Kinh Duy Ma Cật Sở Thuyết

CHƯƠNG XI: BỒ TÁT HẠNH

Bấy giờ, Phật đang giảng Pháp tại vườn cây Am-la. Mặt đất bỗng hóa thành trang nghiêm và lớn rộng mênh mông. Tất cả chúng hội đều ánh sắc vàng ròng.

A-nan bạch Phật:

"Bạch Thế Tôn, vì sao có điềm lành này? Vì sao nơi đây bỗng trở nên trang nghiêm và rộng lớn và chúng hội đều ánh sắc vàng ròng?"

Phật bảo:

"Vì Duy-Ma-Cật và Văn-thù-sư-lợi, với đại chúng đang cung kính vây quanh, khởi ý muốn đến đây, nên có điềm tốt lành này."

Lúc ấy, Duy-Ma-Cật nói với Văn-thù-sư-lợi:

"Bây giờ chúng ta hãy đến viếng Thế Tôn để chư Bồ tát có thể đảnh lễ cúng dường Ngài."

Văn-thù-sư-lợi nói:

"Lành thay, chúng ta hãy đến đó. Nay chính là lúc nên đi."

Duy-Ma-Cật liền dùng thần lực mang hết hội chúng và các tòa sư tử của họ trong lòng tay phải bay sang chỗ Phật ngự. Khi đến nơi, đáp xuống đất, Duy-Ma-Cật dập đầu đảnh lễ dưới chân Phật, đi nhiễu từ bên phải vòng quanh Ngài bảy lần, rồi chắp tay cung kính đứng sang một bên. Chư Bồ tát rời bảo tòa của họ để dập đầu đảnh lễ dưới chân Phật và cũng đi nhiễu vòng quanh Phật bảy lần, đoạn chắp tay cung kính đứng sang một bên. Các đại đệ tử Phật cùng với Đế-thích, Phạm-thiên và Tứ Thiên vương cũng rời bảo tòa của họ, dập đầu đảnh lễ dưới chân Phật, đi nhiễu vòng quanh Ngài bảy lần rồi chắp tay cung kính đứng sang một bên.

Thế Tôn theo Pháp chào hỏi chư vị Bồ tát, rồi bảo họ ngồi lại các bảo tòa sư tử để nghe Ngài thuyết giảng. Đại chúng vâng lời dạy. Khi mọi người đã an tọa, Phật hỏi Xá-lợi-phất:

"Ngươi có thấy những gì được làm bằng thần lực tự tại của các Đại sỹ rồi chăng?"

Xá-lợi-phất thưa

"Bạch Thế Tôn, con đã nhìn thấy."

"Ý ngươi nghĩ sao?"

Xá-lợi-phất thưa:

"Thế Tôn, con thấy các ngài đã thực hiện những sự bất khả tư nghị, tâm người không thể nghĩ tưởng cũng chẳng thể đánh giá."

Lúc ấy A-nan bạch Phật:

"Bạch Thế Tôn, con nay nghe mùi hương chưa từng có trước đây. Đó là hương gì vậy?"

Phật dạy:

"A-nan, đó là hương thơm toát ra từ chân lông của chư vị Bồ tát đây."

Lúc ấy, Xá-lợi-phất nói với A-nan:

"Chân lông của chúng tôi cũng có hương thơm như vậy."

A-nan hỏi Xá-lợi-phất:

"Mùi hương đó do đâu mà có?"

Xá-lợi-phất đáp:

"Do cư sĩ Duy-Ma-Cật đã nhận cơm dư từ Phật ở cõi Chúng hương, và ai ăn được cơm này ở nhà của Cư sỹ đều tỏa mùi thơm ngát từ các lỗ chân lông như vậy."

A-nan lại hỏi Duy-Ma-Cật:

"Mùi hương này kéo dài được bao lâu?"

Duy-Ma-Cật đáp:

"Kéo dài đến khi tiêu hóa hết cơm."

A-nan hỏi:

"Hương đó tồn tại bao lâu?"

Duy-Ma-Cật đáp:

"Thế lực của cơm này kéo dài đến bảy ngày. Sau một tuần mới tiêu hóa hết. Này A-nan, hàng Thanh-văn chưa nhập Chánh vị⁶¹⁹ mà ăn cơm này, khi nào nhập Chánh vị rồi cơm mới tiêu hết. Những người đã nhập Chánh vị ăn cơm này, khi nào chứng đắc tâm giải thoát⁶²⁰ cơm mới tiêu hết. Những người chưa phát tâm Đại thừa ăn cơm này, cho đến khi phát tâm Đại thừa rồi cơm mới tiêu hết. Những người đã phát tâm Đại thừa ăn cơm này, chứng đắc vô sanh pháp nhẫn⁶²¹ rồi cơm mới tiêu hết. Những người đã chứng vô sanh pháp nhẫn ăn cơm này, cho đến nhất sinh bổ xứ⁶²² cơm mới tiêu hết. Ví như loại thuốc có tên là thượng vị,⁶²³ uống vào cho đến trị dứt mọi thứ độc rồi mới tiêu hết. Cơm này cũng vậy, khi diệt trừ hết mọi thứ độc của phiền não thì mới tiêu hết."

A-nan thưa với Phật:

"Thật là chưa từng có! Bạch Thế Tôn, thứ cơm thơm này hẳn có thể làm Phật sự."

Phật bảo:

"Đúng vậy, A-nan, đúng như vậy. Có cõi Phật lấy ánh quang minh của Phật làm Phật sự. Có cõi lấy chư Bồ tát làm Phật sự. Có cõi lấy hóa nhân làm Phật sự. Có cõi lấy cây bồ-đề làm Phật sự. Có cõi lấy y phục, ngọa cụ của Phật làm Phật sự. Có cõi lấy cơm làm Phật sự. Có cõi lấy hoa viên, đền các làm Phật sự. Có cõi lấy ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp của Phật làm Phật sự. Có cõi lấy thân Phật làm Phật sự. Có cõi lấy hư không làm Phật sự; chúng sinh nhờ các duyên này mà có thể nhập luật hạnh. Hoặc bằng mộng, huyễn, ảnh, tiếng vang, bóng trong gương, trăng dưới nước, quáng khi trời nhiệt; bằng các thí dụ như vậy mà làm Phật sự. Hoặc bằng âm thanh, ngôn ngữ, văn tự mà làm Phật sự. Hoặc bằng cõi Phật thanh tịnh, tịch mịch vô ngôn vô thuyết, không hiển thị, vô thức, vô tác, vô vi mà làm Phật sự. Như vậy, A-nan, mọi hành vi thi thiết của chư Phật, mọi oai nghi cử chỉ, không có gì không phải là Phật sự.

"Này A-nan, có bốn loại ma này, tám vạn bốn nghìn cánh cửa phiền não này; chúng sinh vì thế mà khổ nhọc. Chư Phật bèn lấy ngay các pháp này mà làm Phật sự. Đó gọi là Pháp môn ngộ nhập hết thảy chư Phật.

"Bồ tát khi nhập Pháp môn này, nếu thấy hết thảy cõi Phật thuần tịnh mà không vui mừng, không tham, không tự cao. Nếu thấy hết thảy cõi Phật bất tịnh, không buồn phiền, không bất mãn,⁶²⁴ hay thất vọng. Nhưng ở nơi chư Phật sanh tâm thanh tịnh, hoan hỷ cúng kính, cho là chưa từng có. Công đức của chư Phật Như Lai vốn bình đẳng,⁶²⁵ vì muốn giáo hóa chúng sinh mà hiện các cõi Phật không giống nhau.

"Này A-nan, ngươi thấy đất của các cõi Phật có nhiều chỗ khác nhau⁶²⁶ nhưng hư không chẳng có nhiều chỗ khác nhau. Cũng vậy, ngươi thấy sắc thân Phật tuy nhiều vẻ khác nhau, nhưng trí tuệ vô ngại không có nhiều dạng nhau.

"A-nan, sắc thân của chư Phật, uy tướng, chủng tính, giới, định, trí tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, lực, vô úy, các pháp bất cộng, đại từ, đại bi, oai nghi sở hành, cho đến thọ mạng, thuyết Pháp giáo hóa, chúnh sanh được thành tựu, cõi Phật thanh tịnh, đầy đủ các Phật pháp, thảy đều đồng đẳng. Do đó gọi là Tam-miệu-tam-Phật-đà, gọi là Đa-đà-a-già-độ, gọi là Phật-đà.⁶²⁷ Này A-nan, nếu ta giảng đầy đủ ý nghĩa của ba danh hiệu này thì trải qua tuổi thọ của ngươi một kiếp cũng chưa nghe hết. Giả sử chúng sinh đầy cả ba nghìn đại thiên thế giới đều như A-nan, đa văn đệ nhất, được tổng trì ghi nhớ; tất cả những người này trải qua tuổi thọ một kiếp cũng không thể lãnh hội hết. Vì vậy, A-nan, A-nậu-đa-la tam-miệu-tam-bồ-đề của chư Phật là vô hạn vô lượng, trí tuệ và biện tài của các Ngài là bất khả tư nghị."

A-nan bạch Phật:

"Từ nay trở đi con không dám tự cho mình là người đa văn bậc nhất."

Phật nói:

"A-nan, chớ thối chí. Vì sao? Vì ta nói ngươi là người đa văn bậc nhất trong hàng Thanh-văn chứ không phải Bồ tát. Nhưng hãy thôi, A-nan, bậc trí giả chẳng ai đo lường chư Bồ tát. Tất cả biển sâu còn có thể đo lường, nhưng thiền định, trí tuệ, tổng trì, biện tài và công đức của Bồ tát thì bất khả lượng. Này A-nan, hãy gác lại các sở hành của Bồ tát. Với các thần thông lực mà Duy-Ma-Cật đã thể hiện hôm nay, hết thảy Thanh-văn và Bích-chi-Phật dù có tận lực biến hóa trong trăm ngàn kiếp cũng chưa thể thực hiện được.

Bấy giờ, chư Bồ tát cõi Chúng hương đồng cung kính chắp tay bạch Phật:

"Bạch Thế Tôn, lúc mới nhìn thấy thế giới này chúng con có ý tưởng nó thấp kém, bây giờ hối hận, chẳng còn ý đó nữa. Vì sao? Vì các phương tiện diệu dụng của chư Phật thật là bất khả tư nghị. Vì để cứu độ chúng sinh mà các Ngài tùy chỗ thích hợp thị hiện các cõi Phật khác nhau. Bạch Thế Tôn, nguyện ban cho chúng con chút Pháp để khi trở về chúng con có thể luôn tưởng nhớ Như lai."

Phật bảo các Bồ tát:

"Có Pháp môn giải thoát gọi là Hữu tận Vô tận Vô ngại, mà chư vị nên học. Cái gì tận? Đó là pháp hữu vi. Cái gì vô tận? Đó là pháp vô vi. Chư Bồ tát, không đoạn tận hữu vi,⁶²⁸ không an trụ vô vi.

