SỐ 2062 — TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI MINH

QUYỂN 4

CHƯƠNG II: GIẢI NGHĨA TRONG PHẦN 3 CỦA CHƯƠNG II

(chánh truyện có bốn vị, phụ có sáu vị).

1/. Truyện Sa-môn Thích Minh Long trụ Am Tú Phong ở Dương Sơn thuộc Bắc Trực.

Thích Minh Long, họ Diêu, người ở xứ Tú Thiên thuộc Hoài Nam, húy là Đông Dương. Sư thường giúp đỡ các học trò ở trường ấp, Sư sống thường thích tu, đam mê nội điển. Năm hai mươi tuổi, Sư chẳng kể gia nhân sản nghiệp, thanh thản cùng các bậc thiện tri thức vân du.

Khoảng đầu niên hiệu Long Khánh (1567) đời Minh, Sư lặng lẽ đạm bạc làm người cư sĩ, đi đến phương Bắc tìm các chùa lớn cảnh đẹp, thăm viếng các bậc kỳ đức cao tăng. Sư ngụ tại Thang uyển trong ba năm, lên Ngân Sơn tìm đến chùa Pháp Hoa, nương tựa Hòa-thượng Đại Quang, xin xuất gia thọ giới cụ túc. Rồi Sư tìm đến am Tú Phong ở Dương Sơn, danh đức Sư một lan tỏa, Sư thuần dùng một áo nạp, chẳng áo lót chẳng cánh tay, chẳng giày. Ở Gia lăng, các hàng trung lưu quý nhân có nhiều thí chủ Sư chẳng đoái hoài, Sư an định nhóm chúng bảy mươi hai vị, lập kỳ hạn ngàn ngày, đích thân Sư nói pháp cho nghe, mở rộng tông chỉ của Tam giáo.

Bấy giờ, Hưu Ninh Uông, Tư Mã Đạo vâng chiếu hành biên, Tư Mã Đạo đến Gia Lăng, hẹn cùng Đốc phủ chùa Pháp Hoa, nghe Sư là bậc Cao Đức nên tìm đến, bỗng có vị Sa-di đi ngược chiều, thấy Sư mở bày áo nạp, chẳng hề che đùi vế, rất lạnh rét mà chẳng bị xâm hại. Hưu Ninh Uông cùng Đốc phủ lãnh chiếu kính lễ Sư. Dẫn vào trong động, ngồi trên thạch vàng, cùng nói chuyện. Sư lược nêu ý nghĩa của Tổ sư Đạt-ma từ Tây Trúc đến Trung Hoa. Đốc phủ tỏ vẻ sợ hãi tin phục. Hưu Ninh Uông hỏi Sư: "Sau khi mãn ngàn ngày có thể làm thường trú chăng?" Ngài đáp: "không thường, không trú". Sáng hôm sau, Sư từ tạ trở về.

Trước nửa tháng đến ngày lập xuân, ở Dương Sơn, phát ra ánh sáng năm mầu. Lại trước bảy ngày đến đêm trừ tịch (đêm 30) Sư nhóm chúng, bảo rằng: "Ngày đầu năm mới, tôi sẽ đi. Các ngươi, những người biết chữ thì dùng tai nghe kinh, người không biết chữ thì dùng tâm niệm Phật, chuyên việc thiền định trí tuệ, chuyên tâm cứu giúp mọi vật. Đó tức là tâm Phật, cẩn thận chớ mong cầu gì khác. Các ông phải tự cố gắng!" Đã nửa đêm trừ tịch, Sư bảo đệ tử ra xem sao giữa trời và hỏi: "Đã nửa đêm chưa?" Đệ tử đáp: "Đã nửa đêm. Sư bảo: "Chưa phải, đến giữa trưa ta mới đi". Sáng mồng một tết, tại Dương Sơn lại phát ra ánh sáng năm mầu như xoay về. Đến giữa trưa, Sư từ biệt đại chúng, an nhiên ngồi thẳng thị tịch. Qua bảy ngày, cử hành lễ trà, lại phát ra ánh sáng như xoay về, đại chúng cùng các hàng trung lưu, quý nhân nhìn thấy ánh sáng, đổi hướng về Sư, la liệt bái lạy, xưng hô: "Phật! Phật! Nguyện đem ánh sáng này soi chiếu khắp thiên hạ". Thế rồi, xá-lợi xếp đặt tự nhiên, Đốc phủ xây tháp để an trí, Hưu Ninh Uông soạn bài minh. Lúc đó là tháng giêng niên hiệu Vạn Lịch thứ nhất (1573).

2/. Truyện Sa-môn Thích Chân Tiết chùa Thê Hà, Ứng Thiên.

Thích Chân Tiết, hiệu là Tố Am, Sư người xứ Tương Dương. Thuở thiếu thời, Sư là học trò trong Quận, bỗng nhiên gốc lành từ trước bên trong nảy nở, liền từ biệt cha mẹ, tìm đến đảnh lễ Hòa-thượng Minh Hưu xin xuất gia. Thế rồi, Sư vân du đến phương Bắc tìm đến Kinh đô, tham vấn khắp các trường giảng rồi nương ở dưới pháp tòa của Pháp sư Tú, Sư thọ hưởng pháp hỷ, thành đạt sâu sắc ấn pháp của Tông Hiền Thủ. Sở học của Sư dồi dào cả nội lẫn ngoại điển. Chư Tăng các nơi thường suy tôn Sư là bậc long tượng. Trải qua thời gian lâu, Sư mang tích trượng trở về phương Nam. Đến Kim Lăng, Sư ra làm tự chủ chùa Thê Hà ở Nhiếp Sơn. Tăng chúng hơn ba trăm vị, Sư giảng dạy đủ cả năm thừa. Sư ngồi tòa sư tử gióng trống pháp lớn hơn ba mươi năm. Đàn việt có thừa, nâng đất làm lò.

Bấy giơ, Ân Tông Bá có tôn tượng Đại sĩ Lang Da, Ngũ Đài Lục Công cũng đúc tượng vàng, thảy đều đem đến dâng cúng Sư. La Tham tri thự gọi là: "Viên thông tinh xá". Cú Điển Lý Thạch Lộc học sĩ nguyện kết bạn phương ngoài. Sư mở mang đại pháp chẳng kỳ hạn thời gian. Sư từng giảng Kinh Pháp Hoa, đến Phẩm Tháp Phật Đa Bảo, bỗng nhiên giữa hư không hiện lên tháp báu, dần đến trước tòa, mỗi đặc điểm đều như trong kinh nói. Bốn chúng kiền thành chiêm ngưỡng, tỏ vẻ sợ sệt, ít thấy. Trung Sứ Trương Mưu vâng lệnh của Từ Thánh Hoàng Thái hậu đến, cùng thấy được điềm lành thánh thiện. Bèn mang một bộ y Tăng- già-lê dệt bằng sợi vàng, và tuyên đọc chiếu chỉ của Từ Thánh Hoàng Thái hậu ban tặng Sư. Sau đó xây dựng giảng đường ở phía Tây chùa, Xây dựng một ngôi tháp để làm chứng tích thần hóa.

Các vị Hưu Ninh Uông và Tư Mã Đạo ghi lại việc ấy.

3/. Truyện Sa-môn Thích Minh Đắc trụ chùa Đông Thiền, ở Gia Hưng.

Thích Minh Đắc, hiệu là Nguyệt Đình, vì Sư nối pháp Thiền Sư Vạn Tùng Lâm, nên còn có hiệu là Thiên Tùng. Sư họ Chu, người ở xứ Ô Trình, thuộc Hồ Châu. Sư vừa mới chào đời đã biểu hiện sự dĩnh ngộ cao vời khác với người thường. Đến tuổi búi tóc, Sư theo cha đến Đạo tràng Tây Tư. Sư bèn chỉ lên vách tường chỗ họa đắp tôn tượng A-la hán, mà hỏi cha rằng: "Đó là tăng hay tục?" cha Sư đáp: "Đó là tăng". Ngài bùi ngùi bảo: "Con nguyện được làm như thế!" Từ đó, Sư ra sức xin xuất gia, nhưng cha mẹ Sư không chấp thuận.

Năm mười ba tuổi, Sư đến am Song Lâm Khánh Thiện trong quận, theo Sa-môn Chân Tường, học tập giáo điển Du-già, được bốn năm, thì xuất gia. Nghe có việc hướng thượng, bèn trước đến tham yết ngài Bách Xuyên Hải Công, nhưng không khế hội. Nhân đó, Sư chỉ mang y đơn, giày gai, vân du khắp các tòng lâm pháp tịch, lăn lội cầu thỉnh, trải qua đủ thứ gian truân khổ cực. Sư tự nghĩ rằng: "Chính mình thiếu duyên với Bát-nhã!" Bèn nghĩ muốn đến chùa Thiên Trúc, khẩn thiết ai cầu Đại sĩ Quán Thế Âm, mong được gặp Minh sư. Giữa đường đi đến chùa Thiên Trúc, sư nghe Hòa-thượng Vạn Tùng nói pháp, nên trước vào lễ bái tham yết. Hòa-thượng Vạn Tùng hỏi: "Đại đức từ đâu đến, muốn cầu việc gì?" Sư đáp: "Muốn khấu bái lễ thỉnh Phổ Môn, cầu được gặp Lương Đạo!" Hòa-thượng Vạn Tùng dựng đứng một ngón tay, bảo: "Vậy, ngươi hãy đi lễ cầu đại sĩ, xong rồi trở lại gặp ta". Sư ứa nước mắt mà lại đi lễ báo, ai cầu quyết định sanh tử việc lớn, Hòa-thượng Vạn Tùng bảo: "Ông muốn thoát sanh tử, phải biết sanh tử không dính mắc mới được". Sư nghe mà chẳng hiểu gì cả, bèn nương thọ giới cụ túc. Từ đó, sớm tối tham cầu khấn bái, lâu ngày nhưng không chỗ vào, bất đắc dĩ Hòa-thượng Vạn Tùng bèn trao cho Đại chỉ Kinh Lăng-nghiêm, Sư bắt đầu khổ tâm nghiên cứu, đến chỗ thanh tịnh Bổn nhiên vì sao bỗng sanh ra núi sông đất đai". Sư hốt nhiên như mây tan giữa trời, trăng soi đầm lạnh. Bèn làm kệ trình rằng:

"Trong kinh Lăng-nghiêm vốn vô kinh

Thấy mặt cần gì hỏi họ tên

Tháng sáu trời nóng nóng tợ lửa

Tháng chạp rét lạnh lạnh như băng".

