Kinh Duy Ma Cật Sở Thuyết

VCX: «Pháp được gọi là vô vi, lìa hữu vi tính."

Hán: ưng vô sở cầu 應無所求 . Skt. aparyeṣitavya .

VCX: «xa lìa trần cấu, được sự thanh tịnh…" CDM: «Triệu nói, được pháp nhãn tịnh của Đại thừa." VCS: chứng quả Dự lưu. Cf. Pali, D. i. 110: āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi, «ngay trên chỗ đang ngồi, trổi dậy con mắt pháp đã dứt sạch bụi bẩn."

Tương đương 1012 a-tăng-kỳ 阿僧祇 Skt. asaṅkhyeya: vô số). VCX: vô lượng vô số trăm nghìn câu-chi (Skt. koṭi).

Tu-di tướng 須彌相 . VCX: Sơn tràng 山幢 .

Tu-di Đăng Vương 須彌燈王 (Sumerudīparājan). VCX: Sơn Đăng Vương 山燈王 (Parvata-dīparājan).

Do-tuần 由旬 . CDM: Triệu nói, do-tuần mức chuẩn thượng là 60 dặm; chuẩn trung, 50 dặm; chuẩn thấp nhất, 40 dặm. VCX: Phật cao 84 ức du-thiện-na 踰膳那 ; toà sư tử của Ngài cao 68 ức du-thiện-na. Bồ tát cao 42 du-thiện-na, với toà sư tử cao 34 du-thiện-na (Skt. yojana= 4 krośa hay khoảng 9 dặm Anh).

VCX: «nhiếp niệm nhập định rồi phát khởi thần thông lực như vậy như vậy."

DMC: 3 vạn 2 nghìn. VCX: 32 ức = 3.200.000.

4 vạn 2 nghìn = 42.000. VCX: 4.200.000.

Tân phát ý bồ tát 新發意菩薩 . VCX: tân học bồ tát 新學菩薩 . Skt. ādikarmika-bodhisattva. VCX: những vị này được Duy-ma-cật giảng pháp yếu, tức thì chứng ngũ thông và tự biến hình được để ngồi lên sư tử toà.

Tức Đại thanh văn . Skt. Mahāśrāvaka.

Tu-di sơn vương 須彌山王 . VCX: Diệu cao sơn vương 妙高山王 . Skt. Sumeru-parvata-rājan.

Tứ Thiên vương 四天王 và Đao-lị chư thiên 忉利諸天 , Skt. Cāturmahārājakāyika & Trayastriṃśā devāḥ. Cf. Câu-xá 11 (Đại 29 tr. 59c14): núi Tu-di phân thành bốn tầng cấp. Tầng thứ tư là chỗ của Tứ đại thiên vương cùng quyến thuộc. Trên chóp đỉnh là chỗ của thiên chúng Tam thập tam thiên. Vì vậy, nếu di chuyển Tu-di, thì các chư thiên này cũng bị di chuyển.

VCX: «Chỉ những ai cần chưng kiến thần thông lực mới có thể khuất phục, những người ấy mới thấy…"

VCX: «Bồ tát an trụ giải thoát bất khả tư nghị như vậy, được dẫn vào bằng năng lực trí tuệ của phương tiện thiện xảo. Cảnh giới giải thoát bất khả tư nghi này không phải là cảnh giới mà các Thanh văn và Bích-chi-phật có thể ước lượng được."

VCX: «như bàn xoay của thợ gốm xoay rất nhanh."

VCX: thừa ý thế thông 乘意勢通 , nương theo năng lực thần thông được thực hiện bằng thế lực của ý chí. VCS (T38n1782_p1080a16): «Có hai giải thích về ý thế thông. 1. Không phải du hành bằng tự thân, mà bằng thế lực của ý… 2. Sự vận dụng hoạt động của thân tùy theo thế lực của ý, cho nên cực kỳ nhanh chóng, trong một sát na mà đi khắp mười phương…."

VCX: đại phong luân 大風輪 .

Kiếp tận 劫盡 . thời kỳ thế giới hủy diệt. Skt. kalpakṣaya= saṃvarttayām, kiếp hoại, xem Câu-xá 2 (Đại 29, tr. 11c11).

VCX thêm một đoạn: «hoặc biến các hữu tình hiện thành thân Phạt, thân các Bồ-tát…"

VCX thêm: «Như Vương thái tử đăng quang nhận ngôi vị Quán đỉnh."

VCX: Ma vương và thuộc hạ của Ma vương.

VCX: «Vì muốn sự lợi ích cho các hữu tình nên thị hiện những sự nghiệp lớn khó làm như vậy."

VCX: «không thể thực hiện sự ăn xin bằng cách thúc ép người cho như vậy."

Trước đó, VCX có thêm thí dụ: «Như lửa đom đóm không thể che ánh mặt trời…"

Thứu đạp 蹴蹋 . VCX: «như sự chiến đấu uy mãnh của voi chúa…"

VCX thêm: «… chỉ có voi chúa mới có thể chiến đấu với voi chúa. Cũng vậy, phàm phu ở địa vị thấp kém không đủ để bức bách Bồ tát (phải cho). Duy chỉ Bồ tát mới có khả năng bức bách Bồ tát (bố thí)."

VCX thêm kết luận: «Khi pháp này được thuyết giảng, tám nghìn Bồ tát chứng nhập cảnh giới giải thoát bất tư nghị vốn chỉ có được chứng nhập bằng trí lực của phương tiện thiện xảo của Bồ tát."

VCX: «Phẩm 7.Quán hữu tình 觀有情品第七 ." Chi Khiêm: Quán nhân vật 觀人物品第七 .

Nhiệt thời viêm 熱時炎 . VCX: dương diệm thuỷ 陽焰水 , bóng nước trong quáng nắng.

Không trung vân 空中雲 . VCX: hư không trung vân thành đài các 虛空中雲城臺閣 , thành quách, đài các trong mây trong bầu trời; Skt. gandharava-nagara, thành phố gandharva, thành phố càn-thát-bà, chỉ thành phố nhìn thấy trong biển do phản chiếu của mây và hơi nước bốc từ biển, thành ngữ Hán nói là «thận lâu hải thị 蜃樓海市 ," lầu sò, chợ biển.

DMC: thuỷ tụ mạt 水聚沫 . (Skt. phenapiṇḍa). VCX: thuỷ tụ mạt sở hữu tiền tế 水聚沫所有前際 , tiền tế của đám bọt nước; VCS giải thích: «tiền tế vốn không hiện hữu, vì nguyên lai là không." Nghĩa là, không thể xác định điểm xuất phát của bọt nước. Cf. Pali, Dhp. 46: pheṇūpamaṃ kāyaṃ viditvā, biết rõ thân này như bọt nước.

DMC: thủy thượng bào 水上泡 . (Skt. udaka-budbuda) VCX: thủy phù bào hoặc khởi hoặc diệt 水浮泡或起或滅 . bong bóng trên mặt nước chợt nổi chợt chìm. Cf. Trung A-hàm 12 (Đại 1, tr. 503b). Cf. A. iv. 137: udaka-bubbuḷūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ, sinh mạng của con người như bong bóng nước (không bền chắc).

Điện cửu trú 電久住 . VCX không có thí dụ này.

Phật thuyết chỉ có 4 đại.

DMC: ấm 陰 . Phật thuyết chỉ có 5 uẩn.

Tình 情 . VCX: căn 根 . Phật thuyết chỉ có 6 căn. VCS (T38n1782, tr. 1081b24): «Tiếng Phạn tát-đỏa 薩 埵 (sattva), đây nói là hữu tình, tức là 6 căn. Bản dịch cũ vì vậy nói là như tình thứ bảy."

DMC: nhập 入 . VCX: xứ 處 . Phật thuyết chỉ có 12 xứ.

Phật thuyết chỉ có 18 giới 界 .

VCX thêm hai thí dụ: y phục được dệt bằng lông rùa; sự hưởng thụ dục lạc của trẻ sơ sinh mà yểu mạng.