"Không đoạn tận hữu vi là thế nào? Là không rời đại từ; không xả đại bi; sâu sắc phát tâm cầu nhất thiết trí không giải đãi; giáo hóa chúng sinh không hề biết mệt mỏi; thường niệm thuận hành bốn nhiếp pháp; hộ trì chánh Pháp không tiếc thân mạng; vun trồng thiện căn không hề chán nãn; chí thường an trụ phương tiện hồi hướng; cầu Pháp không lười; thuyết giáo không tiếc lẫn; vì cần mẫn cúng dường chư Phật nên vào chỗ sinh tử mà không sợ; đối với các sự vinh nhục tâm không buồn không mừng; không khinh người chưa tu học; kính trọng người học như kính Phật; giúp người đọa lạc trong phiền não phát sinh chánh niệm; đối với lạc thú viễn ly mà không cho là quý;⁶²⁹ không mê đắm lạc của riêng mình mà chúc mừng cho lạc của người; trong các thiền định mà có ý tưởng như trong địa ngục; ở trong sinh tử mà có ý tưởng như trong hoa viên; thấy người đến cầu mình mà có ý tưởng như gặp bậc thiện sư; xả bỏ tất cả sở hữu mà có ý tưởng là đầy đủ nhất thiết trí; thấy người phạm giới liền khởi ý cứu hộ; tưởng sáu Ba-la-mật là cha mẹ; tưởng pháp trợ đạo là quyến thuộc; phát hành thiện căn không giới hạn; lấy sự trang nghiêm các quốc độ mà thành tựu cõi Phật của mình; hành bố thí vô hạn để cho đầy đủ 32 tướng tốt; trừ tất cả mọi điều ác để thanh tịnh thân, khẩu, ý; trôi lăn trong sinh tử vô số kiếp cũng không nhụt chí dũng mãnh; quyết tâm không mệt mỏi lắng nghe vô lượng công đức Phật; dùng kiếm trí tuệ phá giặc phiền não; siêu xuất uẩn, xứ, giới, để gánh vác chúng sinh khiến cho vĩnh viễn giải thoát;⁶³⁰ lấy đại tinh tấn hàng phục ma quân; thường cầu trí tuệ thật tướng vô niệm;⁶³¹ hành thiểu dục tri túc mà không bỏ pháp thế gian;⁶³² không huỷ hoại oai nghi mà vẫn tùy thế tục khởi trí tuệ thần thông dìu dắt chúng sinh; được niệm tổng trì, không quên những điều đã nghe; biết rõ căn tánh của chúng sinh khiến đoạn lìa nghi hoặc; bằng biện tài lưu loát mà diễn thuyết không trở ngại; thanh tịnh mười nghiệp đạo thiện, lãnh thọ phước báo của trời và người; tu bốn vô lượng để mở đường Phạm Thiên;⁶³³ khuyến thỉnh thuyết pháp, tuỳ hỷ tán dương việc thiện, để được âm thanh của Phật; khéo giữ thân, khẩu, ý để được oai nghi Phật; thâm tu thiện pháp cho sở hành càng siêu việt; bằng Đại thừa giáo mà thành Bồ tát tăng;⁶³⁴ tâm không phóng dật để chẳng mất các thiện đức.

"Hành trì Pháp như vậy là Bồ tát không tận hữu vi.

"Thế nào là Bồ tát không trụ vô vi? Tu học Không mà chẳng lấy Không làm chỗ chứng đắc; tu học Vô tướng, Vô tác mà không lấy Vô tướng, Vô tác làm sở chứng; tu học vô khởi mà không lấy vô khởi làm sở chứng; quán vô thường mà không nhàm chán gốc thiện; quán sự khổ của thế gian mà không chán ghét tử sinh; quán vô ngã mà dạy người không mệt;⁶³⁵ quán niết bàn mà không vĩnh viễn tịch diệt; quán viễn ly mà thân tâm vẫn thường hành việc thiện; quán không có chỗ quy về⁶³⁶ mà tâm vẫn quy về thiện pháp;⁶³⁷ quán vô sinh nhưng vẫn bằng sinh pháp mà gánh vác tất cả;⁶³⁸ quán vô lậu mà không đoạn trừ các lậu; quán không có chỗ sở hành mà vẫn hành pháp giáo hóa chúng sinh; quán Không⁶³⁹ mà không xả đại bi; quán chánh pháp vị mà không theo lối Tiểu thừa;⁶⁴⁰ quán các pháp hư vọng, không bền chắc, không người, không chủ, không hình tướng, nhưng vì bản nguyện chưa đầy nên không xem là hư dối các công đức, thiền định, trí tuệ.⁶⁴¹

"Tu tập những pháp như vậy, gọi là Bồ tát chẳng trụ vô vi.

"Lại nữa, vì để đầy đủ phước đức nên không trụ vô vi. Vì để đầy đủ trí tuệ nên không tận hữu vi. Vì đại bi, không trụ vô vi. Vì để viên thành bản nguyện, không tận hữu vi. Để gom tập pháp dược, không trụ vô vi. Để tùy bệnh cho thuốc, không tận hữu vi. Vì biết bệnh của chúng sinh, không trụ vô vi. Vì để diệt bệnh của chúng sinh nên chẳng tận hữu vi.

"Này các Chánh sỹ, Bồ tát sau khi đã tu pháp này, không tận hữu vi, không trụ vô vi; do đó gọi là pháp môn giải thoát tận vô tận, các ngươi nên học."

Bấy giờ, các Bồ tát kia sau khi nghe thuyết pháp này, thảy đều hoan hỷ, dùng các loại diệu hoa đủ thứ hương sắc rải khắp tam thiên đại thiên thế giới để cúng dường Phật và Kinh Pháp này, cùng chư Bồ tát. Sau đó, cung kính đảnh lễ chân Phật, tán thán là chưa từng được nghe rằng:

"Phật Thích-ca-mâu-ni đã có thể ở cõi này khéo léo thi hành phương tiện!"

Nói xong, hốt nhiên biến mất, trở về cõi kia.

CHƯƠNG XII: THẤY PHẬT A-SÚC⁶⁴²

Bấy giờ Phật hỏi Duy-Ma-Cật:

"Ông muốn thấy Như Lai; nhưng ông quán Như Lai như thế nào?"

Duy-Ma-Cật đáp:

"Như tự quán thật tướng của thân, quán Phật cũng vậy.⁶⁴³ Con quán Như Lai, tiền tế không đến, hậu tế không đi, hiện tại không trụ. Không quán sắc, không quán như của sắc, không quán tính của sắc.⁶⁴⁴ Không quán thọ, tưởng, hành, thức, không quán như của thức, không quán tính của thức. Không do tứ đại sinh khởi, đồng với hư không.⁶⁴⁵ Sáu xứ không tích tập thành; vì đã vượt ngoài nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân và tâm. Không ở trong ba cõi, vì đã lìa ba thứ cáu bẩn, thuận ba giải thoát môn, đầy đủ ba minh, cùng vô minh bình đẳng.⁶⁴⁶ Không nhất tướng,⁶⁴⁷ không dị tướng; không tự tướng, không tha tướng; không phải vô tướng, không phải thủ tướng; khi giáo hóa chúng sinh Ngài không ở bên này, chẳng đến bên kia cũng không ở giữa dòng.⁶⁴⁸ Ngài quán sát lẽ tịch diệt mà không vĩnh viễn tịch diệt. Không là đây cũng không là kia;⁶⁴⁹ không lấy đây, không lấy kia;⁶⁵⁰ không thể lấy trí để biết; không thể lấy thức để nhận thức; không mờ, không sáng; vô danh, vô tướng; không mạnh, không yếu; không sạch, không nhơ; không ở phương nào cũng không xa lìa phương nào,⁶⁵¹ không phải hữu vi cũng không phải vô vi; không thể chỉ ra cũng không thể nói đến; không bố thí cũng không ích kỷ; không trì giới cũng không phá giới; không nhẫn cũng không sân; không tinh tấn cũng không giải đãi; không định, không loạn; không trí cũng không ngu; không thành thật cũng không lừa dối; không đến không đi, không vào không ra; dứt tuyệt tất cả con đường ngôn thuyết; không phải phước điền cũng không phải không là phước điền; không xứng đáng cúng dường cũng không phải không xứng đáng cúng dường; không thủ, không xả; không phải hữu tướng, không phải vô tướng, đồng với chân tế, bình đẳng với pháp tánh; không thể định danh, không thể đo lường, vì vượt ngoài định danh và định lượng; không phải lớn, không phải nhỏ; không phải cái được thấy, không phải cái được nghe, không phải cái được tri giác, không phải cái được nhận biết; lìa mọi kết buộc, đồng đẳng với trí, đồng với chúng sinh; không phân biệt với các pháp; hoàn toàn không khuyết điểm; không vẩn đục, không phiền não, không tác, không khởi, không sanh, không diệt, không sợ, không lo, không mừng, không chán; không phải đã tồn tại, không phải sẽ tồn tại, không phải đang tồn tại; không thể bằng tất cả ngôn thuyết để hiển thị hay phân biệt.

"Bạch Thế Tôn, thân Như Lai như vậy, nên quán như vậy. Quán như vậy gọi là chánh quán. Quán khác đi, gọi là tà quán."

Bấy giờ, Xá-lợi-phất hỏi Duy-Ma-Cật:⁶⁵²

"Ông thác ở đâu mà sanh lại chốn này?"

Duy-Ma-Cật hỏi lại:

"Pháp ngài đã chứng có thác có sanh ư?"

Xá-lợi-phất đáp:

"Không thác, không sanh."

Duy-Ma-Cật hỏi:

"Nếu các pháp không có tướng thác và sanh, sao ngài lại hỏi, 'Ông thác ở đâu mà sanh lại chốn này?' Như với nhà ảo thuật tạo ra các nam nữ ảo; chúng có thác có sanh không?"

Xá-lợi-phất đáp:

"Chúng chẳng thác chẳng sanh."

"Ngài há không nghe Phật dạy, các pháp là tướng như huyễn ư?"

Đáp:

"Có nghe."

"Nếu hết thảy đều là tướng như huyễn, sao ngài, lại hỏi, 'Ông thác ở đâu mà sanh lại chốn này?' Xá-lợi-phất, thác chỉ là pháp hư dối, thuộc tướng suy tàn và hoại diệt; sanh cũng là điều hư dối, là tướng tương tục. Bồ tát tuy thác mà không dứt gốc thiện, tuy sanh vẫn không tăng trưởng các ác."

Bấy giờ đức Phật bảo Xá-lợi-phất:

"Có một cõi tên Diệu hỷ⁶⁵³ có Phật hiệu là A-súc.⁶⁵⁴ Duy-Ma-Cật đã thác ở cõi đó để sanh lại nơi này."

Xá-lợi-phất thưa với Phật:

"Thật chưa từng có, bạch Thế Tôn, người này chịu rời cõi thanh tịnh để đến thế giới đầy rẫy hận thù và nguy hại này!"

Duy-Ma-Cật hỏi Xá-lợi-phất:

"Xá-lợi-phất, Ngài nghĩ thế nào, ánh mặt trời khi xuất hiện có hiệp cùng với bóng tối không?"⁶⁵⁵

Xá-lợi-phất đáp:

"Chỗ nào có ánh mặt trời thì không còn bóng tối."

Duy-Ma-Cật hỏi:

"Vì sao ánh mặt trời soi rọi cõi Diêm-phù-đề này?"

Xá-lợi-phất:

"Đem ánh sáng soi rọi để xua tan bóng tối."