Hòa-thượng Vạn Tùng gật đầu phó chúc rằng: "Ông đã tỏ ngộ được giáo thừa. Ngày sau, tại các trường giảng ở Giang Nam không ai hơn ông, việc hướng thượng nhờ đó mà rõ được".

Hòa-thượng Vạn Tùng trú ở Kinh Sơn, Sư vì chúng vác gạo hái củi, chẳng sợ khổ nhọc. Tình cờ đến Lâm Lộc, bỗng gặp con hổ ngồi giữa đường, Sư giơ cao tích trượng mà đi tới, con hổ liền chạy tránh. Sư từng xem Tảo Bá Hợp Chủ, đến phẩm Thập Địa, nửa đêm ẩn ghế mà ngồi, mộng thấy đến thế giới Đâu-La-miên, lên tòa mở rộng ý chỉ sâu xa của chỉ Kinh Hoa Nghiêm. Đến lúc kết tòa, mới nói kệ rằng:

"Từ xưa đến vốn không,

Ngày nay đâu hề có

Trên đầu mảy lông hiện

Hư không cười hé môi Ôi! Chao ôi!"

Rồi xuống tòa. Đến lúc thức giấc Sư bạch với Hòa-thượng Vạn Tùng, Hòa-thượng bảo: "Đó là năng lực thánh thầm che chở, chẳng phải chỉ đạo ta sắp hưng hành mà cả một Tông Thanh lương cũng phấn phát lớn lao". Tự nhiên, Hòa-thượng Vạn Tùng thị tịch, Sư treo khóa giữ tháp ba năm.

Nghe sự hưng thịnh của pháp tịch Pháp Sư Phật Tuệ Kỳ Viên, Sư bèn tìm đến. Ngài Kỳ Viên thầm biết mà mến trọng. Nhưng, đệ tử của Ngài là Sa Truyền rất tự phụ, chẳng ghi tên Sư, Sư bèn vác gậy đến chùa Bảo Tiên, chùa Bảo Tiên và chùa Phật Tuệ chỉ cách nhau mấy thước, nên sáng sớm thì trì bát, trưa thì nghe giảng, tối thì cùng đồng tham, độ hơn mười người phô bày nghĩa thú. Từ đó, chúng mỗi ngày dần đông, mà gạo cơm chẳng đủ. Sư thầm cầu khấn với thần Già-lam rằng: "Nếu tôi có duyên với Thánh Giáo thì thần không tiếc lận ủng hộ". Qua thời gian, có người ngoại đạo từ Vân Nam đến cúng trăm thạch gạo. Do vậy sự lớn mạnh của chùa Báo Tiên vượt quá chùa Phật Tuệ, Sư mở pháp đường, Ngài Kỳ Viên bảo vị tăng thị giả phẩy y mà bái tạ trở về, biện hương làm niêm xuất Vạn Tùng. Thế rồi một mình Sư trở lại Kinh Sơn. Tại đỉnh Lăng Tiêu, vì nghi ngại chưa phá, nên lại gắng sức tham cứu ba năm. Một đêm, mới đầu hôm, Sư ngồi kiết già, bỗng nhiên tâm cảnh thầm hiểu, gút mắc tan biến, Ngài hớn hở nói kệ rằng:

"Ngàn năm trúc biếc, vạn niên tùng

Cành cành lá lá ấy Tổ Phong

Núi mây cao vót nơi ẩn dấu

Vô ngôn tỏ rạng thảy đều đồng".

Sư đến đảnh lễ tháp thờ ngài Vạn Tùng nói: "Thầy khéo chẳng lừa dối con". Từ đó, đạo hạnh tiếng tăm Sư càng vang xa. Các hàng học giả nhóm họp đông đúc, bốn phương giao hảo tán thưởng suốt năm không ngày nào thiếu sót. Sư khai đường ở Linh Ẩn, môn đình tráng nghiêm không dựa nương, các vị Tăng Triệt, Không Thiên chỉ ghé mặt trông nhìn chẳng dám đến gần. Cuối cùng đem việc bất trắc mà vu cáo Sư, chưa trọn một ngày mà sự việc sáng tỏ, kẻ vu cáo lẫn trốn, đồng bọn còn lại bị đánh chết khoảng hai mươi người.

Sư vân du tới phương Nam, đến Xích Thành. Các hàng ngoại đạo quy tụ, được Sư giáo hóa đông không xiết kể. Sự hoàn bị giáo thừa ở Đài Quận thật là bắt đầu từ Sư. Sư mở rộng Huyền Đàm ở am Đại Trung. Ba ngày sau am bị tai hoạn, riêng trượng thất của Sư vẫn y nguyên không hại gì. Lúc Sư giảng kinh Viên Giác Sớ Sao tại chùa Pháp Hải, tự nhiên từ đất mọc lên hoa sen trắng, cỏ chi mầu tía mọc bên cạnh. Cư sĩ Ngũ Đài nhân đó viết biển hiệu ở giảng đường là "Dũng Liên".

Lúc Sư ở tại chùa Đông Thiền, ban đêm mộng thấy Bố-tát Văn- thù-sư-lợi cưỡi sư tử đi ra, bèn để sư tử lại, nương hư không mà đi. Sư tử bỗng nhiên hóa thành đồng tử, Sư cố hỏi rằng: "Ngươi mới là sư tử giờ lại là Đồng tử ư? Thử mở miệng nói xem?" Đồng tử há miệng, miệng như son đỏ. Sư vỗ vào lưng đồng tử bảo: "Ngươi còn là sư tử!" Đồng tử hỏi: "Vậy miệng Sư thế nào?" Sư liền há miệng cho xem, bỗng nhiên Đồng tử nhảy lọt vào trong cổ họng Sư , Sư kinh hãi tỉnh giấc mà đổ mồ hôi, rồi vui mừng bảo rằng: "Đại Trí Văn-thù ở trong bụng ta!" Sau đó chưa đầy vài tháng, Ngũ Đài Lăng Công dẫn chúng đến Sư Ngài giảng kinh "Hoa Nghiêm Đại Sao". Chúng thường đông đến ngàn người, chỉ Pháp Sư Diệu Phong Giác là đệ tử thập thất. Diêu Tông Tứ Minh mở rộng đạo lý giáo quán Thiên Thai. Vì Sư mở rộng giáo nghĩa Tông Hiền Thủ, chưa am tường hành tung của Thiên Thai, nên mới vặn hỏi Sư về nghĩa của Lục tức Bọ hung. Ngài bảo: "Lục tức của Tông Thiên Thai là đối với sự mê ngộ của hành nhân mà giả phân lập, như ta đây đối với danh tự thì mười giới đều là danh tự. Ta chứng cứu cánh thì mười giới đều cứu cánh. Nếu ta là bọ hung thì mười đều là bọ hung. Chẳng phải bọ hung trên, mà có Lục tức riêng". Pháp Sư Phong Giác bảo: "không phải như vậy. Lục tức của Tông Thiên thai tức là bất luận thế gian hay xuất thế gian, hữu tình hay vô tình, mỗi vật đều có đủ, tùy nêu một pháp thì Lục tức đã đủ trong đó. Đâu cần phải đem sự mê ngộ của ta mà quán xét sự hơn kém kia ư?"

Sư bảo: "Các Bậc Thánh lập giáo thật để dắt dẫn đường mê. Nếu bảo hễ nêu một pháp thì Lục Tức có đủ trong đó, vậy thì chỉ đàm luận về thế tục đế thành ra hý luận. Người học biết làm sao vậy ư? Năm tức trước đặt chỗ chẳng bàn, như nói cứu cánh; một cứu cánh thì tất cả đều cứu cánh. Như vàng ra khỏi quặng, ngọc bích ra khỏi đá. Cho nên Đức Như Lai lúc mới thành Chánh Giác, quán sát khắp chín cõi, tất cả chúng sanh đồng thời thành Phật. Chẳng phải chỉ có chín cõi là chánh báo, toàn thể Lô-Xa- Na thì chín cõi y báo không gì chẳng là Tịch Quang. Do đó, Ngài khen rằng: "Lạ thay! Tất cả chúng sanh đều có đức tướng trí tuệ như Như Lai, chỉ vì vọng tưởng nên chẳng tự chứng đắc". Chẳng phải vì ta thành Phật mà xem kìa đều thành Phật. Quả thật đúng như lời ông nói thì kia cứu cánh rốt ráo đã là bọ hung thì vĩnh viễn không có ngày thành Phật vậy. Tất cả chúng sanh không một người phát tâm Bồ-đề. Cái gọi là mười pháp giới đều là một đội không dùi sắt lỗ thủng. Nếu nói cứu cánh bọ hung dung thông có thành Phật. thì Đức Như Lai chừng nào trở lại mê mờ mà làm chúng sanh? Vàng trở lại thành quặng, sự mất mát ấy cái nào lớn?"