Thân kiến 身見 ; VCX: tát-ca-da kiến 薩迦耶見 (= hữu thân kiến); Skt. satkāya-dṛṣṭi, cf. Câu-xá 9 (Đại 29, tr.99b25, 100a1, 156c18): Đoạn trừ ba kết (thân kiến, nghi, giới cấm thủ), chứng quả Dự-lưu (=Tu-đà-hoàn); cf. A. 1. 231: so tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ(=sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbata-parāmāso) parikkhayā sotāpanno hoti.

VCX: «như sự tái sinh lần thứ ba của Nhất lai." Vị Nhất lai (Skt. skṛd-āgāmin) một lần tái sinh thiên giới và một lần tái sinh nhân gian rồi nhập Niết-bàn, khong có tái sinh lần thứ ba. Cf. Câu-xá 24, Đại 29, tr. 123c21, 124a19.

A-na-hàm, hay Bất lai (Skt. anāgāmin) không còn tái sinh Dục giới nên không nhập thai (Skt. garbhāvakrānti). Cf. Câu-xá 24, Đại 29, tr. 124b1.

Đắc nhẫn Bồ-tát 得忍菩薩 . CDM (Đại 38, tr.384a13) Triệu nói, «Trụ (= Bồ-tát địa) thứ bảy chắng đắc pháp nhần vô sinh (Skt. anutpattika-dharma-kṣānti), vĩnh viễn đoạn trừ các kết sử của tâm." VCS (T38n1782, tr.1081c4), «Bồ-tát địa thứ tám trở lên gọi là đắc nhẫn." (Skt. kṣānti-pratilabdha).

Phật phiền não tập 佛煩惱習 , tàn dư của của phiền não còn tiềm phục (Skt. kleśa-vāsanānuśayitā) VCX: Như lai tập khí tương tục 如來習氣相續 (Skt. vāsanā-santana).

VCS: «Tứ thiền trở lên không còn hơi thở ra vào nữa, huống là nhập diệt tận định."

VCX thêm: «Như căn của bán-trạch-ca 半擇迦 mà có thế dụng." Skt. paṇḍaka, bất năng nam, đàn ông bất lực hay bị thiến.

Hán: thạch nữ 石女 . VCX: «như hành vi của con của thạch nữ."

Hoá nhân 化人 (Skt. nirmitaka). VCX: «Như sự trói buộc của người được Phật biến hoá ra." Và thêm một thí dụ nữa: «Như phiền não cứu cánh không sinh khởi (atyantānutpanna-kleśa)." Giải thích, VCS: «Địa thứ tám trở lên, tuy hạt giống của phiền não chưa hoàn toàn bị tiêu diệt nhưng do tác động liên tục của vô lậu khiến cho chúng không có điều kiện để sinh khởi, nên nói là phiền nào tuyệt đối không còn sinh khởi."

VCX: «Như thân đời sau (hậu hữu tương tục, Skt. bhava-prati-saṃdhāna) của A-la-hán."

VCX: «Như sự thiêu đốt của ngọn lửa không sinh."

VCX: tu đại từ (Skt. mahāmaitrī-bhāvanā).

Hành tịch diệt từ 行寂滅慈 . CDM, «Thâp nói: biết các pháp vốn vắng lặng (tịch diệt, Skt. upaśānta) và vô sanh (anutpanna), nhân đó mà khởi từ tâm nhưng vẫn không mất tịch diệt,"

VCX: «vì không có các thủ." Skt. anupādāna (không chấp thủ, tức không phiền não), La-thập đọc là anutpanna.

Bất nhiệt từ 不熱慈 . CDM (Đại 38, tr.0384b23), «Triệu nói: phiền não khởi tư ái và kiến; từ tâm mà không ái và kiến, cho nên không nóng bức (nhiệt não).

VCX: «tu từ tâm như thực 如實慈 (Skt. yathābhūta-maitrī) , vì bình đẳng suốt cả ba đời." Cũng có thể, Skt. trong VCX được đọc là samyak-maitrī (từ tâm chánh trực), trong được đọc là sama-maitrī (từ tâm bình đẳng).

Vô tránh từ 無諍慈 ( Skt. araṇa, cf. cht. 57, Ch.iii).VCX: bất vi từ 不違慈 . (Skt. avirodha/ aviruddha: không đối địch, không mâu thuẫn). VCS (T38n1782_p1082a17): «vì phát xuất từ sự bình đẳng của nguyên nhân)."

Vô sở khởi 無所起 . VCX: vô đẳng khởi 無等起 . Skt. asamutthāna, không có hành vi hiện khởi, không có nguyên động lực để hiện khởi.

Tất cánh tận 畢竟盡 (Skt. atyanta-kṣaya); VCX: tất cánh trụ 畢竟住 . (Skt. atyanta-ṣṭhita: vĩnh viễn an trụ; có lẽ trong DMC, được đọc là atyanta-niṣṭhita: đạt đến tận cùng cứư cánh).

VCX: «vì tăng thượng ý lạc (Skt. adhyāśaya: ý hướng hay nguyện vọng) như kim cang.

VCX: «vì bản tánh vốn tịnh (Skt. prakṛti-pariśuddha).

Vô biên từ 無邊慈 (Skt. ananta-maitrī). VCX: bình đẳng từ 平等慈 (Skt. sama-maitrī).

Kết tặc 結賊 . Cf. Đại tỳ-bà-sa 94 (T27n1545, tr.487c3): « A-la 阿羅 (Skt. ari) chỉ cho tất cả phiền não; hán 漢 (Skt. han) nghĩa là sát hại. Dùng gươm trí tuệ mà sất hại hết thảy phiền não nên gọi là A-ha-hán (Skt. arhan= ari+han). Cf., Pali, A. iv. 145, arīhatattā ariyo hoti, phá diệt kẻ thù là Thánh.

DMC nhảy một đoạn; VCX: «Tu từ tâm của Độc giác (Pratyeka-buddha), vì không cần Thầy dạy."

VCX: «Tu từ tâm của Bồ-tát, vì không nghỉ ngơi trong sự giáo hoá chúng sinh."

VCX: «Vì chứng ngộ tính chân như của các pháp (sarvadharma-tathatā)."

VCX: «Vì đánh thức các chúng sanh đang ngủ say."

VCX: «Vì thể nghiệm pháp tính một cách tự nhiên."

Vô đẳng từ 無等慈 .VCX: «Tu từ tâm không thiên lệch, vì đã đạon trừ yêu và ghét."

DMC nhảy một đoạn; VCX: «tu từ tâm của vô tránh, vì quán vô ngã." Xem cht. 28 trên.

DMC có nhảy sót. Xem cht. 41 trên. VCX: «Vì quán tự tánh vốn không."

D i tích 遺惜 . VXX: sư quyển 師捲 (Skt. ācārya-muṣṭi) , làm thầy mà dấu diếm, không truyền dạy hết. Cf., Pali, D.ii. 100: na tattha … tathāgatassa dhammesu ācariya-muṭṭhi, «ở đây, trong các pháp, Như lai không có bàn tay nắm chặt của người thầy."

Chú của La-thập (Đại 38, tr.385a17): «chữ hành 行 trên chữ từ 慈 trong đây, không có trong bản Phạn."

Thọ vị 受味 . VCX: ái vị 愛味 , vị ngọt của tham ái.

VCX: «Hiện thực biết pháp trong mọi thời."

VCX: «Thị hiện cùng khắp trong hết thảy phương diện."

Sau phương tiện, VCX đề cập các ba-la-mật tiếp: nguyện, lực, trí; đủ 10 ba-la-mật trong 10 địa Bồ tát. Tiếp theo, tu thần thông, tu nhiếp sự, tu vô trước, đoạn này không tương đưong DMC.

Vô cuống 無誑 , không lường gạt. VCX tách thành hai: vô trá 無詐 , không trá nguỵ, vì ý lạc (Skt. āśaya: xu hướng hay ý nguyện) thanh tịnh; vô siểm 無詐 , không dua nịnh, vì không còn giả dối.

CDM,«Thập nói: trong Phạn bản, trú Niết-bàn lac." Nghĩa là, La-thập dịch thoát ý. VCX: «Thiết lập cơ sở an lạc của chư Phật." (Skt. sarvabuddha-sukhavastu-ṣṭhāpya)

VCX: tu đại bi (Skt. mahākaruṇā-bhāvanā).

