SỐ 2062 — TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI MINH

8/ Truyện Sa-môn Thích Tuệ Viễn trụ chùa Linh Ẩn ở Lâm An.

Thích Tuệ Viễn, họ Bành, người ở My Sơn. Năm mười ba tuổi, Sư đến nương tựa Hòa-thượng Tông Biện ở viện Dược Sư, xin xuất gia.

Ban đầu, Sư tìm đến pháp tịch của ngài Đại Tuệ, kế là tham yết Thiền sư Linh Nham Huy, hơi có chỗ vào. Gặp lúc ngài Viên Ngộ Cảnh chiếu chỉ đến trụ chùa Chiếu Giác, Sư liền tìm đến đó, lại gặp ngài Viên Ngộ giảng nói nêu bày về vấn đề cư sĩ Bàng Uẩn hỏi ngài Mã Tổ về nhân duyên chẳng cùng làm bạn với muôn pháp. Bỗng nhiên, Sư đốn ngộ, ngã té giữa chúng, đại chúng nâng Sư dậy, Sư bèn nói: "Mộng tôi đã tỉnh". Đến tối, lúc tiểu tham, Sư bước ra hỏi rằng: "Sạch làu bàu không hề có một vật, xương đỏ sức yếu không có một tiền. Nhà tan cửa nát, xin thầy cứu giúp!" Ngài Viên Ngộ bảo: "Bảy trân tám báu một lúc dẫn bắt". Sư nói: "Họa chẳng vào, cẩn thận cửa của nhà". Ngài Viên Ngộ bảo: "Cỏ chẳng lìa vị, rơi trong biển độc". Ngài liền quát hét. Ngài Viên Ngộ cầm gậy gõ vào giường thiền, bảo: "Ăn được gậy chưa?" Ngài lại quát hét. Ngài Viên Ngộ liền hét liên tiếp hai tiếng, Sư liền đảnh lễ. Từ đó cỏ phong cao phát, không gì chẳng thấu suốt.

Sư ra hoằng hóa, ban đầu trụ chùa Hiển Hiếu ở núi Cao Đình. Đến ngày rằm tháng mười niên hiệu Càn Đạo thứ sáu (1170) thời Nam Tống. Sư vâng chiếu, dời đến chùa Linh Ẩn. Lúc Thượng đường, có vị tăng hỏi: "Tức tâm tức Phật, thì như thế nào?" Sư bảo: "Hết sừng trên đầu". Vị tăng lại hỏi: "Phi tâm phi Phật, lúc ấy thế nào?" Ngài bảo: "Vòng vàng ở tai rớt". Vị tăng lại hỏi: "Chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, cũng chẳng là vật, vậy thì làm sao?" Sư bảo: "Đổ nát đảnh Tu La múa điệu Chá Chi".

Ngày rằm tháng hai niên hiệu Càn Đạo thứ bảy (1174), Sư được mời vào điện Tuyển Đức. Sau khi an tọa, vua Hiếu Tông (1163-1190) hỏi: "Làm thế nào để thoát khỏi sanh tử?" Sư đáp: "Chưa ngộ đại đạo thí không bao giờ thoát". Vua hỏi: "Thế nào là được ngộ?" Sư đáp: "Tánh sẵn có rốt ráo không ai chẳng ngộ". Nhà vua hỏi: "Sau khi ngộ thì thế nào?" Sư đáp: "Sau khi ngộ mới biết thoát thể hiện tiền không hề có tướng mẩy lông để thấy". Nhà vua gật đầu chấp nhận . Vua lại hỏi: "Thế nào là tức tâm tức Phật?" Sư đáp: "Trước mắt không một pháp, vậy bệ hạ gọi lấy cái gì làm tâm?" Nhà vua hỏi: "Thế nào là tâm?" Sư sửa mình xoa tay đứng dậy đáp: "Chỉ là cái ấy". Vua rất vui mừng.

Ngày mồng bảy tháng tám niên hiệu Càn Đạo thứ tám (1172), vua Hiếu Tông lại mời Sư vào Đông Các. Sau khi an tọa, nhà vua hỏi: "Ngày trước trong mộng bỗng nghe tiếng chuông, bèn có cảm giác không biết là mộng hay thức. Ấy là thế nào?" Sư bảo: "Bệ hạ hỏi về mộng hay về tỉnh? Nếu hỏi về tỉnh thì nay chính là nói mớ. Nếu hỏi về mộng, thì mộng và thức không khác. Vậy dạy ai phân biệt? Mộng tức là huyễn, biết huyễn tức lìa, giác tâm bất động. Nên nói: "Nếu chuyển được vật tức đồng với Như Lai". Nhà vua hỏi: "Mộng huyễn đã chẳng phải thật, vậy tiếng chuông từ chỗ nào mà khởi?" Sư đáp: "Từ chỗ hỏi mà khởi". Nhà vua lại hỏi: "Ngày trước, trẫm ngồi tại Đông Các này, bỗng tư duy về chẳng cùng muôn pháp làm bạn, mà có cái thấy". Sư nói: "Xin được nghe!" Nhà vua nói: "Bốn biển chẳng là nhiều". Sư bảo: "Một người hớp hết nước ở Tây Giang thì như thế nào?" nhà vua nói: "Cũng không hề giảm thiếu". Sư bảo: "Mới trải qua tư duy, bèn thành thừa pháp, chính là như đoạn luân, như ánh chớp không hề liên quan gì. Vì sao? Vì pháp không hai. Kiến không hai Kiến, tâm không khác tâm, như bầu trời không hai mặt trời". Nhà vua vô cùng vui vẻ, ban tặng Sư hiệu là "Phật Hải Đại Sư".

Mùa thu năm Ất Mùi, nhằm niên hiệu Thuần Hy năm thứ hai (1175) thời Nam Tống, Ngài dạy chúng, nói kệ rằng:

Một buổi sáng tháng chín nhuần,

N ăm Thuần Hy thứ hai (1175)

Chỗ ồn chớ xuất đầu Nơi lạnh để mắt nhìn,

Tối sáng chẳng liên can Đây kia chia một nửa

Một giống làm Quý nhân Bảo ai bán củi than

Đạo nầy chẳng thể hủy, chẳng thể nào ngợi ca

Thể dường như hư không

Hết ven bờ cùng gọi, cùng kêu hãy trở về

Thượng Nguyên định là rằm tháng giêng".

Đến tháng giêng năm sau (1176), bỗng nhiên Sư bị bệnh nhẹ, quả thật đến ngày rằm, Sư nói kệ rằng:

"Bẻ gãy dùi cân

Xốc nhanh lộ bày

Đột xuất cỏ trước

Quạ bay chẳng qua".

Xong, Sư ngồi thẳng an nhiên thị tịch. Nhục thân lưu lại bảy ngày mà sắc mặt chẳng đổi mầu. Xây tháp thờ toàn thân.

9/- Truyện Sa-môn Thích Tâm Đạo trụ chùa Văn thù ở phủ Thường Đức.

Thích Tâm Đạo họ Từ, người ở xứ My Châu. Năm ba mươi tuổi, Sư xuất gia, tìm đến thành đô, học tập Duy Thức, tự cho là đến. Có vị tăng chung liêu hỏi Sư rằng: "Ba cõi chỉ do tâm, muôn pháp chỉ có thức. Nay trước mắt muôn hình vạn tượng như vậy, Tâm thức ở đâu?" Sư mịt mờ chẳng hiểu gì cả, bèn vượt ải chu du khắp vùng Giang Hoài. Đã tới Thái Bình thuộc Dã Châu, nghe ngài Phật giám ban đêm tham cử câu thoại đầu cây bách của Triệu Châu. Đến lúc Giác Thiết Thuỷ bảo: "Tiên sư không nói lời đó, chớ nên phỉ báng tiên sư là tốt". Nhân đó đại nghi nêu lên đã lâu. Một đêm, hoát nhiên Sư chạy đến trượng thất, tìm manh mối sở ngộ. Ngài Phật Giám thấy vậy bèn đóng cửa. Sư liền gọi: "Hòa-thượng, chớ lừa dối con". Ngài Phật Giám bảo: "mười phương không tường vách, sao chẳng đi vào cửa?" Sư liền đưa nắm tay phá rách giấy trên cửa sở. Ngài Phật Giám liền mở cửa, túm ngực áo, bảo: "nói ! nói !" Sư liền đưa hai tay bưng lấy đầu Ngài Phật Giám, miệng hét, rồi ra trình kệ rằng:

"Triệu Châu có thoại đầu cây Bách

Thiền khách truyền nhau khắp mọi nơi.

Thường là vạch lá và tìm cành

Chẳng thể ngay đó thấu nguồn cội.

Giác công nói đạo không lời ấy

Chính lời xấu ác, nên mắng thẳng

Nếu Thiền giả mắt sáng suốt

Khéo hướng vào đây biện giả chân".

Ngài Phật Giám cho là đúng. Thái thú Tương Châu thỉnh Sư ra giảng pháp ở chùa Thiên Ninh, cất lớn riêng Văn-thù.

