố thí không thanh tịnh mà người nhận thanh tịnh. Ba là cả người thí và người nhận đều thanh tịnh. Bốn là người thí và người nhận đều không thanh tịnh. Ở đây, chỉ cần giải một câu còn những câu khác có thể biết. Thế nào là cả người bố thí và người nhận thanh tịnh? Như Đức Phật tự cúng dường Đức Phật. Đây gọi là cả hai đều thanh tịnh. Như năng lực và công đức của Đức Phật Bảo-tích ở phương Đông đã hiện ra các loại hoa, dựa vào pháp thân Thập trụ của Bồ tát Phổ-minh đưa những hoa ấy, tung lên Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, biết rõ chư Phật mười phương, đây là ruộng phước thứ nhất, gọi là cả hai đều thanh tịnh.

Kinh Ưu-bà-tắc giới, Đức Phật dạy: Người nào có tài của, thấy người đi xin đến mà nói gắt gỏng, nên biết người này đời sau phước đức mỏng, nghèo cùng. Người như vậy gọi là người không có tài sản tự cho là không có tài của, nghĩa này không đúng? Vì sao? Vì tất cả nước cỏ là của mọi người, tuy là quốc vương mà chưa chắc hẳn là có thể được, mà dù nghèo cũng có thể bố thí, vì sao? Vì người nghèo có phần ăn của họ, ăn rồi rửa bát, lấy nước đã rửa bát đem bố thí vẫn dùng được cũng có phước đức. Nếu đem bột gạo rang bằng bụi trần bố thí cho kiến nhỏ cũng được quả báo vô lượng phước đức. Mọi người quá khổ cực, ai lại không có bột gạo bằng hạt bụi để cho người nghèo thiếu thốn? Ai lại suốt ngày không ăn ba nắm bột để bảo tồn mạng sống, vì thế các người hãy lấy một nửa phần thức ăn để bố thí cho người xin ăn. Này thiện nam! Người cùng cực ai mà có y phục để lộ thân đỏ? Nếu có y phục sao lại không có sợi chỉ, để bố thí cho người băng vết thương, như cho tài vật bằng ngón tay làm tim đèn chăng? Người trong thiên hạ, có ai thấy người nghèo khổ mà không có thân hình? Thế nên, họ có thân thể như vậy thì người khác có thể làm phước, nên tự mình ra sức giúp đỡ vui vẻ không nhàm chán, cũng gọi là bố thí cho chúng sanh được phước đức, hoặc lúc có một phần, hoặc ngang bằng, lại có lúc hơn người. Do nhân duyên này, Ta thọ nhận thức ăn của vua Ba-tư-nặc cũng chú nguyện cho vua và người nghèo khổ đều được phước đức như nhau không khác. Như người mua bốn thứ hương: Hương xoa, hương vụn, hương bột, hương đốt, nếu có người mua, hoặc ngửi, hoặc cân lường đều nghe các mùi hương ấy đều không sai khác. Các hương này không mất một tí nào. Tu tập pháp bố thí cũng như vậy, hoặc nhiều hoặc ít, hoặc thô hoặc tế với tâm tùy hỷ đến giúp đỡ, hay từ xa nghe mà vui mừng. Người này do tâm bình đẳng nên được phước báo không sai khác. Nếu người không có tài vật mà thấy người khác bố thí, tâm không tin, nghi ngờ ruộng phước, đây gọi là bần cùng. Nếu của báu nhiều tự tại vô ngại, lại được ruộng phước lớn mà bên trong không có niềm tin, không thực hành bố thí cũng gọi là bần cùng. Thế nên, người trí tự quán thấy một nắm thức ăn, nếu mình ăn thì được sống còn bố thí cho người khác sẽ bị chết mà vẫn bố thí, huống nữa là nhiều ư. Người trí lại quán, ở đời nếu có người trì giới đa văn đắc quả A-la-hán vẫn không thể đoạn dứt sự đói khát, nếu ai khó có được phòng nhà, y phục, cơm nước, đồ nằm ngồi thuốc thang, đều do đời trước không có duyên bố thí. Nếu người phá giới mà thích bố thí thì người này tuy đọa làm ngạ quỹ, súc sanh lại thường no đủ không thiếu thốn. Dù ở cõi trời giàu sang hưởng thọ khoái lạc vô lượng nhưng không biết đủ. Do đó, Ta vì an lạc vô thượng mà thực hành bố thí, không phải vì hàng trời, người. Vì sao? Vì vô thường, vì có giới hạn.

Nếu thí chủ hoan hỷ không hối tiếc, thân gần người tốt, giàu có của cải, tự tại sanh vào dòng họ cao quý được an vui của hàng trời người, đạt đến quả Vô thượng, diệt trừ tất cả phiền não trói buộc.

Nếu thí chủ tự tay mình bố thí thì được sanh vào dòng họ cao quý, nhiều vật quý báu, bà con sum vầy, thường bố thí, tất cả chúng sanh thấy đều vui mừng, thấy rồi cung kính tôn trọng khen ngợi.

Lại trong luận Đại Trượng Phu dạy: Nếu người tâm keo kiệt nhiều thì dù bố thí đất bùn vẫn quý như vàng ngọc, nếu người tâm thương yêu nhiều thì dù bố thí vàng ngọc lại nhẹ như cây cỏ. Nếu người tâm keo kiệt nhiều mà khi của báu mất mát tâm sanh nhiều phiền não. Nếu người bố thí để cho người nhận vui vẻ thì mình cũng vui. Giả sử có thức ăn ngon, nếu không bố thí cho người lại ăn một mình thì không cho là ngon. Giả sử có thức ăn không ngon mà ban cho người, sau đó mới ăn, trong tâm vui vẻ thì thức ăn ấy rất ngon. Bậc trượng phu tốt nếu bố thí rồi còn thừa mình ăn, tâm vui mừng như chứng Niết bàn, nếu người không có lòng tin thì ai tin lời nói này. Giả sử có thức ăn thô sơ, có người đói đến trước còn không bố thí huống nữa là vật ngon ngọt mà ban cho người. Hoặc có người ở chỗ nhiều nước mà không lấy ít nước bố thí cho chúng sanh huống gì tài vật quý. Người này, ở đời phân đất dễ được như nước. Người keo kiệt nghe người đến xin phân đất còn tiếc lẫn, huống nữa là tài vật.