VCX: «Làm lợi ích một cách bình đẳng."

VCX: «Nương tựa và an trú nơi Đại ngã của chư Phật." Skt. Mahātman, môt trong bốn đức của Đại Niết-bàn (thường, lạc, ngã, tịnh). Khuy Cơ: (T38n1782_p1082c29): «Đại ngã của Chư Phật, tức Đại Niết-bàn."

VCX: «Muốn an trú Đại ngã thì hãy an trú trong sự độ thoát bình đẳng tất cả chúng sinh."

Hành chánh niệm 行正念 . VCX: tu tập tác ý quán sát một cách như lý (Skt. yoniśo-manas-kāra).

Dục tham 欲貪 ; sự ham muốn tính dục. Cf. Câu-xá 8 (Đại 29, tr.41c16): « Trong các môi trường Dục giới, tham chưa được đoạn trừ; tham đó được gọi là dục tham (Skt. kāma-rāga)."

Hư vọng phân biệt 虛妄分別 . Skt. vikalpya.

VCX: «Câu hỏi này phi lý. Vô trụ tức là không có gốc…do gốc vô sở trụ mà các pháp được kiến lập." Cf. Vajracchedikā, yat pratiṣṭhitaṃ tad evāpratiṣṭhitam, «Cái gì được dựng đứng, cái đó không đứng vững."

VCX: «Thiên nữ sống ở đây từ trước." VCS (T38n1782_p1083b13): «Thiên nữ này là Bồ tát ở địa thứ tám."

VCX: «Nghe được pháp vốn chưa từng được nghe."

Tức các Đại Thanh văn (Skt. Mahāśrāvaka).

Vô sở phân biệt 無所分別 . VCX: không phân biệt, không khác phân biệt 無分別無異分別 .

VCX: bị loài phi nhân. La-thập (Đại 38, tr.387b16) dẫn chuyện: Một con quỷ la-sát biến làm con ngựa. Một người đàn ông cỡi mà không nghi ngờ. Giữa đường, con quỷ hỏi, «Ngựa tốt không?" Người đàn ông rút gươm ra hỏi, «Gươm này có tốt không?" Quỷ biết người này không sợ, nên không làm hại được.

VCX: «Sợ sinh tử, nghiệp, phiền não."

Kết tập 結習 . La-thập (ibid.) giải thích: «Có hai loại tập khí. Tập khí kết sử (=phiền não) và tập khí của sự thiên ái Phật pháp (dharma-tṛṣṇā-vāsana). Khi chứng vô sinh nhẫn thì hết thảy tập khí phiền não đều trừ sạch; nhưng tập khí thiên ái Phật pháp vẫn còn." (Skt. vāsana) VCX: phiền não tập 煩惱習 . Skt. kleśa-vāsana .

Kỳ niên giải thoát 耆年解脫 , chỉ vị Trưởng lão lớn tuổi; đây xưng hô ngài Xá-lợi-phất. VCX: «Như giải thoát mà Xá-lợi Tử an trú."

Giải thoát tướng 解脫相 .

CDM (Đại 38, tr.388b11), Triệu nói: «Coi rẻ sinh tử, đề cao con đường của mình, đó là người tăng thượng mạn." VCS (T38n1782_p1084b15), «Chưa chứng qưả Phật, mà cho sở chứng của mình là cao nhất, không mong cầu tu chứng thêm nữa; đó là người tăng thượng mạn." Một trong bảy mạn tùy miên (mānānuśaya), Câu-xá 9 (tr. 101a13, 19): «Chưa chứng đắc công đức thù thắng mà cho là đã chứng đắc, đó là tăng thượng mạn." Skt. adhimāna.

VCX: «Trong Pháp và Luật (=tì-nại-da) được khéo trình bày (của Phật)."

Chiêm-bặc 瞻蔔 . VCX: chiêm-bác-ca 瞻博迦 . Khuy Cơ nói: Trung quốc không có loại hoa này. Skt. campaka, loại hoa vàng, tên khoa học Michellia Campaka.

Khuy Cơ (T38n1782_p1084c27): 12 năm, chỉ 12 hai trụ của Bồ tát (Bodhisattva-vihāra): 1. Chủng tánh trụ (gotra-vihāra). 2. Thắng giải hành trụ (adhimukti-cārya-vihāra). 3. Cực hỷ trụ (pramudita-vihāra). 4. Tăng thượng giới trụ (adhiśīla-vihāra). 5. Tăng thượng tâm trụ (adhicitta-vihāra). 6. Tăng thượng tuệ trụ (adhiprajñā-vihāra). 7. Giác phần tương ưng tăng thượng tuệ trụ (bodhi-pakṣa-pratisaṃyukto'dhiprajñā-vihāra). 8. Đế tương tăng thượng tuệ trụ (satya-pratisaṃyukto'dhiprajñā-vihāra . 9. Duyên khởi lưu chuyển chỉ tức tương ưng tăng thượng tuệ trụ (pratītya-samutpāda-pravṛtti-nivṛtti-pratisaṃyukto'dhiprajñā-vihāra . 10. Vô tướng hữu công dụng trụ (nirmitta-sabhoga-vihāra). 11. Vô tướng vô công dụng trụ (nirmittānabhoga-vihāra). 12. Tối thượng bồ tát trụ (agra-bodhisattva-vihāra). Cf. Du-già sư-địa 47 (T30n1579, tr.552c25).

VCX: loài người và loài phi nhân trong thế gian này."

VCX: «Không bị gây hại bởi phiền não."

Bất thối chuyển pháp 不退轉法 . VCX: «thường nghe những thảo luận về sáu ba-la-mật, về pháp luân không thối chuyển."

Phật Thích-ca 釋迦牟尼佛 , Phật A-di-đà 阿彌陀佛 , Phật A-súc 阿閦佛 , Bảo Đức 寶德 , Bảo Viêm 寶炎 , Bảo Nguyệt 寶月 , Bảo Nghiêm 寶嚴 , Nan Thắng 難勝 , Sư Tử Hưởng 師子響 , Nhất Thiết Lợi Thành 一切利成 . VCX: Thích-ca Như lai 釋迦牟尼如來 (Śākya-tathāgata), Vô Lượng Thọ Như lai 無量壽如來 (Amitāyus-tathāgata), Nan Thắng Như lai 難勝如來 (Durjaya-tathāgata). VCX: Bất Đông Như lai 不動如來 (Akṣobhya-tathāgata), Bảo Diệm Như lai 寶焰 如來 (Ratnārcis-tathāgata), Bảo Nguyệt Như lai 寶月如來 (Ratnacandra-tathāgata), Bảo Nghiêm Như lai 寶嚴如來 (Ratnavyūha-tathāgata), Bảo Âm Thanh Như lai 寶 音 聲 如來 (Ratnaghoṣa-tathāgata), Sư Tử Hống Như lai 師子吼如來 (Siṃhanadā-tathāgata), Nhất Thiết Nghĩa Thành Như lai 一切義成如來 (Sarvārthasiddha-tathāgata).

Nữ nhân tướng 女人相 . VCX: nữ nhấn tánh 女人性 . Skt. strī-liṅga.

Chư pháp … vô hữu định tướng 諸法 無有定相 . VCX: «Tánh và tướng của các pháp đều không phải là chân thật."

Vô tại vô bất tại 無在無不在 ; CDM (Đại 38, tr.0389c18), «Triệu nói: muốn nói có ở đó thì nay thấy là vô tướng. Muốn nói không có ở đó thì lại thấy ngay là hữu tướng." VCX: vô tại vô biến 無在無變 . VCS (T38n1782_p1085c18), «Y theo lý mà ứng đối, tướng nữ vốn không có, cho nên là bất tại. Nguyên lai thật không có nữ, thì cái gì được biến? Vả, pháp tánh vốn không, cái gì tại, cái gì biến? Bản dịch cũ nói vô tại vô bất tại. Không thật có nữ mà xưa tại đó, nay không tại đó. Cũng không có nữ thật, thì cái gì tại, cái gì không tại?" Skt. na vyavasthito naiva nirmāṇaḥ, không nguyên trạng cũng không biến thái.