Năm đổi niên hiệu Tuyên Hòa (1119) đời Bắc Tống, vua Huy Tông ban chiếu sửa đổi chư Tăng gọi là "Đức Sĩ". Nhân đó, lúc Thượng đường, Ngài bảo rằng: "Ý Tổ Đạt-ma từ Tây vực đến, sự việc triều chính đời nay đặt địa mới, xưa là tướng Tỳ-kheo, nay là hình Lão Quân mặc áo bạc, cầm lông hạc, đều quấn khăn lá chuối. Lâm tuyền vô sự khách, hai lượt đội ân vua. Do đó, Đạo muốn biết được nghĩa của Phật tánh, cần phải quán xét thời tiết nhân duyên. Vả lại đạo tức nay là thời tiết gì? Tỳ-Lô-giá-na đầu đội mũ bán, lão già Văn Thù thân mặc áo lông hạc. Cần phải phủ phục tùy thuận thời nghi. Một người đã vậy, nhiều người cũng vậy, tất cả mọi người thành lập tòng lâm. Vui được các tiên tụ hội, cùng rót rượu mê tiên, đồng xướng bước Hư từ, hoặc xem Linh Bảo độ nhân Kinh, hoặc nói thuốc sống mãi không chết. Đàn cầm dưới trăng, đầu ngón tay phát âm thái cổ, bày cờ trước hiên, khéo ra ngoài thần cơ. Tiến một bước bèn đến trên trời Đại La, lùi một bước thì rơi vào thành Cửu u. Chỉ như một câu chẳng tiến chẳng lùi, thì làm thế nào? Đạo thẳng nhiều lông hóa thành đường tam thanh, rốt cùng là một huyễn thân luân hồi".

Đến tháng chín niên hiệu Tuyên Hòa thứ hai (1120), vua lại ban chiếu khôi phục chư Tăng. Sư Thượng đường, dạy rằng: "Trong nửa năm nghĩ tưởng đại để hưng suy đều tự có thời. Đức Phật Như Lai, có dự ký thời kỳ pháp nạn, trong kinh giáo có ghi rõ không ai chẳng biết, so sánh về niên đại thì chính là lúc này. Ma được dịp hoặc loạn chánh Tông, Tăng đổi hình tục, Phật chỉ còn danh tự, vọng sanh tà giải, trích xén văn kinh. Náo Bạt định âm, chén bát thêm chân. Phần nhiều kiêu hãnh lừa dối kinh lờn thánh quân. May thay, thánh chúa của chúng ta sáng suốt chẳng quên phó chúc, chẳng phế bỏ giáo lý. Đặc tặng thần chương, mới cho phép tăng ni lại được đắp mặc pháp y, cạo bỏ râu tóc. Thật có thể gọi là: tro lạnh ấm nóng lại, cây khô trở đâm chồi, rượu nặng mê tiên biến thành cam lồ. Bộ Hư từ phiên thành khúc nhạc về quê, buông thả thẻ bạc gỗ, nắm dậy Ni-Sư-Đàn, hôm qua cúi đầu chấp tay, hôm nay Hòa-nam. Chẳng xem xét, chỉ đổi tướng thời xưa, chẳng đổi người thời cũ, xin hỏi đại chúng người thời cũ là một hay là hai?" Ngừng giây lát, Sư lại nói:

"Gió thu cũng mở e lộn xộn

Thổi sạch bụi đạo giáo năm nay".

Mùa xuân niên hiệu Kiến Viêm thứ ba (1129)đời Nam Tống, Sư dạy tăng chúng, nêu lên về nhân duyên "Lâm Tế phó chúc tam thánh lúc thị tịch". Sư bảo: "Chánh pháp Nhãn tạng lừa mù hủy diệt. Lâm Tế đâu từng nói lời ấy, mà xưa nay mọi người đều vọng truyền. Nếu không tin thì chỉ xem sau tháng ba, đến tháng ba nhuần sẽ có giặc làm loạn, Tăng chúng thỉnh Sư lánh giặc về phương Nam. Sư bảo: "Sở dĩ học đạo là vì dứt hết sanh tử, sao lại có sự trốn lánh?" Giặc đến , Sư bảo: "Hãy mau giết ta để làm vui thích tâm các ngươi". Giặc đưa giáo dài giết Sư, tự nhiên một dòng sữa trắng vọt lên, giặc khiếp sợ, lấy chiếu đậy lại, bỏ đi.

10/. Truyện Sa-môn Thích Trí Tài trụ chùa Long Nha ở Đàm Châu.

Thích Trí Tài, họ Thi, người ở xứ Dã Châu. Từ tuổi nhỏ. Ngài đã siêng năng theo hầu bên cạnh Ngài Phật Giám. Đến lúc du phương, Sư đến tham yết Ngài Hoàng Long Tử Tâm. Hôm sau, Sư vào thất, Ngài Tử Tâm hỏi rằng: "Hiểu được câu đầu tiên tức là hiểu được câu cuối cùng. Hiểu được câu cuối cùng thì hiểu được câu đầu tiên. Đầu tiên cuối cùng gác qua một bên, vậy câu thoại đầu con chồn hoan của Bách Trượng làm sao hiểu?" Sư nói: "Vào cửa đã biết lại kiến giải, đâu cần phải nêu bùn trong bánh xe". Ngài Tử Tâm bảo: "Tân trưởng lão chết trong tay trên tòa vậy". Ngài nói: "Ngôn ngữ tuy có khác, chí lý đều không sai". Ngài Tử Tâm bảo: "Thế nào là việc không khác?" Sư nói: "Chẳng gõ sừng rồng vàng (Hoàng Long), làm sao biết có ngọc dưới cằm". Ngài Tử Tâm liền đánh.

Sư ra hoằng hóa, đầu tiên trụ tại chùa Nhạc Lộc, kế tiếp dời đến chùa Long Nha. Suốt ba mươi năm, Sư lấy sự thanh bạch khổ tiết đối với chúng Tăng, nên chư Tăng rất kính sợ Sư. Sư lại dời đến chùa Vân Khê.

Ngày rằm tháng tám năm Mậu ngọ (1138) nhằm niên hiệu Thiệu Hưng; thời Nam Tống, bỗng nhiên Sư nhóm chúng giao phó việc chùa và viết kệ rằng:

"Trung thu Mậu Ngọ năm nay

Xuất gia trú trì xong việc

Sắp đi tự mình còn không có

Huống gì hư không có thể tìm!"

Mỗi ngày, Sư vẫn dạy chúng như thường. Đến ngày hai ba, Sư lại chỉ bày với chúng rằng: "Niết-bàn, sanh tử đều là hoa đốm giữa hư không. Phật và chúng sinh tất cả là lời nói thêm. Các vị hợp lại phải làm thế nào?" Đại chúng đều nói chẳng khế hợp, Sư quát hét: "Khổ! Khổ!" Lại nói: "Mây trắng từ đất tuôn vọt, trăng sáng lơ lửng giữa trời". Nói xong, Sư mỉm cười mà thị tịch. Sau khi trà tỳ có xá lợi năm mầu, xây tháp thờ Sư ở phía Tây bắc chùa.

11/. Truyện Sa-môn Thích Sĩ Khuê ở chùa Long Tường thuộc Ôn Châu.

Thích Sĩ Khuê, hiệu là Trúc Am, họ Sử, ở thành đô. Đầu tiên, Sư nương tựa Hòa-thượng Tông Nhã chùa Đại Từ xin xuất gia. Tâm Sư mê say kinh Lăng-nghiêm. Sau chu du phương Nam, đến tham yết các bậc Tôn túc. Lúc đầu, Sư đến tham yết Thiền sư Hoàng Môn Viễn, đem sở đắc ở lúc đó bạch với Thiền sư Viễn. Thiền sư Viễn bảo: "Ông hiểu tâm đã đến cùng cực, chỉ thiếu năng lực khai mở tai mắt". Một hôm, đang đứng hầu, Sư lại hỏi: "Tuyệt đối đợi thời như thế nào?" Thiền sư Viễn bảo: "Tương tợ như ông bạch chuỳ ở trong Tăng đường". Sư chẳng thôi nghĩ. Tới chiều, Thiền sư Viễn đến Đường Ty, Sư lại đem lý trước ra hỏi, Thiền sư Viễn bảo: "Lời nói nhàn rỗi". Nghe lời nói ấy, Sư liền đại ngộ.

Cuối niên hiệu Chánh Hòa thời Bắc Tống, Sư trú tại chùa Thiên Ninh ở Hòa Châu, đến niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1163) thời Nam Tống, Sư vâng chiếu ra khai sơn chùa Năng Nhân ở nhạn đảng. Bấy giờ, Chân Hiết Liễu Công ở tại Giang Tâm, sợ Sư duyên chưa chín muồi nên đón đến phương trượng, Sư lễ chín lạy, để dẫn dụ dân chúng Ôn Châu. Do đó, mọi người đều quy kính. Lúc Sư Thượng đường, rõ rõ vô ngộ, có pháp tức mê. Mọi người hướng vào trong đó, không được trụ, không được bất trụ. Nếu đứng thì nguy, nếu trụ thì mù. Phải thẳng ý chẳng dừng, huyền cú chẳng dừng, ý dụng chẳng dừng cơ. Ba thứ đó đã rõ, tất cả chỗ chẳng cần phải thắt mang, tự nhiên hiện tiền. Chẳng cần phải soi chiếu lại tự nhiên sáng tỏ. Tuy là như vậy, nhưng còn phải biết có việc hướng thượng. Sư dựng phất trần, nói: "Ôi! Mưa lâu chẳng tạnh".