Như có hai người: Một người rất giàu, người khác lại rất nghèo khổ. Nếu có người xin đến, hai người này đều khổ sở lo âu. Người có tài vật thì sợ người đến xin bớt, người không có tài vật thì nghĩ: Ta phải làm thế nào để có ít tài vật cho họ. Thế là cả hai đều khổ, nhưng quả báo thì khác nhau. Người nghèo có lòng thương xót được sanh loài người hưởng thọ vô lượng an lạc. Người giàu có keo kiệt sanh làm ngạ quỷ, chịu nhiều khổ sở. Nếu Bồ tát khổ nhưng có tâm thương xót thì đã đầy đủ, huống nữa bố thí tài vật. Bồ tát với tâm thương yêu, không có tài vật, thấy người ăn xin không chịu được, nói không mà thương xót rơi lệ. Giả sử, nghe người khác khổ còn không chịu nổi, huống nữa thấy người khác khổ mà không cứu giúp, điều đó không xẩy ra. Người có tâm từ, thấy có chúng sanh khổ cực, không có tài vật mà có thể bố thí, thương nổi khổ than mãi không ngừng, chẳng thể nói hết. Nếu người cứu chúng sanh, thấy chúng sanh đau khổ thương khóc rơi lệ, do thế, biết người này buồn. Bồ tát khóc có ba trường hợp: Một là thấy người tu tập công đức vì tôn kính nên rơi lệ. Hai là thấy chúng sanh đau khổ không có công đức, vì xót thương nên rơi lệ. Ba là do thực hành bố thí lớn vui mừng mà rơi lệ. Nếu tính nước mắt của Bồ tát từ xưa đến nay nhiều hơn nước bốn biển. Chúng sanh ở đời xa lìa bà con thương yêu nước mắt không bằng Bồ tát. Bồ tát thấy chúng sanh nghèo khổ, không có của bố thí vì thương nên rơi nước mắt. Bồ tát nghe tiếng người ăn xin mà rơi nước mắt. Người xin thấy nước mắt Bồ tát như mưa, tuy không nói cho mà biết chắc chắn sẽ có. Bồ tát thấy người xin đến thật đau khổ. Người xin được tài vật, tâm sanh vui mừng hết khổ. Bồ tát nghe người xin nói, thương rơi nước mắt mãi không ngừng. Người xin nói đủ, bấy giờ Bồ tát mới ngừng bố thí vì chúng sanh đã đủ. Bồ tát vào núi rừng tu tập thiền định, diệt trừ ba độc, tài vật nhiều gấp bội không có người xin để bố thí. Hôm nay, ta xuất gia đoạn trừ các phiền não.

THỨ HAI: TRÌ GIỚI

Thứ 1: Trình bày về duyên ý

Từng nghe Giới là thầy của người, đạo tục thường thực hành, tâm làm chủ nghiệp, nên phàm Thánh đều phải chế ngự, nhờ Tam bảo mà được tài vật, bốn loài đều thấm nhuần. Nên kinh Tứ Sanh dạy: Chánh pháp trụ hay chánh pháp diệt, ý nghĩa là chỗ đó. Do trì giới mà được phước đức, tự hiện rõ trong Đại kinh. Tánh thiện đáng tôn sùng, được trình bày rõ trong nhiều luận mới sáng tỏ. Ví như ngọc quý, các nghĩa hương xoa, việc đó đồng với tham nước mới vượt qua biển lớn, gọi là thuyền bền chắc. Sanh trưởng mầm thiện gọi là đất bằng. Thế nên Bồ tát thọ nhận nhiều như vi trần mà không thiếu khuyết. A-la-hán giữ giới bằng hạt cải cũng không phạm. Thà phải đói khát mà chết không uống nước có trùng. Thà bị trói mà chết chứ không làm tổn hại cây cỏ. Sách ghi: Lập thân hành đạo, nêu danh ở đời sau, nói làm giữ chữ tín, nhưng cạnh tranh đấu đá, đâu để tâm phóng túng như ngựa không có dây cương và cái dàm nên rong ruổi mãi như khỉ, không có xích trói. Cái túi lọc nước bị trôi thì phạm giới, đường trước đâu có kỳ hẹn. Bình phước đức đã vỡ, duyên lành mất hẳn, người xấu cùng tụ tập, bạn bè hung ác kết thành bè đảng càng thêm gió động, tạo nhiều tội lỗi, không hổ thẹn, không biết sỉ nhục ngày càng lớn mạnh. Lại bị chìm nổi như cành lá rau đay, rau diếp, nghệ đều là khổ. Cây quả Ha-lê thể biến thể không còn ngọt, từ sáng vào tối, không hẹn ngày ra, số kiếp tiêu diêu, đau khổ khó chịu được, ở trong chảo nước sôi sùng sục, nước hơi bốc lên đến trời, than trong lò đỏ như mặt trời vang ra tiếng nổ khắp đất, nước đồng sôi rót vào miệng làm bụng cháy gan tiêu, thân cột vào trụ đồng thì xương thịt đều tan rã, kêu la mãi. Sao nói hết những khổ này, thật ra đều do phạm giới.

Thứ 2: Duyên siêng năng trì giới

Luận Đại trang nghiêm dạy: Nếu ai chí tâm trì giới đến khi mất mạng thì được phước báo hiện tại. Xưa Ta nghe trong thành Nan đề bạc đề có hai anh em Ưu-bà-tắc cùng giữ năm giới. Người em rốt cuộc bị bịnh đau ngực sắp chết. Có thầy thuốc bảo ăn thịt chó mới giết và uống rượu, mới lành bịnh. Người em nói: Thịt chó có thể ra chợ mua ăn còn uống rượu thì thà bỏ thân này chớ không phạm giới uống rượu, người em đau đớn. Người anh đưa rượu cho em nói: Hãy xả giới rồi uống rượu để chóng lành bịnh. Người em trả lời: Em tuy bịnh nặng nhưng nguyện thà bỏ thân này chớ không phạm giới. Nói kệ:

Lạ thay lúc sắp chết

Giới Anh lạc không phá

Dùng giới trang nghiêm thân

Không chôn vùi các giới.

Thân người đã khó được

Gặp giới lại khó hơn

Nguyện bỏ trăm ngàn thân

Không hủy phạm giới cấm.

Vô lượng trăm ngàn kiếp

Cho đến khi gặp giới

Ở trong cõi Diêm phù

Thân người rất khó được.

Tuy có được thân người

Gặp chánh pháp khó hơn

Khi gặp được pháp bảo

Người ngu không biết giữ.

Khéo phân biệt rõ ràng

Việc này cũng lại khó

Giới báu ta lãnh thọ

Làm sao lại muốn phá

Cho đến người oán ghét

Chẳng phải bà con ta.

Người anh nghe, nói: Vì ta là anh nên không đành để em bịnh nặng. Người em thưa: Chẳng là thân thuộc đến khi chết cũng tan hoại, nói kệ:

Em muốn nơi tốt hơn

Hủy giới bị đọa lạc

Nếu phá giới như vậy

Sao gọi là thương yêu!

Em cần tu căn giới

Mới muốn được mất đi

Mà giữ gìn năm giới

Giới rượu rất là nặng

Nay ép em phá giới

Không gọi là anh em.

Người anh hỏi em: Sao lại lấy giới rượu làm căn bản, em dùng kệ trả lời:

Nếu ở trong cấm giới

Không hết tâm hộ trì

Lại trái với tâm Bi

Giọt rượu bằng đầu cỏ

Cũng không dám nếm thử.

Do đó, nên em biết

Rượu là nhân ác đạo

Giới của người tại gia

Cho rượu quả báo xấu.

Chỉ Phật mới biết rõ

Ai có thể suy lường

Phật nói thân miệng ý

Ba nghiệp mà làm ác

Chỉ rượu là căn bản

Bị đọa trong đường xấu.

Ưu-bà-tắc ngày xưa

Do nhân duyên uống rượu

Bèn hủy bốn giới khác

Là làm nhiều điều ác

Rượu là quả phóng túng

Không uống đóng đường ác

Gặt được tâm tín lạc.

