SỐ 2062 — TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI MINH

12. Truyện Sa-môn Thích Đỉnh Nhu chùa Tây Thiền ở Phúc Châu

Thích Đỉnh Nhu hiệu là Lại Am, vốn con nhà họ Lâm, ở Quận Chi. Thuở nhỏ theo nghiệp Nho học, thi đậu Tiến sĩ, tới cửa quan có tiếng. Năm hai mươi lăm tuổi, nhân đọc kinh Di giáo, chợt tỉnh, liền nói: “Dường như Nho quan là sai lầm!". Liền muốn bỏ tục, người mẹ khó đích thân đón rước đúng lúc. Đỉnh Nhu mỉm cười dứt tuyệt, nói rằng: "Đào tươi mận đỏ một thời đón gió xuân, trúc xanh hoa vàng từ đây trở đi vĩnh viễn làm bạn Đạo". Bèn nương theo Bảo Thọ Lạc Công làm Đại tăng, tham vấn khắp các bậc Danh túc, trở về làng kết am Khương Phong ba năm, thường đem câu thoại đầu "Tức tâm tức Phật" hỏi cùng học giả. Bấy giờ, am Diệu Hỷ ở Dương tự, Hối Am có Di Quang hầu. Riêng đưa thư vời Đỉnh Nhu nói rằng: "Chủ am này thủ đoạn cùng các nơi khác nhau, hãy đến thiếu sót như thế nào?". Đỉnh Nhu chẳng đáp. Di Quang dùng kế mời đến, gặp lúc Diệu Hỷ vì chúng nhập thất. Đỉnh Nhu muốn theo Diệu Hỷ mà thôi. Diệu Hỷ nhân đó nêu: "Có vị Tăng hỏi Mã Tổ: "Thế nào là Phật?". Mã Tổ nói: "Tức tâm là Phật". Vậy ông làm sao?". Đỉnh Nhu nói, Diệu Hỷ mắng rằng: "Kiến giải của ông như vậy, mà dám vọng làm thầy người ư?". Mới đánh trống cho đó là tà giải. Đỉnh Nhu rơi lệ hai bên má chẳng dám ngước nhìn lên, tự im lặng nghĩ rằng: "Ta đã vì chỗ bày nhưng ý chỉ từ Tây đến chẳng truyền, đâu chỉ vậy ư?" bèn xin được xếp vào hàng đệ tử. Một hôm, Diệu Hỷ hỏi rằng: "Trong không thả ra, ngoài không thả vào. Ngay lúc ấy thế nào?". Đỉnh Nhu định mở miệng. Diệu Hỷ cầm trúc bề đánh vào lưng liên tiếp ba cái. Đỉnh Nhu đại ngộ, gắng nói rằng: "Hòa thượng đã nhiều rồi!". Diệu Hỷ lại đánh thêm một cái. Đỉnh Nhu liền lễ bái, Diệu Hỷ cười nói: "Ngày nay mới biết ta chẳng lừa dối ngươi". Và Ấn chứng bằng lời kệ rằng:

"Đảnh môn dựng mắt A-ma-hê

Khuỷu tay đeo lệch bùa đoạt mạng

Mù mất mắt, tháo mất bùa

Triệu Châu tường đông treo Hồ Lô"

Từ đó, tiếng tăm vang vọng, pháp tích đông đúc, Đạo trùm phương xa. Từ đó về sau Sư khai mở Pháp đường, mới xứng là bậc tài giỏi có mắt sáng.

13. Truyện Sa-môn Thích Đạo Khiêm ở phủ Kiến Ninh

Thích Đạo Khiêm, người ở Bổn Quận, không rõ Sư họ gì. Đầu tiên nương theo Đại sư Phật Quả nhưng không chỗ vào. Bấy giờ, Diệu Hỷ vâng Thánh chỉ trú tại Kính sơn, Đạo Khiêm cũng ở đó theo hầu. Ngài sai đến Trường sa đưa thư cho Trương tử Nham, mới tự nghĩ rằng: "Tham thiền hai mươi năm vẫn chưa có chỗ vào, lại có hành vi này, đâu chẳng hoang phí ư!". Lúc sắp từ biệt, có người bạn tên là Tông Nguyên quát rằng: "Không được, há đang đi trên đường tham thiền không được sao? Huynh hãy đi tôi sẽ cùng theo". Một hôm, đang trên đường đi, Đạo Khiêm khóc và nói rằng: "Một đời tham thiền không chỗ đắc lực, nay bôn ba thế này, làm sao tương ưng được. Tông Nguyên nói: Ông chỉ đến các nơi tham vấn được, ngộ được, là do Viên Ngộ Diệu Hỷ nói cho huynh nghe hết, đều không cần lý hội. Giữa đường những gì ta có thể giúp đều giúp hết, huynh chỉ có năm việc giúp không được, phải tự nhận đó!". Đạo Khiêm hỏi: "Năm việc ấy là gì?". Tông Nguyên nói: Đó là "Mặc áo, ăn cơm, đại tiện, tiểu tiện, vác thây chết đi trên đường". Đạo Khiêm ngay lời nói ấy đại triệt ngộ, bất chợt tay vỗ chân nhảy. Tông Nguyên nói: "Nay đây huynh trở về mới có thể thông sách, Ta về trước vậy. ". Nửa năm sau, trở lại Song Kính, Diệu Hỷ đến ngồi ở đình ngoài Sơn môn, vừa thấy vậy bèn nói: "Kiến châu ông ấy trở về tự riêng biệt".

14. Truyện Sa-môn Thích Thanh Đán ở Đàm Châu

Thích Thanh Đán hiệu là Tuệ Thông, con nhà họ Nghiêm, ở Bồng Châu. Đầu tiên giã từ cha mẹ ân ái, ưa thích Không tông, nghe có đạo truyền riêng ngoài giáo, bèn chú ý nghĩ ngợi ngày một tha thiết, bèn ra khỏi cửa ải định đến chỗ các tùng tịch. Bấy giờ, Hòa-thượng Đại Quy Thái trụ tại Đức Sơn, bèn đến đó tham yết, gặp ngay lúc Hòa-thượng Đại Quy Thái thăng đường, nêu: "Triệu Châu nói: Đài Sơn Bà Tử đã vì ông khám phá xong rồi ý đạo ở chỗ nào?". Ngừng giây lâu lại nói:

"Ngay đất dúm lấy lá vàng đi

Vào núi đẩy ra mây trắng đến"

Sư nghe vậy bao nhiêu nghi ngại bình sanh tự nhiên tan biến. Ngày sau vào thất, Hòa-thượng Đại Quy Thái hỏi rằng: "Thế nào là trước Bách trượng chẳng lạc rơi vào Nhân quả, rất dễ đọa loài chồn cáo. Sau Bách trượng nhân chẳng mê muội Nhân quả, rất dễ thoát loài chồn cáo?". Sư nói: "Tốt nhất hãy cùng một hố mà chôn đi". Sư trụ lại, về sau thượng đường dạy rằng:

"Lừa ba chân lộng tha hồ bước đi

Bước bước theo nhau không trái ngược

Đầu cây kinh khởi

Hai cá chép niêm đến

Một già một trẻ

Vì thương tùng trúc dẫn gió lành

Vì sao ra cửa bèn là cỏ

Nhân gọi Đàn lang biết được hắn

Đại cơ Đại dụng đều xô ngã

Đốt hương khám chứng thấy cội nguồn

Phấn tảo đắp đầu lượm được báu

Tòng lâm mênh mông thương lượng rộng

Khuyên người chớ báng Tiên sư tốt!"

Môn đình của Sư rất nghiêm túc, cơ ngữ bén nhạy cho nên người học phần nhiều theo kịp.

15. Truyện Sa-môn Thích Hạnh Cơ chùa Quốc Thanh ở Thiên Thai

Thích Hạnh Cơ, tự lấy hiệu là Giản Đường, con nhà họ Dương ở trong Quận. Mới sanh Sư đã sớm biết phát thú hướng cao xa, phong thái dáng dấp tĩnh ngộ khác thường, tài năng che lấp Nho lâm, từ tuổi trẻ đã bỏ vợ con tôi tớ, siêng học xuất thế, xem nhiều sách vở tiếng Phạn, vượt suốt ba thừa. Nghĩ muốn lìa lời nói, đơn cầu trực chỉ. Từ đó, kính mến giá trị đạo đức của Hộ Quốc Nguyên Công, nên cùng nương theo, hơi va chạm kìm chùy, thầm có khế chứng. Nhân trú tại núi Hoan mà dao cày thần lửa một mình suốt mười bảy năm, thường có bài kệ rằng:

"Đất lò chẳng lửa khách đãy không

Tuyết tợ Hoa dương rơi suốt năm

Lượm được đoạn gai khâu khố rách

Chẳng biết thân ở chốn vắng không"

Thường nghĩ: "Hãy còn chưa ổn định, đâu thể trụ ở núi vui việc ta ư?". Một hôm, Sư tình cờ thấy chặt cây ngã xuống đất có tiếng động, bỗng nhiên Đại ngộ. Bình thường nghi ngại xưa kia là ứng theo vật tan biến như băng tiêu, chưa có cơ hội đến, bèn có mạng lệnh của Viên thông ở Giang châu, Sư bèn nghĩ rằng: "Ta nói là làm". Bèn vui mừng kéo gậy ứng lại liền. Lúc lên pháp tòa Sư dạy rằng:

"Viên thông chẳng mở bày thuốc sanh

Đơn đơn chỉ bán chết loài mèo

Chẳng biết nơi nao không tính toán

Ăn mặc toàn thân lạnh mồ hôi"

Người nghe không ai chẳng tuyệt đảo, tòng lâm đến nay vẫn xưng tụng.