Đến ngày mười tám tháng bảy năm Bính dần (1146), Sư mời Trưởng lão Tông Phạm đến phó chúc hậu sự. Ngày hôm sau, tắm gội xong, đánh chuông nhóm chúng đến tòa, Sư tự nhiên thị tịch. Lúc cử hành lễ tra- tỳ , tất cả mọi người tiễn đưa đều có được xá-lợi. Tháp thờ Sư được xây dựng ở Cổ Sơn.

12/. Truyện Sa-môn Thích An Dân trụ chùa Hoa Tạng ở Kiến Khương.

Thích An Dân, tự là Mật Ấn, họ Chu, người ở phủ Gia Định. Lúc đầu, Sư giảng kinh Hoa Nghiêm ở thành đô rất nổi tiếng.

Bấy giờ, Ngài Viên Ngộ ở chùa Chiếu Giác. Nhân vậy, Sư đến đó, gặp lúc Ngài Viên Ngộ tiểu tham nêu nhân duyên Quốc sư ba lần gọi thị giả, ngài Triệu Châu niêm rằng: "Như người vào trong chỗ tối viết chữ, chữ tuy chẳng thành, văn thể đã rõ ràng. Vậy đâu là chỗ văn thể rõ ràng?" Sư nghe mà tâm khởi nghi, bèn cáo hương nhập thất. Ngài Viên Ngộ hỏi: "Toạ chủ thường giảng kinh gì?" Sư đáp: "Kinh Lăng- nghiêm". Ngài Viên Ngộ bảo: "Trong kinh Lăng-nghiêm có bảy chỗ bày tâm, tám chỗ lại phân biệt rõ cái thấy. Vậy, rốt ráo tâm ở chỗ nào?" Sư liền trình nhiều nghĩa, nhưng Ngài Viên Ngộ đều không chịu. Sư lại xin Ngài Viên Ngộ chỉ bày cho, Ngài Viên Ngộ khiến cho Sư hiểu được tất cả mọi chỗ làm văn thể đã rõ ràng. Tình cờ gặp vị Tăng đến cầu thỉnh chỉ dạy Thập Huyền Đàm, bèn nêu hỏi vị tăng ấy rằng "Tâm ấn có hình sắc gì?" Ngài Viên Ngộ bèn nói lời nghiêm khắc rằng: "Văn thể đã rõ ràng". Sư nghe mà mừng vui, tự cho rằng "Đến rồi", Ngài Viên Ngộ chỉ bày then chốt không sai".

Một hôm, Sư thưa với Ngài Viên Ngộ rằng: "Xin thầy chớ nêu câu thoại, đợi con nói xem". Ngài Viên Ngộ bảo: "Được". Sư nói: "Bình thường cầm, chuỳ dựng phất trần trong kinh, há chẳng nói tất cả các tướng trong tất cả thế giới đều tức là Bồ đề Diệu Minh chân tâm". Ngài Viên Ngộ cười bảo: "Trước giờ, đối với điều đó ông làm sao". Sư lại nói: "Lúc xuống gõ giường, há chẳng phải là nghe trở lại tánh nghe, tánh thành vô thượng đạo?". Ngài Viên Ngộ bảo: "Ông há không thấy trong kính nói: "Diệu tánh Viên Minh lìa các danh tướng?" Nhân câu nói đó, mà Sư tỏ rõ.

Từ đó, Sư bỏ giảng theo hầu Ngài Viên Ngộ. Nhân Ngài Viên Ngộ đến đất Thục, trú ở Giáp Sơn, Sư bèn đi theo. Ngài Viên Ngộ vì chúng tiểu tham nêu: "Nhân duyên buồm xưa chưa treo", Sư nghe mà chưa lãnh hội, bèn cầu quyết trạch. Ngài Viên Ngộ bảo: "Ông hỏi tôi?" Sư liền nêu câu thoại trước. Ngài Viên Ngộ bảo: "Cây bách trước sân". Sư liền rõ suốt, bèn thưa với Ngài Viên Ngộ rằng: "Người xưa nói" như một giọt nước nhỏ rơi vào trong biển lớn, thật không biết cả biển lớn nằm trong một giọt". Ngài Viên Ngộ cười, bảo: "Gã nầy làm sao!" Sư nói kệ rằng:

"Thôi khoe Tứ phần, bỏ Lăng-nghiêm

Đè xuống vân đầu triệt để tham

Chớ học Lượng Công gần Mã Tổ

Lại như Đức Kiệu hỏi Long Đàm.

Bảy năm qua lại tìm Chiếu Giác

Ba thu rong ruổi đến Bích Nham

Ngày nay phiền sung Đệ nhất tọa

Trăm hoa rừng nội hiện Ưu-đàm".

Sau đó không lâu, Sư khai hội giảng pháp ở chùa Bảo Ninh, rồi dời đến chùa Hoa Tạng, rộng mở mang đạo lý của ngài Viên Ngộ. Sau, Sư thị tịch tại Bổn Sơn, trà-tỳ có rất nhiều xá-lợi. Có người đào huyệt ở đất sâu cả thước cũng có được, xá-lợi rất sáng sạch, trái tim và chiếc lưỡi không tiêu hoại, tất cả đều được xây tháp thờ.

13/ Truyện Sa-môn Thích Đạo Nguyên trụ chùa Chiếu Giác, ở Thành đô.

Thích Đạo Nguyên, hiệu là Triệt Am, họ Đặng, ở Miên Châu. Thuở nhỏ, Sư đến chùa Giáng Tịch xin xuất gia, thọ giới cụ túc. Sau, Sư đến tham yết Ngài Đại Biệt Đạo, Ngài bảo khán câu thoại đầu "Rỗng không chẳng thánh". Bỗng nhiên Sư cười nói: "Tổ sư Đạt-ma xưa nay ở trong đó". Ngài Đại Biệt Đạo bảo Sư tham "Phật Giám, Phật Nhãn đều được thường thức". Sư lại đến Kim Sơn, gặp ngài Viên Ngộ, bèn trình bày chỗ thấy của mình, ngài Viên Ngộ không chấp nhận. Gặp lúc ngài Viên Ngộ nhận chiếu chỉ đến trụ chùa Vân Cư, Sư bèn theo hầu. Tuy Sư có chỗ vào, nhưng vì vật trong xương ngực chưa tan. Nhân Ngài Viên Ngộ hỏi một vị tăng rằng: "Lúc sanh tử đến thì thế nào?" Vị tăng ấy đáp: "Cái đài hương cười Hòa-thượng!" Ngài Viên Ngộ kế hỏi Sư: "Ông làm thế nào?" Sư đáp: "Giặc cỏ đại bại". Ngài Viên Ngộ bảo: "Có người hỏi ông lúc đó thế nào?" Sư nghĩ định đáp, Ngài Viên Ngộ nói lại, y như cũ: "Giặc cỏ đại bại". Sư liền thấu triệt, Ngài Viên Ngộ đưa nắm tay đánh Sư, Sư vỗ tay cười lớn. Viên Ngộ bảo: "Ông thấy thế nào, bèn là như vậy". Sư nói: "Nắm tay độc chưa báo trả, nhiều kiếp chẳng quên".

14/. Truyện Sa-môn Thích Vân Biện ở Nam Phong, thuộc phủ Bình Giang.

Thích Vân Biện, người xứ Cô Tô. Đầu tiên, Sư xuất gia với ngài Đoan Phong Chương. Sau, Sư đến tham yết Hòa thượng Khung Lung Viên, Bỗng nhiên có sở đắc bèn thông sở kiến. Hòa-thượng Viên bảo: "Con tuy được vào mà chưa đến nơi thích đáng, thiết tưởng nên mang lấy roi". Sư bèn từ bỏ đó, tìm đến khấu bái Ngài Viên Ngộ, gặp lúc nhập thất, vừa đặt chân đến cửa, Ngài Viên Ngộ vội bảo: "Ông xem dưới chân kìa". Sư đánh cây cột một cái, ngài Viên Ngộ bảo: "Sao chẳng mang thật đạo lấy một câu?" Sư nói: "Nếu thầy lắc đầu, con liền bày đuôi". Ngài Viên Ngộ bảo: "Ông thử bày đuôi xem". Sư liền phiên cân đẩu mà ra, ngài Viên Ngộ cười lớn. Do đó mà mọi người biết tiếng Sư.

Sau, Sư ra ở Nam Phong, có vị Tăng hỏi: "Thế nào là đoạt người chẳng đoạt cảnh?" Sư đáp: "Bá Vương đến Ô giang". Vị tăng lại hỏi: "Thế nào là đoạt cảnh chẳng đoạt người?" Sư đáp: "Trúc Đàn bái tướng". Vị Tăng lại hỏi: "Thế nào là người và cảnh đều đoạt?" Sư đáp: "Muôn dặm núi sông được thái bình". Vị tăng lại hỏi: "Thế nào là người và cảnh đều chẳng đoạt?"