Bỏ keo kiệt tài vật

Thủ-la nghe Phật dạy

Được vô lượng lợi ích

Ta không có ý khác

Muốn người hủy phạm giới

Tóm lược nói như vậy

Dù bỏ mạng trăm ngàn

Không hủy phạm lời Phật

Dù đem thân phơi khô

Chết không uống rượu này.

Giả sử hủy phạm giới

Sống lâu trăm ngàn năm

Không bằng giữ gìn giới

Khi thân sắp qua đời

Chắc chắn sẽ lành bịnh.

Nhưng em không thể uống

Huống nay không biết chắc

Lành bịnh hay không lành

Việc làm tâm quyết định.

Lòng mới vui mừng lớn

Liền thấy được chơn đế

Bịnh mới được tiêu trừ.

Luận đại Trang Nghiêm dạy: Ta xưa từng nghe, có các Tỳ-kheo cùng với các người buôn vào biển tìm vật báu, vào biển rồi thuyền lại bị hư. Bấy giờ, có Tỳ-kheo trẻ với được miếng ván gỗ. Tỳ-kheo Thượng tọa không níu được ván gỗ nên bị chìm trong nước sắp chết. Lúc ấy Thượng tọa hốt hoảng sợ bị trôi theo nước, bảo Tỳ-kheo trẻ: Thầy không nhớ đến giới của Phật chế, phải cung kính Thượng tọa, nay thầy được tấm ván thì đưa cho tôi. Khi ấy, Tỳ-kheo trẻ nghĩ: Như Lai Thế tôn có dạy lời đó, có nhiều lợi ích nên đưa ván cho Thượng tọa và nghĩ: Nếu ta đưa tấm ván cho Thượng tọa thì chắc chắn bị chìm trong nước, trôi dạt theo sóng, hoạn nạn trong biển lớn thật ghê sợ. Nay ta mất mạng không thể bảo tồn vả lại còn nhỏ tuổi, mới xuất gia chưa đắc đạo quả. Vì lo sợ này, nên hôm nay ta xả bỏ thân để cứu giúp Thượng tọa. Ngay lúc ấy, suy nghĩ rồi nói kệ:

Ta vì tự cứu mình

Theo lời Phật tối thắng

Nhóm vô lượng công đức

Gọi là biến mười phương.

Thân mạng thật hèn mọn

Tại sao trái Thánh giáo?

Ta nay thọ giới Phật

Đến chết vẫn kiên trì.

Vì theo lời Phật dạy

Đưa ván mất thân mạng

Nếu không vì việc khó

Trọn không gặt quả khó.

Nếu bỏ lời dạy Phật

Mất lợi cõi trời người

Và cả đại Niết bàn

Vui bậc nhất vô thượng.

Nói kệ xong, liền đưa tấm ván cho Thượng tọa, khi đó vị thần biển mới thấy lòng chí thành đó, liền đưa vị Tỳ-kheo trẻ này lên bờ. Thần biển chắp tay thưa vị Tỳ-kheo: Nay, con kiên quyết quy y giới. Hôm nay gặp Thầy là việc khó, con có thể giữ gìn giới Phật, thần biển dùng kệ thưa:

Thầy đúng là Tỳ-kheo

Thật đúng người khổ hạnh

Hiệu lớn là Sa-môn

Thầy xứng đáng tên ấy.

Tại sao con hôm nay

Mà lại không ủng hộ

Thấy người hay trì giới

Việc này chẳng phải khó.

Phàm phu không phạm giới

Mới là việc hiếm có

Tỳ-kheo nơi an ổn

Thận trọng được thanh tịnh.

Đã xả bỏ tham ái

Hộ trì giới của Phật

Việc khó mà hay làm

Đây là thật hy hữu.

Luận đại Trang Nghiêm dạy: Xưa Ta từng nghe có Tỳ-kheo thứ tự khất thực đến đứng trước cửa nhà ông Xuyên-châu. Khi ấy, thầy Châu vì quốc vương mà xâu ngọc Ma-ni. Y Tỳ-kheo màu đỏ, vừa đến liền chiếu sáng thợ Châu đó, có các màu hồng đỏ. Thợ Xuyên-châu vào nhà lấy thức ăn dâng vị Tỳ-kheo. Khi ấy, con ngỗng thấy hạt châu màu đỏ như miếng thịt, liền nuốt mất. Thợ Châu cầm thức ăn cúng dường Tỳ-kheo xong, tìm hạt châu chẳng biết ở đâu. Hạt châu này rất quý giá, thợ Châu nghèo khổ, vội vả tìm, nói với Tỳ-kheo: Thầy có được hạt châu không? Tỳ-kheo sợ giết con ngỗng nên muốn tìm cách gì để ngỗng thoát nạn, nói kệ:

Nay ta hộ mạng ngươi

Phân thân chịu khổ đau

Lại không có phương tiện

Chỉ lấy mạng đổi ngươi.

Nếu bảo người khác lấy

Nói vậy thì không được

Nghĩ mình không có tội

Thì không được nói dối.

Nay ta bỏ thân mạng

Để cứu sống ngỗng này

Do duyên ta hộ giới

Mà thành tựu giải thoát.

Thợ xâu hạt châu tuy nghe kệ, nhưng nói với Tỳ-kheo: Nếu không thấy nó trả lại thì chịu khổ, chết không yên. Tỳ-kheo liền hướng vọng về bốn phương mong cầu nhưng không thể cứu được, như nai vào vườn không biết hướng đi, Tỳ-kheo không cứu cũng như vậy. Bấy giờ, Tỳ-kheo chỉnh đốn y phục ngay ngắn, người đó nó với Tỳ-kheo: Hôm nay, thầy đánh tôi được chứ? Tỳ-kheo đáp: Không thể được. Tôi đánh với người hầu, nói kệ:

Khi tôi bỏ thân mạng

Mất đi như củi hết

Được mọi người khen ngợi

Vì ngỗng xả bỏ thân

Thợ Châu lại lấy roi, gậy đánh vào hai tay và đầu rồi trói lại, nhìn quanh bốn hướng chẳng biết ai bảo, lại nghĩ: Chịu khổ sanh tử cũng như vậy. Tỳ-kheo nói kệ:

Xả thân mong manh này

Để lấy mạng giải thoát

Ta mặc y phấn tảo

Khất thực làm sự nghiệp.

Ngủ nghỉ dưới gốc cây

Do những nhân duyên gì

Mà phải làm giặc trộm

Ngươi nên quán xét kỹ.

Bấy giờ, thợ Châu nói với Tỳ-kheo: Sao lại nói nhiều vậy, càng trói chặt đánh thêm, vội vã lấy dây trói chặt mắt, tai, mũi, miệng đều chảy máu. Ngỗng đó bị đưa đến làm thịt, thợ Châu tức giận đánh ngỗng chết.

Tỳ-kheo hỏi: Ngỗng đó sống hay chết.

Thợ Châu đáp: Ngỗng này chết sống có gì để hỏi. Tỳ-kheo hướng đến con ngỗng, thấy chết than khóc, buồn rầu hướng về ngỗng nói kệ:

Ta nhận các khổ não

Mong ngươi được mạng sống

Nay mạng ta vẫn còn

Mà ngươi chết trước ta.