Duy-Ma-Cật:

"Bồ tát cũng vậy, tuy sanh nơi cõi Phật bất tịnh để giáo hóa chúng sinh, nhưng không hiệp cùng sự ngu ám, mà chỉ để diệt trừ bóng tối phiền não của chúng sinh."

Lúc ấy đại chúng ngưỡng vọng muốn chiêm bái đức Vô Động Như Lai cùng các Bồ tát và chúng Thanh-văn cõi Diệu hỷ. Phật biết ý nghĩ của họ, bảo Duy-Ma-Cật:

"Này thiện nam tử, hãy vì đại chúng ở đây, hiện đức Vô Động Như Lai cùng các Bồ tát, chúng Thanh-văn ở cõi Diệu hỷ cho họ được nhìn thấy."

Duy-Ma-Cật tự nghĩ: "Ta hãy không rời chỗ ngồi này mà tiếp nhận cõi Diệu hỷ với dãy núi Thiết vi⁶⁵⁶ cùng đồi núi, sông, suối, khe, mạch, biển, Tu-di và các núi, và trời, trăng, sao, các cung điện của trời, rồng, quỷ thần, Phạm Thiên; cùng các Bồ tát, chúng Thanh-văn, các thành phố, làng mạc, nam nữ già trẻ, cho đến đức Vô Động Như Lai với cây bồ-đề và các tòa sen mầu nhiệm dùng để làm Phật sự trong khắp mười phương, cùng ba đường thềm báu⁶⁵⁷ nối cõi Diêm-phù-đề với trời Đao-lợi⁶⁵⁸ cho chư thiên xuống kính lễ đức Vô Động Như Lai và nghe kinh, và con người lên đó chiêm bái chư thiên. Đó là vô lượng công đức thành tựu của thế giới Diệu hỷ, từ trên đến A-ca-ni-tra,⁶⁵⁹ dưới đến tận ranh giới nước.⁶⁶⁰ Ta dùng tay phải nâng lên dễ dàng như người thợ gốm nâng cái bàn quay. Vào trong thế giới này như cầm tràng hoa mà đưa ra cho hội chúng nhìn thấy."

Nghĩ xong, Duy-Ma-Cật liền nhập định, dùng thần thông lực nắm lấy cõi Diệu hỷ bằng tay mặt đem đặt lên mặt đất này. Chư Bồ tát, Thanh-văn và thiên thần đã đắc thần thông lực ở cõi đó đều cất tiếng nói lớn:

"Bạch Thế Tôn, ai đang mang chúng con đi? Xin Thế Tôn cứu giúp."

Phật Vô Động bảo:

"Không phải Ta làm mà do Duy-Ma-Cật đang dùng thần thông lực làm ra."

Còn những người chưa được thần thông đều không biết cũng không cảm thấy mình đang chuyển dịch. Thế giới Diệu hỷ tuy được mang về mặt đất vẫn không tăng không giảm, mà mặt đất cũng không bị chèn ép hay chật chội; y nguyên như cũ.

Bấy giờ, Phật Thích-ca-mâu-ni nói với đại chúng:

"Các ngươi có thấy thế giới Diệu hỷ của đức Vô Động Như Lai chăng? Cõi ấy trang nghiêm, cùng chư Bồ tát hạnh thanh tịnh và đệ tử thanh bạch."

Đại chúng đồng thưa:

"Vâng, chúng con đã thấy."

Phật dạy:

"Nếu Bồ tát muốn được quốc độ Phật thanh tịnh như vậy, nên học theo đạo mà đức Vô Động Như Lai đã hành."

Khi thị hiện cõi Diệu hỷ này, mười bốn na-do-tha⁶⁶¹ người đã phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chánh đẳng chánh giác và nguyện được tái sanh ở thế giới Diệu hỷ. Phật Thích-ca-mâu-ni chứng nhận họ sẽ được tái sanh nơi cõi đó.

Khi đã làm xong Phật sự vì lợi ích của chúng sinh ở nơi quốc độ này rồi, thế giới Diệu hỷ được trả về chốn cũ, đại chúng đều trông thấy.

Bấy giờ Phật nói với Xá-lợi-phất:

"Ngươi có nhìn thấy thế giới Diệu hỷ và đức Vô Động Như Lai chưa?"

Xá-lợi-phất đáp:

"Vâng, con đã thấy, bạch Thế Tôn. Con ước nguyện hết thảy chúng sinh đều được quốc độ thanh tịnh như cõi Phật Vô Động và thần thông lực như của Duy-Ma-Cật. Bạch Thế Tôn, chúng con thật sự được nhiều lợi ích khi được thân cận, cung dưỡng, con người này. Chúng sinh nào hiện tại hay mai sau khi Thế Tôn đã diệt độ mà được nghe Kinh này, thảy đều sẽ được lợi ích lớn; và càng lớn xiết bao khi nghe rồi tin hiểu, thọ trì hay đọc tụng, thuyết giảng, theo Pháp đó mà tu hành. Ai tiếp nhận kinh này là tiếp nhận kho tàng Pháp bảo. Nếu đem ra đọc tụng, giải nghĩa và theo đó mà tu hành tất sẽ được chư Phật thường xuyên hộ niệm. Ai cung dưỡng người này là cung dưỡng chư Phật. Ai sao chép, thọ trì kinh quyển này, nên biết, nhà của người ấy có Như Lai ngự. Nếu khi nghe kinh này mà tùy hỷ, người ấy ắt sẽ đạt nhất thiết trí. Ai tin và hiểu kinh này, dù chỉ một bài kệ bốn câu trong đó, và đem giảng cho người khác nghe, nên biết, người ấy ắt sẽ được thọ ký thành A-nậu-đa-la tam-miệu-tam-bồ-đề trong tương lai."

CHƯƠNG XIII: CÚNG DƯỜNG PHÁP

Lúc ấy Đế Thích ở trong hội chúng, thưa với Phật:

"Bạch Thế Tôn, con đã từng nghe hàng trăm ngàn kinh Pháp do Thế Tôn và Văn-thù-sư-lợi thuyết giảng, nhưng thật chưa từng được nghe kinh điển quyết định thật tướng, bất khả tư nghì thần thông tự tại như vậy.⁶⁶² Theo con hiểu ý nghĩa mà Phật nói, nếu chúng sinh nào được nghe kinh Pháp này mà tin hiểu, thọ trì, đọc, tụng, chắc chắn sẽ chứng đắc Pháp⁶⁶³ ấy không nghi; huống nữa theo Pháp đó mà tu. Người đó ắt sẽ đóng kín các ác đạo, mở ra các cửa lành, sẽ được sự hộ niệm của chư Phật, hàng phục ngoại đạo,⁶⁶⁴ đánh bại ác ma, vun trồng bồ-đề,⁶⁶⁵ thiết đặt đạo tràng, đi theo bước chân Phật. Bạch Thế Tôn, con và các quyến thuộc nguyện sẽ cúng dường, phụng dưỡng người nào thọ trì, đọc tụng và như thuyết tu hành. Bất cứ nơi nào, thành thị hay thôn quê, núi rừng hay hoang mạc, chỗ nào có kinh này, con và các quyến thuộc cũng nguyện đến đó để xin nghe và lãnh thọ pháp. Nếu có ai chưa tin kinh này con sẽ giúp họ phát lòng tin; ai đã có lòng tin con sẽ hộ vệ."

Phật bảo:

"Lành thay, Thiên đế, lành thay; như điều ông nói, Ta tán trợ tùy hỷ. Kinh Pháp này quảng diễn A-nậu-đa-la tam-miệu-tam-bồ-đề⁶⁶⁶ bất khả tư nghị của chư Phật quá khứ, vị lai, và hiện tại.

"Cho nên, Thiên đế, nếu có thiện nam tử hay thiện nữ nhân nào thọ trì, đọc tụng và cúng dường kinh này, đó là cúng dường chư Phật quá khứ, vị lai, và hiện tại.

"Này Thiên đế, giả như trong đại thiên thế giới có đầy Như Lai nhiều như mía, tre, lau sậy, lúa, mè; mà nếu thiện nam tử hay thiện nữ nhân nào trải qua trọn kiếp hay gần một kiếp⁶⁶⁷ để cung kính, tôn trọng, tán thán, và cúng dường chư Phật này, cho đến khi chư Phật đã diệt độ, lại xây bảo tháp bảy tầng rộng lớn bằng bốn thiên hạ,⁶⁶⁸ cao đến cõi Phạm Thiên để phụng thờ toàn thân xá lợi Phật, với đầy đủ biểu tượng trang nghiêm;⁶⁶⁹ với tất cả hoa, hương, chuỗi ngọc, cờ phướn, âm nhạc vi diệu bậc nhất, trải qua một kiếp hay gần một kiếp cúng dường, này Thiên đế, người đó có được nhiều phước đức không?"

"Bạch Thế Tôn, thật nhiều, đến mức đếm trong cả trăm ngàn kiếp cũng chưa kể hết phước đức ấy."

Phật dạy:

"Này Thiên đế, ông nên biết, nếu có thiện nam tử hay thiện nữ nhân nào, khi được nghe kinh giải thoát bất khả tư nghị này mà tin hiểu, thọ trì, đọc tụng và theo đó tu hành, thì phước đức còn nhiều hơn những người kia. Vì sao? Vì bồ-đề của chư Phật phát sinh từ kinh Pháp này Mà tướng của bồ-đề thì chẳng thể định lượng, do nhân duyên ấy phước đức đó cũng chẳng thể định lượng."

Phật nói tiếp: "Trước đây vô lượng kiếp có đức Phật hiệu Dược Vương Như Lai, Ứng cúng, Chánh biến tri, Minh hạnh túc, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư, Phật, Thế Tôn. Thế giới của Ngài có tên Đại trang nghiêm, kiếp tên là Trang nghiêm. Phật thọ hai mươi tiểu kiếp. Thanh-văn tăng có ba mươi sáu na-do-tha. Bồ tát tăng có mười hai na-do-tha.

"Thiên đế, bấy giờ có vị Chuyển luân Thánh Vương tên Bảo Cái, có đủ bảy báu, cai quản bốn thiên hạ. Vua có một ngàn con trai đoan chính, anh dũng, hàng phục mọi oán địch.

"Thuở ấy Thánh Vương Bảo Cái và quyến thuộc đã tôn kính cúng dường đức Như Lai Dược Vương, bố thí các tiện nghi an lạc, cho đến hết năm kiếp. Sau đó vua căn dặn một nghìn người con: 'Các con nên bằng thâm tâm tôn kính cúng dường Phật như ta đã làm.' Một nghìn người con phụng mạng vua cha, cúng dường đức Dược Vương Như Lai cho đến hết năm kiếp nữa, bố thí tất cả phương tiện an lạc. Sau đó một trong những người con này là Nguyệt Cái, lúc ngồi một mình, đã tự nghĩ: 'Còn có sự cúng dường nào cao quý hơn sự cúng dường chúng ta đã làm không?' Thần lực của Phật đã khiến một thiên thần trên không đáp: 'Này thiện nam tử, cúng dường Pháp cao hơn hết thảy mọi sự cúng dường.' Nguyệt Cái liền hỏi: 'Cúng dường Pháp là thế nào?' Thiên thần đáp: 'Hãy đến hỏi đức Dược Vương Như Lai, sẽ được giải thích đầy đủ.'