Sư đáp: "Rồng ngâm sương móc khởi, hổ gầm gió sanh". Vị tăng lại hỏi: "Việc hướng thượng còn có gì nữa chăng?" Sư bảo: "Đích đáng mà sai quá!" Vị tăng ấy nói: "Thật là tác gia". Sư bảo: "Người hôn mê giữa ban ngày!"

15/. Truyện Sa-môn Thích Thiện Ngộ chùa Vân Cư ở Nam Khương.

Thích Thiện Ngộ, hiệu là Cao Am, họ Lý, người ở Dương Châu. Năm mười một tuổi Sư xuất gia, sớm có trí tuệ, linh căn tự phát.

Nghe Thiền sư Xung nêu câu thoại "Nhân duyên vua Lương Võ Đế hỏi Tổ Sư Đạt-ma", Sư như được lại vật xưa cũ, vội nói: "Con đã rỗng không, đâu có thánh nào". Thiền sư Xung lấy làm lạ về lời Sư nói, bèn khuyên Sư đến phương Nam tìm học. Sư liền đến tham yết ngài Phật Nhãn ở Long Môn. Một hôm, có vị tăng bị rắn cắn, ngài Phật Nhãn hỏi Tăng chúng rằng: "Đã là Long Môn, sao lại còn bị rắn cắn!" Sư liền nói: "Quả nhiên hiện tướng Đại nhân", ngài Phật Nhãn rất kính trọng.

Sau, rao truyền lời đó đến ngài Phật Quả, ngài Phật Quả bảo: "Long môn có vị tăng đó, đạo pháp Đông Sơn chưa lặng lẽ. Ông (Thiện Ngộ) Thượng đường thì tâm sanh các thứ pháp sanh, muôn hình vạn trạng tung hoành. Người tin đưa tay niêm lại, bèn dùng nhật luân canh ba sau giờ ngọ. Tâm diệt thì các pháp diệt, bốn cú trăm phi dứt nẻo, ngay cả Tổ sư Đạt-ma xuất đầu lộ diện cũng chỉ là mạt vàng trong mắt. Vậy tâm sanh tâm diệt, ai là người gốc?" Bèn dắt tay nhau cùng trở về, về đến ruộng đất quê nhà vẫn còn gặp một dùi trên đảnh.

16/. Truyện Sa-môn Thích Pháp Trung chùa Hoàng Long ở Long Hưng.

Thích Pháp Trung, hiệu là Mục Am, họ Diêu, người ở xứ Tứ Minh. Năm mười chín tuổi, Sư đọc thử kinh mà được xuất gia, học tập giáo nghĩa Thiên Thai, ngộ được yếu chỉ Nhất Tâm Tam Quán, nhưng chưa hết sạch dấu vết, nên đến tham yết các bậc danh đức. Sau Sư tới chỗ Ngài Hoàng Long, quán sát nước mài xoay chuyển, liền phát sáng. Ngài nói kệ trình với Ngài Phật Nhãn: "Quay bánh xe Đại Pháp, ôm trọn trong mắt".

Sư lại hỏi ngài Phật Nhãn rằng: "Thế nào là nước chảy đá mòn?" Ngài Phật Nhãn bảo: "Đối với việc ấy ông làm thế nào?" Sư nói: "Trong khe nước chảy mãi". Ngài Phật Nhãn nói: "Ta còn có câu cuối cùng, đợi phân giao cho ông". Sư liền bịt tai mà đi. Sau, Sư đến Lô Sơn, ở trong Đồng An cây khô, tuyệt thực an tọa thanh tịnh.

Vào niên hiệu Tuyên Hoà (1119-1126) thời Bắc Tống, ở Tương Đàm hạn hán, cầu đảo chẳng ứng nghiệm, Sư nhảy xuống vực rồng, gọi rằng: "Nghiệp súc sanh phải mưa một thước". Nước mưa liền theo đến. Ngài thường ở tại Nam Nhạc, luôn cỡi hổ ra đi, các hàng đạo sĩ và Thích tử đều trông theo vết bụi mà bái lạy.

Lúc Thượng đường, Sư nói: "Ta có một câu chẳng phải vay mượn từ miệng các bậc thánh, chẳng động đến chiếc lưỡi của chính ta, chẳng phải tiếng hít thở, cũng chẳng phải tình thức phân biệt. Giả sử Tịnh Danh lấp miệng thành Tỳ-da-ly, Phật Thích-ca đóng cửa Thất-ma-kiệt- đà, giống như bít tai trộm linh, không tránh khỏi thiên tai lậu lọt. Ngay như Đức Sơn Lâm Tế đánh hét, nếu đến dưới cửa Mục Am ta thì chỉ được một cây cọc. Ngàn lời, muôn thuyết chỉ cần dạy tự nhà ông hết. Một khi đã dốc lòng thì đất đai hư không có đến bảy lối tám lõm".

Liên quan thử bàn:

Ngài Mục Am đã ngộ Nhất Tâm Tam Quán tức đáng tung bụi, vì Thai Giáo mà nhả khí, vì chưa thể sạch hết dấu vết, nên mới du phương gõ cửa các học trò của Tổ sư Đạt-ma. Chính như hương tượng lội qua sông là muốn đạp chân tới đáy. Sở dĩ như vậy, mới vượt qua long môn, bèn có khả năng nghiêng ao đổ núi. Lớn lao thay! Đời có người học tập Tam Quán mà chỉ tỏ ngộ được một chữ, không biết đó là vật gì, lầm nhận bả rượu là Đề Hồ, chê Bích Quán là hộ giáo. Đó há chẳng phải là con giòi trong thân sư tử ư? Nên Yểm Sơn Tập bác bỏ sách Phật Tâm Ấn của Thai Giáo, quyển sau nên cắt bỏ, vì khiến cho người học bị chướng ngại cửa ngộ, gây nghiệp địa ngục chẳng ít.

TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI MINH, (QUYỂN 5 HẾT).

TRUYỆN CÁC BẬC CAO TĂNG ĐỜI MINH

QUYỂN 6

CHƯƠNG III: TU TẬP THIỀN ĐỊNH TRONG PHẦN 2 CỦA CHƯƠNG III

(chánh truyện có mười bảy vị, phụ có mười vị).

1- Truyện ngài Sa-môn Thích Pháp Ninh chùa Diên Khánh ở Hoa Đình.

Thích Pháp Ninh, vì Sư ở núi Mã Kỳ thuộc Nghi Châu, nên hiệu là Mã Kỳ Sơn. Sư họ Lý, người ở huyện Cử thuộc Mật Châu.

Đầu tiên, Sư đến xuất gia với Hoà-thượng Diệu Không Minh ở chùa Thiên Minh thuộc Nghi Châu. Sư được tham yết theo hầu rất lâu và thành đạt tất cả Tông Chỉ của Vân Môn. Khi ra hoằng hóa, Sư trú tại chùa Tịnh Cư ở Nghi Châu, mở rộng đạo lý của Ngài Tuyết Đậu. Vào niên hiệu Thiệu Hưng (1131-1163) thời Nam Tống, Sư đến trụ chùa Thanh Long ở Hoa Đình. Mẹ của Trấn Sát Phán Chương Cổn, họ Cao nằm mộng thấy vị trời mách bảo rằng: "Cổ Phật đến". Ngày hôm sau thì Sư đến, đón rước Sư dừng ở vườn nhà họ Tiền, mới xây dựng tịnh xá. Lúc đào đất có điềm lành gặp được chiếc khánh sắt, đoạn văn bia và tôn tượng Phật. Khi ấy, Hoa Đình Lệnh Liễu ước trình tấu lên triều đình, nên chỗ xây dựng chùa được ban tặng biển ngạch hiệu là "Tịnh Cư", nhân đó xét Minh Công đến Minh Châu Tuyết Đậu. Bấy giờ, Quận Thú Mạc Tương thỉnh Sư làm tự chủ chùa Cát Tường. Triết Tông Nguyên Phù Dư Sơn có tịnh xá hiệu là Linh Phong. Quận Phù đổi hiệu là "Chiêu Khánh thiền Viện". Quan Hữu Thừa Chu Ngạc thỉnh Sư làm Khai Sơn, đời thứ nhất. Tự nhiên, Sư dời đến chùa Quảng Tuệ ở Minh Châu, rồi trở về lại chùa Chiêu Khánh.

Ngày mồng tám tháng giêng năm Bính Tý (1156) nhằm niên hiệu Thiệu Hưng, Sư tắm gội xong, ngồi thẳng nói pháp rồi từ biệt đại chúng mà thị tịch, thọ bảy mươi sáu tuổi, năm mươi chín hạ lạp. Tháp an trí toàn thân được xây ở phía đông chùa.

2- Truyện ngài Sa-môn Thích Đạo Thành trụ núi Ô Cự ở Cù Châu.