Ta muốn hộ mạng ngươi

Chịu đựng mọi khổ cực

Sao ngươi lại chết trước?

Phước báo ta không thành.

Thợ Châu hỏi Tỳ-kheo: Ngỗng này bà con gì với thầy mà sầu khổ như vậy?

Tỳ-kheo đáp: Nguyện ta không thành, nên không vui.

Thợ Châu hỏi: Muốn phát nguyện gì? Tỳ-kheo dùng kệ đáp:

Bồ tát thời quá khứ

Bỏ thân làm bồ câu

Ta cũng làm điều này

Bỏ thân muốn thay ngỗng

Mong cho ngỗng được sống

Sống lâu luôn an ổn

Do ngươi giết chết ngỗng

Tâm nguyện ta không tròn.

Bấy giờ, Tỳ-kheo nói xong, thợ Châu mổ ngỗng lấy lại hạt châu, thấy hạt châu rồi khóc lớn, thưa: Thầy bảo vệ con ngỗng mà không tiếc thân mạng, ta đã làm việc phi pháp này, nói kệ:

Thầy tích lũy công đức

Như lấy tro che lửa

Ta vì quá ngu si

Thiêu cháy cả trăm thân.

Thầy gương sáng của Phật

Thật là rất xứng đáng

Ta vì quá ngu si

Không thể quán xét kỹ.

Do lửa mê muội đốt

Nguyện tạm ngừng ở đây

Nhận sám hối của con

Như người đi sai đường.

Đặt chân rồi bước tiếp

Nam mô thanh tịnh hạnh

Nam mô kiên trì giới

Gặp những khổ nạn này.

Bậc luôn trì giới cấm

Vì ngỗng thân chịu khổ

Không hủy phạm giới cấm

Việc này thật khó có.

Luận đại Trang Nghiêm dạy: Có các Tỳ-kheo thiền hành nơi hoang vắng bị giặc cướp hết áo quần. Chúng sợ các Tỳ-kheo về báo lại xóm làng nên muốn giết chết hết. Trong bọn giặc có người trước đây đã từng xuất gia, nói với bè đảng: Nay sao muốn giết hại hết? Theo pháp của Tỳ-kheo thì không làm hại đến cỏ cây. Hôm nay, ta nên lấy cỏ trói các Tỳ-kheo. Các Tỳ-kheo sợ tổn hại cỏ nên chịu chết mà không đi đến bốn phương để báo lại. Bọn giặc liền dùng cỏ trói các Tỳ-kheo, rồi bỏ đi. Các Tỳ-kheo bị cỏ trói sợ phạm cấm giới nên không bứt ra nằm im.

Thân không áo quần bị nóng mặt trời, các loài muỗi, ruồi và bò chét kéo nhau đến quấy nhiễu, bị trói từ sáng đến lúc mặt trời lặn tối đen, những cầm thú ngang nhiên rượt chạy, thật đáng ghê sợ. Có Tỳ-kheo lớn dùng kệ nói với các Tỳ-kheo trẻ:

Nếu người có trí tuệ

Kiên trì giữ cấm giới

Cầu Niết bàn trời người

Theo nguyện mà được quả.

Vua rồng Y-la-bát

Do hủy cấm giới này

Làm tổn thương cành lá

Chết đọa trong loài rồng.

Những Tỳ-kheo chịu khổ đau đớn, không cử động, co duỗi, sợ làm cây chết, một lòng giữ giới thà chết đi, nói kệ:

Xưa nay ta đã từng

Gây tạo các việc ác

Nếu được sanh làm người

Trộm cắp, phạm vợ người.

Bị tử hình vương pháp

Tính đếm không thể hết

Lại chịu khổ địa ngục

Số nhiều cũng như vậy.

Giả sử nắng mặt trời

Phơi thân tôi khô héo

Tôi cần giữ giới Phật

Hoàn toàn không phạm giới.

Giả sử gặp thú dữ

Vồ xé thân tay ta

Trọn không dám phạm giới

Giới cấm của Phật chế

Ta thà chết giữ giới

Còn hơn sống phá giới.

Các Tỳ-kheo nghe vị Tỳ-kheo lớn nói kệ rồi, thân mọi người đều không lay động, ví như cây lớn khi không có gió, cành lá không động. Khi ấy, gặp lúc vua đi săn bắn, đi dần đến chỗ các Tỳ-kheo bị trói. Từ xa vua đã thấy, ngờ tưởng là Ni kiền tử lõa thân, bảo người đến xem, biết là Tỳ-kheo. Vua nghe điều này càng thêm nghi ngờ, đến chỗ Tỳ-kheo nói kệ:

Cỏ xanh trói buộc tay

Như lông chim oanh vũ

Như tế dê cho trời

Không động cũng không lay.

Tuy biết chỗ nguy hiểm

Đứng im không hại cỏ

Như rừng lửa đốt cháy

Trâu tiếc đuôi mà chết.

Nói kệ xong, đến chỗ đó dùng kệ hỏi:

Thân thể thật cường tráng

Không bịnh có sức lực

Sao chỉ do nhân duyên

Cỏ trói không lay động

Mọi người đều biết rõ

Thân mình có sức mạnh

Bị chú làm mê hoặc

Hay vì khổ hạnh chăng

Hoặc nhàm chán thân mình

Xin nói rõ ý đó?

Tỳ-kheo dùng kệ đáp vua:

Giữ gìn các cấm giới

Không dám kéo bứt ra

Phật dạy các cỏ cây

Đều là chỗ quỷ thần

Chúng tôi không dám trái

Do đó không thể bứt.

Ví như chú ranh giới

Vì rắn vẽ cảnh giới

Do sức lực thần chú

Rắn độc không dám đến.

Đức Phật họa cảnh giới

Chúng tôi không dám vượt

Được bến cầu bậc Thánh

Được đầu mắt lanh lợi

Ai người được trí tuệ

Muốn hoại bình Giới đức!

Bấy giờ, quốc vương nghe kệ rồi rất vui mừng, liền mở trói cỏ cho các Tỳ-kheo, nói kệ:

Lành thay! Bậc kiên cố

Lời dạy của Đức Phật

Thà bỏ thân mạng mình

Hộ pháp không hủy phạm.

Hôm nay ta quy y

Hiển rõ pháp lớn này

Quy y lìa khổ não

Đấng Mâu-Ni giải thoát

Giữ cấm giới bền chắc

Ta vâng giữ như vậy.

THỨ BA: NHẪN NHỤC

- Duyên thuật ý

- Duyên khuyến nhẫn

- Duyên nhẫn ích.