Phật hoá 佛化 . VCX: Như lai sở hoá 如來所化 ; VCS: con người được Phật biến hoá ra. Skt. buddha/tathāgata-nirmāṇa.

VCX: «Trở lại dị sinh (Skt. pṛthagjana) với tất cả tính chất của dị sinh (Skt. pṛthagjana-dharma)."

A-la-hán đạo 阿羅漢道 . Cf. Vajracchedikā: tat kiṃ manyase subhūte api nu arhata evaṃ bhavati - mayā arhattvaṃ prāptam iti? Này Subhūti, A-la-hán có nghĩ rằng, «Ta chứng đắc quả vị A-la-hán" chăng?"

VCX: 92 câu-chi na-dữu-đa 俱胝那庾多 , Skt. koṭi-nayuta (~10 000 000 x 100 000 000= 1015)

DMC: Phật đạo phẩm 佛道品 . VCX: Bồ đề phần phẩm 菩提分品 . Skt. Bodhi-pakṣa-varga. Chi Khiêm: Phẩm Như lai chủng tánh 如來種品第八 .

Thông đạt Phật đạo. VCX, chư Phật pháp đáo cứu cánh thú; «Làm thế nào để đạt đến chỗ quy hướng cứu cánh trong Phật pháp." Skt. buddha-dharmeṣu niṣṭhita-gatiḥ.

Phi đạo 非道 ; La-thập nói (Đại 38, tr.390b27): «Có ba thứ phi đạo. 1. Quả báo dẫn đến cõi xấu ác. 2. Hành nghiệp dẫn đến cõi xấu ác. 3. Nghiệp thiện thế tục, và quả báo của nghiệp thiện. VCX: phi thú 非趣 ; Khuy Cơ (T38n1782_p1086c10): «Chỗ mà phàm hướng đến để quay về gọi là thú 趣 . Chỗ quay về của Thánh nhân không phải là chỗ quay về của phàm phu. Đi trên lối đi không thích hợp ấy gọi là hành phi thú 行非趣 ."

VCX: ngũ vô gián thú 五無間趣 (Skt. pañca ānantaryārgatayaḥ= pañca ānantaryāṇi karmāni), chỉ năm nghiệp vô gián: giết cha (pitṛ-ghātaḥ), giết mẹ (mātṛ-ghātaḥ), hại A-la-hán (arhad-vadaḥ), phá hoà hiệp tăng (saṃgha-bhedaḥ), gây thương tích nơi Phật (tathāgatasyāntike duṣṭa-citta-rudhirotpādanaṃ).

Não nhuế 惱恚 ; VCX: nhuế não phẫn hại độc tâm 恚惱忿害毒心 , tâm ác độc, thù hận, quấy nhiễu, phẫn nộ, ác hại.

Tội cấu 罪垢 . VCX: phiền não trần cấu 煩惱塵垢 . Skt. kleśa-mala.

Có thể DMC nhảy sót; VCX: «đi trên lối A-tố-lạc (Skt. āsura) mà không còn ngạo mạn, kiêu dật."

VCX: «Đi trên lối của Diệm-ma vương (Skt. Yama-rāja) mà chứa nhóm rộng rãi vô lượng tư lương của phước và huệ."

Hành sắc vô sắc giới đạo 行色無色界道 . VCX: hành ư vô sắc định thú 無色定趣 .(ārūpya-samāpatti-gati).

VCX: «… mà không xu hướng cảm thọ lạc đối với định ấy."

VCX: ác tuệ hành thú 惡慧行趣 . Skt. pāpa-mati-gati ; Cf. Câu-xá 10 (Đại 29, tr. 51c21): tuệ nhiễm ô được gọi là ác tuệ (Skt. kuprajñā/ kutsitā prajñā).

Kinh nghĩa 經義 ; La-thập dùng từ Hán thư, chỉ đạo lý ghi trong kinh điển. VCX: thể hiện thành công phương tiện thiện xảo.

VCX: mật ngữ phương tiện kiêu mạn 密語方便憍慢 : kiêu mạn như là phương tiện của mật ngữ (Skt. sandhyopāyamāna?). VCS (T38n1782_p1087b11) giải thích: «Người đời chúc nhau 'Không bệnh, sống lâu'; Bồ tát cũng nói theo… như là phương tiện độ người."

La-thập (Đại 38, tr.0391a12): «Ý nói khiêm tốn như làm đồ vật cho người ta dẫm đạp lên mà vẫn nhẫn nhịn, không kiêu mạn."

VCX: bất tuỳ tha duyên 不隨他緣 , không lệ thuộc điều kiện của người.

La-thập (Đại 38, tr.0391a25) nói: «bảo vật từ bàn tay tuôn ra bất tận."

Na-la-diên thân 那羅延身 ; La-thập (ibid.) nói: «Thân thể đẹp đẽ, rắn chắc như lực sỹ nhà trời." Skt. nārāyaṇa-bala (kāya).

VCX: cầu tài vị 求財位 . Skt. bhogānārabhya-paryeṣṭi.

Tổng trì vô thất 總持無失 . VCX: đà-la-ni niệm tuệ vô thất 陀羅尼念慧無失 .

Tà tế 邪濟 . VCX: tà đạo 邪 道 .

DMC nhảy một đoạn; VCX: «Tuy thị hiện chứng đắc diệu Bồ đề, chuyển đại pháp luân, nhập Niết-bàn nhưng vẫn tinh cần tu tập Bồ tát hành, tiếp nối không dứt."

Như lai chủng 如來種 . La- thập (Đại 38, tr.0391b27) nói, «Chủng, và căn bản nhân duyên, cùng một nghĩa." Đạo Sinh (ibid.) nói, «Mượn hạt giống lúa mà nói Như lai chủng." Chủng ở đay đựơc hiểu là bīja. VCX: Như lai chủng tánh 如來種性 ; VCS (T38n1782, tr.p1087c22): «Chủng là nhân; tánh là loại.Thể loại của nhân của Phật gọi là Phật chủng tánh." Skt. tathāgata-gotra: gia tộc hay dòng dõi. Cf. Du già sư địa 35 (T30n1579, tr.478c12): «Có hai loại chủng tánh: 1. Bản tánh trụ (Skt. prakṛti-stha-gotra), chủng tánh tự nhiên có sẵn từ vô thủy của Bồ tát. 2. Tập sở thành (samudānīta-gotra), do tu tập các thiện căn mà thành… Chủng tánh này cũng có nghĩa là chủng tử (gotra = bīja)."

Hữu thân 有身 . La-thập, «Hữu thân, chỉ năm thọ ấm (=thủ uẩn, Skt. upādāna-skandha) thuộc hữu lậu." VCX: ngụy thân chủng tánh 偽身種性 . Khuy Cơ (T38n1782, tr.1088a19):«Tức thân năm uẩn làm đối tượng cho tát-ca-da kiến (Skt. satkāya-dṛṣṭi)."

Ngũ cái 五蓋 . Skt. pañca nīvaraṇāni, ngăn che và chướng ngại.

VCX: lục xứ chủng tánh 六處種性 . Skt. ṣaḍ āyatanāni, sáu nội xứ hay sáu căn.

Thất thức trụ 七識住 . Skt. vijñāna-sthiti, bảy chỗ an trụ của thức. Cf. Câu-xá 8 (Đại 29, 42c)

Tám tà pháp 八邪法 ; các bản không giải. Thường chí phần đối lập với tám chánh đạo.

Chín não xứ; chín trường hợp thù oán: 1. Oan gia của người mà ta thương; 2. Thân hữu của người mà ta ghét; 3. Gây phiền cho bản thân ta. Nhân với ba thời thành chín. Skt. āghāta-sthāna. Cf. Pali, Saṅgīti, D.iii.262, nava āghāta-paṭivinayā.

Kiến vô vi 見無為 .La-thập nói (Đại 38, tr.0392b01): «Vô vi, tức tận đế (= diệt đế; Skt. nirodha-satya).