Pháp Sư Phong Giác bảo: "Cứu cánh bọ hung chẳng phải thuyết ấy, bởi ngay nơi tâm thể nó vốn sẵn có nên gọi là Lý Cụ. Khi sắc tướng đã thành mới gọi là cứu cánh. Một giới (cõi) đã vậy thì các giới kia đều như vậy. Ngay nơi cõi này mà luận thì lục tức đã tự hoàn bị, đâu cần lấy sự đã thành Phật hay chưa thành Phật mà vặn hỏi ". Sư cười bảo: "Ông bỏ làm một cái cứu cánh bọ hung" Người nghe không ai chẳng quý kính sự biện luận của Sư.

Thông tục ở xứ Ngô kính chuộng Huyền Vũ. Tỳ-kheo cũng có vị đắp y Tăng-già-lê mà lễ bái . Sư thấy vậy nên hỏi ngược lại vị ấy rằng: "Ông làm gì mà đến đó?" Vị ấy đáp: "Đến lễ bái Tổ Sư". Sư quát mắng rằng: "Ông hình tướng là vị Tỳ-kheo mà tâm thật là ngoại đạo, Huyền Vũ là một vị thần ở sông phương Bắc. Trong kinh giáo gọi đó là Thiên Vương Tỳ-Sa-môn. Vị ấy dùng thần lực mà ngoại hộ Phật pháp, Ông tôn xưng vị ấy là Tổ Sư mới đắp mặc y áo của các Đức Phật bảy đời mà lễ bái đó. Chẳng chỉ sai lầm mà còn trái ngược". Bèn hủy dẹp tượng đó mà đổi thờ tượng Tổ sư Đạt-ma, Sư nói với vị tăng ấy rằng: "Đây mới thật là Tổ sư của ông". Phàm, Sư đi qua các danh lam tinh xá, nơi nào có thờ Huyễn Vũ Tam Quan, Sư đều hủy bỏ hết, khiến hàng học giả chuyên tâm về Chánh Đạo, Ngài hộ trì chánh giáo, đại khái như thế.

Sư là người tu hành cao vời, tánh độ cương nghị. Lấy sự truyền pháp làm việc chính của mình. Nên họa hoạn, Sư chẳng lánh thân, và mừng lo cũng chẳng hiện rõ nơi sắc mặt. Đến lúc Sư lên tòa nói pháp thì mây lành cuồn cuộn, bảy chúng không ai chẳng đượm nhuận ân trạch. Bạch chùy có đến ba ngàn, sáng rỡ hiển rõ tám vạn sâm nghiêm. Trong thất tuy chẳng thực hành đánh hét, nhưng người nghe tiếng trống độc mà tử tâm thì đông nhiều.

Mùa thu năm Đinh Hợi (1587) nhằm niên hiệu Vạn Lịch, Sư bảo đại chúng rằng: "Nay ta vì các ông mà giảng Đại Pháp Thủ-lăng-nghiêm để về sau này chỉ bày, ta không còn vì các ông mà giảng lại nữa!" Mùa đông năm đó, Sư thị hiện bị bệnh nhẹ, luôn dặn dò việc giáo thừa. Đến ngày mười bảy tháng giêng năm sau (1588), Sư nằm nghiêng bên hông phải mà thị tịch, thọ năm tám tuổi, bốn sáu hạ lạp. Sau khi trà-tỳ, xây lập tháp thờ tại Kính Sơn.

4/. Truyện Sa-môn Thích Chân Thanh trụ chùa Từ Vân ở Thiên Thai.

Thích Chân Thanh, hiệu là Tượng Tiên, họ La, người ở xứ Tương Đầm thuộc Trường Sa. Sư vừa mới chào đời mà dĩnh ngộ khác thường, cao ráo như ngọc lập, oai nghi nghiêm túc, chẳng nói cười bậy bạ. Thường ngày, Sư đọc kinh sử đến mấy ngàn lời mà trọn đời chẳng quên một chữ. Cha của Sư làm Quan huyện Hà Nam, thường dùng đại khí tiếp đãi người khách đó. Năm mười lăm tuổi, Sư được bổ sung vào các đệ tử trong ấp, tình cờ thấy vị tăng lạ đi ngang qua, Sư đưa mắt chăm nhìn, tự bảo rằng: "pháp môn này là rất tốt".

Năm mười chín tuổi, vì gia đình gặp phải hoạn nạn, Sư bèn tìm đến đỉnh núi Phục Hổ ở Nam Nhạc, nương tựa Hòa-thượng Bảo Châu, xin xuất gia thọ giới cụ túc. Hòa-thượng bảo Sư khán câu thoại đầu "vô tự". Từ đó, Sư nhất tâm tham cứu, chẳng màng nắng mưa. Đến năm hai lăm tuổi, Sư theo Hòa-thượng Bảo Châu đi đến Kim Lăng thăm dò Võ Huyệt. Nhân thuyền va chạm vào bờ có tiếng phát ra mà Sư tỉnh ngộ. Hòa-thượng Bảo Châu rất vui mừng, bảo: "May cho ông việc lớn đã rõ, hãy khéo giữ gìn". Hòa-thượng vì tuổi cao nên từ chùa Phổ Đà bèn đến ẩn dấu nơi chùa Thiên Trúc hạ. Bấy giơ, nội thần Trương Công Vĩnh rất kính mến đạo hạnh của Hòa-thượng Bảo Châu, nên thầm tấu với Trương Thái Hậu, ban tặng y Tăng-già-lê sắc tía để tán thưởng đức hạnh của Hòa-thượng. Một hôm, Hòa-thượng bảo Sư rằng: "Ta muốn quán xét việc thệ hóa (-viên tịch), không cho người vào, khi nào nghe ta đánh tiếng khánh thì hãy mở cửa". Trải qua mấy ngày, mà chẳng nghe động tịnh gì, Sư lén nhìn qua lỗ hổng ở ngạch cửa, thấy Hòa-thượng Bảo Châu mũi rũ xuống đất. Lại trải qua một ngày nữa, bỗng nghe tiếng khánh, Sư bèn mở cửa hông bước vào, thì Hòa-thượng Bảo Châu đã an nhiên thị tịch.

Hòa thượng Bảo Châu thị tịch rồi, Sư bèn phỏng hỏi Vết Xưa Diệm Quan, Giác Hoàng trụ tích, bỗng nhiên, sau lưng phát sanh bệnh tật, Sư chiêu cảm Vân Trường vào mộng trao thuốc cho mà lành bệnh. Bấy giờ, Pháp sư Nguyệt Khê ở chùa Phật Tuệ giảng Luận khởi

Tín ở Cát tường. Do kính mến Sư, bèn dẫn chúng đến mời Sư giảng nói yếu chỉ Tông Lâm Tế. Chúng gõ cửa thất Sư . Sư ung dung bảo rằng: "viên Tông không hình tượng, mãn giáo khó nghĩ bàn. Nếu ta có yếu chỉ để giảng thì không chỉ cỏ ở trước pháp đường mọc vào sâu hơn cả trượng, mà ngay cả chân không cũng là trường duyên lự. Ông mà có pháp để nghe, thì há là trên đầu đặt thêm đầu? Thật tế bỏ đi cái cảnh của thanh danh. Các Đức Phật trong ba đời, nhiều thế hệ Tổ sư chẳng qua lấy nêm ra nêm, tùy mê mà khiên mê. Cho nên, người hiểu được ý chỉ thì núi non vẫn dễ dời, người trái với tông thú dẫn chỉ sơ sài cũng khó vào. Huống gì yếu chỉ của Luận Khởi Tín thấu suốt tông thừa cần gì phải nhọc phiền gắng gỏi vậy?" Cả chúng đều cúi đầu rút lui.

Sư vân du đến phương Nam, tìm tới Thiên Thai, sưu tìm khắp cùng thắng tuyệt, chỉ tiếc không thấy được Cao Phong, bèn diệt cỏ tranh ở trước tháp suốt ba năm. Có Pháp sư Kính Sơn đến xã Thạch Lương, đều cùng Sư đi đến Vĩnh Khánh ở Tỳ Lăng, hai người chung cùng hỗ trợ tham cứu kinh Lăng-nghiêm. Ngài Kính Sơn than rằng: "Điều tôi giảng kinh chỉ tinh vi như lời Phật, còn nghe chỗ đàm luận của Sư thật vượt ngoài kinh quyển tợ trong bụi trần". Sư muốn trở lại sơ phục, mà Lễ Bộ Đường Công kinh Xuyên lưu giữ Ngài lại với kỳ trong ngàn ngày. Thế rồi Sư trở về lại Thiên Thai, trụ chùa Bình Điền xưa cổ. Lúc đó, Lâm Hải Vương Tư Khấu Kính vào núi hỏi Đạo, kết bạn phương ngoại với Sư. Thế rồi, Sư lại dời đến ngọn Thiên Tru thuộc núi Hoa Đảnh, tu trì sám pháp đại bổn và tiểu bổn Di-đà, trong suốt sáu năm. Những lúc rảnh rỗi thì giảng nói thập thừa, mở rộng Tam Quán. Nên các hàng học giả ở khắp mọi nơi men vịn cây rêu tìm đến, ngoại hộ dâng cấp thường đầy đủ. Một đêm, Sư mộng thấy lâm cung đẹp rực rỡ, cây báu thấp cao, thấy Di-đà Tam Thánh, Sư bèn lễ bái. Bên cạnh có vị Sa dị trao cho Sư phong thư ghi rằng: "Giới hương huân tu". Khi tỉnh giấc, Sư biết đó là điềm trung phẩm vãng sanh. Bởi vì hằng ngày Sư thường siêng năng thực hành Ngũ hối, mật trì phẩm Tâm Địa trong kinh Phạm Võng và kinh Thập Lục Quán, làm thường khóa, đó cũng là cảm ứng sự tinh thành.