Thứ 1: Trình bày về duyên ý

Từng nghe: Nhẫn là đức tối thượng trên hết, trì giới khổ hạnh cũng không sánh bằng. Như Tỳ-kheo Sàn-đề bị hình phạt tàn phế mà không hận. Nhẫn nhục là đứng đầu, bị cắt xẻ mà không tức giận. Thế nên, lấy đạo từ bi cứu độ làm đầu. Bồ tát luôn luôn ôm lòng thương yêu, thường đến địa ngục, chịu khổ cho họ, giáo hóa chúng sanh, bố thí với tâm vui vẻ, lẽ nào với lòng bao dung nhiệm mầu mà lại sanh não hại sân giận bao giờ! Cho đến mở mắt nhìn nhau, tiếng ác, sắc xấu càng tăng thêm roi gậy, kết hận thành oan gia, cha mẹ anh em gây hại lẫn nhau, bạn bè bà con lại làm thương tổn, thật ác nghịch đối với con diều hâu hay con vọ ngậm độc hơn con ong và bò cạp. Sở dĩ như vậy nên nhiều kiếp oán thù, đời đời không dứt.

Thứ 2: Duyên khuyến khích nhẫn nhục

Như luận Thành Thật dạy: Miệng nói ác, mắng nhiếc tiểu nhân không chịu được, như chim bị mưa đá. Miệng nói ác hủy nhục đại nhân, lại nhẫn được, như voi gặp mưa hoa. Hành giả trước tiên thường xem xét nhân duyên xưa nay của người. Hoặc ở đời quá khứ là cha mẹ, nuôi dưỡng thân ta mà không tránh tội phước, ta chưa từng đáp ân, sao nay lại khởi sân giận? Hoặc là anh em, vợ con, bà con, hoặc là Thánh nhân, xưa là bạn lành, do phàm tình không biết, sao lại ra tâm hủy hại?

Luận Nhiếp dạy: Quán theo năm nghĩa để trừ sân giận: Một là xem tất cả chúng sanh đối với ta đều có ân cả. Hai là xem tất cả chúng sanh niệm niệm luôn luôn diệt, người này làm tổn hại, người nào bị tổn hại? Ba là xem chỉ có pháp không có chúng sanh, thì đâu có người làm tổn và người bị tổn. Bốn là xem tất cả chúng sanh đều chịu khổ như mình, vì sao lại muốn làm họ khổ thêm? Năm là xem tất cả chúng sanh là con mình, sao lại sanh tổn hại? Do năm quán này, nên có thể diệt trừ sân giận.

Kinh Báo Ân dạy: Giả sử, bánh xe sắt nóng xoay vòng trên đảnh đầu của ta, trọn không vì khổ này mà sanh tâm ác.

Luận Thành Thật dạy: Người thực hành tâm từ bi giấc ngủ an ổn, thức cũng an ổn, không nằm mộng ác, được trời bảo vệ, người thương yêu, không độc hại, không đánh nhau, nước lửa không làm mất mạng. Luật Tứ Phần dạy kệ:

Nhẫn nhục đạo thứ nhất

Phật dạy tối Vô vi

Xuất gia não hại người

Không gọi là Sa-môn

Kinh Di giáo dạy: Người thực hành nhẫn nhục được gọi là người có năng lực lớn.

Kinh dạy: Thấy lỗi người miệng không được nói, mình có lỗi lầm thì nên phát lộ.

Sách ghi: Nghe lỗi của người như nghe tên cha mẹ. Tai nghe được nhưng miệng không được nói.

Kinh dạy: Tán thán việc lành của người, không nói điều tốt của mình.

Sách ghi: Quân tử nêu cái tốt của người, không thay đổi cái tốt của họ.

Kinh dạy: Bố thí không mong người khác báo ân. Nếu được người khác cho vật gì, dù nhỏ chỉ bằng trên đầu sợi lông, đều phải chú nguyện, tàm quý thọ nhận.

Sách ghi: Công tử có đức với người, công tử quên đức đó, người có đức với công tử xin công tử chớ quên.

Lại nói: Bố thí cho người cẩn thận chớ nhớ, được nhận bố thí cẩn thận chớ quên.

Kinh dạy: Mình giận thì tự lấy làm thí dụ chớ dùng gậy đánh, giết.

Sách ghi: Vật gì mình không thích thì không nên cho người, nên biết giáo lý ngoại nội căn bản đều giống nhau, tuy hình có trắng đen nhưng hạnh nguyện không khác. Nếu theo tôn chỉ này thì gần giống thế tục. Theo nội ngoại là gì? Kinh dạy: Đức Phật vì chúng sanh mà thuyết pháp, đoạn trừ vô minh mê muội giống như thầy thuốc tùy bịnh cho thuốc, đó là giáo lý bên trong. Sách ghi: Đạo trời không gần gũi chỉ có nhân từ là đồng, đó gọi là giáo lý bên ngoài. Nếu xuất gia có thể quán xét Khổ, Không, Vô thường, Vô ngã mà xa lìa sanh tử, chí cầu xuất thế. Đây là nương vào giáo lý bên trong. Nếu theo đó mà ngược lại, đối với ngoài thế tục, người tại gia nếu nhàm chán xả bỏ tham dục, ưa thích chí cao thượng, luôn tôn kính Tam bảo, tu tập Tứ đức, thực hành hiếu kính, nhơn nghĩa lễ trí luôn hòa kính yêu thương, có thể làm theo hạnh đó là ngược mà đồng với bên trong, nếu trái với tôn chỉ đó thì đồng ngoại đạo. Người tại gia có thể tùy giáo lý bên trong thì ngộ được chân lý, tâm luôn nhập vào đạo, dần dần bước lên đường tối thắng đạt được quả vị Bồ đề. Biết như vậy, muốn thực hành những việc này cần hạ mình, tôn kính đức người khác, như lau bụi trần, mình lấm cả bụi trần mà người thì thanh tịnh, nên kinh dạy: Mất chính là được, đạo Phật là vậy.

Sách ghi: Người quân tử khiêm nhường tức được nghĩa, nên luôn tinh cần hơn người khác, thường tự khắc phục trách mình.

Thứ 3: Nhẫn nhục được lợi ích

Như kinh Đại Bảo tích dạy: Nhẫn nhục có mười việc. Một là không xem tướng ngã và ngã sở. Hai là không nhớ nghĩ dòng họ. Ba là diệt trừ kiêu nạm. Bốn là quả báo ác không đến. Năm quán nghĩ tướng vô thường. Sáu là tu từ bi. Bảy là không buông lung. Tám là trừ bỏ những đói khát khổ vui. Chín là đoạn trừ sân giận. Mười là tu tập trí tuệ. Nếu người thành tựu mười việc này thì nên biết người đó có thể tu nhẫn. Kinh Nguyệt đăng Tam muội, Đức Phật dạy: Nếu Bồ tát đối với nhẫn nhục thì có mười lợi ích. Những gì là mười? Một là không bị lửa cháy. Hai là không bị chặt. Ba là không bị độc hại. Bốn là không bị nước cuốn trôi. Năm được phi nhơn ủng hộ. Sáu là được thân tướng trang nghiêm. Bảy là đóng kín các đường ác. Tám là tùy theo sự ưa thích mà sanh vào cõi Phạn thiên. Chín là đêm ngày thường an lạc. Mười là thân luôn được vui vẻ.

Kinh Tư Ha Tam Muội Đức Phật dạy: Nhẫn có sáu việc thành tựu Nhất thiết trí. Những gì là sáu? Một là được năng lực của thân. Hai là được năng lực của miệng. Ba là năng lực của ý. Bốn là được năng lực thần thông. Năm là được năng lực của đạo. Sáu là được năng lực trí tuệ.