16. Truyện Sa-môn Thích Ngưỡng An ở chùa Linh Nham thuộc Lễ Châu

Thích Ngưỡng An, không biết Sư họ gì, dĩnh ngộ khác thường, vượt hơn mọi người. Từ tuổi thơ đã bỏ tục, vào chùa xuất gia, kính mến tối thượng thừa, tinh cần cẩn trọng đối với luật nghi, ưa thích đến các nơi giảng Pháp, thời gian lâu bèn bỏ, đến thất của Phật quả Khắc Cần. Bấy giờ, Hòa-thượng Đại Quy Thái làm tòa, vốn sớm tối khấu tham, mau lãnh hội. Về sau Hòa-thượng Đại Quy Thái trụ trì ở Đức Sơn, bảo Ngưỡng An đến Phật Quả dâng lên Pháp thư. Phật Quả thấy thế liền hỏi: "Ngàn dặm rong ruổi chẳng nhục tông phong, Công án hiện thành cớ sao thông tin?". Sư nói: "Thấy mặt trình nhau, không còn giúp nhau". Phật quả nói: "Đó là Đức Sơn đặt hay là Hòa-thượng đặt?". Đáp: "Đâu có người thứ hai". Phật Quả nói: "Sau lưng đặt". Ngưỡng An liền dâng thư, Phật Quả cười, khen là "tác gia". Tiếp theo, Sư đến trước tăng đường dâng thư thăm hỏi Thủ tòa. Thủ tòa hỏi: "Huyền sa giấy trắng, ấy từ đâu đến?". Ngưỡng An nói: "Từ lâu im lặng ấy là cốt yếu, chẳng chuyên nói mau, ngày nay bái trình, mong xem qua một lượt!". Thủ tòa liền hét. Ngưỡng An nói: "Thủ tọa là Tác gia". Thủ tọa lại hét, Ngưỡng An dâng thư liền đánh, Thủ Tọa suy nghĩ định trả lời. Ngưỡng An nói: "chưa rõ ba tám chín, chẳng khỏi tư trầm ngâm". Lại đánh một cái nói: "Tiếp thời Phật Quả Phật Nhãn đồng thấy". Phật Quả nói: "Đánh Thủ Tọa chết rồi!". Phật Nhãn nói: "Quan Mã Tư Dương rất có bằng cứ". Ngưỡng An nói: "Nói rất phải, Quan Mã Tư Dương chính là Long Tượng Xúc Đạp". Phật Quả gọi Ngưỡng An đến trước nói: "Ta là Thủ Tọa của năm trăm người, cớ sao ông đánh kẻ khác?". Ngưỡng An nói: "Hòa- thượng phải cắn một cái". Phật Quả quay lại thấy Phật Nhãn lè lưỡi. Phật Nhãn nói: "Chưa có. Hỏi rằng: "Tay không nắm chiếc cày, ý câu thoại ấy làm thế nào?". Ngưỡng An cúi mình nói: "Chỗ cung đều đến thật". Phật Nhãn cười nói: "Vốn là người trong nhà". Lại đến núi Ngũ Tổ trao thư lên Hòa-thượng Biểu Tự. Biểu Tự nói: "Trong thư nói cái gì vậy?". Ngưỡng An nói: "Văn thể đã rõ". Biểu Tự nói: "Vậy rốt ráo nói cái gì?". Ngưỡng An nói: "Đang huơ kiếm báu". Biểu Tự nói: "Gần trước nay, ta không biết trong đó là cái gì?". Ngưỡng An nói: "Chớ lùa dối tốt lành". Biểu Tự quay lại hỏi thị giả: "Vị tăng ấy ở đâu vậy?". Thị giả đáp: "Đã từng ở trong Pháp hội của Hòa-thượng mà đi". Biểu Tự nói: "Làm sao được hoạt đầu?". Ngưỡng An nói: "Bi Hòa-thượng độn đặt lại". Biểu Tự đem thư đến trước lò xông đọc: "Nam-mô-tam-mạn- đa". Ngưỡng An ở gần trước búng ngón tay, Biểu Tự bèn mở thư. Từ đó tiếng tăm vang khắp bốn phương mà chẳng chịu làm sứ mạng của Hòa-thượng Đại Quy Thái. Không bao lâu, Sư ra hoằng hóa trú tại Linh Nham, tăng chúng nhóm họp, niêm truy dựng phất, rất có phong cách của cổ người xưa nhân.

17. Truyện Sa-môn Thích Bảo Ấn ở Kính Sơn thuộc phủ Lâm An

Thích Bảo Ấn hiệu là Biệt Phong, con nhà họ Lý ở Gia Châu.

Thuở nhỏ tinh thông sáu kinh, lớn lên suốt cùng bảy sử Sư bỗng nhàm chán trần tục, có chí kính mến trúc phần (kinh điển văn Phạn) bèn theo Hòa-thượng Thanh Tố ở Đức Sơn và được độ. Thường nghe giảng Kinh Hoa Nghiêm, Luận Khởi Tín, thảy đều thấu suốt được ý chỉ, biết rằng nhọc công đếm cát, rốt cuộc chẳng được giải thoát, Sư bèn nương theo Thiền sư Trung Phong Mật Ấn. Mất Ấn nêu: "Có vị tăng hỏi Nham Đầu: "Khởi diệt không ngừng, lúc ấy là thế nào?". Nham Đầu quát: Vậy ai khởi diệt? Sư nghe liền đại ngộ. Gặp Viên Ngộ trở về chùa Chiêu Giác, sai sư Sư đến thăm, Viên Ngộ hỏi: "Từ trước các bậc Thánh lấy gì tiếp người? Sư giơ nắm tay lên, Viên Ngộ nói: Đó là Lão tăng, dùng để làm gì, là từ trước các Thánh dùng đặt. Sư huơ nắm tay, Viên Ngộ cũng đưa nắm tay, cùng giao tiếp và cười lớn rồi thôi. Lại đến tham yết Đại Tuệ ở Kính Sơn. Đại Tuệ hỏi: từ nơi nào đến?-Đáp: Tây Xuyên. Đại Tuệ nói: Chưa ra khỏi ải kiếm môn. Đánh cho ngươi ba mươi gậy. Nói: Hòa- thượng khởi động chẳng hợp. Đại Tuệ vui mừng. Về sau, Sư vâng chiếu trú tại Tuyết Bảo. Niên hiệu Thuần Hy thứ bảy (1180) mùa thu có chiếu mời Sư để hỏi Đạo, ban vào Điện Tuyển Đức. Hoàng đế Hiếu Tông hỏi: "Các bậc Thánh trong Tam giáo vốn đồng nhau, lý ấy phải chăng?". Sư đáp: "Thể như hư không, bốn hướng Đông Tây Nam Bắc ban đầu vốn không hai". Hoàng đế nói: "Song, các bậc Thánh dựng lập môn hộ thì chẳng đồng nhau, Như Khổng Tử dùng tánh trung dung để thiết giáo". Bảo Ấn nói: "Nếu chẳng là trung dung thì lấy gì để an lập thế gian, nên trong Kinh Pháp Hoa nói rằng: "Chẳng hoại tướng thế gian mà thành Pháp xuất thế gian". Hoàng đế nói: "Ngày nay các bậc sĩ đại phu học theo Khổng tử phần nhiều chỉ chú trọng vào văn tự ngữ ngôn, chẳng thấy được Đạo của Khổng tử! Không biết tâm của Khổng Tử. Chỉ có Thiền tông của Phật giáo chẳng dùng văn tự dạy người, chỉ thẳng nguồn tâm khiến mau ngộ nhập. Chẳng nhiễu loạn mé sanh tử. Đó là thù thắng". Bảo Ấn nói: "Chẳng phải chỉ có hàng hậu thế chẳng thấy tâm của Khổng tử, từng thấy Nhan tử trong cửa Khổng gọi là cụ thể, là dốc hết sức lực của một đời người chỉ nói được cái nhìn trước mắt, bỏ quên phía sau, rốt cùng bắt chước chẳng được, mà Khổng tử có tám chữ rõ ràng là: "Đánh mở chỉ đạo cho các đệ tử". Hai ba ông cho ta là an ổn ư? Ta không an ổn, ta không hành mà chẳng cùng hai ba ông là khâu! Lấy đó mà quán xét thì Khổng tử không hề tránh né Đệ tử mà Đệ tử tự sai lầm! Ngày xưa Trương Thương Anh nói: "Tôi nhờ học Phật mà sau đó rõ biết về Nho! Lời nói ấy thật xác đáng". Hoàng đế nói: "Ý trẫm cũng như vậy!". Lại hỏi rằng: "Trang tử là người như thế nào?". Bảo Ấn nói: "Chỉ là Thanh văn Tiểu thừa trong Phật giáo vì thuộc hạng hạ nhân. Bởi vì Tiểu thừa nhàm chán thân như gông cùm, bỏ trí như tạp độc, hóa lửa đốt thân, nhập vào cảnh giới vô vi, tức như chỗ nói của Trang tử là "Hình có thể sai sử như cây gỗ, tâm có thể sai sử như tro lạnh". Còn đối với hạng người Đại thừa thì không phải như vậy, chúng sanh độ hết mới chứng Bồ Đề, chính như Y Doãn nói ta là bậc tiên giác của Dân, phải đem Đạo ấy để giác ngộ Dân. Có kẻ không thấm nhuận ân đức đó, nên đã đẩy vào trong ao hồ". Hoàng đế vô cùng vui vẻ, ban chiếu trú tại Kính Sơn. Đến lúc khai mở Pháp hội Sư dạy rằng: "Các Đức Phật Ba đời dùng một câu mà diễn giảng trăm ngàn muôn ức câu. Thâu trăm ngàn muôn ức câu chỉ còn lại một câu. Học trò Tổ sư nửa câu cũng không, chỉ nghĩ làm sao khế hợp, ít nhiều bị đau vì đánh. Các nhân giả chớ nói chư Phật đúng, Tổ sư đúng, nếu nói Phật đúng, Tổ chẳng đúng, Tổ đúng Phật chẳng đúng thì lấy bỏ chưa quên. Nếu nói Phật Tổ một lúc đều đúng, một lúc đều chẳng đúng, mập mờ chẳng ít, hãy cắt đoạn dây bìm dây sắn, một câu làm sao nói?". Dừng lại giây lâu Sư dạy tiếp: "Như trùng lớn nằm trong giấy, thích cười lại sợ người". Tháng hai niên hiệu Thuần Hy thứ mười (1183), Hoàng đế chú giải Kinh Viên Giác, ban chiếu vời Sư bảo viết lời tựa để lưu hành. Tháng mười một niên hiệu Thiệu Hy thứ nhất (1190) Thiền sư Trí Sách quyết định từ biệt, Trí Sách hỏi ngày đi, Sư nói: "Nước đến cừ thành". Bèn lấy giấy viết chín chữ: "Lúc gà gáy đêm mùng bảy tháng mười hai". Quả thật đến ngày thì Sư viên tịch, lưu lại bảy ngày mà sắc mặt vẫn tươi nhuận sáng sạch, tóc dài, trên đỉnh đầu ấm nóng, an táng toàn thân ở Tây Cương, vua ban thụy hiệu là "Từ Biện", tháp hiệu "Trí Quang".

TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI MINH

(Quyển sáu hết)

TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI MINH

QUYỂN 7

CHƯƠNG III: TU TẬP THIỀN ĐỊNH TRONG PHẦN 3 CỦA CHƯƠNG III

(Chánh truyện có mười bảy vị, phụ có bảy vị)

1/ Truyện Sa-môn Thích Húy Tài ở chùa Thượng Phong thuộc Đàm Châu

Thích Húy Tài hiệu là Phật Tâm, con nhà họ Diêu ở Phước Châu. Thuở nhỏ làm khu ô (đuổi quạ), đến hai mươi tuổi được độ, tinh cầu Luật Bộ, trì phạm trong sạch như sương tuyết, kính mến tối thượng thừa, chẳng nệ khấu kiến phương xa, nhọc mệt chẳng ngại một niêm gắng sức tham cầu. Đầu tiên yết kiến Hải Ấn Long Công ở Đại Trung, chợt thấy Lão túc Đạt Đạo xem Kinh, đến câu "Đầu một cọng lông sư tử, trăm ức đầu lông cùng lúc hiện?". Húy Tài hỏi rằng: "Một cọng lông sư tử làm sao sanh được trăm ức cọng lông đồng thời hiện ở một nơi?". Lão túc Đạt Đạo nói: "Ông mới vào tòng lâm chưa thể lý hội được việc ấy". Húy Tài thắc mắc. Gặp lúc Hải Ấn ban đêm đang tham, đến chỗ tòa, ngồi bỏ gậy nói: "Rõ ngay đầu cọng lông nuốt cả biển lớn mới rõ mặt đất chỉ như một hạt bụi". Húy Tài hoát nhiên có chút tỉnh ngộ. Kế đến tham yết ngài Hoàng Long Tử Tâm mà chưa khế hội, bèn đến tham yết Linh Nguyên. Hễ mỗi lúc vào thất ra thì lệ ngấn tràn nói: "Việc ấy tôi thấy rất rõ ràng, chỉ có cái đó chẳng ra, biết làm sao". Linh Nguyên nói: "Phải là Đại triệt mới được tự tại". Một hôm, trộm xem vị tăng bên cạnh đang đọc "Tào Động Quảng Lục", đến chỗ Dược Sơn lượm củi trở về, có vị Tăng hỏi ở đâu đến? Dược Sơn nói kiếm củi về, vị tăng chỉ con dao ở thắt lưng nói: "Ô! Bóc, bóc, là cái gì?". Dược Sơn rút dao làm thế đang chặt. Sư hốt nhiên Đại ngộ, bạt tai vị Tăng bên cạnh, vén sáo (rèm thả) chạy ra nói kệ rằng:

"Triệt, triệt biển cả ráo khô

Hư không rách nát

Bốn phương tám hướng dứt che ngăn

Muôn tượng sum la đều rỉ chảy".

Ban đầu Sư trụ tại chùa Thượng Phong, thường dời đến các chùa nổi tiếng, từ sông biện hải triều tuôn sóng vọt. Người học không thể ghé vào được ven bờ ấy.

2/ Truyện Sa-môn Thích Diệu Phổ ở Am Thanh Long thuộc Hoa Đình

Thích Diệu Phổ hiệu là Tánh Không, người ở Hán Xuyên, không biết Sư họ gì. Từ lâu nương tựa Hoàng Long Tử Tâm, thầm được Tâm ấn, phẩm cách cao xa, khí vũ rộng lớn. Vì kính mến Di phong của Thuyền tử nên Sư đến Tú thủy kết am ở rừng Thanh Long, không có nhiều vật dư, chỉ thích thổi ống tiêu sắt để tự vui, ưa thích ngâm vịnh, thường làm thơ "Sơn Cư" rằng:

"Tâm Pháp đều quên còn cách dối

Sắc trần không hai, còn dư trần

Trăm chim không đến xuân lại qua

Không biết ai là người ở am"

Và dạy chúng bằng bài kệ rằng:

"Học Đạo giống như giữ cấm thành

Ngày phòng sáu giặc, đêm tĩnh lặng

Trong quân chủ tướng hay hành lệnh

Chẳng động chiến tranh trị thái bình"

Đầu niên hiệu Kiến Viêm (1127) đời Tống, giặc Từ Minh làm phản. Đạo kinh ô trấn tha hồ giết hại, dân chúng sợ trốn mất. Sư nghe vậy than rằng: " Chúng sanh đồ thán, Ta làm sao cứu?". Bèn mang sách đi thẳng đến chỗ giặc, giặc thấy hùng vĩ khác thường nghi là gian trá, hỏi từ đâu đến. Sư đáp: "Từ Thiền đến". Hỏi: "Đi đến đâu?". Đáp: "Qua chùa Mật ấn". Giặc tức giận định chém. Sư nói: "Nếu quý vị cần đầu thì cứ lấy, sao tức giận làm gì? Tôi chết là hẳn rồi, xong xin được một bữa cơm để gọi là Tống chung". Giặc đem thịt ra, Sư cúng Phật xuất sanh như nghi thức thường lệ nói: "Ai sẽ viết văn để tế ta?". Giặc cười chẳng đáp. Diệu Phổ xin giấy bút viết lớn rằng: "Than ôi! Duy Linh nhọc ta nếu sống thì mắc lỗi lớn, sai ta để thọ thì lỗi của âm dương, thiếu ta để nghèo khó thì ngũ hành bất chánh, khốn đốn ta vì mạng thì ngày giờ không tốt. Chao ôi! Rất lắm! May có Đạo xuất trần, tỏ ngộ được tánh của ta cùng Diệu tâm đó, thì Diệu tâm đó ai cùng gần gũi?