Sư thường chỉ dạy tăng chúng rằng: "Đại thừa có tám muôn, tiểu thừa có ba ngàn, thật là khuôn phép của lục hòa, là thềm thang và thuyền bè vượt ra ba cõi. Hàng cao lưu đời nay xem thường luật nghi, chỉ ỷ vào kiến giải, khiến cho các hàng hậu học chẳng vâng theo lời Phật chế định, thường trái phạm khuôn phép, vốn tự không tội lỗi, lầm tạo tội sâu xa. Những kẻ lắm tài hơn bảy bước, biện luận như thác đỗ nhưng tâm thức chưa khỏi rơi vào thành sắt, chưa thể nào giải thoát. Các ông nên cố gắng".

Tháng tám năm Đinh Hợi (1587) nhằm niên hiệu Vạn Lịch, Sư được Từ Thánh Tuyên Văn Minh Túc Hoàng Thái hậu sai sứ ban chiếu chỉ khen ngợi tôn sùng và ban tặng y phục sắc tía dệt bằng sợi vàng để nói lên sự sủng ái. Đến tháng mười, cư sĩ Vương Thái Sơ nhân đang khó khăn bên trong (có lẽ có tang người thân), nên thỉnh Sư đến thiền thất Vĩnh Minh, mở bày "Diệu Tông Sao", trong một trăm ngày. Bấy giờ, Đài Quận Vương Lý Hình Mổ đích thân lên Vân kiểu thiết cúng. Qua năm Mậu tý (1588) là năm mất mùa đói kém giặc cướp nổi dậy như ong, chúng cùng răn bảo nhau chẳng dám đến thất của Sư. Tuy Lý Ngũ Đài cư sĩ Lục Quang Tổ hư bày chiếu của Phù Dong thỉnh mời nhưng Sư từ chối không đến, bỗng nhiên Sư bảo với Tăng chúng rằng: "Từ Vân ở Đào Nguyên thật là cháu bốn đời của Lại Dung làm khai sơn. Vào niên hiệu Thiên Bảo (742-756) đời Tiền Đường, vua Huyền Tông ban tặng biển ngạch chùa là "Vân cư" gọi tên núi là "An Quốc". Trong thời Ngũ Đại, Quốc Sư Đức Thiều trùng hưng thành đạo tràng thứ hai. Đó là nơi Thiền Sư Vĩnh Minh Diên Thọ xuống tóc xuất gia, nay tảng đá của Ngài Vĩnh Minh ngồi thiền vẫn hiện còn. Ngài Đức Thiều từng lãnh chúng hơn năm trăm vị nói pháp tại chỗ đó. Ngày xưa, Pháp sư Loa Khê Tịch, cầu thỉnh phục hưng lại Thai Giáo, Đế Quán, cũng gần gũi đảnh lễ dưới chân, đều ở tại chùa ấy. Ngày nay bị các nhà giàu sang quyền quý chiếm đoạt lấy sắp làm nơi chôn vùi hài cốt. Trộm nghĩ rằng: "Suốt khoảng ngàn mấy trăm năm, triều đình chăm lo hương hỏa, chỉ một ngày biến thành đất chôn kẻ tục tử. Ai người chịu tội ư?" Sư bèn mang khánh, y bát đến để chuộc lại.

Đến lúc sắp xây dựng mới lại, thì không bao lâu Vân Gian, Lục Túc Bá Bình Tuyền mời Sư đến nói pháp tại viện Bổn Nhất. Lý Phương Bá Xung Hàm mời giảng ở Đồng Xuyên. Hai nơi xong rồi, Sư lại trở thuyền về Long Uyên ở Gia Hòa. Sư mắc bệnh, bảo với môn nhân đệ tử rằng: "Đêm đến, có vị Thần bảo ta là con của Ngụy Phủ, nhưng sự giàu sang đó chẳng phải là chí nguyện ta muốn!" Ngài bèn giao phó y bát, dặn dò đệ tử về việc hậu sự, đúng như pháp mà trà-tỳ. Phát hết các vật dư, cúng dường chúng tăng ở các nơi như Ngũ Đài, Vân Thê, Tây Hưng v.v... Có người khuyên Sư nên uống dược thạch. Sư cảm tạ bảo: "Việc sanh tử, thuốc đâu chống cự được. Duyên tịnh độ của tôi đã chín muồi, cảnh thánh đã thầm hiện. Đây là cõi đời nhân gian chẳng lâu bền!

Ngày mồng bảy tháng giêng năm đó, Sư bỏ ăn, chỉ uống nước đàn hương mà thôi. Sư hẹn đến ngày hai chín sẽ cáo chung, mỗi ngày dù là nước gạo Sư cũng chẳng thấm vào môi. Đối với tăng chúng, Ngài giảng pháp vô sanh, dặn dò nhắc nhở tiến tu, khẩn thiết chẳng mỏi mệt. Đến tối, Sư mới đứng dậy từ biệt tăng chúng, bảo rằng: "Tôi sắp viên tịch, xin chớ đem việc thế tục làm phiền lụy tôi". Tăng chúng hỏi rằng

: "Hòa-thượng vãng sanh Tịnh độ trong chín phẩm sen vàng, ở tại phẩm nào?" Sư đáp: "Trung phẩm trung sanh". Chúng thưa: "Sao chẳng sanh thượng phẩm ư?" Sư đáp: "Tôi huân tu giới hương, quả vị chỉ ở trung phẩm". Nói xong, Sư an nhiên thị tịch.

Lưu nhục thân Sư lại năm ngày mà sắc mặt vẫn hồng hào tươi nhuận như lúc còn sống, tay chân ấm mềm, thư thái có thể co duỗi được. Những người đến điếu viếng không dám bái cúi. Ngày cử hành lễ trà tỳ, sắc trời tạnh ráo quang đảng không một vết mờ. Đến lúc châm lửa, bỗng nhiên có một vầng mây như chiếc lọng che phủ phía trên, rưới vài giọt mưa nhỏ, khi khói sáng bốc lên thì hương thơm lạ xông khắp cùng, trong từ điện các; tăng phòng, ngoài tới các nẻo đường đi, cả dưới thuyền bè, người nghe nhận biết tùy năng lực khác nhau. Sau khi lửa tắt, thâu lượm xá-lợi có ba màu màu có tiếng boong boong như tiếng đánh chuông, mầu hồng như đào, mầu trắng như ngọc, mầu xanh tươi nhuận tợ lan can, còn mùi thơm sực nức.

Sư chào đời ngày hai sáu tháng mười hai năm Đinh dậu (1337) nhằm niên hiệu Gia Tĩnh, thị tịch ngày hai chín tháng giêng năm Quý tỵ (1593) nhằm niên hiệu Vạn Lịch. Đời Minh, thọ năm bảy tuổi, ba tám hạ lạp. Như Tinh giữ di cốt, ban đầu xây tháp thờ ở sườn núi phía nam chùa Từ Vân. Đến năm Nhâm Dần (1602), dời lên phía trên khe suối Tú Văn, phía hữu núi Loa Sư, thuộc hướng Tây chùa. Vũ Đường Liễu phàm cư sĩ Viên Hoàng soạn bài minh.

TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI MINH

QUYỂN 5

CHƯƠNG III: TU TẬP THIỀN ĐỊNH TRONG PHẦN 1 CỦA CHƯƠNG III

(chánh truyện có mười sáu vị, phụ có bảy vị).

1/. Truyện Sa-môn Thích Chánh Giác chùa Thiên Đồng ở Minh Châu.

Thích Chánh Giác, họ Lý, người ở xứ Thấp Châu. Cha của Sư húy là Tông Đạo, mẹ của Sư họ Triệu. Đêm Sư chào đời, có ánh sáng soi chiếu khắp phòng, mọi người đều lấy làm lạ.

Năm lên bảy tuổi, mỗi ngày Sư đọc sách mấy ngàn lời. Năm mười ba tuổi, Sư thông rành năm kinh, bảy sử. Một hôm, Sư xin theo dòng họ Thích, cầu học pháp vô Sanh, nương Hòa-thượng Bổn Tông chùa Tịnh Minh, ở trong quận cạo tóc xuất gia, cầu thọ giới cụ túc với Hòa-thượng Trí Quỳnh chùa Từ Vân ở Tấn Châu. Năm mười tám tuổi, Sư bắt đầu du phương, nhân đó tự quyết thề rằng: "Nếu chẳng tỏ rõ được đại sự, thề chẳng trở về". Từ đó, Sư vượt sông, ban đầu đến bái yết ngài Khô Mộc Thành ở Nhữ Châu, tuy nương ở trong thời gian lâu nhưng không có chỗ nhập.