Kinh Lục Độ Tập dạy: Có bốn việc nhẫn nhục thành tựu trí tuệ. Những gì là bốn? Một là cầu pháp thì phải chịu sự chê bai của người. Hai là cầu pháp thì phải không lánh xa sự đói khát, lạnh nóng gió mưa. Ba là cầu pháp thì phải làm thuận theo Hòa thượng A xà lê. Bốn là cầu pháp thì có thể nhẫn, Không, Vô tướng, Vô nguyện. Lại Tỳ-kheo phải tránh tiếng xấu ác của người nữ. Kinh kệ:

Tuy nghe nhiều tiếng ác

Nếu người hành nhẫn nhục

Không bị khổ làm hại

Cũng không nên phiền não.

Nghe tiếng người khủng bố

Như tiếng thú trong rừng

Chúng sanh mà thô tháo

Không thành pháp xuất gia.

Người nhân từ nhẫn chịu

Tiếng xấu trung, hạ, thượng

Người trú tâm kiên cố

Tức là pháp xuất gia.

Không vì lời nói người

Khiến ngươi thành giặc cướp

Cũng không vì người nói

Khiến ngươi thành La hán

Như ngươi tự biết mình

Chư thiên cũng lại biết.

Luật Ngũ Phần dạy, Đức Phật bảo các Tỳ-kheo: Thời quá khứ, bên bờ hồ nơi hoang vắng có hai chim nhạn và con rùa làm bè bạn. Thời gian sau, nước hồ khô cạn, hai chim nhạn bàn nhau: Hôm nay, nước hồ khô cạn, bạn rùa chắc phải khổ lớn, bàn bạc như vậy rồi nói rùa: Nước trong hồ này đã khô cạn, bạn không có nơi che thân, bạn có thể ngậm cọng cỏ, mỗi chúng tôi cắp một phía, sẽ đưa bạn đến nơi có nhiều nước, khi bạn ngậm cây nhớ cẩn thận không được nói. Bấy giờ, chúng liền ngậm cây, trải qua nhiều xóm làng, những đứa trẻ thấy liền nói: Chim nhạn ngậm con rùa đi! Rùa nổi giận nghĩ nói: Sao xen vào việc của người? Miệng mới rời cây thì rùa bị rơi xuống đất chết ngay. Do nhân duyên đó, Thế tôn nói kệ:

Mạng sống của người

Như búa trong miệng

Sở dĩ phá thân

Do lời nói ác

Chê trở lại khen

Việc khen lại chê

Tự thọ tai ương

Cuối cùng chẳng vui.

Đức Phật dạy: Con rùa là Điều Đạt, xưa do sân giận mà nói đến nổi phải chết khổ sở. Nay lại sân si hủy nhục Như Lai sẽ đọa địa ngục. Kinh Pháp Cú Dụ dạy: Xưa có Sa-môn La Vân khi chưa đắc đạo, tính tình cứng cỏi, lời nói ít chân thật. Đức Phật bảo La Vân: Thầy hãy đến Tinh xá Hiền đề ở để giữ miệng, nhiếp ý, chuyên tâm tu học kinh giới. La Vân vâng lời đảnh lễ ra đi. La Vân ở được chín mươi ngày xấu hổ, tự hối hận, ngày đêm không dừng nghỉ. Đức Phật đến gặp La Vân, Sa-môn liền vui vẻ hướng về đảnh lễ Ngài.

Đức Phật bảo La Vân: Hãy lấy bồn đựng nước rửa chân cho Ta! La Vân vâng lời, rửa chân Phật xong. Đức Phật lại bảo: Nước này có thể dùng ăn uống được không?

La Vân thưa: Bạch Thế tôn, không thể dùng được, nước này đã dơ, vì đã rửa chân nên bị cấu uế, do đó không dùng được.

Đức Phật bảo La Vân: Thầy cũng như vậy, con Ta tuy là cháu vua, đã bỏ bỗng lộc thế gian, được làm Sa-môn mà không nhớ siêng năng giữ gìn thân miệng, ba độc cấu uế dẫy đầy ấp ủ trong tâm, cũng như nước này không thể dùng lại được, dẫu bỏ luôn cái bồn, vì nó cũng không thể đựng thức ăn, do đã bị dơ. Thầy cũng như vậy, miệng không thật, tâm tính cứng cỏi, không siêng năng từng bị tiếng ác, cũng như cái bồn này không thể đựng thức ăn. Đức Phật dùng ngón chân hất cái bồn tự nhiên nó lật úp lại, hỏi: Thầy có tiếc không?

La Vân thưa: Bạch Thế tôn! Cái bồn này đã rửa chân, tuy tiếc cũng không cần.

Đức Phật bảo: Thầy cũng như vậy, tuy là Sa-môn mà không giữ gìn thân miệng, làm thương tổn chúng sanh, khi chết thần thức sẽ bị đọa mãi trong ba đường, Hiền Thánh không tiếc nuối, cũng như thầy nói vậy. La Vân nghe vậy, tàm quý lo sợ cảm kích tự mình gắng sức nhớ mãi không quên, tinh tấn nhu hòa, luôn nhẫn như đất, đắc quả A-la-hán.

Kinh La Vân nhẫn nhục dạy: Bấy giờ, thường đến khất thực nhà Bà-la-môn không có lòng tin, keo kiết lại không cho. La Vân bị đánh trên đầu chảy máu, lại bóc cát bỏ vào bình bát, thầy vẫn chịu đựng không trả thù, rồi cầm bát đến bên sông rửa đầu và bát, nói: Tôi tự đi khất thực, không có việc gì mà gây gỗ tôi. Tôi chỉ khổ chút thôi, sao ông lại gây nhiều khó khăn vậy? Như dùng kiếm bén cắt thây chết thì nó chẳng biết đau, đó không phải kiếm không bén. Như nước cam lồ cõi trời cho con heo ngu trong chuồng uống, con heo bỏ chạy, không phải nước cam lồ không ngon. Ta dùng lời nói chân thật của Phật để giáo hóa người ngu hung dữ ở đời mà không suy nghĩ, há chẳng đúng sao? Sa-môn trở về bạch Phật. Đức Phật dạy: Đây là điểm yếu của thầy, khi chết phải vào địa ngục Vô trạch, đến ngục quỷ nhiều đau khổ, trải qua tám vạn bốn ngàn năm thầy qua đời sẽ sanh làm con trăn, độc trở lại hại mình. Lại thọ làm thân con rắn độc thường ăn đất cát một vạn năm mới chấm dứt. Do tâm sân giận đối với người thọ giới phải chịu thân độc hại, lấy cát bỏ trong bình bát, đời đời ăn cát đất mà chết. Tội hết được làm người, khi mẹ đang mang thai thì bị bịnh nặng trong nhà ngày càng túng thiếu, đứa trẻ sanh ra ngu đần không có tay chân, bà con hoảng sợ hỏi: Sao mang thai sanh ra điều không tốt? Bà liền mang bỏ ngã tư đường, người qua lại ngạc nhiên dùng dao gậy, ngói đá đánh vào đầu văng não, đau đớn một tuần mới chết. Chết rồi thần thức lại sanh ra người ngu đần như trước, trải qua năm trăm đời tội nặng mới hết. Sau đó, sanh làm người thường bịnh tật đau đầu, sanh thời không gặp Phật, luôn ở trong ba đường.