Trên đồng với chân hóa của các Đức Phật, dưới hợp với vô minh của phàm phu, mảy trần chẳng động, vốn tự viên thành. Huyền diệu thay! Huyền diệu thay! Mặt trời mặt trăng không đủ để làm sáng tỏ. Trời đất không đủ lớn lao, rõ rõ ràng ràng không quái không ngại! Hơn sáu mươi năm hòa nhập vào cuộc đời, bốn mươi hai tăng lạp tự tại tiêu dao, gặp người thì vui, thấy Phật chẳng lạy, đáng cười ư? Tiếc thay! Thiếu thời lang phong lưu khắp vẻ sáng ngời, thản nhiên lui tới mặc tình gió xuân, thể dường hư không chẳng bao giờ hoại, vẫn còn thọ hưởng!". Bèn cầm đũa gắp thịt ăn. Bọn giặc cười lớn. Ăn xong Sư nói: "Kiếp số đã gặp ly loạn, Ta là kẻ rất thích sống, bây giờ chính đã phải lúc, xin cho một dao đứt làm hai đoạn". Và hô lớn: "Chém, chém!". Bọn giặc hốt hoảng kinh dị, dập đầu lạy tạ lỗi lầm, sai người bảo vệ đưa Sư ra. Từ đó dân trong lô xá, mọi người lớn nhỏ đều được ân huệ của Sư. Có vị tăng hỏi: "Đã thấy Phật cớ sao chẳng lạy?". Sư bèn tát, hỏi rằng: "Hiểu chăng?". Đáp: "Chẳng hiểu". Lại tát, rồi nói: "Nhà không hai chủ". Mùa đông niên hiệu Thiệu Hưng Sư dự làm một cái bồn lớn, đục lỗ rồi bít lại, viết thư gửi cho Thiền sư Tuyết Bảo trì rằng: "Tôi sắp thủy táng!". Năm Nhâm tuất (1142) Tuyết Bảo trì đến, Sư vẫn còn, bèn làm kệ diễu cợt rằng:

"Ô hay lão tánh không

Cần yếu cho cá ăn

Sao chẳng tìm tánh đi

Chỉ nhọc nói với người?"

Sư cười nói: "Vì đợi Sư huynh đến chứng minh!". Rồi bố cáo khắp xa gần, mọi người nhóm họp. Sư chỉ bày Pháp yếu nói kệ rằng:

"Chết ngồi, chết đứng

Chẳng bằng thủy táng

Một khỏi tốn củi

Hai khỏi đào mồ

Buông tay là đi

Chẳng vui sướng sao?

Vậy ai biết tiếng

Hòa-thượng Thuyền Tử

Cao Phong khó tiếp nối

Trăm ngàn năm một khúc

Ngư phủ ca, ít người xướng kịp"

Bèn xếp chân ngồi trong bồn, miệng thổi ống tiêu sắt, theo nước rút mà xuống, mọi người đều theo đến bờ biển. Sư bỏ đồ bít lỗ, dòng nước xoáy quanh, cả chúng đều nhìn theo dòng nước, một giọt không vào, bèn theo dòng mà an trụ ca rằng:

"Hơn sáu mươi năm về quê cũ

Xóa tan dấu vết diệu khó lường

Chân phong gởi khắp biết âm hưởng

Tiếng tiêu sắt khua động tán trường"

Mọi người nhìn khỏi tầm mắt thấy, vẫn còn nghe tiếng tiêu vang vọng trong khoảng mênh mông. Xa thấy Sư quăng ống tiêu lên giữa hư không mà ẩn mất. Mọi người gào khóc đua nhau họa vẽ hình tượng để phụng thờ, sau đó ba ngày thấy Sư ở trên cát ngồi kiết già như đang còn sống. Kẻ tăng người tục đón rước về lưu lại năm ngày. Khi trà-tỳ Xá lợi lớn như hạt đậu, có hai con hạc lượn vòng giữa hư không đến lúc lửa tàn mới bay đi. Xây tháp thờ tại am Thanh Long.

3/ Truyện Sa-môn Thích Ứng Đoan trụ chùa Pháp Luân ở Đàm Châu

Thích Ứng Đoan con nhà họ Từ ở Nam Xương. Vừa mới sanh mà lông mày dài như hình nghi quắc thước, từ nhỏ đã nhàm chán trần uế, đến tuổi thiếu thời bước vào không môn, nương theo Đại sư Thiện Nguyệt chùa Hóa Độ ở trong Quận được độ làm Đại tăng, đến tham yết ngài Châu Tịnh Văn nhưng chẳng hợp cơ. Bấy giờ Linh Nguyên phân tòa, Vân Cư khấu hợp. Linh Nguyên hơi thêm nhọc đáp, Ứng Đoan tự phụ kiến giải của mình khéo vào kinh luận, bèn biện dẫn cơ ngữ của Mã Tổ Bách Trượng cũng như ý chỉ Kinh Hoa Nghiêm cùng phô bày đối đáp. Linh Nguyên cười nói: "Ông nêu Bách Trượng Mã Tổ hẳn nhiên là sai lầm. Và Tông chỉ của Hoa Nghiêm cùng với sự vui mừng ấy chẳng có quan hệ gì". Ứng Đoan tức giận muốn bỏ đi, nhân lúc từ biệt, vừa vén rèm thì hoát nhiên Đại ngộ, mồ hôi tuôn ướt cả lưng. Linh Nguyên thấy vậy mừng nói: " Ông mới biết tốt xấu!" Mã Tổ, Bách Trượng, Văn-thù Phổ Hiền đâu bị ông làm lụy!". Do đó, tiếng tăm vang khắp bốn phương, bảy chúng khâm phục Đạo hạnh. Khoảng cuối niên hiệu Chính Hòa (1118) Thái sư Trương Tư Thành hư Bách Trượng Kiên mạng khai đường, cử câu thoại: "Có vị tăng hỏi ngài Đại Tùy: Lúc kiếp hỏa cháy bừng, cái ấy hoại hay chẳng hoại?, Đại Tùy đáp:

"Lục hợp khuynh nghiêng từ mặt đến

Tạm mặc áo vải dính bụi trần

Nhân gió thổi lửa vấy việc nhàn

Dẫn được người đi chẳng chịu về

Hoại, chẳng hoại, tùy hay chẳng tùy

Luống đem kiến văn gượng bít chùy

Hồ rộng ba ngàn sáu vạn khoảnh

Nguyệt tại sóng lòng nói với ai"

4/ Truyện Sa-môn Thích Đạo Chấn ở chùa Hoàng Long thuộc phủ Long Hưng

Thích Đạo Chấn hiệu là Sơn Đường, con nhà họ Triệu ở Kim Lăng. Từ tuổi tóc búi trái đào Sư đã nương Thiền sư Giác Ấn Anh làm đồng tử, từ Giác Ấn Anh dời đến chỗ Phổ Chiếu ở đất Tứ được độ, lâu sau đến tham yết Đơn Hà Tử thuần, cùng luận bàn Tông chỉ Tào Động. Đạo Chấn trình kệ rằng:

"Mây trắng che dày núi lạnh xưa

Cỏ lạ hoa linh sắc phụng hàm

Nửa đêm trời sáng như giữa ngọ

Cỡi bò quay mặt buột áo giấy"

Sau đó nương theo Đại sư Thảo Đường, ngày đêm đọc học kinh tạng, một đêm vẳng nghe tiếng trống tham buổi chiều bèn đi kinh đường, ngẩng đầu thấy trăng, bỗng nhiên Đại ngộ, liền chạy đến Phương trượng, Thảo Đường thấy vậy bèn nói: "Ông đã thấu triệt" bèn ấn chứng cho. Tìm ra ba dời mà đến Bách Trượng, đạo phong hiển bày. Vào năm Kỷ tỵ (1149) thuộc niên hiệu Thiệu Hưng, có vị Luật sư ở Hoàng Long, các nạp tử tán tử tan đi, chủ sự đến tiền đường, cầu Hoàng đế thừa tuyên kế thừa sách, trước. Đề đạt đến Hồng sư Trương như Oánh, Oánh bảo Sư vì đồ chúng trông mong, mà chủ sự xin gửi thư cảm tạ Hoàng đế. Đạo Chấn trách rằng: "Vương công là người hộ trì Phật Pháp, sao lại có sự cảm tạ? Huống gì ta và ông vốn mê muội bình sanh". Từ đó, chủ Sự hổ thẹn, thối lui, nên Trọng Ôn nói rằng: "Kia giao kết với quyền quí, cậy làm tường vách che chở. Những ai nghe đến chuyện ấy mồ hôi đều tươm ướt mặt. Ôi! Từ niên hiệu Thiệu Hưng về sau, Tôn sư ngôn hạnh tương ưng cùng sương thu tranh cạnh sự trang nghiêm. Nếu bỏ Đạo chấn thì đó là ai ư?