"Nguyệt Cái lập tức đến Dược Vương Như Lai, cúi đầu đảnh lễ sát chân Ngài rồi đứng sang một bên, hỏi Phật: 'Bạch Thế Tôn, con nghe nói cúng dường Pháp là cao quý nhất trong các cách cúng dường; vậy thế nào là cúng dường Pháp?'

"Phật đáp: 'Này thiện nam tử, cúng dường Pháp là, đối với kinh điển sâu xa do chư Phật thuyết giảng, khó tin và khó tiếp nhận đối với hết thảy thế gian, vi diệu khó thấy, thanh tịnh vô nhiễm, không thể lấy tư duy phân biệt mà hiểu được; nó là bảo vật trong kho Pháp tạng của Bồ tát, in bằng dấu ấn đà-la-ni;⁶⁷⁰ dẫn đến bất thối chuyển,⁶⁷¹ thành tựu sáu độ, khéo phân biệt nghĩa, thuận với Pháp bồ-đề, là kinh tối thượng; giúp người vào đại từ đại bi, xa lìa các ma sự và tà kiến, thuận với Pháp nhân duyên,⁶⁷² vô ngã, vô nhân, vô chúng sinh, vô thọ mạng,⁶⁷³ không, vô tướng, vô tác, vô khởi; hay dẫn chúng sinh đến ngồi nơi Đạo tràng mà chuyển Pháp luân; được các Trời, Rồng, Càn-thát-bà, đồng ca ngợi; hay đưa chúng sinh vào kho tàng Chánh Pháp của chư Phật,⁶⁷⁴ thâu đạt hết thảy trí tuệ của Thánh Hiền, chỉ dạy con đường sở hành của chúng Bồ tát; y trên nghĩa thật tướng của các pháp mà thuyết minh nghĩa vô thường, khổ, không, vô ngã và tịch diệt;⁶⁷⁵ có thể cứu người hủy phạm giới cấm; khiến cho chúng ma, ngoại đạo và người tham trước⁶⁷⁶ sinh sợ hãi; được chư Phật và Thánh Hiền ngợi ca; vì quét sạch nỗi khổ sinh tử, chỉ niềm vui niết bàn mà chư Phật trong mười phương, ba đời từng thuyết giảng.

"Nếu nghe xong kinh này mà tin hiểu, thọ trì, đọc tụng, vì chúng sinh diệu dụng phương tiện để giảng giải cho họ tỏ tường, vì thủ hộ Pháp,⁶⁷⁷ như vậy gọi là cúng dường Pháp.

"Lại nữa, theo các Pháp đã được thuyết giảng mà tu hành, tùy thuận mười hai nhân duyên,⁶⁷⁸ xa lìa tà kiến, thành tựu vô sanh nhẫn, khẳng quyết tính vô ngã và vô hữu của chúng sinh mà đối với nhân duyên, quả báo, thì không trái, không tranh cãi, lìa các ngã sở; y nghĩa lý chứ không y ngữ ngôn, y trí chứ không y thức, y kinh liễu nghĩa chứ không y kinh không liễu nghĩa; y Pháp chứ không y người thuyết Pháp;⁶⁷⁹ tùy thuận theo Pháp tướng, không chỗ sở nhập, không chỗ sở quy,⁶⁸⁰ vô minh rốt ráo diệt, cho nên các hành cũng rốt ráo diệt, cho đến sanh rốt ráo diệt cho nên già-chết cũng rốt ráo diệt. Quán sát như thế, mười hai nhân duyên không có tướng tận cũng chẳng có tướng khởi. Đó là pháp cúng dường tối thượng."

Đoạn Phật bảo Thiên đế:

"Sau khi nghe Pháp này từ đức Dược Vương Như Lai, Vương tử Nguyệt Cái đắc nhu thuận nhẫn,⁶⁸¹ liền cởi tấm bảo y và các bảo vật trang sức trên người, dâng cúng Phật:

"Bạch Thế Tôn, sau khi Ngài diệt độ, con sẽ cúng dường Pháp để giữ gìn bảo vệ Chánh Pháp. Nguyện oai thần của Phật giúp con đứng vững, hàng phục chúng ma, tu Bồ tát hạnh."

"Phật Dược Vương biết rõ nhưng điều tâm niệm trong thâm tâm ấy nên đã thọ ký cho Vương tử:

"Sau này, cho đến tận cùng, ngươi sẽ là người bảo vệ giữ gìn thành trì Chánh Pháp.

"Này Thiên đế, bấy giờ Nguyệt Cái được thấy sự thanh tịnh của pháp, nghe Phật thọ ký, bèn với tín tâm mà xuất gia, tu tập thiện pháp, tinh tấn, không lâu đã đắc năm thần thông lực, thành tựu Bồ tát đạo, đạt được đà-la-ni, biện tài không đoạn tuyệt. Sau khi Phật Dược Vương nhập diệt, Bồ tát ấy bằng các năng lực thần thông, tổng trì, biện tài đã chứng đắc, trải trong mười kiếp tròn đầy, phân bố pháp luân mà Dược Vương Như lai đã chuyển. Tỳ-kheo Nguyệt Cái, bằng sự thủ hộ Chánh pháp, ân cần tinh tấn, liền ngay nơi bản thân ấy mà giáo hoá khiến trăm vạn ức người không thối chuyển đối với Vô thượng chánh đẳng chánh giác, chuyển hóa mười bốn na-do-tha người phát thâm tâm cầu quả vị Thanh-văn và Bích-chi-phật, cùng vô lượng chúng sinh được tái sanh thiên giới.

"Này Thiên đế, vua Nguyệt Cái thuở há là ai khác chăng? Hiện Ngài đã thành Phật, hiệu là Bảo Diệm Như Lai, và một ngàn người con của Ngài là một ngàn vị Phật trong Hiền kiếp này, mà vị đầu tiên là Phật Ca-la-cưu-tôn-đà⁶⁸² và vị cuối cùng là Phật Lâu-chí.⁶⁸³ Tỳ-kheo Nguyệt Cái lúc ấy nay chính là Ta.

"Như vậy, Thiên đế, nên biết điều cốt yếu này: bằng Pháp mà cúng dường, là tối thượng, tối tôn, bậc nhất không thể so sánh trong các sự cúng dường. Cho nên, này Thiên đế, hãy bằng Pháp mà cúng dường chư Phật."

CHƯƠNG XIV: CHÚC LỤY

Bấy giờ Phật nói với Bồ tát Di Lặc:

"Này Di Lặc, nay ta đem Pháp giác ngộ vô thượng chánh đẳng chánh giác đã tập thành trong vô lượng kiếp phó chúc cho ngươi. Vào thời mạt thế,⁶⁸⁴ sau khi Phật diệt độ, ngươi nên dùng năng lực thần thông để giảng truyền rộng rãi những kinh như vầy nơi cõi Diêm-phù-đề, chớ để bị đoạn tuyệt. Vì sao? Vì sau này sẽ có những thiện nam, tín nữ cũng như chư thiên long, quỷ thần, Càn-thát-bà, La-sát phát tâm cầu giác ngộ vô thượng chánh đẳng chánh giác, hâm mộ đại Pháp. Nếu để cho họ không được nghe những kinh như vầy, sẽ mất nhiều lợi ích. Những hạng người như vậy, khi nghe kinh điển như vậy, tất sẽ nhiều tín thọ, sinh tâm hy hữ, vì họ yêu thích và tin tưởng các kinh này, thành kính đội lên đầu mà thọ nhận, rồi tùy theo chỗ thích ứng của chúng sinh, vì sự ích lợi mà quảng diễn.

"Này Di Lặc, nên biết có hai dấu hiệu của Bồ tát:⁶⁸⁵ thứ nhất, ưa thích trang sức văn từ hoa mỹ. Thứ hai, không e sợ diệu nghĩa thậm thâm, mà có thể thâm nhập một cách như thực. Hạng ưa thích trang sức văn từ hoa mỹ, nên biết, đó là hàng Bồ tát tân học. Nếu được nghe kinh điển vô nhiễm, vô trước, thậm thâm như vậy mà không kinh sợ; sau khi nghe rồi bằng tịnh tâm mà thọ trì, đọc tụng, như thuyết tu hành, nên biết, đó là hạng Bồ tát tu tập đạo hạnh đã lâu.

"Di Lặc, lại có hai pháp mà hàng Bồ tát gọi là tân học chẳng thể quyết đinh nơi Pháp sâu xa.⁶⁸⁶ Hai pháp đó là gì? Một là, pháp chưa từng được nghe, mà khi nghe rồi lại kinh sợ, sinh nghi ngờ, không thể tùy thuận, sanh tâm hủy báng, cho rằng 'Trước đây tôi chưa từng nghe Pháp ấy; chẳng biết Pháp ấy ở đâu ra?'⁶⁸⁷ Thứ hai, Nếu có người hộ trì, giải thuyết kinh điển sâu xa như vậy, lại không khứng thân cận, cúng dường, cung kính, hoặc có khi bới móc tìm lỗi người.⁶⁸⁸ Ai có hai pháp này, nên biết, đó là Bồ tát tân học, chỉ tự làm hại mình, không thể điều phục được tâm mình ở trong thâm Pháp.

"Này Di Lặc, lại có hai pháp,⁶⁸⁹ mà Bồ tát tuy có tín giải thâm pháp nhưng vẫn tự làm tổn thương mình nên không thể chứng đắc vô sinh pháp nhẫn. Hai pháp gì? Một là, khinh mạn Bồ tát tân học mà không chịu chỉ dạy.⁶⁹⁰ Hai là, và loại dù tin, hiểu diệu Pháp mà vẫn còn phân biệt chấp thủ tướng."⁶⁹¹

Bồ tát Di Lặc nghe Phật thuyết giảng xong, liền nói: "Bạch Thế Tôn, thật hy hữu chưa từng được nghe. Như lời Phật dạy, con sẽ lìa xa các sự xấu ác này để phụng trì Pháp giác ngộ vô thượng chánh đẳng chánh giác mà Như Lai đã kết tập từ vô lượng kiếp. Trong đời tương lai, nếu có người thiện nam tín nữ nào cầu học Đại thừa, con sẽ khiến họ có được kinh này trong tay, giúp cho niệm lực khiến thọ trì, đọc tụng và giảng giải rộng khắp cho mọi người.

"Bạch Thế Tôn, trong thời mạt thế sau này, nếu có ai thọ trì, đọc tụng và quảng diễn kinh này, nên biết người đó sẽ được xác lập bởi thần lực của Di-lặc."

Phật nói:

"Lành thay, Di Lặc, lành thay! Như lời ông nói, Phật tán thán sự tùy hỷ của ông."

Lúc bấy giờ tất cả Bồ tát đồng chắp tay bạch Phật:

"Sau khi Thế Tôn diệt độ, chúng con⁶⁹² sẽ truyền giảng Pháp giác ngộ tối thượng này rộng khắp mười phương quốc độ, và chỉ dẫn những người thuyết Pháp thấu hiểu nghĩa kinh."⁶⁹³

Bốn vị Thiên vương cũng đồng bạch Phật:

"Bạch Thế Tôn, bất cứ ở đâu, thành thị hay thôn quê, núi rừng hay hoang mạc, mà có kinh này và có người đọc tụng, thuyết giảng, thì chúng con nguyện đưa hết thảy quan quân đến nghe và ủng hộ người đó sao cho trong vòng một trăm do-tuần không ai dám đến quấy phá."