Chánh vị 正位 . La-thập (ibid.) nói: «Từ khổ pháp nhẫn cho đến vô sinh A-la-hán, cho đến Phật vị, đều gọi là chánh vị." VCX: chánh tánh ly sanh vị 正性離生位 . Khuy Cơ (T38n1782 tr.1088b26): «Chánh tánh chỉ chân lý Thánh đế. Sanh, chỉ dị sanh (Skt. pṛthagjana: phàm phu). Ly sanh, tức vượt ngoài địa vị phàm phu… Đây chỉ địa vị Dự lưu trở lên."

VCX: «Không thể phát khởi tâm Nhất thiết trí 一切智心 (Skt. sarvajñatā-citta)."

VCX: khởi thân kiến 身見 . (Skt. satkāya-dṛṣṭi: hữu thân kiến).

VCX: «Chúng tôi, trong dòng tương tục của tâm, hạt giống sanh tử đã mục nát, không còn cơ hội để phát tâm…"

Đạo ý 道意 : Bồ đề tâm.

Giải thích của Khuy Cơ (T38n1782_p1089b25): trong bản Huyền Trang, chỉ ba-la-mật thứ sáu tức Bát-nhã ba-la-mật (Skt. prajñāpāramitā) vốn là trí vô phân biệt (Skt. nirvikalpa-jñāna); trong bản La-thạp, trí độ chỉ ba-la-mật thứ mười (jñāna-pāramitā).

Khuy Cơ, đây chỉ ba-la-mật thứ 7, mà tự thể là hậu đắc trí (pṛṣṭhalabdha-jñāna).

Thiện tâm thành thật 善心誠實 . Chân thật đế pháp 真實諦法 (Skt. satya-dharma).

VCX: «Lấy phiền não nô lệ hèn mọn và kẻ giúp việc, tuỳ ý mà sử dụng ."

Đạo phẩm, La-thập nói: 37 phẩm chung cho cả ba thừa. Đạo phẩm của Bồ tát kiêm cả sáu ba-la-mật. VCX: Giác phần 覺分 (Skt. bodhi-pakṣa). Khuy Cơ: Nhân tố của Bồ đề nên gọi là giác phần, chứ không phải là 37 phần Bồ đề.

Giác ý 覺意 , Đạo Sinh: chỉ 7 giác ý; Skt. bodhyaṅga. VCX: giác phẩm 覺品 ; Khuy Cơ: chỉ 37 giác phẩm hay trợ đạo; Skt. bodhi-pakṣa.

Tám giải thoát 八解脫 (Skt. aṣṭau vimokṣāḥ).

Bảy thanh tịnh 七清淨 : 1. giới tịnh; 2. tâm tịnh; 3. kiến tịnh; 4. độ nghi tịnh; 5. phân biệt đoạ tịnh; 6. hành trí kiến tịnh; 7. hành đoạn trí kiến tịnh.

La-thập: «Nhất tâm, trong bản phạm là hoà hiệp 和合 (Skt. samagrī?) . Trong đạo phẩm có ba tướng: phát động, nhiếp tâm và xả. Phát động quá thì tâm tán; do đó cần thâu nhiếp lại. Nhiếp quá thì chìm nên cần tinh tấn… Đông tĩnh thích hợp, khoan thai xử trung; đó là xả. Xả là đã được chế ngự. Được chế ngự, là hoà hiệp." VCX: bồ-đề tâm (Stk. bodhicitta).

VCX: thắng ý lạc 勝意樂 (Skt. adhyāśaya).

Chỉ 7 Thánh tài 七聖財 (Skt. sapta dhanāni): tín, giới, tàm, quý, đa văn, xả, tuệ.

VCX: hồi hướng đại Bồ đề.

Tùng ư tịnh mạng sanh 從於淨命生 ; Khuy Cơ cho là văn dịch này hơi tối nghĩa. VCX: lấy tịnh mạng (Skt. śuddhājīva) là chăn đệm.

La-thập: «người sang quý ngoại quốc, khi mặt trời mọc, sai người tấu nhạc để đánh thức." VCX: «Niệm, trí thường giác ngộ; tâm luôn luôn tại định."

VCX: «Thức ăn là pháp bất tử (Skt. amṛta-dharma)

Tương 漿 , đây chỉ thức uống.

VCX: «dựng cờ diệu Bồ đề."

Chỉ 10 lực và 4 vô uý của Bồ tát.

Khuy Cơ diễn ý: «Tuy biết rõ các nghiệp của Ma, nhưng thị hiện như là hành động theo chúng. Cho đến giai đoạn cứu cánh, bằng vào tuệ phương tiện mà dứt sạch tất cả."

La-thập (Đại 38, tr.0395c14): «Hoặc khi thấy có người ra biển mà thuyền sắp bị chìm, Bồ tát biến mình thành đất liền để làm chỗ trú ẩn…"

Trung kiếp 劫中 (Skt. antarkalpa), chỉ thời tận thế. Trong thời này, loài người chịu ba tai họa nhỏ, gọi là tiểu tam tai: dịch bịnh, đói kém, chiến tranh. Cf. Câu-xá 12 (Đại 29, tr. 65c25).

VCX: «Làm lợi lạc, đó gọi là bản sanh." Khuy Cơ (T38n1782, tr.1090c14): «Những việc làm lợi lạc như vậy, khi đã thành Phật được gọi là bản sanh. Đó chính là Bản sanh sự của Bồ tát."

VCX: khiến phát Bồ đề nguyện.

VCX: thanh tịnh tu phạm hạnh.

Ngũ thông tiên nhân 五通仙人 (Skt. pañcābhijña ṛṣi).

Chi Khiêm: Bất nhị nhập 不二入品第九 .

Pháp Tự Tại 法自在 .

Đức Thủ 德守 . VCX. Thắng Mật 勝密 . Skt. Śrīgupta . Chi Khiêm: Thủ Bế 首閉 .

Bất Huyến 不眴 . VCX. Vô Thuấn 無瞬 .

Thọ bất thọ 受不受 . VCX. hữu thủ vô thủ 有取無取 . La thập: «Thọ và bất thọ, tức chấp thủ tướng và không chấp thủ tướng."

VCX: «Không chấp thủ thì không có gì là sở đắc. Không sở đắc nên không tăng không giảm."

Đức Đỉnh 德頂 ; VCX: Thắng Phong 勝峰 . Skt. Śrīkūṭa.

Thiện Túc 善宿 ; VCX: Diệu Tinh 妙星 . Sunakṣatra.

VCX: tán động và tư duy 散動思惟 .

Thiện Nhãn 善眼 ; VCX: Diệu Nhãn 妙眼 . Skt. Sunetra.

Diệu Tý 妙臂 . Skt. Subāhu. Chi Khiêm: Thiện Đa 善多 .

Phất-sa 弗沙 ; La-thập nói: «Đây là sao Quỷ trong 28 tinh tú. Tức Skt. Puṣya(nakṣatra). VCX: Dục Dưỡng 育養 . Theo đây thì Skt. làPoṣa (nuôi lớn)., sự thịnh vượng, phát đạt. Chi Khiêm: Phụng Dưỡng 奉養 .

VCX: «Có tội và không tội."

Sư Tử Ý 師子意 ; VCX: Sư Tử Tuệ 師子慧 . Skt. Siṃhamati. Chi Khiêm: Dũng Ý 勇意 .

Tịnh Giải 淨解 ; VCX: Tịnh Thắng Giải 淨勝解 . Śuddhādhimukta.

Ly nhất thiết số 離一切數 . VCX: viễn ly các hành 遠離諸行 . Trong bản La-thập, Skt. đọc là abhisaṃkhyā, con số, sự tính đếm. Trong bản VCX, Skt. abhisaṃskāra, hành, tác hành. Khuy Cơ (T38n1782_p1092a12): «Viễn ly hết thảy các hành hữu vi."

VCX: giác tuệ như không 覺慧如空 . VCS (T38n1782_p1092a11): «Khởi giác tuệ, tức trí quán vô vi như không."

Na-la-diên 那羅延 . Skt. Nārāyaṇa, con người nguyên thuỷ, Kim cang lực sĩ. Chi Khiêm: Nhân Thừa 人乘 (Skt. Narayāna).

Bất dật 不溢 . La-thập: "Bản Phạn nói là lưu 流 ." VCX: vô lưu 無流 . VCS (T38n1782, p1092a16): «Cựu dịch là dật, có nghĩa là lưu dật 流溢 (chảy tràn)."