5/ Truyện Sa-môn Thích Pháp Nhất trụ chùa Vạn Niên ở núi Thiên Thai

Thích Pháp Nhất hiệu là Tuyết Sào, tức là huyền tôn của Vương phụ mã Lý Tuân Úc ở quận Tương Dương. Gia đình sinh sống tại huyện Tường phù thuộc Khai phong. Mẹ của Sư mộng thấy một lão tăng đến nhà mà sinh ra Sư, tiếng nói lớn khí chất mạnh mẽ, có tướng Đại nhân. Năm mười bảy tuổi thi Thượng tường, theo ông nội làm quan ở Hoài Nam, muốn làm quan ở đó, nhưng xin bỏ gia nghiệp, theo phụng thờ Thiền sư Từ Giác có ở Trường lô, ông nội không chấp thuận. Mẹ Sư nói rằng: "Đứa trẻ này đời trước chắc là sa-môn, xin chớ đoạt mất chí khí ấy". Sau đó không lâu, Thiền sư Từ Giác viên tịch, Sư bèn đến đảnh lễ Thiền sư Thông Chiếu Nguyện ở Linh Nham, được cạo tóc theo hầu một năm. Tâm giác mê muội, đạo không lối vào, Sư bèn đến Tương Sơn tham yết Đại sư Viên Ngộ, Pháp Nhất thấy khí thế nên vô cùng kính trọng, vừa lúc Viên Ngộ vâng Thánh chỉ đến trú tại chùa Thiên Ninh, Pháp Nhất cũng đến đó theo hầu mà chẳng khế hội, kế đến chỗ Đại sư Thảo Đường ở Sơ Sơn chỉ nói một lời mà bỗng nhiên thấu suốt đáy nguồn. Niên hiệu Thiệu Hưng thứ bảy(1137) Tuyền Thú Lưu Ngạn Tu thỉnh Sư đến trụ tại Diên Phước, qua bốn lần dời đến chùa lớn, cuối cùng trú tại Trường lô. Nhân kính mến cảnh đẹp của Thiên thai, sớm tối nghĩ tưởng, từ đó xin được về trụ tại Viện Quán Âm ở Bình Điền là vùng núi non nằm cao trên ráng mây, sáo dài sâu xa, ở thế mà quên bẵng thế tục. Một hôm, Sư thị hiện bị bệnh nhẹ, viết kệ rằng:

"Nay tuổi đà bảy lăm

Về làm chủ am tranh

Trân trọng Quán Thế Âm

Rắn bùn nuốt hổ đá"

Rồi vào khám ngồi kiết già từ biệt Đại chúng mà hoá, tháp thờ Sư được xây dựng tại bổn sơn.

6/ Truyện Sa-môn Thích Phổ Giao trụ chùa Thiên Đồng ở phủ Khánh Nguyên

Thích Phổ Giao họ Tất, ở Vạn Linh trong quận. Thuở nhỏ dĩnh ngộ hơn người, chẳng nhiễm vướng bùn nhơ, ghét ồn ào, trong sạch nghiêm khiết như tu sĩ, chưa đến tuổi trưởng thành đã được độ, năm hạ chẳng thiếu. Đầu tiên tham yết Đại Minh, nghe tập Thai giáo. Tình cờ có vị thí chủ phụng tu Bái sám, có người hỏi: "Việc sám hối tội lỗi của sư là tự sám hay là Tha sám? Nếu nói là tự sám thì tội tánh từ đâu đến? Còn nếu Tha sám thì tha tức chẳng phải sư, vậy làm sao mà sám?. Phổ Giao trả lời không được, vô cùng hổ thẹn, bèn tìm đến chỗ ngài Lặc Đàm. Vừa bước chân đến cửa, Lặc Đàm liền mắng đuổi, Phổ Giao suy nghĩ định hỏi, Lặc Đàm liền đánh đuổi đi. Một hôm, Lặc Đàm bỗng nhiên gọi Phổ Giao đến phương trượng nói rằng: "Ta có công án của người xưa, sẽ cho ông thương lượng". Phổ Giao suy nghĩ định nói, Lặc Đàm liền hét, Phổ Giao hoát nhiên đốn ngộ, ngoái đầu lại cười lớn. Lặc Đàm bước xuống giường dây nắm tay Phổ Giao nói: "Ông hiểu được Phật Pháp ư?". Phổ Giao liền hét, gạt ra, Lặc Đàm cũng cười lớn. Từ đó nổi tiếng khắp bốn phương, được người học nói theo. Sau trở về quê nhà ở Thiên Đồng, đóng cửa tám năm, chùa Pháp tịch trống vắng, Quận Liêu ban bảo khai Pháp, sợ Phổ Giao trốn đi nên sai sứ hầu ở đạo tràng, nên không thể từ chối. Lúc lên Pháp đường, Sư dạy rằng: "Chao ôi! Lão mặt vàng, Phật Pháp giao phó vương thần, khách vô tình dưới núi, quan sai giết hại, người chẳng biết đáy tâm, vì ta miễn được điều đó. Nếu không được miễn là đem sai lầm đến sai lầm đi!". Hễ thấy có vị Tăng nào đến thì quát rằng: "Ông là loài lang lật, chưa phải lúc gánh vác, ta đã nói cho ông nghe rồi. Vả lại, Đạo là nói cái gì? Vẫy tay rửa bát, nắm quạt giương cung, Triệu Châu bách thọ tử, Linh Nguyên thấy hoa đào mà không buông qua một bên, Sơn tăng không biết làm sao rảnh rang môi mép để cùng ông đánh dây bìm dây sắn? Sao không nghỉ đi, thôi đi?". Bỗng cầm gậy đuổi đi. Đến niên hiệu Tuyên Hòa thứ sáu (1124) ngày hai mươi tháng ba, Sư tắm rửa xong, lên tòa nói bài kệ rằng:

"Gậy báu gõ không gặp chỗ xuân

Trong cái tiêu tức đặc Di luân

Đêm qua gió động đảnh non lạnh

Sợ dấy bò đất cày mây trắng!"

Nói xong, an nhiên viên tịch, thọ bảy mươi bảy tuổi, năm mươi tám hạ lạp. Tháp thờ Sư được xây dựng tại bổn sơn.

7/ Truyện Sa-môn Thích Đạo Mân ở chùa Viên Thông thuộc Giang Châu

Thích Đạo Mân được vua ban hiệu là Viên Cơ, người đời tôn xưng là Cổ Phật, con nhà họ Tế ở Hưng Hóa. Mẹ Sư nằm mộng thấy nuốt ngọc Ma-ni mà mang thai Sư, sanh đã năm năm, mà chưa biết đi, biết nói. Một hôm, mẹ Sư bồng đến chùa Tây Minh, thấy tôn tượng Đức Phật, Sư vội chạy đến chắp tay làm lễ, xưng niệm "Nam-mô Phật". Mọi người thấy vậy rất lấy làm lạ. Lớn lên làm quan cho học Đại lương, bèn bỏ nương theo Đại sư Đức Tường chùa Cảnh Đức để xuất gia và được độ. Sư đến tham yết khắp chốn rừng thiền, đều được tiêm nhiễm ý chỉ. Sau gần gũi Thiền sư Triết ở Quy sơn mà không chỗ vào, bèn đến tham yết Lặc Đàm Càn Công, trình bày rõ sở đắc, Lặc Đàm chẳng ấn chứng cho. Một hôm, Lặc Đàm nêu câu thoại Đức Thế Tôn giơ cành hoa sen, Tôn giả Ca-diếp mỉm cười để hỏi, Sư chẳng khế hội. Theo hầu Lặc Đàm mà đi, đến lúc Lặc Đàm đưa gậy gác lên vai, thở dài hỏi: "Hiểu không?". Đạo Mân suy nghĩ định đáp, Lặc Đàm liền đánh. Có một lúc nọ, ngài Lặc Đàm lại cầm một bó củi đưa cho Sư xem, hỏi: "Là vật gì?". Đạo Mân cũng suy nghĩ định đáp, Lặc Đàm liền hét ngay lúc đó Sư đến ngộ huyền chỉ, bèn làm thế giơ cành hoa lên nói: "Vừa rồi định lừa dối Thượng tọa Mân mà không được!". Lặc Đàm bảo: " Hãy nói". Đạo Mân nói: "Phía nam núi mây nổi, phía bắc núi mưa tuôn" rồi đảnh lễ ba lạy. Lặc Đàm gật đầu ấn chứng cho. Về sau Sư mở Pháp hội ở Quán Khê, dời đến Viên Thông để hợp với dự ký của Đạo Tế. Người học đông như sông tuôn về biển. Triều đình nghe được Đạo hạnh của Sư, các quan đến thỉnh, biếu tặng y phục, ban hiệu là Viên Cơ, tôn kính sủng ái. Từ đó xa gần đều khâm phục phong hóa của Sư, lớn nhỏ thảy đượm nhuần ân pháp trạch, không rõ về sau Sư tịch ở đâu.