Khi ấy, Phật bảo A-nan-:

"Này A-nan, hãy thọ trì và truyền bá rộng rãi kinh này."

A-nan đáp: "Vâng, bạch Thế Tôn, con đã ghi nhớ pháp yếu này. Thế Tôn, nên gọi tên kinh là gì?"

Phật dạy:

"A-nan, kinh này được gọi là 'Duy-Ma-Cật thuyết sở', cũng 'Pháp môn giải thoát bất khả tư nghị', hãy như vậy mà thọ trì."⁶⁹⁴

Phật nói kinh này xong, trưởng giả Duy-Ma-Cật, Văn-thù-sư-lợi, Xá-lợi-phất, A-nan, chư thiên, loài người, a-tu-la và hết thảy đại chúng nghe những điều Phật dạy, thảy đều đại hoan hỷ, tín thọ phụng hành.

SÁCH DẪN & NGỮ VỰNG

Ác ma oán 惡魔怨 . Skt. Māra-Papiyas, (Thiên) Ma Ba-tuần 天魔巴旬 , Ác ma 悪魔 , 55

Ác tuệ hành thú 惡慧行趣 . Skt. pāpa-mati-gati, 114

A-ca-ni-tra 阿迦膩吒 , Skt. akniṣṭha, dịch Sắc cứu cánh (thiên) 色究竟天 , Hữu đỉnh (thiên) 有頂天 ; tầng cao nhất trong 16 tầng trời thuộc Sắc giới, cõi thiền thứ tư. 166

A-di-đà (Phật) 阿彌陀佛 , Skt. Amitabhā, 106

A-duy-việt trí pháp luân 阿惟越智法輪 ; Skt. avivarti-(dharma)cakra: bất thối chuyển pháp luân 不退轉法輪 , bánh xe pháp không quay ngược trở lại. 2

Ái vị 愛味 , 98

A-kỳ-đa Sí-xá-khâm-bà-la 阿耆多翅舍欽婆羅 ; Skt. Ajita-keśa-kambala, một trong Lục sư ngoại đạo thời Phật, 34

A-la 阿羅 (Skt. ari) 97

A-la-hán đạo 阿羅漢道 110

A-luyện-nhã xứ 阿練若處 ; Skt. araṇyāyatana, vô sự xứ 無事處 , không nhàn xứ 空閑處 , rừng vắng, khu vực ngoài phạm vi dân cư, 61

A-ma-lạc quả 阿摩洛果 ; Skt. āmra, quả xoài; cây xoài, 39

Am-la thọ viên 菴羅樹園 , āmra-vana, āmrapālī-vana, vườn xoài; khu vườn do kỹ nữ Āmrapālī cúng dường Phật, 1

Am-la-vệ lâm 菴羅衛林 . Skt. Āmrapāli-vana. 1

Am-ma-lặc quả 菴摩勒果 , nh. a-ma-lạc quả 39

An trụ pháp tưởng 安住法想 . 71

A-na-luật 阿那律 ; Skt. Aniruddha, Vô Diệt; một trong mười Đại Đệ tử của Phật, thiên nhãn đệ nhất, 39

A-súc Phật 阿閦佛 ; Skt. Akṣobhya, Bất Động 不動 , Vô Động 無動 , Vô Nộ 無怒 , 164

A-tăng-kỳ 阿僧祇 Skt. asaṅkhyeya, vô số 無數 , vô ương số 無央數 , bất khả sổ 不可數 , một con số rất lớn không thể đếm, 84

Ba lãng tư 波浪思 , Skt. taraṅga-cintā (?), 29

Bạch y 白衣 . 20

Ba-la-mật 波羅密 , Skt. Pāramitā. 2

Bản tế 本際 , Skt. pūrvakoṭi, biên tế tối sơ, khởi thuỷ của thời gian. 28

Bán-trạch-ca 半擇迦 , Skt. paṇḍaka, hàng môn 黃門 , bất (năng) nam 不能男 . 95

Bảo Âm Thanh Như lai 寶音聲如來 , Skt.Ratnaghoṣa-tathāgata. 107

Bảo Diệm Như lai 寶焰如來 , Skt.Ratnārcis-tathāgata. 107

Bảo Đức 寶德 , Skt. Ratna-śrī. 106

Bảo Nghiêm Như lai 寶嚴如來 , Skt. Ratnavyūha-tathāgata. 107

Bảo Nghiêm, 寶嚴 . 106

Bảo Nguyệt Như lai 寶月如來 , Skt. Ratnacandra-tathāgata, 107

Bảo Nguyệt 寶月 106

Bảo Sự 寶事 6

Bảo Tích 寶積 (Skt. Ratnaraśi). 6

Bảo Viêm 寶炎 , nh. Bảo Diệm 106

Bất chứng 不證 50

Bất cộng pháp (18 pháp của Phật) 十八不共佛法 ; Skt. aṣṭādaśa āveṇikā buddha-dharmāḥ. 4

Bất dật 不溢 132

Bất đoạ chư số 不墮諸數 . Skt. na saṃkhyāṃ gacchati. 45

Bất động hành 不動行 , Skt. āneñjya-(abhi)saṃskāra, nghiệp thuộc Sắc giới. 136

Bất Huyến 不眴 129

Bất khả tư nghị tự tại thần biến giải thoát pháp môn 不可思議自在神變解 脫法門 , acintya-vaśtārddhi-prātihārya-vimokṣa-paryāya. 169

Bất khởi pháp nhẫn 不起法忍 , cũng nói là vô sinh pháp nhẫn 無生法忍 , Skt. anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntī pratilabdhā. 2

Bất nhập 不入 . 50

Bất nhiệt từ 不熱慈 96

Bất nhuế 不恚 153

Bất thọ chư pháp 不受諸法 17

Bất thọ 不受 31

Bất thối chuyển pháp 不退轉法 , Skt. aparihāṇa-dharma, pháp không bị suy thoái, không bị khiếm khuyết. 106

Bât thối luân 不退輪 , Skt. avaivarta-cakra, bánh xe không quay ngược trở lại, 2

Bất thực 不食 30

Bất tránh 不諍 50

Bất tuỳ tha duyên 不隨他緣 115

Bất vi từ 不違慈 , Skt. avirodha/ aviruddha-maitrī, 96

Bát vô hạ 八無暇 , bát nạn 八難 , Skt. aṣṭāv akṣaṇāḥ, tám điều bất hạnh, sinh vào:1. địa ngục (narakāḥ), 2. súc sinh (tiryañcaḥ), 3. ngạ quỷ (pretāḥ), 4. trường thọ thiên (dīrghāyuṣo devāḥ), 5. biên địa (pratyanta-janapadam), 6. căn khuyết (indriya-vaikalyam), 7. tà kiến (mithyā-darśanam), 8. Như lai không xuất hiện thế gian (tathāgatānām anutpādaḥ); Pali có 9 trường hợp, nava akkhaṇā asamayā brahcariyavāsāya. 14, 34

Bất yếm khí 不厭棄 69

Bảy thanh tịnh 七清淨 121

Biểu trụ luân bàn 表柱輪盤 170

Bình đẳng từ 平等慈 , Skt. sama-maitrī, 97

bồ đề phần phẩm 菩提分品 , Skt. bodhi-pakṣa-varga, 113

bồ đề phần 菩提分 , Skt. bodhi-pākṣikā 14

bồ đề tâm, Skt. bodhicitta 12

bồ tát tướng ấn 菩薩相印 177

Bồ tát tướng 菩薩相 177

bổ-đặc-già-la, Skt. pudgala, số thủ thú 數取趣 , con người, ngã, cá ngã, cá nhân, linh hồn 23

bồ-đề phần pháp 菩提分法 , bodhipākṣika-dharma, 27

Bồ-đề tướng 菩提相 49

bội xả 背捨 , tức 8 giải thoát, Skt. aṣṭau vimokṣāḥ: 1. rūpī rūpāni paśyati, bên trong có sắc tưởng, quán các sắc để giải thoát sắc tham; 2. adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāni paśyati, bên trong không có sắc tưởng, quán các sắc bên ngoài; 3. śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sāksātkṛtvopasampadya viharati, sau khi tự thân chứng nhập, an trú tịnh giải thoát; 4. sa sarvaśo rūpasaṃjñānām samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṅgamān nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśāntyāyatanam upasaṃpadya viharati, do vượt qua tất cả sắc tưởng, do diệt đối ngại tưởng, không tác ý đa thù tưởng, đây là hư không vô biên; sau khi cháng nhập, an trú hư không vô biên; 5. sa sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānam iti vijñānāntyāyatanam upasampadya viharati, sau khi vượt qua tất cả hư không vô biên xứ, đây là thức vô biên xứ; sau khi chứng nhập, an trú thức vô biên xứ; 6. sa sarvaśovijñānāntyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanam upasampadya viharati, sau khi vượt qua tất cả thức vô biên xứ, đây không có gì cả; sau khi chứng nhập, an trú vô sở hữu xứ; 7. sa sarvaśa ākiñcanyāyatanaṃ samatikramya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatan upasampadya viharati, sau khi vượt qua tất cả vô sở hữu xứ; chứng và an trú phi tưởng phi phi tưởng xứ; 8. sa sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatananaṃ samatikramya saṃjñā-veditanirodham kāyena sāksātkṛtvopasampadya vi harati, vượt tất cả phi tương phi phi tưởng xứ, tự thân chứng nghiệm, chắng nhập và an trú nơi sự diệt tận của tưởng và thọ. 53

cái 蓋 , những chướng ngại đối với định và tuệ, năm cái. Skt. pañca nīvaraṇāni 1

Ca-lạc-ca-tôn-đà 迦洛迦孫馱 , Câu-lưu-tôn Phật. Skt. Krakucchanda 176

Ca-la-cu-đà Ca-chiên-diên 迦羅鳩馱迦旃延 , một trong Lục sư ngoại đạo rthời Phật. Skt. Kakuda-Kātyāna, 34