Thiện Ý 善意 . VCX: Điều Thuận Tuệ 調順慧 . Skt. Suvinitamati.

VCX: «Liễu tri sinh tử tự tính vốn không; không lưu chuyển, cũng không tịch diệt."

Hiện kiến 現見 . Chi Khiêm: Mục Kiến 目見 .

La-thập: «Pháp bị huỷ diệt mà không hoàn toàn diệt tận, nên nói là bất tận." VCX (T38n1782, p1092b02): «Cựu dịch...không còn cái gì để có thể tận cùng hơn nữa, cho nên cái hữu tận chính là cái vô tận."

Nhảy một đoạn trong bản của La-thập. VCX: «Lại nữa, hữu tận, là trong từng sát na, từng sát na, không có cái hữu tận thì đó là vô tận. Không có cái hữu tận, nên cái vô tận cũng không. Thấu hiểu tự tính của hữu tận và vô tận vốn không, đó là nhập bất nhị pháp môn."

Phổ Thủ 普守 . VCX: Phổ Mật 普密 . Skt. Samantagupta. Chi Khiêm: Phổ Bế 普閉 .

Điện Thiên 電天 . Chi Khiêm: Minh Thiên 明天 .

VCX: «Minh và vô minh đều bất khả đắc. Không thể tính toán; siêu việt con đường tính toán."

Hỷ Kiến 喜見 . Chiêm Khiêm: Ái Cẩn 愛覲 .

Minh Tướng 明相 . VCX: Quang Tràng 光幢 (Skt. Prabhādvaja). Chi Khiêm: Quang Tạo 光造 (Skt. Prabhākara).

Tứ chủng 四種 . La-thập, đây chỉ tứ đại tức bốn đại chủng (mahābhūtāni). VCX: «Bốn giới (dhātu) và không giới (ākāśa-dhātu) là hai." Xem Câu-xá i.12: đại chủng vị tứ giới 大種謂四界 .

Tiền tế 前際 (Skt. pūrva-koṭi), biên tế tối sơ của thời gian.

Diệu Ý 妙意 . VCX: Diệu Huệ 妙慧 . Skt. Sumati.

Vô Tận Ý 無盡意 . VCX: Vô Tận Tuệ 無盡慧 . Skt. Akṣayamati.

Thâm Tuệ 深慧 . VCX: Thậm Thâm Giác 甚深覺 . Chi Khiêm: Thâm Diệu 深妙 .

VCX: không, vô tướng, vô nguyện.

VCX: «(...) trong vô nguyện nay không có tâm, không có ý, không có thức để có thể được vận chuyển."

Tịch Căn 寂根 . VCX: Tịch tĩnh căn 寂靜根 . Skt. Śāntendiya (Cf. Gaṇḍ., Rāstr., Śikṣ.)

Tâm Vô Ngại 心無閡 . VCX: Vô Ngại Nhãn 無礙眼 . Chi Khiêm: Bất Huỷ Căn 不毀根 .

La-thập: «Thân là năm thủ uẩn. Thân diệt là Niết bàn." VCX: tát-ca-da 薩迦耶 và tát-ca-da diệt 薩迦耶滅 . Skt. satkāya, satkāya-nirodha.

Thượng Thiện 上善 . VCX: Thiện Điều Thuận 善調順 . Chi Khiêm: Thiện Đoạn 善斷 .

VCX: ba luật nghi (Skt. saṃvara, sự phòng hộ).

Phước Điền 福田 . Chi Khiêm: Phước Độ (Phúc Thổ) 福土 .

Tội hành 罪行 , chỉ các nghiệp bất thiện. Phước hành 福行 : nghiệp thiện Dục giới. Bất động hành 不動行 : nghiệp thuộc Sắc và Vô sắc giới.

Hoa Nghiêm 華嚴 .

Đức Tạng 德藏 . VCX: Thắng Tạng 勝藏 . Skt. Śrīgarbha (Cf. Saddh., Mvyut.). Chi Khiêm: Thủ Hoài 首懷 .

Nguyệt Thượng 月上 . Chi Khiêm: Nguyệt Thạnh 月盛 .

Bảo Ấn Thủ 寶印手 . Skt. Ratnamudrahasta; Mvyut.

Châu Đỉnh Vương 珠頂王 . VCX: Châu Kế Vương 珠髻王 . Skt. Maṇicūḍarāja, cf. Mvyut.. Lal.v. Chi Khiêm: Tâm Châu Lập 心珠立 .

VCX: «Người an trụ Cánh đạo thì cứu cánh không hành tà đạo. Vì không hành (không đi) cho nên không có hai tương tà đạo và chính đạo."

Lạc Thật 樂實 . VCX: Đế Thật 諦實 . Chi Khiêm: Thành Lạc Ngưỡng 誠樂仰 .

La-thập: vô ngôn 無言 , vô thuyết 無說 , vô thị 無示 , vô thức 無識 . VCX: vô ngôn, vô thuyết, vô biểu, vô thị 無表無示 .

VCS (T38n1782_p1094a04): «Tiểu thừa tám giải thoat trừ tham dục. Đại thừa tám giải thoát trừ định chướng."

Nhập tam-muội. VCX: nhập vi diệu tịch định 入微妙寂定 .

Chúng hương 眾香 . VCX: Nhất thiết diệu hương 一切妙香 .

Hương Tích 香積 . VCX: Tối Thượng Hương Đài 最上香臺 .

VCX: không có danh xưng của hai thừa.

Chi Khiêm: Hương Tịnh 香淨 .

VCX: Duy-ma-cật nói nói Văn-thù, «Sao ngài không gia hộ đại chúng này, khiến cho phải như vậy?" (để cho đại chúng phải im lặng)

Ta-bà thế giới 娑婆世界 . VCX: Kham nhẫn thế giới 堪忍世界 . Skt. Saha-loka-dhātu.

Lạc tiểu pháp giả 樂小法者 ; La-thập: «Biệt bản nói, lạc thiểu chi nhân 樂少之人 ."

Ngũ trược ác thế 五濁惡世 . Skt. pañca kaṣāyāḥ: āyus-kaṣāyaḥ (mạng trược), dṛṣṭi-kaṣāyaḥ (kiến trược), kleśa-kaṣāyaḥ (phiền não trược), sattva-kaṣāyaḥ (chúng sanh trược), kalpa-kaṣāyaḥ (kiếp trược).

Trưởng giả chủ Nguyệt Cái 長者主月蓋 . La-thập: «Nước này không có Vua. Chỉ có 500 cư sỹ cùng trị nước." Theo tài liệu Pali, bộ tộc Licchavī, mà thủ phủ là Vesāli (Tỳ-da-ly), tổ chức chính quyền của họ theo chế độ Cộng hoà thị tộc. Các thủ lĩnh của họ đều được gọi là rājā (vương). VCX: Ly-chiêm-tỳ vương Nguyệt Cái 離呫毘王月蓋 .

Hạn ý 限意 . VCX: thiểu phần hạ liệt tâm hành 少分下劣心行 , tâm tư thấp kém hạn hẹp.

VCX: «Nếu hết thảy hữu tình trong vô lượng đại thiên thế giới."

VCX: «Một kiếp hoặc một trăm kiếp."

VCX: «Thức ăn còn dư của Như lai, xuất sinh từ vô tận giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến."

Lạc trang nghiêm quốc 樂莊嚴國 . Skt. Sukhāvati-vyūha, tức Thế giới Cực lạc. VCS (T38n1782_p1096a27): "Đây không chỉ riêng thế giới Cực lạc ở Tây phương, mà chỉ tất cả thế giới an lạc trong mười phương."

Đắc nhập luật hành 得入律行 . VCX: giai tất điều phục 皆悉調伏 , thảy đều được chế ngự .

Nhất thiết đức tạng tam muội 一切德藏三昧 . VCX: Nhất thiết đức trang nghiêm định 一切德莊嚴定 .Skt. sarvaguṇavyūha-samādhi. Chi Khiêm: Nhất thiết hương đức định 一切香德定 .

Nạn xứ 難處 . VCX: Vô hà sanh 無暇生 . Đây chỉ 8 trường hợp không sinh gạp thời có Phật, không thể tu tập phạm hạnh.