8/ Truyện Sa-môn Thích Thụy Tiên trụ Viện Từ Thị ở Thiệu Hưng

Thích Thụy Tiên người ở Cối Kê. Thuở nhỏ bị buộc ràng trong lưới trần, trầm mình trong sông ái. Năm hai mươi tự nhiên Sư bỏ nhà, đi thi kinh, được xuất gia, tinh chuyên học tập luật Tạng Đại thừa, Tiểu thừa đến câu "Giới tánh như hư không, người hành trì mê mờ điên đảo "bỗng nhiên tự tỉnh ngộ, nghĩ rằng: "Giới là Pháp thúc liễm thân tâm, sao tự bó buộc ư?". Bèn nghiên cứu giáo nghĩa Thiên thai. Một hôm, xem đến chỗ: "Các Pháp chẳng tự sanh, cũng không từ tha sanh, chẳng cộng, chẳng vô nhân, nên nói là vô sanh", bèn nghi rằng: "Đã chẳng tự lại chẳng tha, chẳng cộng chẳng vô nhân. Vậy rốt ráo do từ đâu mà sanh?". Khen ngợi rằng: "Pháp nhân duyên sanh tuy chiếu dùng không giả tam quán, chẳng quá đè ép hay tân bốc biển tánh, Tâm, Phật, chúng sanh, tên gọi tuy khác nhưng thể đồng là một. Mười cảnh mười thừa, Diệu tâm thành trí. Cảnh chẳng thể suy nghĩ bàn luận, trí chiếu mới sáng tỏ, lời nói chẳng thể đến được". Bèn lại tham yết các vị Ký túc, sau lên núi Đầu tử, gặp Thiền sư Quảng Giám, Thiền sư hỏi: "Từ đâu đến?"-Đáp: "Từ lưỡng triết đông việt đến". Quảng Giám hỏi: "Việc ở Đông việt phải làm sao?". Thụy Tiên đáp: "Tần trông núi cao, xem hồ nước rộng". Quảng Giám hỏi: "Tần trông núi cùng với chính mình là đồng hay khác?". Thụy Tiên đáp: "Lời Phạn tiếng Đường". Quảng Giám nói: "Giống như rừng nghiệp, chỉ đối với rốt cuộc là đồng hay khác?". Thụy Tiên bèn hét, Quảng Giám liền đánh, bỗng có chút tỉnh ngộ, đảnh lễ nói rằng: "Ân lớn khó đáp đền". Về sau, khai Pháp ở Từ thị, Sư thường hỏi chư tăng rằng: "Ba con Lạc đà, hai con què mất một chân, một ngày đi đến muôn dặm, rong ruổi chẳng trước, mà nay thâu bắt tại núi Ngọc Tuyền, chẳng cho người đương thời loạn châm chước, các ông hướng về nơi nào, mà thấy Thượng toạ Thụy Tiên". Cả chúng không một ai có thể mở lời, cho hợp cơ. Về sau, Sư thị tịch ở bổn sơn.

9/ Truyện Sa-môn Thích Thiên Du ở chùa Vân Nham thuộc phủ Long Hưng

Thích Thiên Du tự lấy hiệu là Điển Ngưu, con nhà họ Trịnh ở Thành đô. Thuở nhỏ theo Nho học, dĩnh ngộ tuấn tú khác thường, đồng bạn đều tôn trọng. Ban đầu thi trường quận, lại thi ở Tử châu, hai nơi đều tiến cử, sợ chẳng dám đảm nhận, bèn đổi tên vượt ải, gặp lúc Vương sơn cốc từ hướng Tây trở về, thấy Thiên Du phong cốt khác phàm, đàm luận siêu trác, mời ngồi cùng thuyền, khuyên đến Lô sơn cạo tóc. Đầu tiên, Sư tham yết Tử tâm nhưng chẳng khế hội, nên nương theo Trạm Đường Chuẩn ở Lặc Đàm. Một hôm, Trạm đường thuyết giảng chung rằng: "Các ông khổ khổ nhọc đến chỗ Thượng tọa Chuẩn tôi tìm hỏi Phật Pháp". Bèn vỗ đầu gối hỏi: "Hiểu chăng? Trên tuyết thêm sương". Lại vỗ đầu gối nói: "Nếu cũng không hiểu, há chẳng thấy Càn phong dạy chúng rằng "Nêu một chẳng được nêu hai, bỏ qua một, chấp rơi vào thứ hai", Thiên Du nghe, thoát nhiên ngộ nhập. Sau ra hoằng hóa trụ ở Vân cái, dời đến Linh Nham, lúc nói Pháp, phần lớn có phong thái của Trạm Đường, thường hòa trung đạo, tụng Mục Ngưu (chăn trâu) rằng:

"Hai sừng chỉ trời

Bốn chân đạp đất

Dắt đứt dây mũi

Chăn rất nhiều phân.

Trương Vô Tận thấy vậy rất kính tiết, nhân trở về Vân Nham, ngang qua Lô sơn, mà dừng nơi hiền chủ, ý chẳng muốn nhận, bèn cố nói rằng: "Lão lão, Đại đại! Chính là Điển Ngưu trong kho chất chăng?" Thiên Du nghe vậy nói kệ rằng:

"Kho chất đều từng hiểu Điển Ngưu

Chỉ do giá mắc thật khó đền

Tưởng ông bản lãnh không nhiều con

Rốt cùng khó cấm một đầu ấy!"

Cuối cùng bỏ am đến Võ Ninh, đề tấm biển "Điển Ngưu" và suốt đời chẳng ra. Năm gần trăm tuổi mới cáo tịch. Lúc thấy ở Đồ Độc thuộc Kính Sơn thì Sư đã chín mươi ba tuổi.

10/ Truyện Sa-môn Thích Pháp Nhân trụ chùa Giác Hải, phủ Bình Giang

Thích Pháp Nhân con nhà họ Chu ở Cô Tô thuộc Ngu Sơn, thuở nhỏ chìm đắm trần tục, không có ý vượt khỏi buộc ràng. Năm 24 tuổi mới đắp mặc tăng phục, chẳng đến năm năm đã du phương, tham yết Thiền sư Tuệ Nhật Nhã ở Đông Lâm. Tuệ Nhật nêu nhân duyên Linh Vân thấy Hoa đào mà ngộ đạo để hỏi. Pháp Nhân suy nghĩ định đáp Tuệ Nhật nói: "Không đúng, không đúng". Bỗng có chỗ khế hội, trình kệ rằng:

"Đầu non hoa đào nở

Hoa đào từ đâu đến

Linh Vân mới vừa thấy

Quay đầu mua ba đài"

Tuệ Nhật răn rằng: "Tuy cái thấy của ông đã nhỏ nhiệm, nhưng phải nương vào phương tiện để rõ được Đại Pháp". Từ đó thường trụ tại Lô phụ ba mươi năm, chẳng giao tiếp với người đời, người học ở bốn phương vô cùng kính mến, vượt sông trèo đồi tìm đến lò rèn. Pháp Nhân cũng chẳng từ chối đào luyện, tùy căn cơ mà nói Pháp. Cuối niên hiệu Kiến Viêm (1131) đời Tống, giặc cướp nổi dậy ở Giang Tả, Pháp Nhân bèn thuận dòng đi về phương đông. Nơi biển Giác kẻ tăng người tục nối nhau tìm đến hỏi đạo. Pháp Nhân thường vì chúng dạy rằng: "Các ông phải giữ gìn Định lực, chớ lo sớm tối cầu việc bên ngoài!". Đến tuổi về nhà phóng lãng, tự nhiên xưng là "Ngũ tùng tán nhân".

11/ Truyện Sa-môn Thích Uẩn Năng trụ chùa Trung Nham ở My Châu

Thích Uẩn Năng hiệu là Tuệ Mục, con nhà họ Lã ở trong Quận.

Thuở rẻ học theo Nho, nghiên cứu rộng Kinh sử. Năm hai mươi hai tuổi ở thôn lục khảo xét sách vở, tình cờ đến chùa núi, thấy sách Thiền để trên bàn, lấy xem đọc, dường như có sở đắc, bèn bỏ áo mão, làm tăng thọ giới cụ túc, một bình bát vân du. Đầu tiên, tham kiến Thiền sư Bảo Thắng Trừng Phủ, hỏi đáp qua lại chỗ thú hướng rất khác lạ, thẳng đến Kinh Hồ bèn tham yết các vị Vĩnh An Hỷ Chân, Như Triết Đức Sơn Hội, trình độ càng vượt xa, kế đến Đại Quy tham yết Thiền sư Xuân. Xuân, hỏi: "Quê nhà ở đâu?"-Đáp: "Nghe nói ở Tây Xuyên". Xuân nói: "Ở Tây Xuyên có Bồ Tát Phổ Hiền thị hiện phải không?"-Đáp: "Ngày ngày đích thân chiêm ngưỡng từ tướng". Xuân hỏi: "Voi trắng ở đâu?". Uẩn năng nói: Móng ngà đã đủ. Xuân nói: "Hiểu chuyển thân chăng?".