Luận Tân Bà Sa dạy: Từng nghe, ở đời quá khứ trong thời Hiền kiếp này có vua tên Yết-lợi. Lúc ấy, có Tiên nhơn tên Nhẫn-nhục ở trong rừng chuyên tu khổ hạnh. Khi ấy, nhà vua đưa đứa con trai vào cung cho bà con, đi dạo chơi trong rừng. Trải qua thời gian lâu bị bịnh mắt, trong cung các tỳ nữ vì hoa quả nên vào rừng, đằng xa đã thấy vị Tiên nhơn, liền tự chỉnh đốn thân tâm ngay ngắn, im lặng tiến đến chỗ đó, đến nơi đảnh lễ đi nhiễu quanh rồi ngồi xuống. Tiên nhơn giảng về tội lỗi của ham muốn. Các tỳ nữ sanh nhàm chán. Khi vua trở về không thấy những người nữ, liền nghĩ: Sẽ không có người dụ dỗ mà dắt đi chứ? Vua vội vàng cầm kiếm tìm mọi nơi, đến khi thấy những người nữ đang ngồi xung quanh Tiên nhơn, quá nổi giận nói: Quỷ lớn sao lại dụ người nữ của ta? Lại đến trước mặt hỏi: Ngươi là ai?

Đáp: Ta là Tiên nhơn. Lại hỏi: Ở đây làm gì?

Đáp: Tu đạo nhẫn nhục.

Vua nghĩ: Người này thấy ta nổi sân nên nói "ta tu nhẫn nhục", nay ta thử xem. Lại hỏi: Ngươi đã chứng được thiền định phi tưởng, phi phi tưởng xứ chưa?

Đáp: Chưa được.

Như thế cứ tiếp tục hỏi vặn cho đến khi: Ngươi đã chứng được quả thứ nhất chưa?

Đáp: Chưa được.

Nhà vua càng giận dữ gấp bội nói: Ngươi là người chưa lìa dục sao lại phóng túng nhìn những người nữ của ta?

Lại đáp: Ta là người tu nhẫn nhục.

Nhà vua nói: Thử duỗi một cánh tay có nhẫn được không?

Bấy giờ, Tiên nhơn liền duỗi cánh tay. Nhà vua dùng kiếm bén chặt cánh tay, như đoạn gốc ngó sen, rơi xuống đất. Nhà vua lại hỏi vặn: Ngươi là người gì?

Đáp: Ta là người tu nhẫn nhục.

Lúc đó, vua lại bảo duỗi cánh tay khác, rồi cũng chặt luôn. Như trước hỏi vặn, Tiên nhơn cũng trả lời như trước, cứ như thế chặt dần đến hai chân, xẻo hai tai, cắt mũi, cứ mỗi lần như vậy đều hỏi đáp như trên, làm thân của tiên nhân chia làm bảy phần rơi trên đất, làm thành bảy hố (vết thương) rồi, vua mới dừng.

Tiên nhơn bảo: Hôm nay, sao nhà vua tự sanh nhàm chán? Giả sử có chặt toàn bộ thân ta thành nhiều phần nhỏ như hạt cải cho đến bằng hạt bụi, ta cũng không có một chút tức giận, trọn không có hai. Lại phát nguyện: Như ông ngày hôm nay, ta thật không có tội mà lại bị chặt thân thành bảy phần, làm thành bảy lỗ. Ở đời vị lai, khi ta chứng quả Vô thượng Bồ đề sẽ dùng tâm đại bi không chờ ông thỉnh, trước hết khiến cho ông tu tập bảy thứ đạo để đoạn trừ bảy Tùy miên. Nên biết Tiên nhơn Nhẫn-nhục ấy, nay chính là Phật Thích Ca Mâu Ni, vua Yết Lợi nay là Cu Thọ Kiều Trần Na. Lúc Kiều Trần Na thấy Thánh đế rồi, Phật dùng năng lực thần thông trừ ám chướng đó, nay nhớ lại việc quá khứ, Kiều Trần Na nghe rồi rất xấu hổ, chắp tay cung kính.

THỨ TƯ: TINH TẤN

- Duyên thuật ý.

- Duyên đãi nọa (lười biếng).

- Duyên sách tu (khuyên tu).

Thứ 1: Trình bày về duyên ý

Người tu hạnh nhẫn nhục do còn lờ mờ, tôn chỉ đó chưa rõ nên phải sách tấn, khiến không biếng nhác. Cho nên, kinh dạy: Tỳ-kheo, các ông luôn tinh tấn, ánh sáng trí tuệ mười lực, bị vùi lấp, các ông đang bị vô minh che phủ. Lại nói: Người Xiển đề nằm như thây chết suốt ngày mà cho là thành đạo, điều đó không thể có. Luận Thích dạy: Người tại gia biếng nhác mất lợi lạc ở đời. Người xuất gia biếng nhác thì mất pháp bảo. Cho nên quý vị cần nên dõng mãnh chư Phật mới ngợi khen. Ca Diếp càng tinh tấn được Như Lai thuật chứng. Sách ghi: Từ sáng đến tối gắng hết sức mình mới gọi là trung với thần, con có hiếu. Vì thế, nên biết sự phóng túng biếng nhác không hướng thượng. Tinh tấn, siêng năng trong mọi lúc đâu bị ngu si phóng túng kiêu căng khiến các mầm thiện căn không khai mở, làm cho cây cành đạo pháp càng khô héo thêm. Huống nữa đến lúc chết, vua (Diêm vương) gọi vào trói trong ngục tối, đến nơi mênh mông, lâu ngày liền mất hết tư lương, nơi tối tăm nếu tra khảo thì sẽ trả lời thế nào? Lúc ấy, hối hận làm sao cho kịp! Thế nên, ngày nay khuyến khích mọi người tu hành, biết thân mình còn đầy đủ sức khỏe, chuẩn bị tư lương, thường kiểm thúc ba nghiệp, chớ làm trái với sáu thời. Mỗi ngày từ sáng đến trưa, từ trưa đến chiều, từ chiều đến tối, từ tối đến sáng, cho đến trong một giờ, một khắc, một niệm, một sát na phải kiểm thúc ba nghiệp. Xét tâm làm việc thiện, xét tâm làm việc ác. Xét tâm làm việc hiếu, xét tâm làm việc trái nghịch. Xét tâm nhàm chán tâm tài sắc, xét tâm tham chấp tâm tài sắc. Xét tâm làm việc thiện cõi trời người, xét tâm làm việc bất thiện trong ba đường. Xét tâm nhàm chán tiếng khen chấp ngã, xét tâm tham cầu tiếng khen chấp ngã. Xét tâm ưa tu ba thừa xuất thế, xét tâm xem thường ba thừa thích thế gian. Thiện ác như vậy đêm ngày chống trái nhau, hành giả thường nên kiểm thúc chớ để buông lung đọa vào lưới tà kiến, luôn cảnh tỉnh ba nghiệp, cùng nhau ra sức trao đổi lời dạy. Tâm tự dặn lòng, miệng nói: Ngươi thường nên nói việc thiện chớ nói phi pháp. Miệng nói: Tâm! Ngươi nên nghĩ chánh pháp chớ nghĩ phi pháp. Tâm lại bảo thân: Ngươi nên siêng năng tinh tấn chớ biếng nhác. Như vậy, tâm của ta tự kiềm chế, miệng của ta tự cẩn thận, thân của ta tự ngăn ngừa. Cứ như thế, tự mình sách tấn đủ để bay cao, sao lại ra sức lôi kéo người để khởi nhiều oán ghét. Kinh dạy: Thân làm thiện, khẩu làm thiện, ý làm thiện thì chắc chắn sanh đường lành. Thân làm ác, khẩu làm ác, ý làm ác thì chắc chắn sanh đường ác. Như ngựa chạy nhanh nhìn lại bóng của mình thì lại chạy nhanh hơn, không như nuôi ngựa hèn nhác phải dùng roi đánh. Nếu không tự mình học hỏi mà cứ trách người, lại tăng thêm khổ não, tội lỗi sâu dày.