VCX: đây là căn khuyết (khuyết tật).

VCX: những điều sở học và vi phạm sở học.

VCX: trì biệt giải thoát.

VCX: phạm biệt giải thoát.

Có nhảy sót trong bản La-thập; VCX: «Đây là du già; đây là phi du già; đây là sự vĩnh viễn đoạn trừ; đây là phi vĩnh viễn đoạn trừ."

VCX: «Tự chế ngự tâm kiêu mạn, kính trọng chúng sinh như kính trọng Phật."

VCX: điều 7: «Bồ tát chế ngự tự tâm, thường xét lỗi mình, không chê bai vi phạm của người." Điều 8: «Bồ tát luôn luôn không buông lung ở trong pháp thiện; thường vui thú tầm cầu tinh tấn tu hành pháp Bồ đề phần."

Chánh vị 正位 . VCX: chánh tánh ly sanh vị 正性離生位 . Đây chỉ giai đoạn Thanh văn kiến đế, tức thấy bôn Thánh đế, chứng Tu-đah-hoàn, nhập Thánh vị.

Skt. ceto-vimukti. Đây chỉ chứng đắc A-la-hán quả. Cf. Mahāli-suttam (D.i. 156): bhikkhu āsavānaṃ khāya anāsavaṃ cetovimuttiṃpaññā-vimuttiṃ diṭṭhe va dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, «Tỳ kheo, diệt tận lậu, ngay trong hiện pháp, bằng thắng trí, tự thân chứng nghiệm vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát; sau khi chứng nhập, an trú." Khuy Cơ (T38n1782_p1099c17): «Tâm giải thoát, chỉ bậc A-la-hán đắc câu (phần) giải thoát; vì chứng đắc tám Giải thoát, vượt qua các các dục và những chướng ngại định để chứng giải thoát thoát và Niết-bàn."

Khuy Cơ, đây chỉ Bồ tát nhập Sơ địa.

Nhất sanh bổ xứ 一生補處 ; VCX: nhất sanh hệ vị 一生繫位 ; còn một đời nữa sẽ thành Phật. Skt. ekajātipratibaddha.

Thượng vị 上味 . VCX: tối thượng vị 最上味 . Skt. agada-bhaiṣajya, thuốc vạn năng tiêu độc. Nhưng các bản Hán đều đọc agra-rasa. Chi Khiêm: a-hôn-đà dược 阿昏陀藥 .

Bất ngại 不閡 . VCX: bất nhuế 不恚 . không oán hận. Skt. apratigha.

VCX: «...bình đẳng viên mãn, vì đã chứng đắc tính cứu cánh chân thật bình đẳng của hết thảy pháp."

VCX: «đất tuy có ưu thắng, hạ liệt bất đồng."

Tam-miệu-tam-Phật-đà 三藐三佛陀 , Skt. Samyaksambuddha, Chánh đẳng chánh giác hay Chánh biến tri. Đa-đà-a-già-độ 多陀阿伽度 , Skt. Tathāgata, Như lai.

La-thâp: «Hữu vi tận, là vô thường diệt tận. Vô vi tận, là bằng trí tuệ mà đoạn trừ khiến cho diệt tận." Khuy Cơ: «Tận..., sát na tận diệt. Hữu vi có tận, nhưng vô vi thì không."

La-thập (Đại 38, tr.0407a20): «Xuất gia ly dục, và thiền định, trí tuệ, lìa các vọng tưởng, đều gọi là viễn ly lạc." Tăng Triệu: «Đạo độc thiện, thì có gì là quý?" VCX: «Không đắm nhiễm trong lạc thú viễn ly."

VCX: «Vì muốn mang gánh nặng của chúng sinh nên cầu biến liễu tri uẩn, xứ giới."

La-thập: «Vô niệm. là niệm không chấp thủ tướng. Phàm phu hành trí tuệ hữu niệm, nên kiêu mạn càng cao, cho nên Bồ tát cầu trí vô niệm." VCX: «Vì để hộ trì Chánh pháp nên xa lìa kiêu mạn, cần cầu trí tuệ giáo hoá thiện xảo."

VCX: «Vì để giáo hoá chúng sinh còn nặng ái dục mà thường thích tập hành thiểu dục tri túc."

CDM: «Biệt bản nói, tu bốn vô lượng để sinh Phạm thiên."

VCX: «Để khéo điều ngự Bồ tát tăng."

Nhảy sót trong bản La-thập. VCX: «Tuy vui quán sát bên trong không tự ngã nhưng không rốt ráo chán ghét bản thân. Tuy vui quán sát bên ngoài không hữu tình, nhưng thường hoá đạo mà không hề mệt mỏi."

La-thập: «Các pháp từ khởi thuỷ không từ đâu đến, chung cục không đi về đâu."

VCX thêm:«Tuy vui quán sát không A-lại-da nhưng không xả bỏ pháp tạng thanh bạch."

VCX: «... mà vẫn ở trong sinh tử lưu chuyển bất tuyệt."

VCX: quán vô ngã.

VCX: «Tuy quán vô sinh mà không ở nơi Tiểu thừa không đọa chánh vị."

VCX: «Tuy quán các pháp rốt ráo không tịch mà vần không coi phước đức được tu tập là không tịch. Tuy quán các pháp rốt ráo viễn ly mà vẫn không viễn ly trí tuệ được tu tập. Tuy quán các pháp không chắc thật mà thường an trú viên mãn tư duy. Tuy quán các pháp rốt ráo vô chủ mà thường tinh tấn cầu tự nhiên trí. Tuy quán các pháp vĩnh viễn không tiêu xí mà gieo trồng hạt giống Phật một cách trọn nghĩa."

Kiến A-súc Phật phẩm 見阿閦佛品 . VCX: Quán Như lai phẩm 觀如來品 .

VCX: «Con quán Như lai, hoàn toàn không có cái gì được thấy."

VCX: «Quán Như lai, quán tính chân như của sắc (rūpatathātā), tính ấy là phi sắc."

La-thập (Đại 38, tr.0410b16): «Pháp thân như hư không, không do bốn đại tác thành." VCX: «Không trụ bốn giới; đồng hư không giới."

VCX: «Không phải minh nhưng minh. Không phải đến nhưng đến." VCS: Minh, chỉ ba minh: túc mạng, thiên nhãn, lậu tận.

Trước đó, La-thập nhảy một đoạn; VCX: «...đạt đến hết thảy pháp mà không có chướng ngại; là thật tế (bhūtakoṭi) mà không phải tế (akoṭi); là chân như (tathābhūta) mà không phải như (atathā); nơi cảnh chân như thường không sở trụ; nơi trí chân như thường không minh ứng; cảnh và trí chân như, tính của chúng đều lìa; không sinh bởi nhân, không khởi bởi duyên."

La-thập & Khuy Cơ: bờ này chỉ sinh tử. Bờ kia chỉ Niết-bàn. Giữa dòng chỉ kết sử/ phiền não.

Triệu nói (T 38, tr.0411a08), «Khi hoá độ chúng sinh, có vẻ như ở đây mà lại là ở kia. Ở đây hay ở kia, đều là dấu tích của sự ứng hoá vậy."

Bất dĩ thử, bất dĩ bỉ 不以此不以彼 . Triệu (T 38, tr.0411a11) nói, «Không phải đây nhưng (hoà) đồng với đây; cho nên, là đây mà không phải là đây..." VCX: «Không phải ở tại đây, không phải ở tại kia, không phải ở trung gian."

Triệu (nt.) nói, «Pháp thân không hiện tại bất cứ đâu, mà không đâu là không hiện tại." VCX: «Bất tại phương phần, bất ly phương phần 不住方分不離方分 ."

VCX & Chi Khiêm: Xá-lợi-phất hỏi Phật; Phật bảo hỏi thẳng Duy-ma-cật. Sau đó Phật trực tiếp trả lời. Khuy Cơ nói, sự thiếu sót trong bản của La-thập khiến cho đoạn văn thiếu mạch lạc.

Diệu hỷ 妙喜 . Chi Khiêm: phiên âm A-duy-la-đề thế giới 阿維羅提世界 , và dịch luôn nghĩa: Diệu lạc 妙樂 . Skt. Abhirati.