Uẩn Năng cầm toạ cụ nhiễu quanh giường thiền một vòng. Xuân nói: "Không đúng". Uẩn Năng bỏ đi ra. Một hôm, Thiền sư Xuân hỏi một vị tăng: "Hoàng sào qua rồi sau đó có ai thâu được kiếm báu chăng?". Vị tăng ấy giơ nắm tay lên. Xuân nói: "Con dao cắt rau". Vị tăng nói: "Vì sao thọ dụng chẳng cùng". Xuân hét rồi đi ra, kế đến hỏi Uẩn Năng, Uẩn Năng cũng giơ nắm tay. Xuân nói: "Cũng là con dao cắt rau". Uẩn Năng liền đến gần túm ngực áo dựng nói: "Giết được người mới thôi". Thiền sư Xuân cười nói: "Ba mươi năm cưỡi ngựa, hôm nay bị lừa đá". Từ đó tiếng tăm vang dội khắp nơi. Trở lại đất Thục, đầu tiên làm chủ chùa Báo Ân, kế đến trụ ở Trung Nham, ở trong thất thường hỏi Sùng Chân Chiên Đầu rằng: "Thế nào là mặt mắt của ngươi ở trước kiếp Không?". Sùng Chân bổng nhiên lãnh hội đáp rằng: "Hòa-thượng hãy nói khẽ". Liền trình kệ rằng:

"Muôn năm giữa bể từng đói kém

Ở trong biển lớn thường hết khát

Thuở ấy, khi tìm, tìm chẳng thấy

Ngày nay lúc tránh, tránh không xong".

Uẩn Năng liền được ấn chứng hứa khả, Uẩn Năng trú trì hơn ba mươi năm, nói pháp chẳng cho người ghi chép, đến lúc sắp qua đời viết kệ từ biệt chúng, ngồi thẳng thị tịch. Lúc trà-tỳ, gió dữ bỗng nhiên nổi dậy, khói bay tới đâu đều mưa rơi xá-lợi ở đó, những người Đạo tục cuốc đất cũng lượm nhặt được. Còn quả tim, chiếc lưỡi không bị cháy, nên xây tháp thờ.

Liên quan thử bàn:

Sa-môn Uẩn Năng chẳng qua một lần xem thư lang, vừa thấy sách Thiền liền biết chỗ rơi, há chẳng phải là người tái lại ư? Huống chi ngao du đến cửa các vị Thiền sư, không đâu chẳng chịu khít. Mới tiếp cận Đại Quy liền hiểu chuyển thân. Lợi khí ở Uẩn Năng có thể biết rõ là như thế nào. Đại Quy rất chưa thể, đến lúc hỏi nhân duyên thâu nhận kiếm, đã là tiền tăng thì sao không chỗ vào, mà cúi cùng huơ xuống. Đến lượt Uẩn Năng thì riêng có một đường thấu suốt trời mây, mới nắm cành cỏ mà làm thổi lông. Đại Quy chẳng khỏi gần gửi vướng víu một lỗ mũi con Ngao. Ông đáng gọi là có cơ dụng lớn lao. Đại Quy khéo làm thầy người, Uẩn Năng cũng chẳng thẹn làm học trò của người. Than ôi! Thầy trò, chủ bạn ở đời vừa thấy nhau mà có phong thái tác lược như vậy, mới không uổng dạo trong biển Pháp. Cả hai đều không để lại ăn năn. Nếu không như thế thì đều là dùi sắt không lỗ, phụ lòng người mặt vàng chẳng ít, hãy cố gắng!

12/ Truyện Sa-môn Thích Tông Hiển trụ chùa Tín Tướng ở phủ Thành Đô

Thích Tông Hiển hiệu là Chánh Giác con nhà họ Vương ở Đồng Xuyên. Thuở thiếu thời, Sư được chọn làm Tiến sĩ có tiếng, thường mỗi buổi sáng múc nước suối làm vui. Đến tối suy nghĩ bèn thấy nước lạnh tự nhiên đầy nhà, muốn múc ra không thể được. Bổng nhiên ngay cảnh trần ấy tự không than rằng: "Đời tôi như lưới rách vậy!". Bèn đến nương tựa Chiếu Giác Bạch Công và được độ. An nhiên một chiếc áo nạp theo chúng thưa hỏi tham cứu. Một hôm, Bạch Công hỏi rằng: "Vòi vọi đứng đảnh non cao, thẩm sâu đi trong đáy bể, làm sao hiểu?". Bổng dưng ngay lời nói ấy, Tông Hiển đốn ngộ đáp rằng: "Đinh sắt hại gót chân". Chiếu Giác lại lấy cây phất trần hỏi: "Vậy cái này lại thế nào?". Tông Hiển mỉm cười rồi đi ra. Khắc phục huyên cần suốt 07 năm, ra đến kinh đô Hoài Xế, đi khắp các chốn tòng lâm. Về già, Sư lên Ngũ Tổ, gặp Hòa-thượng Diễn hỏi: "Chưa biết ải Lệ Tử, khó qua cầu Triệu Châu, vậy thế nào là ải Lệ Tử?". Tổ nói: "Ông còn đứng ngoài cửa!". Tông Hiển đạp tới một bước rồi thối lui. Ngũ Tổ nói: "Rất nhiều thời gian uống trà, ăn cơm, xưa nay cũng có người biết được mùi vị đó". Sáng hôm sau vào thất, Ngũ Tổ thấy Tông Hiển bèn hỏi: "Ông có phải là vị tăng hôm qua hỏi Câu thoại chăng? Ta đã biết chỗ thấy của ông, chỉ chưa qua được ải Bạch Vân". Tông Hiển trân trọng lui ra. Bấy giờ, Viên Ngộ đang làm thị giả, Tông Hiển bèn đem ý ải Bạch Vân hỏi Viên Ngộ, Ngộ nói: "Hiểu lấy ngay đó". Tông Hiển cười nói: "Tôi không phải không hiểu, mà chỉ là chưa am tường. Đợi thấy ông già ấy cùng với lý nầy hiểu làm một". Hôm sau, Ngũ Tổ đến Dã thành, Tông Hiển cùng Viên Ngộ kế đó cũng đến, vừa gặp ở Hưng Hóa, Ngũ Tổ hỏi: "Có nhớ từng ở chỗ nào gặp nhau chăng?". Tông Hiển nói: "Toàn lửa chỉ chờ". Ngũ Tổ xoay qua Viên Ngộ nói: "Gã ấy lắm lời". Sau, đến Lô sơn lại nêu ý sở đắc câu thoại "Vòi vọi đứng đảnh non cao" để hỏi Ngũ Tổ, Tổ nói: "Ta thường đem việc ấy hỏi Tiên sư, Tiên sư cũng có hỏi Hòa thượng Viễn, Hòa thượng Viễn nói: "Mèo có Công mềm huyết, Hổ có Đức dựng thây, chẳng cầu đạt cội nguồn thì không thể đến!". Tông Hiển theo hầu ở đó rất lâu, Tổ cũng rất mến thương, lúc từ biệt trở lại đất Thục, Tổ làm Tiểu Tham, lại dùng kệ tiễn đưa rằng:

"Xa quê hơn bốn mươi năm

Một thời quên ngay tiếng Thục

Thiền nhân trở về Thành Đô

Thì phải nhớ lấy lời Tổ"

Tông Hiển về thì Chiếu Giác Bạch Công vẫn mạnh khoẻ, nên lại theo hầu đó, tiếng tăm vang xa. Đầu tiên, Sư ra hoằng hóa trú tại Trường Tùng, kế đến làm Tự chủ Bảo Phước. Bày rộng là bệ, đào luyện người học khắp bốn phương, nên các bậc long tượng phần nhiều xuất phát từ dưới sự chuyển hóa của Tông Hiển.

13/ Truyện Sa-môn Thích Pháp Thường trụ chùa Báo An ở Gia Hưng

Thích Pháp Thường người ở Khai Phong, là con cháu của Thừa tướng Tiết Cư Chánh. Niên hiệu Tuyên Hòa thứ bảy (1125) bèn hiểu được trần ai buộc ràng, nghĩ tưởng cao xa, bèn nương tựa Trường Sa Ích Dương Hoa Nghiêm Thức Công, được cạo bỏ râu tóc, đắp mặc y ruộng phước, người nhìn thấy như Sư tử đầu đàn. Ở thì là Bảo xã, lời không đúng pháp chẳng nói, trái phép chẳng đoái hoài, kính mến sâu sắc Đại thừa, chẳng bác bỏ Tiểu thừa. Một hôm, xem Kinh Thủ-lăng-nghiêm, mới mở toang nghĩa lý như trời vực, thấu suốt cả biển Pháp. Từ đó, phiêu du Hoài tứ, phóng lãng Hồ tương, sau đến tham yết Đại sư Tuyết Sào chùa Vạn Niên ở Thiên Thai, mới một lần gặp mà cơ ngữ khế hội, bảo chấp chướng Hàn Tiêu, sau đó không lâu Sư được thỉnh làm thủ chúng, vì Tăng nhập thất, rất có phong thái, điềm nhiên xử thế, chẳng trau chuốt mọi duyên. Trong thất chỉ có một chiếc giường thấp nhỏ, ngoài ra không vật dư. Ngày rằm tháng chín năm Canh Tý, nhằm niên hiệu Thiệu Hưng, Sư nói với đại chúng rằng: "Tôi nội trong một tháng sau không còn lưu trú nữa!". Đến ngày hai mươi mốt tháng mười, Sư viết bài Từ Ngư Phụ ở cửa Thất rằng:

"Việc này Lăng nghiêm thường lộ bày

Hoa đào trăng tuyết giao ánh sáng

Khẽ cười vắng vẻ không muôn xưa

Gió âu nói khác xa

Ngân Hán tung khắp trời

Bướm mộng Nam hoa vừa tung tăng

Lớp lớp ai vượt tràn can hổ

Mà nay quên ngay đường lúc trở lại,

Giang sơn trời chiều

Bờ mắt đưa chim hồng bay đi!"