Bấy giờ, tiếng tăm đạo hạnh của Thiền sư Đơn Hà Tử Thuần đang phấn phát rất mạnh, Sư bèn tìm đến. Vừa vào cửa, ngài Đơn Hà hỏi: "Thế nào là mắt mũi của chính mình từ kiếp không về trước?" Sư đáp:

"Ếch ngồi đáy giếng hớp vầng trăng Ba canh chẳng gá ánh rèm soi!"

Ngài Đơn Hà bảo: "Chẳng phải ơ lời nói". Sư đang suy nghĩ thì Ngài Đơn Hà đánh cho một cán phất trần, hỏi: "Hãy nói chỗ chẳng gá xem?" Sư bỗng nhiên đại ngộ, đảnh lễ, Ngài Đơn Hà bảo: "Sao chẳng nói lấy một câu xem?" Sư nói: "Nay con mất tiền lại mắc tội". Ngài Đơn Hà bảo: "Ta chưa rảnh để đánh ngươi, nghỉ đi thôi". Gặp lúc ngài Đơn Hà trụ tại chùa Đại thừa thuộc Đường Châu, Sư cũng đi theo.

Niên hiệu Tuyên Hòa thứ hai (1120) thời Bắc Tống, ngài Đơn Hà dời đến chùa Đại Hồng, bảo Sư coi sóc Ký thất. Năm sau (1121), Sư đổi làm Thủ tọa. Bấy giờ, các vị Kim Lật Trí, Tuyết Đậu, Tông Bối thảy đều tham tùy. Ngài Chân Hiết Liễu Công trú tại Trường Lô mời Sư đến làm Thủ chúng. Sau đó không lâu, Sư ra làm tự chủ chùa Phổ Chiếu ở Tứ Châu. Vào niên hiệu Kiến Viêm (1127-1131) thời vua Cao Tông, đầu đời Nam Tống, Sư trú tại chùa Thái Bình ở Dã Châu, rồi dời đến chùa Viên Thông, Năng Nhân trong vùng ven sông. Kế đến, Sư lại được bổ đến Trường Lô. Bấy giờ, tên tù trưởng giặc cướp Lý Tại đang dẫn đầu cướp bóc nơi nơi, bèn vào chùa. Chư Tăng khiếp sợ chạy tán loạn, riêng mình Sư ngồi trang nghiêm trong phòng, chỉ dùng lời lành mà khuyên nhủ . Lý Tại cúi đầu đưa tặng vàng bạc cấp giúp chúng tăng. Từ đó, khắp một vùng được yên tĩnh không còn bị giặc cướp. Lại qua hai năm nữa, Sư mới vượt Triết Giang đến Tiền Đường, tới Minh Châu, lễ yết Đại Sĩ Phổ Đà.

Bấy giờ, tại chùa Thiên Đồng, Pháp tịch để trống, Quận thú vội viết hịch thỉnh Sư làm trú trì. Rợ Hồ xâm chiếm biên giới, giặc leo lên đảnh, nhìn xa trên đảnh như có thần hộ vệ, bèn thâu hồi binh lính mà thối lui. Kế đến năm sau, Sư lại có Thánh chỉ đến làm tự chủ chùa Linh Ẩn, khi sắp ra đi thì bốn chúng khóc gào cản trở, muông thú kêu tiếng buồn thương! Sư ở tại chùa Thiên Đồng ba mươi năm, điện đường phòng nhà, Sư đều xây dựng mới lại.

Ngày mồng một tháng chín niên hiệu Thiệu Hưng thứ hai bảy (1157) thời Nam Tống, Sư đến từ biệt các vị Quận Súy, Đàn Việt, v.v... Đến ngày mồng năm, Sư trở về núi dùng cơm với khách như thường. Sáng sớm hôm sau (ngày mồng tám), Sư bảo tắm gội, thay đổi y phục rồi ngồi thẳng, viết thư giao phó việc hậu sự, Sư nói kệ rằng:

"Mộng huyễn không hoa

Sáu mươi bảy năm (67)

Chim trắng khói chìm

Nước thu suối biếc".

Rồi Ngài buông bút, thị tịch.

Vua Hiếu Tông, thời Nam Tống ban thụy hiệu là Hoằng Trí Thiền Sư, tháp tên là Diệu Quang.

2/. Truyện Sa-môn Thích Giáo Hanh chùa Khánh Thọ ở Yên Đô.

Thích Giáo Hanh, tự là Hư Minh, họ Vương, người ở xứ Nhâm Thành, Tế Châu.

Trước kia, tại chùa Từ Tế ở Biện Kinh có Sa-môn Phước An đến trụ tại Nhâm Thành mấy năm, tinh tu bạch nghiệp, kẻ tăng người tục đều kính trọng. Một hôm, Ngài ứng phó trai diên, đến thôn mang sơn bèn tựa gốc cây mà thị tịch. Đêm đó, Ngài đến báo mộng cho Nữ Đệ Bằng ở thôn Tự Bành. Thấy Ngài (Phước An) cưỡi con ngựa trắng, mà xuống ngựa bảo rằng: "Ta sanh trong nhà Vương Quang Đạo ở làng Tây Trần". Đến lúc Bằng thức giấc, nói với với mẹ và đứa con nghe, cả ba người thảy đều mộng thấy như nhau. Sáng sớm, Bằng đến nhà Quang Đạo thăm hỏi, mẹ của Quang Đạo, người họ Lưu đêm trước cũng có mộng thấy ngài Phước An đến xin nghỉ nhờ qua đêm. Ngày đó, quả nhiên sanh ra Ngài , nhưng ngón tay cái của tay phải dường như không co duỗi được. Sư chỉ nháy mắt mà chưa cười được. Ngày hôm sau có hai vị Sa-môn Phước Quảng và Phước Kiên, nghe nên đến thăm, vừa thấy liền gọi rằng: "Sư huynh Phước An không sao chứ?" Sư nhìn kỹ rồi duỗi ngón tay chỉ mà cười. Mẹ Sư để Sư nằm ở trong phòng, như có tiếng người tụng Ma-ha Bát-nhã, Sư liền chăm nhìn ngay ngắn, có người đem quyển kinh Phật và chén rượu để thử Sư, cuối cùng Sư vớ lấy quyển kinh. Sư vốn không ăn các thứ cá thịt tanh nồng, thấy chư tăng liền vui mừng muốn đi theo. Mọi người đều gọi Sư là "An Sơn Chúa". Nên trong thôn Mang Sơn bèn khắc những việc lạ của Sư vào bia đá.

Năm lên bảy tuổi, Sư đến nương tựa Hòa thượng Viên chùa Sùng Giác ở trong châu mà cạo tóc xuất gia. Năm mười ba tuổi, Sư họ giới cụ túc. Gặp tiên sinh Khổ Qua đoán tướng, bảo rằng: "Đứa trẻ này (tức chỉ Ngài Giáo Hanh), ngày sau ngồi nơi Đạo tràng thống lãnh tăng chúng đến cả muôn người".

Năm mười lăm tuổi, Sư bắt đầu du phương, nghe sự hưng thịnh nơi pháp tịch của Hòa-thượng Bảo chùa Phổ Chiếu ở Trịnh Châu, Sư liền mang tích trượng, phát xuất cất bước tại sông Biện. Hòa-thượng Bảo đêm đó mộng thấy mây lành như hoa sen vàng lăng xăng rơi loạn xạ. Nhân đó, Sư nói với chúng tăng rằng: "Đã mười năm, ta không mộng mỵ, mà nay nằm mộng. Đó là điềm lành gì thế?" Sáng hôm sau thì Sư (Giáo Hanh) vừa tới. Hòa-thượng Bảo riêng một mình lấy làm lạ. Còn Ngài thì sớm tối tham cầu khấu lễ, Hòa thượng Bảo cũng hết sức trả lời. Một hôm, Sư đến Huy Dương, bỗng nhiên đang ngồi trên ngựa, Sư nhớ đến nhân duyên. . . trúc, bèn lắng tình không tán loạn tợ như đang nhập định. Sắp đến Hà Tân, Sư vẫn không hề hay biết. Khi đó, có Đức Mãn là người cùng đi, bảo rằng: "Đây là Hà Tân". Sư giật mình, xuống ngựa, vừa vui vừa buồn. Đến lúc trở về, Sư rơi nước mắt, nói lại với Hòa-thượng Bảo, Hòa-thượng nói rằng: "Đây là cương nhân cần phải làm chuyển động sống lại mới được. Đã từng khán công án Nhật diện Phật rồi chứ?" Sư đáp: "Lúc còn bé đã niệm được". Hòa-thượng Bảo cười, nói: "Ta chỉ dạy ngươi tham Chư Phương trạo hạ để thiền. Chỉ nên tự về tham lại đi thì tự có chỗ đắc lực". Một hôm, ở tại Vân Đường, Sư đang tĩnh tọa, bỗng nghe tiếng đánh bảng mà Sư hoát nhiên chứng nhập, bèn trình kệ rằng:

"Mặt trời mặt trăng Muôn sao chớp lòe

Nếu lại đợi nghi Khuôn mặt bị tên.

Ôi! Hòa-thượng Bảo nói:

Ta lừa dối ngươi chẳng được!".