Thích Đạo Hành hiệu là Tuyết Đường, họ Diệp, ở Xử Châu. Đầu tiên, Sư xuất gia với Hòa-thượng Anh chùa Phổ Chiếu. Đến lúc du phương, Sư tới tham yết ngài Phật Nhãn. Một hôm, nghe Ngài Phật Nhãn nêu câu thoại đầu "Trúc Huyền Sa vướng ngón chân", Sư liền đại ngộ, trụ tại Nam Minh, lúc thượng đường gặp ngọc Tiện hội không tỳ vết. Nếu nói chẳng gặp đối chủy sanh hoa, thử hỏi Tổ sư Đạt-ma chín năm xoay mặt vào vách thì làm sao như đại hội niêm hoa? Nam Minh làm thế nào mà chính xác? Đó chính là thuận gió tung cát. Kế đó, Sư dời đến Ô cự, lúc dạy chúng, Sư nêu "Hoà-thượng Ky hỏi một vị tăng rằng "Thiền lấy gì làm nghĩa?" Trong chúng tuy trình bày nhưng chưa khế hợp quyết tâm, nên chúng tăng cầu thỉnh Hòa thượng Ky chỉ bày. Hoà-thượng Ky liền đáp thay rằng: "Lấy hủy báng làm nghĩa". Sư bảo: "Các Đức Phật trong ba đời là báng, hai mươi tám vị Tổ ở Tây Vực là báng. Lục tổ ở đất nhà Đường là báng, tất cả các lão Hòa-thượng trong nước là báng, các người là báng, sơn tăng là báng. Vậy ở trong đó còn có ai không phải là báng chăng? Nói huyền nói diệu nhiều như số cát sông Hằng, tranh nhau tợ như hai đỉnh núi cao, báng được gần gũi".

Bỗng nhiên, Sư thị hiện bị bệnh nhẹ, đệ tử là Giáo thọ Uông Kiêu Niên đến thăm, Sư bèn giao phó cho hậu sự và nói kệ rằng:

"Biết thì biết sự Bổn tâm

Thấy thì thấy sự Bổn tánh

Biết được Bổn tâm Bổn tánh

Chính là bệnh lớn Tông môn".

Sư lại chú thích rằng: "Trong bùn vữa có gai, chớ nói không nghi là tốt". Ngày hôm sau, Sư tắm gội, thay y phục, ngồi kiết già an nhiên thị tịch.

Trà-tỳ có được xá-lợi năm mầu. Những nơi hơi khói quyện tới đều có xá-lợi vấn quanh. Răng và lưỡi không cháy, Tháp thờ Sư được xây ở phía Tây chùa.

3- Truyện Sa-môn Thích Thủ Tuần ở núi Hà, châu An Cát.

Thích Thủ Tuần, hiệu là Phật Đăng, họ Thi, ở Quận Chi. Ban đầu, Sư tham yết ở Hoà-thượng Anh ở chùa Quảng Giám, nhưng không khế hội, bèn đến tham yết ngài Phật Giám, theo chúng thưa hỏi cầu thỉnh, nhưng không nhập được, bèn phong bít khăn trùm, và tự nói rằng: "Đời này nếu chẳng thấu triệt đi thì chẳng mở khăn này". Từ đó, suốt ngày liền đêm, Sư đứng như chịu tang cha mẹ, suốt bốn mươi chín ngày. Bỗng nhiên Ngài Phật Giám thượng đường, dạy rằng: "Sâm la và muôn tượng là chỗ ấn của một pháp", Sư nghe thế liền đốn ngộ, Ngài Phật Giám bảo: "Thật đáng tiếc một viên ngọc sáng bị gả điên khùng kia nhặt được, bèn hỏi vặn rằng: "Linh Vân nói kể từ khi thấy được hoa đào nở cho đến sau này không bao giờ còn nghi ngờ, vậy thế nào là chỗ ông ta không nghi ngờ?". Sư nói: "Chớ bảo rằng Linh Vân không nghi ngờ, chỉ vì nay tìm chỗ nghi ngờ ấy không bao giờ được!". Giám nói: "Đạo Đế của Huyền Sa phải xét kỷ, dám bảo lão huynh chưa triệt ngộ, vậy đâu là chỗ ông ta chưa triệt ngộ?". Sư nói: "Biết tâm từ bi của Hòa-thượng rất tha thiết". Phật Giám cho là đúng. Sư bái lạy rồi trình kệ rằng:

"Trọn ngày nhìn trời đầu chẳng ngẩng

Hoa đào nở rực mới nhướng mày

Nhiều kẻ còn cho lưới trời bủa

Thấu được Lao quan liền thôi nghỉ!"

Đại Giám ngợi khen, bảo nên hộ trì. Đêm đó vén chăn đắp nói rằng: "Nãy giờ Thượng tọa Tuân đã yên ổn ngủ rồi, Viên Ngộ tôi nghe trộm nghi ông ấy chưa được". Bèn nghĩ: Ta phải khám nghiệm qua mới được, "bèn bảo người vời Sư đến, nhân đó cùng dạo núi, tình cờ đến một đầm nước, Viên Ngộ xô Sư ngã xuống nước và vội hỏi rằng: "Ngưu Đầu lúc chưa thấy Tứ Tổ thì thế nào?". Sư nói: "Đầm sâu cá tụ hội". Hỏi: "Sau khi thấy rồi thì thế nào?". Sư nói: "Cây cao vời gió thổi". Hỏi: "Lúc thấy và lúc chưa thấy thì thế nào?". Sư nói: "Duỗi chân đứng, co chân trong". Viên Ngộ rất khen ngợi. Về sau, Sư ra hoằng hóa, đầu tiên đứng đầu ở Hòa Sơn, kế đến là Thiên Thánh, rồi dời đến núi Hà, và Thiên Minh. Đến năm Giáp dần (1134) nhằm niên hiệu Thiệu Hưng, Sư nói với Cư sĩ Trịnh Tích rằng: "Ngày mồng tám tháng mười là ngày húy kỵ Ngài Phật Giám, lúc ấy ta sẽ đến". Nói rồi trở về Chướng Nam. Đến ngày mồng bốn tháng mười, Trịnh Tích sai em là tăng Đạo Như đến thăm hỏi, Sư nói: "Ngươi tới đúng lúc. Tôi tuy cùng Phật Giám đồng điều sanh, nhưng chẳng đồng điều Tử. Sáng sớm ngày mai, ngươi hãy tìm một chiếc thuyền nhỏ đem đến cho ta". Đạo Như nói: "Cần dài bao nhiêu, cao bao nhiêu?". Sư nói: "Cao khoảng năm thước". Trải qua ba ngày đến lúc gà gáy, Sư ngồi thẳng như lúc bình thường, Thị giả xin kệ, Sư nói: "Chưa từng làm kệ". Nói xong bèn thị tịch, sau khi trà-tỳ, chiếc lưỡi không cháy.

4. Truyện Sa-môn Thích Viên Giác ở núi Tượng Nhĩ thuộc My Châu (Phật Tánh)

Thích Viên Giác là con nhà họ Viên ở trong Quận, xuất gia tại chùa Truyền Đăng, vốn tên là Viên Giác, Quận Thú điền vào Từ Điệp ghi nhầm chữ "Viên". Thú nghi ngờ, nhân đó nói đùa rằng: "Gọi một chữ có được không?". Đáp rằng: "Một chữ đã là nhiều". Quận Thú lấy làm lạ. Rồi Sư đến Đại Quy, nương Hòa-Thượng Phật Tánh nhập thất, trình bày sở kiến, Phật Tánh nói: "Ông sai lầm còn xa". Rồi cho sung vào thị ty, coi về tân khách. Phật Tánh thường nêu bốn chữ "Khai thị ngộ nhập" của Kinh Pháp Hoa, bảo Sư hãy nói. Lại bảo, đến lúc đầu ta đen, lý của ông mới đúng. Tình cờ mất chức bị đuổi, trong chế định không nơi nương tựa, bèn đến ngụ tại nhà thế tục. Một hôm, tụng Kinh Pháp Hoa đến câu "Chẳng biết thế nào là lửa, thế nào là nhà" Sư bỗng có tỉnh ngộ, trở lại chùa thưa với ngài Phật Tánh, ban đầu ngài chấp nhận, sau Sư đến chỗ Vân cư thấy Viên Ngộ bèn thuật lại sở đắc. Viên Ngộ chê trách rằng: "Vốn là Đất sạch, vậy cứt đái là gì?". Ngay đó Sở nghi liền tan biến. Năm Đinh mão, nhằm niên hiệu Thiệu Hưng (1147) Quận Thú mời Sư đến ở núi Tượng Nhĩ, Đạo pháp phát huy mạnh mẽ. Các bậc anh tuấn túc đức Hồng Nho nghe được phong cách Sư bèn đến lễ yết. Thất không chỗ chứa, mở giảng đường từ biện, nghiêng sông Hạp tích, tòng lâm thật xứng, không rõ về sau Sư thị tịch ở đâu!