A-súc Phật 阿閦佛 . VCX: Vô Động 無動 . Chi Khiêm: Vô Nộ 無怒 . Skt. Akṣobhya.

VCX: «Ánh sáng của mặt trời há thích thú để chen lẫn với bóng tối của thế gian chăng?"

Thiết vi sơn 鐵圍山 . VCX: Luân vi sơn 輪圍山 . Skt. cakravāḍa. Cf. Câu-xá 11 (T 29 tr 57b12): an lập khí thế gian. Ngoài cùng là phong luân. ...Trên kim luân có 9 ngọn núi. Giữa là Tu-di (Meru), chung quanh có 8 núi. Ngoài cùng là Thiết luân vi. Pali: Cakkavāḷa, cf. SA. 442tt.

Tam đạo bảo giai 三道寶階 . VCS (T38n1782_p1107b22): Thế Tôn lên trời Đao lợi. Sau ba tháng ở đó thuyết pháp, Ngài trở về Diêm-phù-đề. Thiên đế sai làm cây thang báu có ba lối đi để Phật và tùy tùng đi xuống hạ giới. Giữa bằng vàng. Trái, bằng mã não. Phải, bằng thuỷ tinh.

VCS: «Từ Thiệm-bộ châu lên đến đỉnh Tô-mê-lô, trời Tam thập tam." Cf. Câu-xá 11 (T 29 tr 59c19: «Cõi Tam thập tam thiên ở trên đỉnh Me-lô (Meru)."

DMC: a-ca-ni-tra 阿迦膩吒 . VCX: sắc cứu cánh 色究竟 . Skt. akaniṣṭha; tầng cao nhất của cõi trời Sắc giới, thuộc đệ tứ thiền.

DMC: thủy tế 水際 . VCX: thuỷ tế luân 水際輪 . Câu-xá 11 (Đại 29, tr. 11a): «An lập thế giới... Tầng dưới cùng là phong luân (vāyu-maṇḍala) y trên hư không... Trên phong luân là thuỷ luân (jala-maṇḍala)... Trên thuỷ luân là kim luân (kāncna-maṇḍala)..."

VCX: 84 na-dữu-đa 那庾多 (=na-do-tha, Skt. nayuta, 10 vạn, hay 1000 ức).

VCX: bất khả tư nghị thần biến giải thoát pháp môn 不可思議自在神變解脫法門 .

VCX: "Nhất định người đó là pháp khí."

VCX: "hàng phục các tà luận của ngoại đạo."

La-thập nói, "Trong bản Phận, sau chữ bồ-đề có chữ đạo 道 . Đạo, tức con đường dẫn đến Bồ đề."

La-thập nói, "Sau từ Bồ đề, có từ pháp 法 ."

DMC: nhất kiếp giảm . VCX: nhất kiếp dư, hơn một kiếp 一劫餘

VCX: "bốn châu thế giới."

VCX: biểu trụ luân bàn 表柱輪盤 .

Đà-la-ni ấn 陀羅尼印 . VCX: tổng trì kinh vương Phật ấn sở ấn 總持經王佛印所印 . La-thập: "Tổng trì có vô lượng. Thật tướng là một trong đó. Nếu kinh nói thật twong; thật tướng ấy tức là ấn (dấu ấn)." Khuy cơ (T38n1782_p1110c10): "Vô tướng chân như, gọi là Phật ấn."

VCX: phân biệt khai thị pháp luân bất thối (avivartika-dharmacakra).

VCX: phân biệt xiển dương thậm thâm duyên khởi.

VCX: "Biện giải bên trong không ngã, bên ngoài không hữu tình, trung gian của hai không thọ mạng, không kẻ dưỡng dục, rốt ráo không bổ-đặc-già-la."

VCX: "Dẫn đạo chúng sinh cúng dường Đại pháp. Giúp chúng sinh viên mãn sự tế tự dối vơi Đại pháp." Đại pháp từ tự 大法祠祀 (Skt. mahā-dharmayajña); Khuy Cơ (T38n1782_p1111a08): từ tự, tức pháp thí hội."

Ban Huyền Trang, theo Khuy Cơ, câu này tách thành hai đoạn riêng biệt. Đoạn đầu, gồm ba phần: Hiền Thánh nhiếp thọ, khai phát diệu hành, pháp nghĩa quy y. Đoạn sau, thuyết minh 4 ôn-đà-nam (dharmoddānam) của pháp. Khuy Cơ (T38n1782_p1111a16): "Pháp ôn-đà-nam, là lược tập của giáo pháp. Có bốn lược tập của pháp: các hành vô thương; hữu lậu thảy khổ; các pháp vô ngã; niết-bàn tịch tĩnh.

VCX: "hết thảy ngoại đạo, tà luận, ác kiến chấp trước." Rồi thêm một đoạn nhảy sót trong bản La thập; "Khai phát thế lực tăng thượng của thiện pháp của hết thảy hữu tình; trấn áp tất cả binh đội ác ma."

VCX: nhiếp thọ Chánh pháp, Skt. dharma-saṅgraha.

VCX: tùy thuận duyên khởi.

ứ y 四依 . Bốn y chỉ , Skt. catvāri pratisaraṇāni, 1. artha-pratisaraṇena bhavitavyam na vyañjana-pratisaraṇena, y nghĩa chứ không y văn ; 2. dharma-pratisaraṇena bhavitavyam na pudgala-pratisaraṇena, y pháp không y người ; 3. jñāna-pratisaraṇena bhavitavyam na vijñāna-pratisaraṇena, y trí không y thức ; 4. nītārthasūtra-pratisaraṇena bhavitavyam na neyārthasūtra-pratisaraṇena, y kinh thấu triệt chân lý, không y kinh điển không thấu triệt chân lý.

VCX: "Nhập vô tàng, diệt A-lại-da." Khuy Cơ (T38n1782_p1111c05): "Ngộ nhập chân như vốn không bị nhiếp tàng; diệt A-lại-da."

Nhu thuận nhẫn 柔順忍 ; La thập nói: "Chưa có khả năng thâm nhập thật tướng của các pháp; nhưng bằng trí nhu nhuyễn và tín nhu nhuyễn mà tùy thuận, không trái nghịch; do đó nói là nhu thuận nhẫn." VCX: thuận pháp nhẫn 順法忍 . Khuy Cơ (T38n1782_p1111c20), theo kinh Nhân vương, có 5 bậc nhẫn: 1. phục nhẫn, trước thập địa; 2. tín nghẫn, sơ đến tam địa; 3. thuận nhẫn, các địa thứ tư, năm, sáu; 4. vô sinh nhẫn, các địa bảy, tám, chín; 5. tịch diệt nhẫn, thập địa, Phật địa.

Ca-la-cưu-tôn-đà 迦羅鳩孫馱 . VCX: Ca-lạc-ca-tôn-đà 迦洛迦孫馱 . Skt. Krakucchanda.

Lâu-chí 樓至 . VCX: Lô-chí 盧至 . Skt. Ruci.

VCX: "Vào đời ngũ trược ác thế."

Bồ tát tướng 菩薩相 ; VCX: bồ tát tướng ấn 菩薩相印 , dấu hiệu để nhận biết Bồ tát.

VCX: "Có bốn pháp khiến Bồ tát sơ học tự tổn thương, không thể chứng đắc pháp nhẫn thậm thâm."

VCX phân thành hai pháp: kinh sợ nghi ngờ, và sinh tâm huỷ báng.

Pháp thứ ba và tư trong VCX: không cung kính và sau đó chê bai.

VCX: bốn duyên.

VCX phân thành hai duyên: khinh mạn và không chỉ dạy.

Được thay trong bản VCX: thứ ba, không không kính trọng học xứ (tức giới) thậm thâm quảng đại; thứ tư, chỉ thích bố thí bằng tài sản thế gian.

VCX: "... từ nhiều phương khác, từ các thế giới khác..."

VCX: "khiến cho không gặp chướng nạn."

VCX gộp thành một tên: Thuyết Vô Cấu Xứng bất tư nghị giải thoát thần biến pháp môn 說無垢稱不可思議自在神變解脫法門 .