Ca-la-cưu-tôn-đà 迦羅鳩孫馱 , nh. Ca-lạc-ca-tôn-đà. 176

cam lộ diệt 甘露滅 8

cam lộ vũ 甘露雨 . Skt. amṛta-varṣa 3

Cận Chấp 近執 , tên dịch nghĩa của Skt. Upāli, 40

căn 根 , năm căn: tín, tinh tấn, niệm, định, tuệ. Skt. pañca ibdriyāni: 1. śraddha, 2. viriya, 3.smṛti, 4. samādhi, 5. prajñā, 94

câu (phần) giải thoát, giải thoát gồm cả hai phần định và tuệ; trường hợp vị A-la-hán chứng diệt tận định, Skt. ubhayatobhāga-vimukta, 26

cầu tài vị 求財位 . Skt. bhogānārabhya-paryeṣṭi, 115

câu-chi na-dữu-đa 俱胝那庾多 , Skt. koṭi-nayuta, 111

chân thật đế pháp 真實諦法 , (Skt. satya-dharma, 120

chánh định tụ 正定聚 , một trong ba tụ; hai tụ kia là tà định tụ và bất định tụ. Skt. trayo rāśayāḥ: samyak-niyata-rāśitaḥ, mithyātva-niyataḥ-rāśitaḥ, aniyata-rāśitaḥ, 13

chánh quyết trạch 正決擇 , Skt. samyak-viniścaya, 20

chánh tánh ly sanh vị 正性離生位 , Skt. samyaktva-niyama, 117

chánh vị 正位 , nh. chánh tánh ly sinh vị. 151

chấp ngã 執我 . Skt. ātmagrāha, 71

Châu Đỉnh Vương 珠頂王 , nh. Châu Kế Vương. 137

Châu Kế Vương 珠髻王 . Skt. Maṇicūḍa, cf. Mvyut, 137

chỉ tức 止息 , 13

chỉ 止 , 7

Chiêm-bặc 瞻蔔 , nh. chiêm bặc-ca. 105

chiêm-bác-ca 瞻博迦 , tên một loại hoa, hoàng hoa thọ, Skt. campaka, 105

chủng chủng tướng 種種相 , 40

Chúng hương 眾香 , 139

chúng sinh cấu 眾生垢 , 28

chúng sinh tưởng, 眾生想 , Skt. sattva-saṃjñā, 71

chủng tánh trụ 種性住 , Skt. gotra-vihāra 105

Công Đức Bảo Trang Nghiêm Phật 功德寶莊嚴佛 , 16

Cực hỷ trụ, Skt. pramudita-vihāra, 105

cuống 誑 , 49

đắc nhẫn Bồ-tát 得忍菩薩 , 95

Đa-đà-a-già-độ 多陀阿伽度 , Skt. Tathāgata, Như lai 154

Đại lâm 大林 , Skt. Mahāvana, 25

đại pháp từ tự 大法祠祀 Skt. mahā-dharmayajña, 173

đại pháp uyển lạc 大法苑樂 , 56

đại phong luân 大風輪 88

Đại thanh văn. Skt. Mahāśrāvaka 85

Đại Thiện Hiện 大善現 32

Đại Tiễn Thế Nam 大剪剃 (Con trai người thợ cạo). Skt. Mahā-Kātyāyana. 38

đại tự hội 大祠會 , 59

Đại Vô Diệt 大無滅 . Skt. Aniruddha. 39

Đà-la-ni ấn 陀羅尼印 , 172

đà-la-ni niệm tuệ vô thất 陀羅尼念慧無失 116

đạo phẩm 道品 , 14

đạo tràng 道場 , 53

đạo ý 道意 , 56

Đao-lị chư thiên 忉利諸天 , Skt. Trayastriṃśā devāḥ, 86

Đâu suất Thiên vương 兜率天王 , 47

Đế /thật 諦實 , 137

đế 諦 54

dị sanh chư pháp 異生諸法 , Skt. pṛthagjana-dharmā, 26

điện cửu trú (thí dụ) 電久住 , 94

diệt định 滅定 , nh. diệt thọ tưởng định. 26

diệt thọ tưởng định 滅受想定 , tưởng thọ/ tri diệt tận định, Skt. saṃjñāveđitanirodha-samādhi, 26

diệu bồ đề 妙菩提 , 53

Diêu cao sơn vương 妙高山王 . Skt. Sumeru-parvata-rājan, 86

Diệu Cát Tường 妙吉祥 (Bồ tát), Skt. Mañjuśrī, 65

Diệu Huệ 妙慧 . Skt. Sumati, 134

Diệu Nhãn 妙眼 . Skt. Sunetra. 130

điều phục 調伏 , Skt. vinīta 11

điều thuận nhẫn 調順忍 . Skt., sauratya-kṣānti. 20

Điều Thuận Tuệ 調順慧 , 132

Diệu Tinh 妙星 , Skt. Sunakṣtra, 130

Diệu Tý 妙臂 . Skt. Subāhu, 130

Diệu Ý 妙意 . 134

Di-lặc 彌勒 , Skt. Maitreya, 47

định ý 定意 , 32

đoàn thực 揣食 , Skt. kavaḍiṃkāra-āhāra, 31

đoạn 斷 , 73

đồng loại sinh 同類生 (Skt. sabhāga-jāti?), 57

đồng tử Bồ-tát 童子菩薩 , tức Bồ tát niên thiếu, Skt. kumāra-bodhisattva, 11

Đổ-sử-đa Thiên vương 睹史多天王 . Skt. Tuṣita-devarājā, 47

dư cam tử 餘甘子 , 39

Đức Đỉnh 德頂 , 130

Đức Tạng 德藏 , 136

dục tham 欲貪 , 101

Đức Thủ 德守 , 129

du-già sư địa 瑜伽師地 , trình độ tu tập. Skt. yogācārabhūmi, 61

Dương diệm thế giới 陽焰世界 , 63

dương diệm thuỷ 陽焰水 , 93

đương khởi pháp tưởng 當起法想 , 71

du-thiện-na 踰膳那 , 85

duy danh 唯名 . Skt. nāma-mātra, 51

duy 唯 , 26

giả danh 假名 , 51

giác phẩm 覺品 , 120

giác phần tương ưng tăng thượng tuệ trụ, Skt. bodhi-pakṣa-pratisaṃyukto'dhiprajñā-vihāra, 105

giác phần 覺分 , Skt. bodhi-pakṣa, 120

giác quán 覺觀 , nh. tầm tứ, Skt. vitarka-vicāra, 28

giác tuệ như không 覺慧如空 , 131

giác ý 覺意 , 120

giải thoát môn (ba) 三解 脫 : Không 空 , vô tướng 無相 , vô tác 無作 (=vô nguyện 無願 ). Skt., trayo vimokṣāḥ (rīṇivimokṣāni): śūnyatā animittaḥ apraṇihitaḥ, 29

giải thoát thứ tám, thứ tám trong tám giải thoát, nh. diệt tận định, tưởng thọ (tri) diệt tận định 想受滅盡定 , 26

giải thoát tướng 解 脫相 , 103

giáo đạo chúng sinh 教導眾生 , 70

giới 界 , 56, 81, 94

hàng ma lao oán 降魔勞怨 , 19

hành chánh niệm 行正念 , 100

hành phi thú 行非趣 , 113

hành tướng 行相 , Skt. ākāra, 39

hành xứ 行處 , 82

hậu tế 後際 , 28

hiện kiến 現見 , 132

hoà hiệp 和合 (Skt. samagrī?), 31

hoá nhân 化人 , Skt. nirmitaka, 36, 95

hư vọng phân biệt 虛妄分別 . Skt. vikalpya, 101

Hương Tích 香積 , 139

hữu duyên lự 有緣慮 . Skt. sālambhana, 73

hữu phan duyên 有攀緣 , nh. hữu duyên lự. 73

hữu số 有數 , 45

hữu thân 有身 , Skt. satkāya, 117

hữu thú vô thú ý lạc sở quy 有趣無趣意樂所歸 , 4

hữu thủ vô thủ 有取無取 , 129

hữu tình ngã tưởng 有情我想 , 71

huyễn sĩ 幻士 , Skt. māya-puruṣa, 30

kết tặc 結賊 , 97

kết tập 結習 , 103

Kham nhẫn thế giới 堪忍世界 . Skt. Saha-loka-dhātu, 141

khí xả 棄捨 , 83

không nhàn xứ 空閑處 , Skt. araṇyātana, 61

không tính 空性 , Skt. śūnyatā, 68

không trung vân 空中雲 , 93

không tụ tưởng 空聚想 , 31

không tụ 空聚 , xóm vắng, Skt. śūnya-grāma, 24

không 空 , Skt. śūnya, 68

kiến đế 見諦 , Skt. satya-darśana, 33

kiến văn giác tri 見聞覺知 . Skt. dṛṣṭa-śruta-mata-jñāta, 83

kiếp tận 劫盡 , Skt. kalpa-kṣaya, 88

Kiều-thi-ca 憍尸迦 . Skt. Kauṣika, 55

ký biệt 記別 , thọ ký, Skt. vyākaraṇa, 47

kỳ niên giải thoát 耆年解 脫 , 103

ký thuyết 記 說 , Skt. vyākaraṇa, 47

lạc nhiếp tàng 樂攝藏 , Skt. ālayarāma, 83

Lạc Thật 樂實 , 137

lạc thiểu chi nhân 樂少之人 , 141

lạc tiểu pháp giả 樂小法者 , 141

Lạc trang nghiêm quốc 樂莊嚴國 . Skt. Sukhāvati-vyūha, 144

La-hầu-la 羅睺羅 , 42

La-hỗ-la 羅怙羅 . Skt. Rāhula, 42

La-lân-na-kiệt 羅鄰那竭 , 6

lao lữ 勞侶 , 35

Lâu-chí 樓至 , nh. Lô-chí, Skt. Ruci, 176

Li-thiếp-tì 離呫毘 , Skt. Licchavi, 6

Loa Kế Phạm vương 螺髻梵王 , nh. Trì Kế, 16

Lô-chí 盧至 . Skt. Ruci, 176

Luân vi sơn 輪圍山 , Thiết vi sơn, Skt. cakravāḍa, 165

lục sư ngoại đạo 外道六師 , 34

lục thập nhị kiến 六十二見 , 43

lưu dật 流溢 , 132

lưu 流 , 132

Ly hệ ThânTử 離繫親子 , Ni-kiền Thân Tử, một trong Lục sư ngoại đạo thời Phật, Skt. Nirgrantha Jñāti-putra, 34

ly hệ 離繫 , một hệ phái của Jina, phái loã hình thác bát, Skt. Nirgrantha, 50

Ma Ba-tuần 魔波旬 , Skt. Māra P āpiyas, 55

Ma-ha Ca-chiên-diên 摩訶迦旃延 , Mahā-Kātyāyana, 38

Ma-ha Ca-đa-diễn-na 摩訶迦多衍那 , nh. Ma-ha Ca-chiên-diên, 38

Ma-ha Tô-bổ-để, 摩訶蘇補底 , nh. Tu-bố-đề, Skt. (Mahā)Subhūti. 32

Mãn Ca-diếp-ba 滿迦葉波 , Phú-lan-na Ca-diếp, Phất-lan Ca-diếp, một trong Lục sư ngoại đạo thời Phật, Skt. Pūraṇa-Kaśyapa, 34

Mãn Từ Tử 滿慈子 , Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử, Đại Thanh văn, thuyết pháp đệ nhất, Skt., Pūrṇa-Maitrāyaṇi-putra. 36

mạng giả 命者 , Skt. jīva, 28

mật ngữ phương tiện kiêu mạn 密語方便憍慢 , 115

Mạt-già-lê Câu-xa-lê Tử 末伽梨拘 賒梨子 , một trong Lục sư ngoại đạo thời Phật, Skt. Maskarī-Gośālī-putra, 34

Mạt-tát-yết-li Cù-xá-li Tử 末薩羯離瞿舍離子 , 34

minh thoát 明 脫 , minh và giải thoát, vidyā-vimukti, 33

Minh Tướng 明相 , 133

mỗi-đát-lị-da 梅 呾利耶 , 47

na-dữu-đa 那庾多 , đơn vị đo đường dài, Skt. nayuta, 167

Na-la-diên thân 那羅延身 , thân lực sỹ nhà trời, Skt. Nārāyana-kāya, 115

Na-la-diên 那羅延 , Skt. Nārāyaṇa, 131

Nan Thắng Như lai 難勝如來 (Durjaya-tathāgata), 62, 107

nạn xứ 難處 , 145

Nan-thắng 難勝 , 106

não nhuế 惱恚 , 114

ngã cấu 我垢 , 28

ngã tưởng 我想 , 71

Ngoại đạo lục sư 外道六師 , 34

Ngũ cái 五蓋 , Skt. pañca nīvaraṇāni, 117

ngũ nghịch 五逆 , năm tội đại nghịch, năm nghiệp vô gián, Skt. pañca ānantarya-karmāṇi, 33