5. Truyện Sa-môn Thích Đàm Hoa ở Thiền Đồng thuộc Minh Châu.

Thích Đàm Hoa tự là Ứng Am, vốn con nhà họ Uông ở Kỳ Châu, vừa mới sanh mà Sư đã khác thường, chẳng giống như những đứa trẻ bình thường khác. Năm mười bảy tuổi, Sư xuất gia với ngài Đông Thiền, đầu tiên yết kiến Hòa thượng Toại, hơi được nhiễm chỉ pháp vị. Từ đó tham vấn các vị tri thức, không được khế ngộ. Nghe Viên Ngộ trụ ở Vân cư giáo hoá người học, Sư tìm đến tham lễ nương tựa. Viên Ngộ bèn cho một chuỳ thật đau. Gặp Viên Ngộ trở lại đất Thục, chỉ thấy Thiền sư Long ở Hổ khâu, Sư hầu ở đó một năm, chóng tỏ rõ đại sự, rồi phỏng hỏi Am nguyên nầy vốn bảo phân tòa, từ đó mở Đường Diệu Nghiêm, dời Qui tông. Bấy giờ, Đại Tuệ ở Mai Dương, có vị tăng truyền lời Đàm Hoa để dạy chúng. Đại Tuệ thấy vậy hết lời khen ngợi, lại gởi một bài kệ rằng:

"Ngồi dứt Kim Luân ngọn thứ nhất

Trăm yêu ngàn quái đều ẩn dấu

Năm đến lại được tin tức thật

Báo Đạo Dương Kỳ chánh mạch thông"

Ngày húy kỵ Hổ Khâu, niệm hương rằng: "Lúc bình sanh chìm nổi khua động lão hán vô ý trí ấy, làm hết tài năng, thấu bạc chẳng được, từ đó chấm dứt chiến tranh, tùy phận mặc áo uống ăn, hai mươi năm nay ngồi giường khúc lục, treo đầu dê bán thịt chó, rất có bằng chứng để biết điều đó. Tuy nhiên mỗi năm một lần có ngày đốt hương, Ngàn xưa khiến người hận càng sâu!" Ở đời tôn xưng Đàm Hoa và Am Cảo là hai cửa cam lồ. Thường răn bảo đồ chúng rằng: "Nạp tăng mang giầy cỏ, ở tại viện, có sự gì mà miệng như Rùa, rắn, ghét hang ư?". Ngày mười ba tháng sáu niên hiệu Long Hưng thứ nhất (1163) đời Tống, Sư an nhiên viên tịch. Xây tháp an táng toàn thân ở Đông sơn.

6. Truyện Sa-môn Thích Đức Quang ở chùa Linh An thuộc phủ Lâm An

(Quang hóa cát nguyệt am cảo bách trượng chấn)

Thích Đức Quang, được ban hiệu là Phật Chiếu, vốn con nhà họ Quân Bành ở Lâm Giang. Tuổi có chí học đến nương Hòa-thượng Cát chùa Quang Hóa ở bổn quận, cạo tóc thọ giới Cụ túc. Một hôm Sư vào thất, Hòa-thượng Cát hỏi rằng: "Chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, lại chẳng phải là vật, thì là cái gì?". Đức Quang mịt mờ suốt đêm không ngủ. Ngày sau lại đến Phương trượng thưa rằng: "Hôm qua Hòa-thượng rũ hỏi: Đã là chẳng phải tâm, chẳng phải Phật, lại chẳng phải là vật, vậy rốt cuộc là cái gì?, cúi mong từ bi chỉ dạy cho con!". Hoà-thượng bèn chấn uy hét rằng: "Sa-di này lại muốn ta cùng ông cúi xuống chỉ bày dưới chân sao?". Bèn cầm gậy đánh vào lưng đuổi ra. Từ đó có chút tỉnh ngộ. Kế đến lần lượt yết kiến Nguyệt Am Cảo, Ứng Am Hoa Bách Trượng Chấn, đều không có chỗ vào. Vừa lúc Đại Tuệ vâng theo Thánh chỉ trụ tại chùa A Dục Vương ở Minh Châu, anh tài bốn biển đều nhóm họp, Đức Quang cũng vội vào thất, Đại Tuệ giơ cao trúc bề hỏi rằng: "Gọi là trúc bề thì xúc, không gọi là trúc bề thì trái, không được nói, không được không nói". Đức Quang suy nghĩ định đáp. Đại Tuệ bèn dùng gậy đánh. Đức Quang hoát nhiên Đại ngộ. Tất cả sở đắc từ trước đến nay thảy đều như ngói vỡ băng tan. Sư hầu ở đó trong thời gian lâu. Vua Hiếu Tông, đời Tống (1163-1190) cảm mến đạo hạnh của Đức Quang, bèn ban chiếu cho Sư trụ chùa Linh An. Một hôm, vua vời Sư đến thưa hỏi, đối đáp rất xứng ý chỉ, bèn lưu giữ ở tại Nội Quán Đường. Về sau Sư thị tịch, xây tháp an tán toàn thân ở Đông am.

7. Truyện ngài Sa-môn Thích Tổ Giác chùa Trung Nham ở My châu (Tuệ nhật năng nam đường tỉnh)

Thích Tổ Giác người họ Dương ở Gia Châu. Từ nhỏ đã thông minh mẫn tuệ, sách sử qua mắt một lần là thuộc lòng, bèn viết sách bài xích Phật giáo, bổng nhiên cảnh xấu ác hiện ngay trước mắt, vô cùng kinh sợ ăn năn lỗi lầm. Sao đó Sư xuất gia nương theo Hòa-thượng Tuệ Nhật Năng, không bao lâu bị mụn nhọt mọc ở đầu gối, suốt năm năm thầy thuốc chữa trị chẳng lành, nhân đó soạn "Hoa Nghiêm Hiệp Luận" xong, đêm đó bèn chiêu cảm mộng lạ, sáng sớm bèn bỏ gậy đi giầy. Vì trước đó một ngày tụng đến "Phẩm Hiện Tướng", trang đó nói rằng: "Thân Phật không có sanh mà có khả năng thị hiện xuất sanh, pháp tánh như hư không, các Đức Phật an trụ trong đó, không trụ cũng không đi, nơi nơi đều thấy Phật". Bèn ngộ được Tông chỉ của Hoa Nghiêm, đến đó mới đăng vào tăng tịch. Phủ soái thỉnh giảng ở Thiên Bộ Đường, mà từ biện rộng lớn, đại chúng đều khâm phục. Vừa lúc Thiền sư Tỉnh ở Nam Đường qua cửa ấy bảo rằng: "Xem ông giảng nói riêng một mình rảo bước khắp Tây Nam, chỉ tiếc chưa hiểu lìa tướng văn tự, thảng có thể hỏi đạo phương ngoại, tức Chu Kim Cương hiện nay". Tổ Giác vui mừng bỏ giảng, đi về phía Nam đến Thiền xã, bèn nương tựa Viên Ngộ ở Chung phụ. Một hôm, Sư vào thất, Viên Ngộ nêu rằng: "La sơn bảo lúc có nói thì đạp đầu hổ nắm đuôi hổ, dưới câu thứ nhất rõ được Tông chỉ, lúc không nói thì đi thấy lộ cơ phong, đồng như điện chớp, làm sao hội". Tổ Giác không trả lại được, sớm hôm tham cứu, chợt có tỉnh ngộ, làm kệ trình rằng:

"Nhà ở đảnh núi cao

Quanh năm khép cửa hờ

Tự than thân đã già

Kế sống đợi cháu con!"

Viên Ngộ chưa chấp nhận. Ngày khác Sư lại vào thất, Viên Ngộ hỏi Công án hôm qua làm như thế nào, Tổ Giác suy nghĩ định đáp, Viên Ngộ bèn quát: "Phật pháp đâu phải thứ đạo lý ấy". Tổ Giác ở lại đó năm năm, càng thêm mê muội. Sau đến gần gũi ngài Thê Hiền ở Lô sơn, xem "Phù sơn viễn tước chấp luận", rằng: "Nếu nói Viên Ngộ có ý niệm thân sơ thì làm sao có Chiên đàn trong rừng lại mọc cỏ hôi ?" mới hoát nhiên đại ngộ, bèn làm kệ gởi cho Viên Ngộ rằng:

"Ra rừng y cũ vào Bồng hao

Lưới trời lồng lộng thoát được nào

Ai tin duyên nghiệp không chỗ tránh

Trở về chẳng sợ tiếng nói cao!"

Đại Tuệ vui mừng, lấy đó để dạy chúng, bảo rằng: "Tổ Giác đã triệt ngộ Hoa Nghiêm". Từ đó mọi nơi đều tôn xưng Sư là "Giác Hoa Nghiêm". Sư lên pháp đường, có vị tăng hỏi: "Trước lúc Phật Oai Âm Vương và sau cùng Phật Lâu Chí chưa ra đời thì tham kiến ở người nào?". Tổ Giác nói: "Nhà ở thành Đại Lương, lại hỏi đường ở Trường An!". Vị tăng lại hỏi: "Thế nào là một tiếng hét như kiếm báu Kim Cương vương?". Sư nói: "Máu chảy khắp cõi Phạm Thiên,", hỏi: “Thế nào là một tiếng hét như sư tử ngồi xổm trên đất? Tổ Giác nói: "Sợ giết chồn hoang!". Vị tăng lại hỏi: "Thế nào là một tiếng hét như dò tìm báng cỏ?". Tổ Giác nói: "Nghiệm được từ xương của ông ra!". Hỏi: "Thế nào là một tiếng hét không có công dụng của một tiếng quát hét?". Tổ Giác nói: "Phải ngay biết nắm lấy ngay kim khâu người chớ nói uyên ương có lông cánh đẹp".