Thứ 2: Duyên biếng nhác

Kinh Bồ tát Bổn Hạnh dạy, Đức Phật bảo A Nan: Người biếng nhác các hạnh suy yếu, cư sĩ biếng nhác thì cơm áo không đủ sống, sự nghiệp không thành. Xuất gia biếng nhác không dứt trừ khổ sanh tử, tất cả các việc đều do tinh tấn mà tăng trưởng. Khi ấy, Đế thích nói kệ:

Muốn cầu đạo tối thắng

Không tiếc thân mạng mình

Bỏ thân như phân đất

Hiểu không có tôi, ta.

Tuy bố thí vật báu

Việc này không là khó

Người dõng mãnh như vậy

Tinh tấn mau thành Phật.

Kinh Tăng nhất A hàm dạy: Nếu có người nhiều biếng nhác làm việc bất thiện, nên bị tổn giảm, nếu thường siêng năng thì thật là tối thượng, sở dĩ vậy là do Bồ tát Di Lặc trải qua ba mươi kiếp mới được làm Phật. Ta dùng năng lực tinh tấn dõng mãnh để Bồ tát Di Lặc đời sau thành Phật, cho nên nhớ nghĩ phải tinh tấn, chớ biếng nhác. Kinh Thí dụ dạy: Thời Đức Phật Ca Diếp có hai anh em đều là Sa-môn, người anh trì giới ngồi thiền một lòng cầu đạo không bố thí, người em tu phước bố thí mà thích phá giới. Người anh theo Phật xuất gia, chứng quả A-la-hán, y thường không đủ mặc, cơm thường không no. người em sanh làm voi, có sức mạnh, có thể dẹp hết thù địch, được quốc vương kính mến, vàng bạc, anh lạc đeo đầy thân lại ban cho mấy trăm chuồng và khu đất, cung cấp cho voi mọi thứ cần dùng. Lúc ấy, người anh là Tỳ-kheo, đúng khi khó khăn, đi khất thực bảy ngày mà không có, sau cùng được chút thức ăn dở, nên kéo dài mạng sống một tí, biết được con voi này đời trước là em mình, liền đến bên voi, cầm tai nói: Ngày xưa tôi và người đều có tội. Voi nghĩ lời nói của voi, biết được nhân duyên đời trước của mình, buồn rầu không ăn, lo sợ liền đến tâu vua.

Vua hỏi voi: Trước đây không có người xúc phạm voi chăng?

Voi tâu: Không có ai khác, chỉ có vị Sa-môn đến đứng bên một lát rồi đi.

Vua liền sai người tìm được vị Sa-môn rồi hỏi: Đến đứng bên voi làm gì?

Sa-môn đáp: Tôi nói với voi là "Tôi và voi đều có tội". Sa-môn kể lại vua mọi việc như trên. Nhà vua ngộ được, thả vị Sa-môn ngay.

Kinh Phật thuyết mã hữu bát thái thí nhơn, Đức Phật dạy: Này các Tỳ-kheo! Ngựa có tám thói xấu ác. Những gì là tám? Thói thứ nhất là khi được mở dây cương và cái dàm thì kéo xe muốn bỏ chạy. Thói thứ hai là khi cái giá xe bị xiêu vẹo thì nó muốn cắn người đó. Thói thứ ba là đưa hai cẳng chân trước cắn xe rồi bỏ chạy. Thói thứ tư là đạp vào bánh xe. Thói thứ năm là người chăn cầm cái ách đặt lên thân thì nó né ra khỏi xe bỏ chạy. Thói thứ sáu là bảo nó đi một bên thì nó chạy bậy. Thói thứ bảy là cắn vào xe chạy nhanh, nếu gặp được nước bùn thì đứng lại không chịu đi. Thói thứ tám là treo thức ăn chín trên xe thì nó chỉ nhìn không ăn, khi người chủ dắt đi sẽ đóng giá xe thì lại vội vàng cùng cắn hít vào, muốn ăn nhưng không được. Đức Phật dạy: Con người cũng có tám thói xấu ác đó. Những gì là tám? Thói thứ nhất là khi nghe giảng về kinh Phật thì bỏ đi không thích nghe, như ngựa khi được mở dây cương và cái dàm thì kéo xe muốn bỏ chạy. Thói thứ hai là khi nghe ý nghĩa của kinh thì không hiểu, không biết thú hướng của kinh lại tức giận lùng bùng không thích nghe, như ngựa, khi cái giá xe bị xiêu vẹo thì nó muốn cắn người đó. Thói thứ ba là khi nghe kinh mà phản đối không lãnh thọ, như ngựa khi đưa hai cẳng chân trước cắn xe rồi bỏ chạy. Thói thứ tư là khi nghe kinh lại mạ nhục, như khi ngựa đạp vào bánh xe. Thói thứ năm là khi nghe kinh mà muốn bỏ đi, như ngựa có người chăn cầm cái ách đặt lên thân thì nó né ra khỏi xe bỏ chạy. Thói thứ sáu là khi nghe kinh lại không chịu nghe, đầu óc lững lơ liếc nhìn để nghe tiếng, như ngựa khi bảo nó đi một bên thì nó chạy bậy. Thói thứ bảy là khi nghe kinh lại muốn xem xét cái khó, để hỏi vặn khiến người không thể trả lời, nín bặt đáng tội vọng ngữ, như ngựa nếu gặp được nước bùn thì đứng lại không chịu đi. Thói thứ tám là khi giảng kinh không chịu nghe, ngược lại nhớ nghĩ mong cầu nhiều tham dục, không muốn lãnh thọ, chết đọa vào đường ác, vội vàng muốn học hỏi hành đạo cũng không được, như ngựa treo thức ăn chín trên xe thì chỉ nhìn không ăn, khi người chủ dắt đi đóng giá xe thì lại vội vàng cùng cắn hít vào, muốn ăn nhưng không được. Đức Phật dạy: Con ngựa có tám thói xấu ác thì con người cũng có tám thói xấu như vậy. Tỳ-kheo nghe kinh vui vẻ đảnh lễ lui ra.