Ngũ thông tiên nhân 五通仙人 (Skt. pañcābhijña ṛṣi), 126

Ngũ trược ác thế 五濁惡世 . Skt. pañca kaṣāyāḥ, 141

ngũ vô gián thú 五無間趣 (Skt. pañca ānantaryār gatayaḥ, pañca ānantaryāṇi karmāni), 113

ngụy thân chủng tánh 117

Nguyệt Cái 月蓋 , 143

nhân bảo 人寶 , 9

nhẫn điều hạnh 忍調行 , 20

nhạo thuyết biện tài 樂 說之辯 , khả năng biện luận lưu loát, Skt. pratibhāna-pratisaṃvid, 42

nhập vi diệu tịch định 入微妙寂定 , 139

nhập 入 , 81

nhất chính lý môn ngộ nhập 一正理門悟入 , 62

nhất kiếp dư, hơn một kiếp 一劫餘 , 170

Nhất sanh bổ xứ 一生補處 , nhất sinh sở hệ, còn một lần tái sinh nữa sẽ thành Phật, Skt. ekajāti-pratibaddha, 152

nhất sanh hệ vị 一生繫位 , 152

nhất sinh sở hệ, Skt. ekajātibaddha. 48

nhất sinh 一生 , nhất sinh sở hệ, Skt. ekajātibaddha. 48

Nhất thiết diệu hương 一切妙香 , nh. Chúng hương (cõi Phật), 139

Nhất thiết đức tạng tam muội 一切德藏三昧 , 145

Nhất thiết đức trang nghiêm định 一切德莊嚴定 , 145

nhất thiết kiến thú 一切見趣 , Skt. sarva-dṛṣṭi-gata, 27

Nhất Thiết Nghĩa Thành Như lai 一切義成如來 (Sarvārthasiddha-tathāgata), 107

Nhất thiết trí tâm 一切智心 , Skt. sarvajñatā-citta, 118

nhất thiết trí trí, Skt. sarvajñā-jñāna, 76

Nhất thiết trí 一切智 76

nhất thú 一趣 , Skt. ekagati, 33

nhất thực 一食 , 31

Nhất-thiết-lợi-thành 一切利成 , Skt. Sarvārthasiddha, 106

nhị tướng 二相 , 40

nhiếp sự (bốn) 四攝事 Skt. catvāri saṅgraha-vastāni, 54

nhiếp sự độ 攝事土 , Skt. saṁgraha-kṣetra, 14

nhiếp thủ 攝取 , 83

Như lai chủng tánh 如來種性 , Skt. tathāgata-gotra, 116

Như lai chủng 如來種 , 116

Như lai sở hoá 如來所化 , 109

Như lai tập khí tương tục 如來習氣相續 , 95

Như lai thập lực 如來十力 , mười năng lực của Phật; Skt. tathāgata-daśabalāni: 1. sthānāthāna-jñānabalam, xứ phi xứ trí lực, trí lực biết điều gì có thể xảy ra, điều gì không thể xảy ra; 2. karma-vipāka-jñānabalam, biết kết quả của nghiệp sẽ là gì; 3. nānādhimukti-jñānabalam, biết tất cả xu hướng dị biệt của chúng sinh; 4. nānādhātu-jñānabalam, biết tất cả các giới loại sai biệt; 5. (sattva)indriya-parāpara-jñānabalam, biết tất cả căn tính cao thấp khác nhau của chúng sinh; 6. sarvatragāminī-pratipaj-jñānabalam, biết tát cả sự thực hành sẽ dẫn đến định hướng nào; 7. (sarva)dhyāna-vimokṣa-samādhi-samāpatti-saṃkleśa-vyavadāna-vyūtthāna-jñānabalam, biết rõ sự xuất ly của tạp nhiểm hay thanh tịnh của tất cả các thiền, giải thoát tam muội, đẳng trì; 8. pūrvanivāsānusamṛti-jñānabalam, trí lực hồi tưởng các đời quá khứ; 9. cyutyupatti-jñānabalam, trí lực nhận thức sự sinh và sự chết; 10. āsravakṣaya-jñānabalam, trí lực biết rõ sự tận diệt của các lậu hoặc. 4

Nhu thuận nhẫn 柔順忍 , 174

Như 如 , tức chân như. Skt. tathatā., 48

nhuế não phẫn hại độc tâm 恚惱忿害毒心 , 114

Ni-kiền-đà Nhã-đề Tử 尼犍陀若提子 , nh. Ly hệ Thân Tử, 34

nữ nhấn tánh 女人性 . Skt. strī-liṅga, 107

nữ nhân tướng 女人相 , 107

phạm hạnh 梵行 , Skt. brahma-carya, 21

phàm phu sự 凡夫事 , 26

phân biệt động 分別動 . Skt. vikalpa-vikṣepa, 53

phan duyên 攀緣 , thức vin bám vào đối tượng để sinh khởi, Skt. ālamba, 52

Pháp chấp 法執 dharma-grāha, 82

pháp lạc 法樂 , Skt. dharmarata, 56

pháp tài 法財 , Skt. dharmadhana, 8

Pháp Tự Tại (Bồ tát) 法自在 , Skr. dharmavaśavartin/ dharmavaśitā, 129

pháp tướng, Skt. dharma-lakṣaṇa, 34

pháp tưởng. Skt. dharma-saṃjñā., 34

pháp vô nhiếp tàng 法無攝藏 , Skt. nirālaya dharma, 83

pháp vô xứ sở 法無處所 , 83

Phật chấp, 佛執及僧執 . Skt. buddha-grāha, 82

Phật hoá 佛化 , 109

phát khởi gia hành 發起加行 . Skt. prayoga-prasthāna, 53

Phật phiền não tập 佛煩惱習 , 95

Phật thọ 佛樹 , 8

phát thú sự 發趣事 , 54

Phất-sa 弗沙 , tên sao, Puṣya/ Pauṣa, 130

phi đạo 非道 , 113

phi thời cầu 非時求 , 76

phi thú 非趣 , 113

phiền não tập 煩惱習 . Skt. kleśa-vāsana, 51

phiền não trần cấu 煩惱塵垢 . Skt. kleśa-mala, 114

phiền não 煩惱 , 35

Phổ Mật 普密 . Skt. Samantagupta, 133

Phổ Thủ 普守 , 133

Phong Ca-diễn-na 犎迦衍那 , 34

Phú-lan-na Ca-diệp 富蘭那迦葉 , Skt. Pūraṇa-aśyapa, 34

Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử 富樓那彌多羅尼子 , Pūrṇa-ṃaitrāyaṇi-putra, 36

phước hành 福行 , nghiệp thiện thuộc Dục giới, Skt. puṇyābhisaṅskāra, 136

phương tiện thiện nhiếp diệu tuệ 方便善攝妙慧 , 74

phương tiện tuệ 方便慧 , Skt. upāya-jñāna, 74

quảng đại diệu trí tư lượng 廣大妙慧資糧 , 62

Quang minh quốc độ 光明國土 , 63

Quang Tràng 光幢 , 133

quyết định tuệ 決定慧 skt. viniścaya-jñāna., 20

sắc cứu cánh 色究竟 , nh. a-ca-ni-tra, Skt. akaniṣṭha, 166

sa-ma-đà 沙摩陀 , chỉ, Skt. samātha, 7

San-xà-dạ Tỳ-la-chi Tử 刪闍夜毘羅胝子 , một trong Lục sư ngoại đạo thời Phật, Skt. Sañjayī-Vairaṭīputra, 34

sát-na tâm. Skt. ekakṣaṇa/ cittakṣaṇa, 54

si và ái 癡愛 , nh. vô minh và hữu ái, 33

sinh số 生數 , 45

sở duyên 所緣 , đối tượng của thức, thức vin vào để sinh khởi, Skt. ālambana, 28

sở nhập chính tính 所入正性 , Skt. samyaktvaniyāmāvakrānta. 48

số thủ thú 數取趣 , nh. bổ-đặc-già-la, Skt. pudgala, 28

Sơn Đăng Vương 山燈王 (Parvata-dīparājan). 84

Sơn tràng 山幢 (Parvatadhvaja), 84

sư quyển 師捲 , nắm tay của vị Thầy, không truyền dạy hết cho đệ tử, Skt. ācārya-muṣṭi, 98

Sư Tử Hống Như lai 師子吼如來 (Siṃhanadā-tathāgata), 107

Sư Tử Hưởng 師子響 , Skt. Siṃhaghoṣa, 106

Sư Tử Tuệ 師子慧 . Skt. Siṃhamati, 131

Sư Tử Ý 師子意 , Siṃhamati, 131

tà đạo 邪道 , 116

tà tế 邪濟 , 116

Ta-bà thế giới 娑婆世界 , Skt. Saha-loka, 141

tác tướng 作相 , 39

tâm bản tịnh 心本淨 , 41

tam đạo bảo giai 三道寶階 , 166

tám giải thoát 八解 脫 , Skt. aṣṭau vimokṣāḥ, 120

tám tà pháp 八邪法 , 117

tâm thiện giải thoát 心善解 脫 , Skt. suvimukta-citta, 17

tâm tương ưng 心相應 , 69

tâm tướng 心相 , 41

tầm và tứ 尋伺 , Skt. vitarka-vicāra, 28

tâm vô ngại 心無閡 , 135

Tam-miệu-tam-Phật-đà 三藐三佛陀 , Skt. Samyaksambuddha, 154

tân học bồ tát 新學菩薩 , Skt. ādikarmika-bodhisattva, 85

tân phát ý bồ tát 新發意菩薩 , nh. tân học Bồ tát, 85

Tăng chấp 僧執 , Skt. saṅgha-grāha, 82

tăng thượng giới trụ (adhiśīla-vihāra), 105

tăng thượng tâm trụ (adhicitta-vihāra), 105

tăng thượng tuệ trụ (adhiprajñā-vihāra), 105

tăng thượng ý lạc 增上意樂 . Skt. adhy-āśaya, 53

tạp nhiễm 雜染 , Skt. saṃkleśa, 32

tất cánh bất động, Skt.. atyantācala, 29

tất cánh tận 畢竟盡 (Skt. atyanta-kṣaya), 97

tất cánh trụ 畢竟住 . Skt. atyanta-ṣṭhita, 97

tát-ca-da diệt 薩迦耶滅 . Skt. satkāya-nirodha, 135

tát-ca-da kiến 薩迦耶見 , Skt. satkāya-dṛṣṭi, 33

tát-ca-da 薩迦耶 , hữu thân, Skt. satkāya, 135

Tha hoá tự tại thiên 他化自在天 , Skt. Paranirmitavaśavartin, 16

thạch nữ 石女 , 95

Thậm Thâm Giác 甚深覺 , 134

thâm tín 深信 , 3

Thâm Tuệ 深慧 , 134

Thần biến 神變 , thần thông biến hoá. (Skt. ṛddhi-prātihārya), 7

Thân chứng, vị A-na-hàm chứng đắc diệt tận định được gọi là Thân chứng, (Skt. kāya-sākṣin), 26

thân hiệp 身合 , 69

thân kiến 身見 , hữu thân kiến, Skt. satkāya-dṛṣṭi, 94, 118

thắng bồ-đề 得菩提 , 8

thắng giải hành trụ (adhimukti-cārya-vihāra), 105

Thắng Mật 勝密 . Skt. Śrīgupta, 129

Thắng Phong 勝峰 . Skt. Śrīkūṭa, 130

Thắng Tạng 勝藏 . Skt. Śrīgarbha, 136

thắng ý lạc 勝意樂 (Skt. adhyāśaya). 121

thành thục hữu tình 成熟有情 , Skt. sattva-paripāka, 70

thất Thánh tài 七聖財 (Skt. sapta dhanāni), 121

thất thức trụ 七識住 . Skt. vijñāna-sthiti, 117

thế gian pháp 八世法 , tám pháp thế gian, bát phong; Skt. aṣṭau lokadharmāḥ: 1. lābha, lợi, đắc, thành công; 2. alābha, suy, thất bại; 3. yaśaḥ, xưng, thanh danh; 4. ayaśaḥ, cơ, tiếng xấu, 5. nindā, huỷ nhục, chê bai; 6. praśaṃsā, dự, tán dương; 7. sukhaṃ, lạ 9