Liên hệ thử bàn:

Tổ Giác Hoa Nghiêm đã có tiếng ở Giảng Tịch, Nam đường qua đó mà hỏi bày cố gắng, Sư liền bỏ giảng, đi về phía Nam. Đó chính chỗ gọi là thấy bóng roi liền đi, há chẳng là tài giỏi ư? Còn như bị Viên Ngộ đánh dùi vào cổ. Tuy hồn bay mà mạng căn chưa dứt, còn nương thức kiến. Trình kệ lại bị Viên Ngộ hét, ngay như bị khí sách, năm năm mới đại triệt ngộ. Ôi! Những bậc làm thầy của người ngày xưa, đợi học trò chín muồi như trong tro lạnh phát lửa, chết rồi sống lại, mới chịu điểm đầu. Không hề khinh suất mà hại đến người! Người đời nay, mới thấy kẻ hậu sanh có chút lanh lợi bèn tự tiện bảo chọn Công án, làm được bài kệ liền khen thưởng thì chẳng những đây kia đều mù mà! Tội ác giết người thì nhỏ, tội ác hại người rất lớn. Ai là người khéo giỏi diễn giảng, thì phải lấy gương của Tổ Giác Hoa Nghiêm đây để làm khuôn phép!

8. Truyện Sa-môn Thích Tự Hồi ở Đài Điếu Ngư thuộc Thai Châu

Thích Tự Hồi hiệu là Thạch Đầu, vốn người ở Lâm Hải, ở đời làm nghề đục đá. Người đời gọi là Hòa-thượng Thạch Đầu. Mắt như rùa mù, không biết một chữ. Gốc lành từ trong khởi phát, chí kính mến Không tông, nhờ người khẩu truyền cho Kinh Pháp Hoa mà tụng thuộc lòng. Sư bèn bỏ nhà đến chỗ Hòa-thượng Đại Tùy làm việc quét tước. Trong chùa bảo lấy đá ở sườn núi để làm việc công, tự hồi tay chẳng lìa dùi đục, miệng đọc kinh không dứt. Hòa thượng Đại Tùy thấy thế nói: "Ngày nay xoang xoảng, ngày mai cũng xoang xoảng, sanh tử đến thì làm sao để chiết hợp?". Tự Hồi ngạc nhiên làm lễ, nguyện xin được nghe Pháp rốt ráo. Hòa-thượng Đại Tùy bảo bỏ việc tụng kinh, khán nhân duyên Triệu châu khám bà tử. Từ đó niệm niệm tham cứu lâu ngày, một hôm đục đá, đá cứng bèn vận dụng sức lực đập mạnh một dùi, tia lửa phát ra, bỗng nhiên triệt ngộ, liền chạy mau đến phương trượng lễ bái trình kệ rằng:

"Dụng hết công phu rõ ràng không lỗ mũi

Tia lửa vụt choé vốn ở trong đó!"

Hòa thượng Đại Tùy vui mừng bảo: "Ông đã triệt ngộ". Tự Hồi lại thuật kệ khám bà:

"Ba quân chẳng động cờ sáng loáng

Lão bà chính là chân ma vương

Triệu châu không chuôi sắt chổi quét

Quét rộng khói bụi không tiêu sạch"

Hòa thượng Đại Tùy chấp nhận, bèn cạo tóc, trao truyền tăng phục. Sau, Sư ra hoằng hóa, trú tại Đài Điếu Ngư, thượng đường dạy rằng: "Tham thiền học đạo phần nhiều vì như ngồi đáy giếng kêu vang khát nước, lấp tai, bít mắt, trốn lánh không kịp. Vả lại, một ngày trong suốt mười hai tiếng đồng hồ đi đứng nằm ngồi, tới lui làm các việc là do ai sai làm, mắt các ông thấy, tai các ông nghe chỗ nào chẳng phải là lộ đầu. Nếu biết được lộ đầu tức là chỗ Đại giải thoát, mới biết Lão Hán cùng các ông chứng minh, núi sông đại địa chứng minh cho các ông. Do đó, nói rằng các Đức Phật mười phương chỉ một đường hướng đến cửa Niết-bàn. Các nhân giả! Hễ có một vật ngay đường thì phải thấy cội gốc của một vật ngay đường, một vật không nơi chốn thì phải thấy cội gốc của một vật không nơi chốn. Thấy được cội gốc, vốn không chỗ cội nguồn, chỗ cội nguồn đã chẳng có thì nơi nào chẳng viên mãn. Các vị Thiền đức các ông, xem Lão Tăng có chỗ rất hơn các ông. Các ông có chỗ rất chẳng bằng Lão Hán. Hiểu được hồ rộng ba mươi sáu ngàn khoảnh, bóng trăng ở tại tâm sóng, nói xoay về ai?

Liên hệ thử bàn:

Xem Đại sư Tự Hồi vốn nghiệp sanh ra đã tầm thường lại vụng về, với chí học Phật thì đã nhạy bén lại siêng năng. Ban đầu còn mê thì tròng có mắt như mù, sau ngộ thì toàn thân tức là nhãn (mắt). Còn như nói kệ bàn thiền, phần nhiều có phong cách vượt hẳn xưa nay. Được cái không thể có lại khởi chăng? Giả sử Tự Hồi ngồi đọc hết năm xe, xuất cùng ba tạng, lại không có hiện tượng của một chùy mà té lửa phát sáng ư? Tất cả thiên hạ hễ trị càng thịnh thì loạn càng khởi, học càng rộng thì chấp càng chặt. Nên người xưa bác bỏ cho đó là tạp độc nhập tâm, thật có việc ấy. Đối với những kẻ sĩ lòng gấm miệng thêu, những vị tăng văn rồng nghĩa hổ, cười đời hay vì đề xướng hư tâm khắp thường dân, đầu tự trái với kim cương. Sao lo dầu không sanh ra mì, đạo không có người thân của ta ư? Do đó những kẻ tìm gió đuổi bóng chẳng đáng ngu dốt, chê Phật mắng Tổ, đâu là kẻ thấp hèn. Hoặc chấp chặt với sự thấy biết, chỉ rối loạn so lường, lại chẳng như ngọc cứng dễ mài giũa.

9. Truyện Sa-môn Thích Cư Tĩnh trụ chùa Hộ Thánh ở Đồng Châu.

Thích Cư Tĩnh hiệu là Ngu Khâu, con nhà họ Dương ở thành đô, năm mười bốn tuổi Sư theo sa-môn An Tuệ chùa Bạch Mã xuất gia. Nghe Thiền sư Nam Đường Đạo phong vang xa nên Sư đến yết kiến. Nam Đường nêu thoại đầu "Rồng kêu trong cây khô" của Hương Nghiêm để vặn hỏi. Cư Tĩnh nhân nơi lời nói ấy mà đại ngộ. Một hôm, Nam Đường hỏi rằng: "Chớ giữ non lạnh khác cỏ xanh, ngồi ngây mây trắng Tông chẳng diệu. Ông phải làm sao?". Cư Tỉnh nói: "Phải lưu kiếm ngay, nếu chẳng lưu kiếm thì Ngư phủ sẽ nương bến". Nam Đường chợt bảo: "Đứa tớ ấy Cư Tĩnh trân trọng thực hành". Về sau Sư ra hoằng hóa, trú tại Đông nham, thường vì chúng dạy rằng: "Tham học chí yếu không vượt ngoài câu nói đầu tiên và câu nói cuối cùng của tiên sư Nam Đường, thấu vượt qua đó thì mọi việc của một đời được hoàn tất. Nếu chưa được như vậy thì lại cùng các ông chia làm mười môn, mỗi môn đều ấn chứng tự tâm, lại được ổn đáng:

1/ Phải tin có truyền riêng ngoài giáo. 2/ Biết có truyền riêng ngoài giáo.

3/ Phải hiểu vô tình nói Pháp và hữu tình nói pháp vốn không hai 4/ Phải thấy tánh như thấy vật trong lòng bàn tay, rõ ràng phân

minh, mỗi mỗi điền địa ổn mật. 5/ Phải có mắt chọn pháp.

6/ Phải thực hành đường chia là đường mầu nhiệm. 7/ Phải văn võ đều cứu giúp.

8/ Phải tồi tà hiển chánh. 9/ Phải Đại có Đại dụng.

10/ Phải hướng về Dị loại mà thực hành.