Viết xong, Sư đến giường xếp chân mà hóa, tháp thờ Sư được đặt ở phía Tây nam cửa chùa.

14/ Truyện Sa-môn Thích Trí Sách ở Kính Sơn thuộc phủ Lâm An

Thích Trí Sách hiệu là Đồ Độc, con nhà họ Trần ở Thiên thai, vừa mới sanh mà Sư thông minh khác xa bọn trẻ, chẳng ưa thích vinh hoa thế tục, trầm tư vắng lặng. Từ nhỏ nương tựa Hộ Quốc Sở Quang được cạo tóc và được trao cho tăng nghi, chỉ một bình bát, an nhiên, nghiên cứu suốt cùng ba tạng. Đầu tiên, Sư đến Quốc Thanh Tịch Thất Quang Công, bỗng nhiên mình có tỉnh. Kế đến qua Minh Châu tham yết Thiền sư Đại Viên ở chùa Vạn Thọ. Đại Viên hỏi: "Từ đâu đến?"-Đáp: "Thiên Thai". Đại Viên hỏi: "Có thấy Đại Sư Trí Giả chăng?"-Đáp: "Ngay đây cũng không ít". Đại Viên nói: "Nhân rất ở dưới gót chân ông"-Đáp: "Ngay mặt sai quá". Đại Viên nói: "Chuộng người chẳng làm cỏ nên lúa không nâng mà đứng thẳng!". Một hôm, từ biệt cửa Đại Viên, lúc tiễn đưa Đại Viên vỗ vào lưng Trí Sách nói: "Đảo châu báu ở gần, thành này chẳng thật". Trí Sách kính vâng. Muốn đến Dự Chương tham yết Hòa thượng Điển Ngưu Du, Đạo do Vân cư, gió do tuyết lấp, đường không khách tiến bước, trải qua bốn mươi hai ngày, vào buổi trưa giờ Ngọ, nghe tiếng bảng mà hoát nhiên Đại ngộ. Lúc đến cửa Điển Ngưu. Điển Ngưu riêng chỉ Trí Sách nói: "Ở đâu mà thấy thần, thấy quỷ đến?"-Đáp: "Ở tại Vân Cư, nghe tiếng bảng mà lại". Điển Ngưu nói: "Vậy là thế nào?". Trí Sách nói: "Đánh phá hư không, toàn không cương cán". Điển Ngưu nói: "Việc hướng thiện chưa có". Trí Sách nói: "Nhà Đông bị tối, nhà Tây mắng nhiếc". Điển Ngưu nói: "Cao ngất vượt quá Phật Tổ, ngày sau dựng nhà, một con lân đầy đủ". Về sau, vâng phụng Thánh chỉ trú tại Song Kinh, mở mang rộng lớn Đạo của Điển Ngưu. Người học bốn phương tìm đến rất đông. Lúc sắp thị tịch làm văn để tế, Sư tự ngồi thẳng mà nghe đến chữ: "Còn hưởng". Bèn mỉm cười. Sau đó, hai ngày Sư tắm gội, thay đổi y phục nhóm chúng nói kệ rằng:

"Bốn đại đã ly tán

Trời thu sương đêm

Nguyệt mây khói tùy ý về

Muôn dặm chuyển sáng ngời"

Rồi an nhiên thị tịch. Xây tháp an táng toàn thân dưới chân núi phía Đông chùa.

15/ Truyện Sa-môn Thích Đạo Xu trụ chùa Linh An ở phủ Lâm An

Thích Đạo Xu hiệu là Lại Am, con nhà họ Từ ở An thuộc Ngô Hưng, thường tham học tại đạo tràng Thiền sư Tuệ, được truyền Tâm ấn, đạo nghiệp ngày một hưng long. Đầu tiên, trú tại Hà sơn, sau dời đến Hoa tạng. Đến đầu niên hiệu Long Hưng (1163) có chiếu dời đến chùa Linh Ẩn. Vua Hiếu Tông đời Tống vời Sư vào Nội điện ban tòa, hỏi rằng: "Yếu chỉ của Thiền đạo, có thể nghe được chăng?". Đạo Xu trả lời: "Việc ấy là chỗ ứng cơ trong công dụng thường ngày của Bệ hạ. Vốn không phân Tri kiến khởi diệt, chia ra Thánh phàm mê muội, lần lượt giữ gìn chánh niệm thì cùng tương ứng với đạo, quên tình bỏ vật thì Nghiệp không thể buộc ràng. Dứt sạch hai bệnh Hôn trầm và trạo cử, tự quên ý hỏi đáp, huống gì ngày nay cái thấy nằm trong Bát-nhã thì việc gì mà chẳng thành kiến?". Hoàng đế Hiếu Tông lấy làm vừa ý gật đầu. Về sau, vì già yếu, nên Sư xin cáo lui về ở tại Vĩnh An của Minh Giáo, tiêu dao thích thú. Thường đề kệ ở trên vách rằng:

"Trong tuyết hoa mai báo tin xuân

Giữa hồ trăng tỏ rọi tinh thần

Năm đến hẳn không điều tốt lại,

Chớ bắt nếp nhà khắp tợ người!"

Tháng tám năm Bính Thân (1176) nhằm niên hiệu Thuần Hy, Sư thị hiện bị bệnh nhẹ, viết kệ rồi thị tịch. Xây tháp tại Vĩnh An.

16/ Truyện Sa-môn Thích Hải Tuệ chùa Đại Trữ Khánh ở Thượng Kinh

Thích Hải Tuệ người ở Kim Quốc. Thuở nhỏ khôi ngô thông minh, học chẳng nhờ thầy. Văn cáo xứ Lỗ, sách vở đất Trúc, hễ qua mắt thì Sư đều thuộc lòng. Đầu tiên, Sư đến các trường giảng như đến cung rồng, đối với tánh tướng huyền đồ, đều nắm được cốt yếu và hiểu được tinh túy. Do đó, vui Pháp mừng Thiền mà tự no đủ, dấu vết ở Ngũ đài, dao cày giống lửa, đến non cao dựng thất, một chiếc giường an nhiên, như vậy suốt mười lăm năm. Một hôm, Sư than rằng: "Hễ là bậc trượng phu thì phải vì chúng sanh là việc gấp, yếu hèn thì làm sao?". Bèn chống gậy đến Yên Đô, đi khắp các thiền tự tùy duyên giảng nói, bảy chúng nhóm họp. Từ đó, tiếng tăm vang khắp mọi nơi, Hương Đạo thoảng vào cung cấm. Tháng sáu niên hiệu Hoàng Thống thứ ba (1143) đời Kim, Thái tử Anh Điệu xây dựng chùa Đại Trữ Khánh ở Thượng kinh bên cạnh cung cấm, khi xây xong rất tinh xảo trên đời, đẹp như Thiên cung. Do kính mến đạo hạnh của Sư nên vua ban chiếu thỉnh Sư làm khai sơn đời thứ nhất, nói pháp ban Điệp, độ khắp dân chúng trong nước, đồng hành có trăm muôn quan thần làm tăng ni. Năm sau (1144) vua ban chiếu đón rước thụy tượng bằng chiên đàn để cúng dường tại lầu Tích Khánh của chùa. Đến niên hiệu Hoàng Thống thứ năm (1145) Ngài Hải Tuệ viên tịch, trà-tỳ thâu nhặt xá-lợi năm mầu nhiều vô số, sáng ngời suốt tận hư không, phô bày mùi hương lạ bay xa cả tuần, Kim chúa (Hy Tông), Giai Hậu, Thái Tử, thân vương trăm quan thiết cúng năm ngày, chia ra năm nơi xây tháp để cúng dường. Tặng huy hiệu "Phật Giác Hựu Quốc Đại Sư". Tháng giêng năm sau (1146) ban chiếu thỉnh Thiền sư Thanh Tuệ trú trì chùa Đại Trữ Khánh, tặng hiệu "Phật Trí Hộ Quốc Đại Sư" ban lên tòa Quốc sư, đặc biệt ban y tăng-già-lê dệt bằng sợi vàng, và bình bát quí lạ cùng các vật báu. Kim chúa, Hậu phi, Thái tử đảnh lễ hai chân, kính dâng Pháp y. Vua nước Chấn Đán cung kính sa- môn, xưa nay chưa từng có như thời ấy.