Sau, Sư ra hoằng hóa, an tọa ở năm đạo tràng như: Giới đàn ở Tung Sơn, Vân Môn ở Thiều Sơn, Phổ Chiếu ở Trịnh Châu, Đại giác ở Lâm Khê và Pháp Vương ở Tung Sơn. Kế đến, nhân thừa tướng nước Kim là Giáp Cốc Thanh Thần thỉnh Sư ra làm tự chủ chùa Đầm Giá ở Trung Đô, rồi dời đến chùa Phổ Chiếu ở Tế Châu. Sau đó không bao lâu, bỗng nhiên trong vườn thông sau phương trượng, có một cây sừng sững cao hơn trượng, bầy chim quạ lần lượt đến làm tổ, hình dạng như ngôi tháp, trên dưới cả thảy mười hai tầng. Tăng chúng chúc tụng rằng: "Có Hòa-thượng đến là Phật pháp càng hưng thạnh". Sau đó, chưa đầy mười ngày, bỗng có chiếu ban sắc Sư ra trụ chùa Khánh Thọ. Tăng chúng thường đông cả muôn người. Ba năm sau, Sư lại ra làm tự chủ chùa Thiếu Lâm, pháp tịch thường đông đảo lớn mạnh. Tự nhiên, Sư dẫn đi bèn đùa giỡn giữa khoảng Tung Sơn Thiếu Lâm, hoặc tha hồ hát ca, hoặc reo hò vui thú, như thế đến mấy năm. Bỗng một hôm, Sư cảm thấy bốn đại huyền hoãn, ngay nơi ngạch cửa, ngồi yên từ giã tất cả tân khách.

Đến ngày mồng mười tháng bảy năm Kỷ Mão (1219) nhằm niên hiệu Hưng Định, đời Kim, Sư răn bảo các đệ tử rằng: "Các ông mỗi người tự siêng năng tu hành!" Rồi bảo tắm gội, xong Sư nói kệ từ biệt, an nhiên ngồi thẳng thị tịch, thọ bảy mươi tuổi, năm tám hạ lạp.

Lúc Trà-tỳ, ánh lửa đỏ hừng như hoa sen hé nở, răng hàm tròng mắt chẳng rã hoại, có vô số xá-lợi. Lúc sống, từ thuở bé trên trán Sư có viên ngọc nổi hiện ở da, đến lúc lửa bốc tự nhiên bay mất. Đệ tử là phân thiết lợi la xây tháp thờ.

3/. Truyện Sa-môn Thích Tông Cảo ở Kính Sơn, phủ Lâm An.

Thích Tông Cảo hiệu là Đại Tuệ, vì trú tại am Diệu Hỷ nên còn gọi là Diệu Hỷ. Ngài vốn họ Hề ở Tuyên Châu, là thân sau của Vân Phong Duyệt. Linh Căn sớm đủ, tuệ tánh sanh ra đã hiểu biết.

Năm mười hai tuổi, Sư liền tìm đến chỗ ngài Vô Vân Tề. Đến năm mười bảy tuổi cạo tóc. Ban đầu Sư đến cửa Động Tông, Động Tông kỳ túc nhân Sư hỏi cơ phong bén nhạy, bèn bảo đất hương trên cánh tay, mới trao truyền tâm ấn. Sư không chịu nên bỏ đi. Đến nương tựa Ngài Trạm Đường Chuẩn, suốt thời gian dài nhưng không khế hội. Ngài Trạm Đường nhân bị bệnh bèn bảo Sư đến tham kiến ngài Viên Ngộ, Ngài Viên Ngộ trụ chùa Chiếu Giác tại đất Thục, Sư lần lựa chưa đến. Một hôm, nghe ngài Viên Ngộ có chiếu chỉ đến trụ chùa Thiên Ninh ở Sông Biện, Sư tự mừng, bảo: "Thiên đế ban tặng lão Tăng ấy cho ta!" Bèn đến trước một ngày ở chùa Thiên Ninh để đón rước ngài Viên Ngộ và tự suy tính rằng: "Sẽ ở trọn chín năm, nếu đồng chư vớ các nơi vọng cho ta là đúng thì ta nên mang "Vô Thiền Luận" mà đi".

Đến lúc gặp ngài Viên Ngộ khai đường nêu: "Có vị tăng hỏi Vân Môn "Thế nào là chỗ xuất thân của các Đức Phật?", Vân Môn bảo: "Đông Sơn đi trên nước". Ngài Viên Ngộ bảo: "Thiên Ninh thì không như vậy, chỉ hướng về đạo khác, un đúc gió từ phương nam thổi đến thì Điện các sanh ra chút mát dịu". Sư nghe thế, bỗng nhiên mé trước sau đoạn dứt, Ngài Viên Ngộ bảo: "Cũng chẳng dễ, ông đến đất ruộng ấy, nhưng đáng tiếc chết rồi không thể sống lại. Không nghi ngôn cú, đó là đại bệnh, há chẳng thấy đạo". Hố thẳm buông tay, tự chịu gánh vác, chết đi sống lại, lừa ông không được", Ông phải tin có thứ đạo lý ấy". Từ đó, ngài Viên Ngộ bảo Sư ở tại Trạch Mộc Đường, làm thị giả không đắm việc. Một hôm, trong lúc ngài Viên Ngộ thọ trai với khách, bất chợt Sư đưa thìa cơm đều chẳng vào miệng, ngài Viên Ngộ cười, bảo: "Gã này tham Hoàng Dương Mộc Thiền đến độ ấy ư?" Sư bảo: "Như chó liếm chảo dầu sôi". Sau đó, nghe ngài Viên Ngộ ở trong thất hỏi vị tăng về câu thoại " hữu cú vô cú, như dây leo nương vào cây. Sư bèn hỏi rằng: Nghe Hoà-thượng đương thời ở chỗ Ngã Tổ có hỏi câu thoại nầy, không biết Ngũ Tổ nói thế nào?" Ngài Viên Ngộ chỉ cười mà không trả lời. Sư nói: "Hòa-thượng bấy giờ đã đối chúng mà hỏi, nay nói có ngại gì?" Bất đắc dĩ, ngài Viên Ngộ bảo: "Ta hỏi Ngũ Tổ về Hữu Cú Vô Cú như dây leo nương cây, ý chỉ ấy như thế nào? Ngũ Tổ bảo "Chỉ là phỏng vẽ, mà đã là phỏng vẽ thì tranh chẳng thành". Ta lại hỏi: "Vậy khi cây ngã, dây leo khô thì thế nào?" Ngũ Tổ bảo "theo nhau mà đến". Ngay lúc đó, Sư hoát nhiên đại ngộ, bảo: "Con đã hiểu". Ngài Viên Ngộ lại nêu vài đoạn nhân duyên hỏi vặn, Sư trả lời thông suốt không ngưng trệ. Ngài Viên Ngộ mừng, nói với Sư rằng: "Vậy mới biết ta không khi dối ngươi ư?" rồi đem bộ "Lâm Tế Chánh Tông Ký" trao cho Sư và bảo trông coi Ký Thất.

Sau đó không bao lâu, ngài Viên Ngộ trở về đất Thục. Sư nhân đó bèn ẩn dấu, kết sau để ở. Sau lại đến Hạ Hổ Khâu, xem kinh Hoa Nghiêm, đến chỗ "Hàng Bồ-tát ở quả vị Đệ Thất đưa chứng đắc vô sanh pháp nhẫn", bỗng nhiên tỏ rõ nhân duyên Ương-Quật-Ma-La trì bát cứu người sản phụ do ngài Trạm Đường chỉ bày.

Đến niên hiệu Thiệu Hưng thứ bảy (1137) thời Nam Tống, vua Hiếu Tông ban chiếu Sư đến trụ Song Kinh. Một hôm, Sư được tin báo là ngài Viên Ngộ thị tịch, Sư bèn tự viết văn đến cúng tế. Ngay chiều hôm đó, Sư cử tiểu tham: có vị tăng hỏi Ngài Trường Sa: "Ngài Nam Tuyền thị tịch thác sanh đến cõi nào?" Ngài Trường Sa đáp: "Ở phía Đông thôn thì làm, lừa, ở phía Tây thôn thì làm ngựa". Vị tăng ấy lại hỏi: "Ý chỉ ấy thế nào?" Ngài Trường Sa đáp: "Cần cưỡi thì cưỡi, cần xuống thì xuống". Nếu thế thì Kinh Sơn không phải như vậy. Nếu có vị tăng hỏi "Ngài Viên Ngộ thị tịch thác sanh cõi nào, nếu sanh vào đường khác, thì đọa vào địa ngục A-tỳ. Ý chỉ ấy thế nào? Đáp: đói thì ăn hòn sắt nóng, khát thì uống nước đồng sôi". Hỏi: "Có người nào cứu được không?" Đáp: "Không người nào cứu được. " Hỏi: "Vì sao không cứu được?" Đáp: "Vì đó chỉ là việc bình thường như ăn cơm uống trà của lão này". Tháng năm năm Thiệu Hưng thứ mười một (1141), Tần Cối cho Sư là Trưởng Cửu hun đúc thành, bèn hủy bỏ y bát độ Điệp, đuổi đến Hành Châu. Đến tháng mười niên hiệu Thiệu Hưng thứ ba sáu (1166), lại có chiếu dời Sư đến Mai Dương, sau đó không lâu hoàn phục hình phục và thả về. Qua tháng mười một, Sư lại có chiếu chỉ ban đến trụ chùa A-dục Vương. Đến năm Thiệu Hưng thứ hai tám (1158), triều đình lại ban lệnh cho Sư trở lại trú ở Kính Sơn, mở mang tông chỉ của ngài Viên Ngộ.