Hễ muốn tiếp nối làm sáng ngời dòng dõi giáo phá thì phải đủ hết các môn cương yếu ấy mới ngồi được ở giường khúc lục, nhận sự lễ bái của mọi người trong thiên hạ, dám làm thầy của Phật Tổ. Nếu chẳng đạt đến điền địa nào, chỉ một hướng hư đầu thì một ngày nào đó Diêm- ma Lão tử cũng chưa tha các ông. Lại nói kệ rằng:

"Mười môn cương yếu tay Ta ban

Hiểu được sau nầy tự có làm

Đã làm, chẳng cần bày vị thứ

Đầu đuôi thảy đều là nền tảng"

10. Truyện Sa-môn Thích Di Quang chùa Giáo Trung ở Tuyền Châu

Thích Di Quang hiệu là Hối Am, là con út trong nhà họ Mân, sanh ra ít nói cười, nghe Tăng bối Phạm thì vui mừng. Năm mười lăm tuổi Sư xuất gia với Thiền sư Văn Tuệ. Chưa nghiên cùng các sách trong Hải tạng. Một hôm Sư nghĩ rằng: "Cạo tóc nhuộm áo, phải kỳ hẹn triệt ngộ mà lại say mê sách vở thế tục ư?" , bèn đầu thành yết kiến Đại sư Viên Ngộ, kế đến tham vấn Hoàng Bá, rõ ngộ Cao Am, cơ ngữ đều khế hợp. Vì hoài sở thầm khởi quy y Phật tâm. Gặp lúc Đại Tuệ trú tại xứ Quảng, nhân đó bèn theo. Đại Tuệ bảo: "Ông ở chỗ Phật tâm thành đạt được gì, thử nêu một vài điều xem". Sư nói: "Phật tâm thượng đường, niêm công án của khổ hóa rằng, nói "Phật tâm tức chẳng phải thế". Đều chẳng lúc nào đến, cớ sao bày cột sống liền đánh, theo giáo phân thân khắp các cõi". Đại Tuệ hỏi: "Ý ông thế nào?". Sư đáp: "Tôi không chấp nhận". Về sau, dưới đầu có cước chú, Đại Tuệ nói: : "Đó chính là vì bịnh mà bỏ Pháp". Sư vẫn cương quyết không tin vừa ý. Đại Tuệ nói: "Ông hãy đoán xem". Sư vẫn cho rằng chẳng phải như thế. Trải qua một tuần, nhân ghi Hải ấn Tín công niêm rằng: "Tiếng sấm vang, mưa lớn rơi hoàn toàn vô". Sư mới không mắc kẹt, chạy đến bảo với Đại Tuệ khắp Đạo giả thấy lang da đều là Huyền sa chưa thấu triệt. Đại Tuệ hỏi vặn lại, Sư đối đáp xong. Đại Tuệ cười nói: "Tuy có tiến một bước, chỉ chẳng chấp sở tại. Như người chặt rễ cây, một lát dao bủa xuống thì mạng căn không còn. Ông chỉ chặt trên cành, nó có thể đoạn mạng căn được ư? Nay khắp nơi mênh mông nói Thiền, chỗ thấy đều là như vậy. Đâu ích lợi gì đến sự! Chánh truyền của Dương kỳ chỉ ba bốn vị mà thôi". Sư suy nghĩ bỏ đi. Hôm sau, Đại Tuệ hỏi: "Ông còn nghi chăng?". Đáp: "Không còn nghi". Đại Tuệ nói: "Chỉ như Người xưa thấy nhau, chưa đợi nghe miệng nói đã biết được hư thật. Hoặc nghe lời người nói liền biết cạn sâu. Lý ấy thế nào?". Sư hoảng sợ tự nhiên đổ mồ hôi, chẳng biết chỗ đến. Đại Tuệ bảo tham câu thoại "Hữu cú vô cú". Đại Tuệ đến am Vân môn, Sư cũng đi theo hầu. Một hôm, Sư hỏi rằng: "Tôi đến trong đó chẳng thể được thấu triệt, bệnh ở chỗ nào?". Đại Tuệ nói: "Bệnh ông rất nặng, thầy thuốc ở đời đều bó tay. Sao kẻ khác chết rồi chẳng được sống, nay ông toàn sống chưa từng chết, cần đến Điền địa an vui hoàn toàn, phải là một lần chết rồi sống lại mới được". Nghi tình trong Sư càng thêm sâu nặng. Về sau vào thất, Đại Tuệ hỏi: "Ăn cháo rồi, rửa chén bát rồi, bỏ ngay thuốc kỵ đạo, đem một câu đến". Sư nói: "Xé rách". Đại Tuệ liền nghiễm giọng hét: "Ông lại nói thiền". Sư liền đại ngộ. Đại Tuệ liền đánh trống bảo với đại chúng rằng:

"Lông rùa nắm được cười nức nở

Một chạm muôn trùng cửa ải mở

Mừng quýnh bình sanh ở ngày nay

Ai bảo ngàn dặm bán Ta đến"

Sư cũng trình kệ rằng:

"Bức bách đương cơ giận sấm vang

Sợ dấy Tu-di dìm Bắc Đẩu

Sóng lớn mênh mông vỗ ngợp trời

Nắm ngay lỗ mũi bỏ mất mồm"

Từ đó, danh tiếng vang khắp nơi, đạo thấm nhuần kẻ tăng người tục. Khi Sư ra hoằng hóa, trú tại chùa Giáo Trung. Biện hương vì Diệu hỷ niêm xuất. Đó là biết vốn vậy ư?

Liên hệ thử bàn:

Hễ là bậc thầy người phải có hai Pháp mới có khả năng ngồi giường khúc lục:

1/ Rõ biết kỹ nhãn (nắm bặt được tầm nhận biết của chính mình) 2/ Xem xét gốc bịnh. Nếu chính mình còn chưa tự rõ, đang phải

kéo gông mang cùm, thì làm sao có thể vì người mà tháo niêm mở trói? Chẳng biết được gốc bệnh là chưa khỏi thấp hèn xấu xa giết người. Do đó phải nương gá lâu dài ở lò rèn, chưa thể thoát thai làm thành vật dụng. Đó chẳng phải tội của người học. Hễ là người học Đạo cũng phải có hai Pháp mới có thể nghiệm chứng được thoại đầu của Thiện trí thức trong thiên hạ:

1/ Tự chẳng biết đủ 2/ Chết đi sống lại.

Nếu dễ biết đủ thì cho mắt cá là châu ngọc. Còn nếu chẳng chết đi sống lại thì mạng căn sanh tử chưa dứt. Do đó phải lâu dài vào nơi "Trường chọn người làm Phật", chẳng thể tâm không mà thi đậu. Đó chẳng phải tội của bậc Thầy. Cho nên Diệu Hỷ một đời chẳng chịu, về già đến thất của Xuyên cần, thẳng lên thềm Thất địa Hoa Nghiêm, có đúng thế không? Nay Hối Am đem khôi hài để tham Thiền, chưa từng một phen Đại tử. Nếu chẳng phải tay mổ rồng của Diệu Hỷ mà chẳng quý mắt cá, hiếm thay! Nên bị Đại Tuệ hét cho một tiếng, ngay đó táng thân mất mạng, bèn có thể đối trước chúng làm con trùng Oách Minh rống lớn tiếng, há không sung sướng ư? Than ôi! Ở đời những kẻ ngang bướng lanh lợi, không ai chẳng mắc bệnh nguy nan như Hối Am, như kẻ cuồng điên mất tâm chẳng thể trị liệu rất nhiều, từng chưa uống chén thuốc của người cha làm thầy thuốc giả chết. Vả lại gấp muốn vì người chỉ lối mê chẳng cũng sai lầm ư?

11. Truyện Sa-môn Thích Đạo Nhan trụ chùa Đông Lâm ở Giang Châu

Thích Đạo Nhan hiệu là Vạn Am, vốn con nhà họ Tiên Vu, ở Đồng xuyên. Ban đầu, tham học với Đại sư Viên Ngộ chỉ Đăng đường chưa thể tạo huyền ảo. Viên Ngộ sắp về xứ Thục, gởi thư cho Đại Tuệ rằng: "Đạo Nhan vẽ xong rồi, chỉ chưa vẽ tai mắt. Ngày khác nối pháp rồi chưa thể lường được? Từ đó sớm tối chất nghi nơi Đại Tuệ, mới Đại triệt ngộ. Từ đó, tiếng tăm vang khắp xa gần, kẻ tăng người tục đều được giáo hóa. Có vị tăng hỏi: "Thế nào là Phật?". Đạo Nhan đáp: "Hòa-thượng Chí công". Hỏi: "Có người học hỏi Phật, sao đáp Chí công". Đạo Nhan nói: "Chí công chẳng phải Hòa thượng nhàn rỗi". Hỏi: "Thế nào là Pháp?". Đạo Nhan nói: "Lụa vàng ấu phụ ngoại tôn Tẩn cối". Vị tăng nói: "Rất là chương cú". Đạo Nhan nói: "Câu cá trên thuyền, cảm tạ Tam lang". Hỏi: "Thế nào là nói thẳng?". Đạo Nhan nói: "Hòa-thượng Huyền sa". Đạo Nhan hễ có nói Pháp đại khái đều giản dị như thế.