Mùa xuân năm Tân Tỵ (1161), Sư rút lui về ở Minh Nguyệt Đường. Một đêm, tăng chúng thấy một ngôi sao rơi xuống phía Tây chùa sáng rực. Sau đó Sư thị hiện bị bệnh nhẹ. Đến ngày mồng chín tháng tám, Sư nói với chúng rằng: "Ngày mai tôi mới đi!" Canh năm đêm đo, Sư viết di biểu và dặn dò việc hậu sự. Có Sa-môn Liễu Hiền thỉnh Ngài để lại kệ văn, Sư bèn viết lớn mấy chữ: "Sanh lớn ư? Tử lớn ư? Có kệ, không kệ là gì mà sốt sắng thế!" Rồi an nhiên thị tịch, thọ bảy lăm tuổi, năm tám hạ lạp. Thụy hiệu là Phổ Giác, tháp tên là Bảo Quang.

4/- Truyện Sa-môn Thích Thiệu Long ở Hổ Khẩu, phủ Bình Giang.

Thích Thiệu Long, là người xứ Hàm Sơn ở Hòa Châu. Năm chín tuổi, Ngài từ giã cha mẹ, đến viện Phật Tuệ. Sáu năm sau, được độ xuất gia thọ giới cụ túc. Ngài tinh chuyên nghiên cứu luật bộ. Sau năm hạ, Sư bắt đầu du phương, đầu tiên Sư đến tham yết Hoà-thượng Tín ở Trường Lô và chỉ đắc được đại lược mà thôi. Một hôm, Sư thấy có vị tăng mang đến quyển "Viên Ngộ Thiền sư Ngữ", Sư liền đọc xem, khen ngợi rằng: "Tưởng như miệng sanh nước bọt, tuy chưa thấm vào bụng dạ, chỉ cần khiến người mừng vui sảng khoái, nhưng tiếc là chưa lãnh hội được tiếng tằng hắn!" Sư bèn đến Bảo Phong, nương tựa ngài Trạm Đường, kế đến tham kiến ngài Hoàng Long Tử Tâm, nhưng sau lại đến tham học với Ngài Viên Ngộ.

Một hôm, Sư vào thất, ngài Viên Ngộ hỏi: "Lúc thấy được thấy,

(1) Kiền còn là Kiến, Kiến không thể bằng". Bỗng nhiên, ngài Viên Ngộ đưa nắm tay bảo: "Lại còn thấy cái gì?" Ngài đáp: "thấy". Ngài Viên Ngộ bảo: "Trên đầu lại gắn thêm đầu". Nghe thế bỗng nhiên Sư khế hội chứng ngộ. Ngài Viên Ngộ hỏi: "Thấy cái gì?" Sư đáp: "Trúc kín chẳng ngại nước chảy qua". Ngài Viên Ngộ gật đầu, bảo Sư trông coi khóa tạng. Có vị tăng hỏi ngài Viên Ngộ rằng: "Ngài Thiệu Long làm Tạng chủ mà mềm yếu như vậy. Thì sao làm được ư?" Ngài Viên Ngộ cười đáp: "Hổ ngủ gật đó!"

Sau, vì tuổi già nên ngài Viên Ngộ nên trở về đất Thục, Sư bèn trú tại phía Tây thành Khai Thánh của ấp. Vào niên hiệu Kiến Viên (1127-1131) thời Nam Tống, Sư dựng am tranh dưới Đồng Phong. Quận thú Lý Quang mời Sư đến ở chùa Chương Giáo, kế là dời đến Hổ Khâu, ở đó đạo hạnh Sư hiển rõ. Nhân đó, Ngài truy tìm cố sự của Thích Bạch Vân Đoan lập Tổ Đường và bảo rằng: "Làm người hậu học không thể thực hành hết di huấn. Vậy đối với nghĩa sao an được ư, Sư bèn đắp họa các tôn trượng an trí tôn thờ và đề kệ khen ngợi ở trên.

Sư khen ngợi Tổ sư Đạt-ma rằng:

"Lấp nước người khó giữ

Giày lẻ quảy về Tây.

Chỉ thích trăng Hùng nhĩ

Ngàn xưa lạnh sáng ngời".

Sư khen ngợi Ngài Bách Trượng rằng:

"Sét ầm rống phá đầm trăng lắng

Ba ngày kinh hoảng choáng ù tai

Vẹt bỏ màng mắt; Bệnh sẽ chết

Tòng lâm từ đó rạng Gia Phong".

Sư khen ngợi đại sư Minh Giáo khai sơn rằng:

"Xuân đến trăm hoa đua nở bày

Hương mầu mở thắm người tiếp tay

Gặp gió không hạn tình sâu sắc

Trong gò thanh sắc dứt mảy may".

Bởi vì ngài Bạch Văn cho rằng công khó sáng lập thiền quy của Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải nên phối với Tổ sư Đạt-ma, có thể gọi là biết được cội nguồn. Nên Ngài (Thiệu Long) tuân hành mà làm kệ khen ngợi. Lại còn khơi sáng nguồn đạo ấy, đó cũng là người biết lễ.

Năm Bính Thìn (1136) nhằm niên hiệu Thiệu Hưng, thời Nam Tống, Sư thị hiện bị bệnh nhẹ, ngồi kiết già mà thị tịch. Tăng chúng xây tháp an trí toàn thân Sư ở góc Tây nam chùa.

Liên quan thử bàn:

Ba Phật trong thời Bắc Tống đều đề xướng đạo của Diễn Công, chỉ có Phật quả đạt được cốt tủy đó. Mà vào thất của Phật Quả, ngồi giường vô úy, rống tiếng sư tử lại chẳng dưới mười người, sau đó nối pháp mãi đến khoảng niên hiệu Gia Long(1) đời Minh, còn có hơi hám, chỉ người Ba Tỷ là Diệu Hỷ và con cháu của Hổ Ngủ Gật. Ngoài ra ba- bốn truyện thì vắng lặng không tiếng tăm. Nhưng hai vị lão tăng này có thể gọi là nguồn xa dòng dài. Đương thời tôn xưng là "Hai môn Cam Lổ", cũng thích đáng.

5/- Truyện Sa-môn Thích Đoan Dụ ở núi A Dục thuộc Khánh Nguyên.

Thích Đoan Dụ, hiệu là Phật Trí, Sư là con cháu của Ngô Việt Tiền Dương, sáu đời tổ tiên làm quan thú Nhân Gia ở Cối Kê. Sư vừa mới sanh mà quắt thước, mắt mày khôi ngô.

Năm mười bốn tuổi, Sư xuất gia làm Sa-Di khu Ô ở chùa Đại Thiện. Năm mười tám tuổi được độ thọ giới cụ túc. Sư sang nương tựa Thiền sư Tịnh Từ Nhất. Sau đó không lâu, tình cờ nghe vị tăng Hệ Lô Trụ nói: "Sao ông chẳng nói thiền?" Bỗng nhiên Sư có chút tỉnh ngộ, bèn đến tìm cầu tham yết Viễn Cam Lộ ở Long Môn Đầm Tường ở Trác Lặc , các vị đó đều cho là dĩnh ngộ nên đều suy tôn. Về sau, Sư gặp được ngài Viên Ngộ ở Chung Phụ. Một hôm, ngài Viên Ngộ hỏi rằng: "Chánh pháp nhãn Tạng hướng đến bên con lừa mù thì diệt, vậy nay là diệt hay chẳng diệt?" Sư thưa: "Xin Hòa-thượng hợp lấy miệng là tốt". Ngài Viên Ngộ bảo: "Đó còn chưa vượt khỏi thường tình". Ngài suy nghĩ định đáp lại, ngài Viên Ngộ liền đánh, và Sư chóng dứt trừ sự ngăn ngại. Sư theo hầu ngài Viên Ngộ ở chùa Thiên Ninh và được bảo trông coi Ký thất, sau đó được phân tòa giảng pháp, từ đó, đạo hạnh Sư lan xa đến Kinh Tây, Hiến thỉnh Sư mở pháp ở Đơn Đà. Tiếp theo, Sư dời đến Hổ Khâu ở Kính Sơn. Ngài từ chối sự cầu thỉnh của kẻ tăng, người tục ở Bình Giang, mà đến dựng thảo am ở Tây Hoa. Trải qua được vài năm, Ngài có được sắc chỉ đến ở chùa Bảo ninh, Kiến Khương.

Sau đó, Sư lại dời đến trụ chùa Vạn Thọ ở Tô Thành và Huyền Diệu Thọ Sơn Tây thiền ở xứ Mân. Sư lại có chiếu chỉ dời đến ở chùa Từ Ninh ở Linh Ẩn. Hoàng Thái hậu kính mến Vĩ Vương Đệ, mời Sư giảng pháp, ban tặng áo nạp ca-sa dệt bằng sợi vàng. Sư xin trở về ẩn tu tại Tây Hoa chốn cũ.

Mùa Thu năm Mậu Thìn (1148) nhằm niên hiệu Thiệu Hưng, đời Nam Tống, Sư vâng chiếu đến trụ chùa A-dục Vương. Lúc thượng đường, Ngài bảo: "Ngài Đức Sơn có người vừa vào cửa thì liền đánh. Nên nhiều người đến mang trong đãy vải để che lấp dấu vết. Còn ngài Lâm Tế, có người vào cửa thì liền quát mắng. Tất cả chỉ là vào ra chìm nổi trong thanh trần. Nếu là bậc Thích Tử anh linh, thì phong thái ngay dưới chân phải vượt khỏi mọi lằn vết xưa nay. Đón nhận nắm lấy gậy, sừng sửng bỗng chốc quát mắng một tiếng. Quát mắng là chỉ cho cái ấy sao còn tương tự sanh. Nếu quát mắng làm gậy đánh quát mắng là ngủ gật chưa tỉnh, không quát mắng làm gậy đánh quát mắng là chưa biết Đức Sơn Lâm Tế rốt ráo như thế nào? Sừng sững bỗng chốc bảo: "Tất cả chẳng đều động trước".

Có vị tăng hỏi: "Thế nào là khách trong khách?" Sư bảo: "Ấy là đứa ở coi ruộng kho". Vị tăng hỏi: "Thế nào là chủ trong khách?" Sư bảo: "Cùng gặp còn lỗ mãng". Vị tăng hỏi: "Thế nào là khách trong chủ?" Sư bảo: "Hỏi kiếm xán lạn mây sầu". Vị tăng hỏi: "Thế nào là chủ trong chủ?" Sư bảo: "Đập xương đánh tủy". Sư đến với chúng, uy sắc trang nghiêm, ăn ngủ chẳng trái thời, vì chúng xướng Đạo không lúc nào mỏi mệt.

Đầu tháng mười năm Canh Ngọ (1150) nhằm niên hiệu Thiệu Hưng, Sư thị hiện chút bệnh. Đến ngày mười tám, Sa-môn Pháp Toàn là vị Thủ tọa thỉnh Sư để lại di huấn. Sư bảo: "Dốc hết tâm ý này vì đạo, giúp đỡ lẫn nhau!", nói xong Sư thị tịch.

Sau khi trà-tỳ, tròng mắt răng hàm, chiếc lưỡi của Sư vẫn còn không bị cháy, ngay chỗ đất đó phát sáng suốt đêm. Có được vô số Xá- Lợi, hơn một tháng sau vẫn chưa hết. Đạo sĩ La Triệu thường ngày đến hỏi đạo với Sư, vừa từ bên ngoài về còn chưa được gì, La Triệu nghĩ tưởng ân cần tha thiết, cùng khách dùng cơm, đang lúc nhấm nháp thì, trong miệng như có vật lạ, nhả ra thì là xá-lợi, lớn như hạt đậu mầu như hổ phách. Được việc tốt, liền mang đến lễ bái nơi chỗ trà-tỳ, nghe trong hộp hương có tiếng động, vội mở ra xem thì cũng được xá-lợi như trước mà sắc mầu hồng đượm. Đệ tử môn nhân đón rước di cốt, phân chia xây tháp ở Mậu Phong thuộc Tây Hoa. Thụy hiệu Sư là Đại Ngộ thiền sư.

6/ Truyện Sa-môn Thích Pháp Thái ở núi Đại Quy thuộc Đàm Châu.

Thích Pháp Thái hiệu là Phật tánh, họ Lý, người ở Hán Châu. Có vị tăng hỏi Sư rằng: "Lý tùy sự biến bao gồm muôn vật mà một mảnh Hư ngưng. Sự theo Lý dung, bình đẳng ngàn sai biệt mà đều quy về thực tế. Vậy thế nào là Lý Pháp Giới? Sư đáp: "Núi sông đất liền". Vị tăng hỏi: "Thế nào là sự Pháp Giới?" Ngài đáp: "Muôn ngàn hình tượng". Vị tăng hỏi: "Thế nào là Lý sự vô ngại Pháp Giới?" Sư đáp: "Đông tây nam bắc". Vị tăng hỏi: "Thế nào là Sự Sự vô ngại Pháp Giới?" Ngài đáp: "Trên dưới bốn góc, Thượng Đường man mác, xa tít bao gồm mười phương, phẳng lặng mênh mông dứt mọi hình tướng. Miệng muốn nói mà từ tan mất, mắt muốn trông nhìn mà con ngươi khô mờ. Văn-thù, Phổ Hiền hoàn toàn không có thuật gì hay khéo. Lâm Tế Đức Sơn chẳng ngại đề xướng: rùa nuốt trâu sắt ở thiểm phủ, rắn nhai voi lớn ở Gia Châu. Dọa nạt được cá Lý ở biển đông, cho đến bụng trương như nay. Thượng Đường nhớ xưa kia, ngày du phương có được hai vật đó là Chày Kim Cương và Cốt Ngàn Thánh, mang đi trong vũ trụ, bờ khí cao sừng sững, như vậy suốt ba mươi năm lấy đó làm phép tắc, năm nay đã già. Một vật biết vật gì ném dưới chày Kim Cương đập nát xương Ngàn Thánh, quăng bỏ ở ngã tư đường, không thể nào tiết được. Tùy ý qua phù sanh, chỉ nam đem làm bắc. Gọi rùa là ba ba, kêu đậu là lúa thóc. Theo kẻ kia, người sáng suốt cười ta không dây mực.

7/- Truyện Sa-môn Thích Cảnh Nguyên trụ chùa Hộ Quốc ở Thiên Thai.

Thích Cảnh Nguyên, hiệu là Thử Am, họ Trương, người ở xứ Vĩnh Gia thuộc Ôn Châu.

Năm mười tám tuổi, Sư đến nương tựa Hòa-thượng Hy Củng ở chùa Linh Sơn, được xuất gia, thọ giới cụ túc. Tập học Thai Giáo được ba năm, bèn bỏ, đi đến tham yết Thiền sư Viên Ngộ Khắc cần ở Chung Phụ. Nghe vị tăng đọc lời tiểu tham của Hoà-thượng Tử Tâm là: "Đã mê phải được cái ngộ, đã ngộ thì phải biết cái mê trong ngộ và ngộ trong mê. Mê ngộ cả hai đều bỏ, từ chỗ không mê ngộ mà kiến lập tất cả Pháp". Sư bỗng sanh nghi ngờ, liền đến Điện Phật, đưa tay mở rộng cánh cửa, hoát nhiên triệt ngộ, cơ biện chợt phát. Ngài Viên Ngộ chọn làm Ngao Đầu Nguyên thị giả. Ngài Viên Ngộ tự soạn bài khen ngợi chân dung giao cho Sư, viết rằng:

"Bình sanh chỉ nói Ngao đầu thiền Khua trước Ngao đầu như vách sắt Thoát kiếp lưới lồng chặt chân cẳng Đại địa dúm lại sơn mực đen

Về già chuyển lại hết dao dao

Rung động Kim Cương đập nát hang lỗ

Lúc khác cần biết mặt Viên Ngộ

Một làm cừ nông đều đếm ra".

Từ đó, Sư ẩn dấu vết tích, chẳng cầu tiếng tăm. Sau vì Quát Thương Thái Thủ Cảnh Diên Hy kính mến đạo hạnh, muốn thỉnh Sư đền khai pháp ở Nam Minh, vật sắc bắt nguồn từ sự báo ân ở Thiên Thai. Khi sắp nhận mạng thì có vị tăng hỏi: "Tam Thánh nói "Ta gặp người liền ra, ra thì không vì người" Ý chỉ ấy thế nào?" Sư bảo: "ông lão tám mươi nhai sắt sống". Vị tăng lại hỏi: "Hưng Hóa nói "ta gặp người thì chẳng ra, ra thì liền vì người, vậy làm sao sanh?" Sư bảo: "Trên đảnh Tu-di sóng vọt lên hư không".

Sau, Sư thị hiện bị bệnh nhẹ, mời Ứng Am Hoa ở Tây Đường đến phó chúc mọi việc ở Bổn viện, răn dạy đồ chúng như lúc bình thường, không bao lâu nắm tay mà thị tịch.

Sau khi trà-tỳ, có được xá-lợi năm mầu, răng, lưỡi và nắm tay phải chẳng bị cháy. Tháp thờ Sư được xây dựng ở phía Đông bắc chùa, trước động Lưu Nguyễn, Sư thọ năm ba tuổi.

Liên quan thử bàn:

Đại Tuệ là sự tái lai của Vân Phong Duyệt, có thể gọi là bậc đầy đủ Đại căn khí, còn bị Trạm Đường xô đẩy chẳng vào được. Đến ngoài ba mươi tuổi mới va chạm kiền-chuỳ của Viên Ngộ, mới được đại ngộ. Nay đây, Ngài Cảnh Nguyên vừa mới hai mốt tuổi, nghe vị tăng bên cạnh đọc lời của Hòa-thượng Tử Tâm, bèn liền chứng ngộ thấu triệt. Vậy, căn khí nhạy bén của Sư, đại khái có thể tự hiểu. Lúc ra hoằng hóa, ban đầu Sư trú tại Nam Minh, sau cùng ở chùa Hộ Quốc. Khắp chốn Tòng lâm tôn xưng Sư là "Nguyên Bố Đại", bởi Sư có phong thái của bậc Thánh. Ấy là chọn đường cơ đi ra cửa. Sư giảng pháp, niêm chùy, từ khí hùng vĩ, cơ phong tròn đầy nhanh chóng, càng thấy rõ tường thành của Sư.