Thích-ca Như lai 釋迦牟尼如來 (Śākya-tathāgata), 106

thiện điều phục 善調伏 , 41

thiện điều thuận 善調順 , 135

Thiện Đức 善德 , 59

Thiện gia hành độ 善加行土 , Skt. kuśala-prayoga-kṣetra, 12

thiện giải pháp tướng 善解法相 , 3

thiện giải 善解 , 41

Thiện Nhãn 善眼 , Skt. Sunetra, 130

thiện tâm thành thật 善心誠實 , 120

Thiện Thí 善施 , Skt. Sudatta, 59

thiện tịch 善寂 . Skt. suśānta, 52

Thiện Túc 善宿 , Sunakśatra, 130

Thiện Ý 善意 , Skt. Sumati, 132

Thiết vi sơn 鐵圍山 , Skt. Cakravāḍa, 165

thọ a-nậu-đa-la tam-miệu-tam-bồ-đề ký 授阿耨多羅三藐三菩提記 , 48

thọ bất thọ 受不受 , 129

thọ ký 授記 . Skt. vyākaraṇa, 47

thọ mạng 壽命 , 28

thọ vị 受味 , 98

thứ đệ diệt, Skt. anupūrva-nirodhā, 26

thứ đệ trú, Skt. nava anupūṛva-vihārā, 26

thủ xả 取捨 , 83

thú 趣 , 113

thừa ý thế thông 乘意勢通 88

thuận pháp nhẫn 順法忍 , 174

thuần ý lạc độ 純意樂土 , Skt. viśuddhāśaya-kṣetra, 12

Thường lạc viễn ly 常樂遠離 , thường vui thú ẩn dật. Skt. viveka-rata. 21

Thượng Thiện 上善 135

Thượng Thủ 上首 , 40

thượng vị 上味 , 152

thượng ý lạc độ, Skt. adhyāśaya-kṣetra, 12

thứu đạp 蹴蹋 , 91

thủy phù bào 水浮泡 , 94

thuỷ tế luân 水際輪 , 166

thủy tế 水際 , 166

thủy thượng bào 水上泡 , Skt. udaka-budbuda, 94

thuỷ tụ mạt 水聚沫 , Skt. phenapiṇḍa, 93

Thuyết Vô Cấu Xứng bất tư nghị giải thoát thần biến pháp môn 說無垢稱不可思議自在神變解脫法門 , 180

Tịch Căn 寂根 , 135

tịch đạo 寂道 Skt. śānta-mārga, 7

Tịch tĩnh căn 寂靜根 . Skt. Śāntendiya (Cf. Gaṇḍ., Rāstr., Śikṣ.) 135

Tì-da-li (Vaiśalya), 1

tiền tế 前際 , pūrva-koṭi, 28

tiền thế 前世 , Skt. pūrva-nivāsa, 70

tĩnh định 靜定 , 32

Tịnh Giải 淨解 , 131

Tịnh mạng 淨命 , 70

tịnh Phật độ tướng 淨佛土相 , 11

Tịnh Thắng Giải 淨勝解 .. Śuddhādhimukta, 131

tình 情 , ngh. căn, 94

Tô-đạt-đa 蘇達多 . Skt. Sudatta, 59

tội cấu 罪垢 , 114

tội hành 罪行 , 136

Tối Thượng Hương Đài 最上香臺 , 139

tối thượng vị 最上味 . Skt. agada-bhaiṣajya, 152

Tổng trì vô thất 總持無失 , 116

trí ba-la-mật (jñāna-pāramitā), 19

Trí chứng 智證 , 31

Trì Kế Phạm vương 持髻梵王 , nh. Loa Kế Phạm vương, 16

trí nghiệp 智業 , 61

tri như thật 知如實 , 54

Trì Thế 持世 . Skt. Lokadhāra, 55

triền 纏 , 1

trừ bát nạn 除八難 , 14

trụ của Bồ tát (Bodghisattva-vihāra), 105

trung kiếp 劫中 (Skt. antarkalpa), 124

trước chúng 著眾 , 82

trước ngã 著我 , 71

trước pháp 著法 , 82

trước phật 著佛 , 82

trước xứ 著處 , 83

tứ đại 四大 , Skt. catvāri mahābhūāni, 69

tứ giới 四界 . Skt. dhātavaś cavāri, 69

tu hành địa 修行地 , 61

tu không 修空 , 60

Tự tại thiên 自在天 , 16

Từ Thị 慈氏 , 47

Tứ Thiên vương 四天王 , 86

tứ y 四依 , 174

Tu-bồ-đề 須菩提 , 32

Tu-di Đăng Vương 須彌燈王 (Sumerudīparājan), 84

Tu-di sơn vương 須彌山王 , 86

Tu-di tướng 須彌相 (Skt. Sumerulakṣaṇa), 84

Tuệ nghiệp 慧業 , 62

tuệ phương tiện 慧方便 . (Skt. jñānopāya, 74

tương cố đãi 相顧待 , quan hệ, chiếu cố lẫn nhau. Skt. āpekṣika. 41

tương đãi 相待 , 30, Skt. āpekśa, 29

tướng hảo nghiêm thân 相好嚴身 , 21

Tưởng Phệ-đa Tử 想吠多子 , Skt. Saṃjaya-Vairaṭī-putra, 34

tưởng thọ (tri) diệt tận đinh 想受 ( 知 ) 滅盡定 , Skt. saṃjña-vedita-nirodha-samāpatti. 26

tùy chí 隨至 50

ưng vô sở cầu 應無所求 . Skt. aparyeṣitavya. 84

Ưu-ba-li 優波離 , (Upāli) 40

Vãng lai sở thú 往來所趣 , 4

Văn-thù-sư-lợi 文殊師利 , (Mañjuśrī) 65

vô biên từ 無邊慈 (Skt. ananta-maitrī), 97

vô biểu, vô thị 無表無示 , avijñapti, 138

vô cuống 無誑 , 98

vô đẳng khởi 無等起 . Skt. asamutthāna, 97

vô đẳng từ 無等慈 , Skt. assamamaitrī, 98

Vô Động 無動 , Skt. Akṣobhya, 164

vô gián bình đẳng pháp tính 無間平等法性 (Skt. anantarya-samadharmatā), 33

vô gián 無間 , Skt. anantarya, 51

vô hà sinh 無暇生 , 145

vô hý luận 無戲論 . Skt. niṣprapañca, 82

Vô Lượng Thọ Như lai 無量壽如來 (Amitāyus-tathāgata), 106

vô lưu 無流 , 132

vô minh và hữu ái 無明有愛 , Skt.. avidyā & bhava-tṛṣṇā. 33

Vô Ngại Nhãn 無礙眼 , 135

vô ngôn 無言 , 138

vô nguyện 無願 , Skt. apraṇidhāna, 60

vô sắc tướng 無色相 , 69

vô siểm 無詐 , 99

vô sinh pháp nhẫn 無生法忍 , Skt. anutpattika-dharma-kṣānti, 17

Vô sở hữu xứ (Skt. ākiñcanyāyatana), 26

vô sở khởi 無所起 , 97

vô sở phân biệt 無所分別 , 102

vô sở thú 無所趣 , 54

vô sở uý của Bồ-tát (bốn), Skt. bodhisattvānāṃ catvāri vaiśāradyāni, 3, 19

vô sở uý của Phật (bốn), 如來四無所畏 catvāri tathāgatasya vaiśāradyāni, 4

vô sở uý 無所畏 , Skt. vaiśāradya, 3

Vô tận đăng 無盡燈 , 58

Vô Tận Tuệ 無盡慧 . Skt. Akṣayamati, 134

Vô Tận Ý 無盡意 , nh. Vô Tận Tuệ, 134

vô tạp 無雜 , 51

Vô Thắng Phát Hạt 無勝髮 [ 禾 * 曷 ], nh. A-kỳ-đa Sí-xá-khâm-bà-la 阿耆多翅舍欽婆羅 ; Skt. Ajita-keśa-kambala, một trong Lục sư ngoại đạo thời Phật, 34

vô thị 無示 , 138

vô thọ hành 無受行 , 8

Vô Thuấn 無瞬 , 129

vô thức 無識 ., 138

vô thượng chính đẳng giác tâm 無上正等覺心 , 56

vô thuyết 無 說 , 138

vô tịch diệt 無熾燃無寂滅 , 31

Vô tránh tam-muội/định, Skt. araṇā-samādhi, 35

Vô tránh từ 無諍慈 ( Skt. araṇa, cf. cht. 57, Ch.iii), 96

vô tuệ lợi 無慧利 , 73

Vô tướng hữu công dụng trụ (nirmitta-sabhoga-vihāra), 105

Vô tướng vô công dụng trụ (nirmittānabhoga-vihāra), 105

vô xí nhiên, 無熾燃 , 31

vô 無 , Skt. abhava, 68

xảo phương tiện độ 巧方便土 , Skt. upāya-kauśalya-kṣetra, 14

xảo tiện vô ngại 巧便無礙 , 65

xứ 處 (Skt. āyatana), 81

Xưng (Di?)-đế-lị 稱帝麗 , 47

xứng vô lượng 稱無量 , 7

y chỉ (bốn), Skt. catvāri pratisaraṇāni: 1. artha-pratisaraṇena bhavitavyaṃ na vyañjana-pratisaraṇena, y nghĩa không y văn; 2. dharma-pratisaraṇena bhavitavyam na pudgala-pratisaraṇena, y pháp không y người; 3. jñāna-pratisaraṇena bhavitavyam na vijñāna-pratisaraṇena, y trí không y thức; 4. nītārthasūtra-pratisaraṇena bhavitavyam na neyārthasūtra-pratisaraṇena, y kinh thấu triệt chân lý, không y kinh điển không thấu triệt chân lý. 174

ý lạc 意樂 . Skt. āśaya, 3

yến tọa 宴坐 , Skt. pratisaṃlayana, 25

Hết

Tăng Hựu, Xuất Tam tạng ký tập (445-518), T55n2145 tr.6c14: «Duy-ma-cật kinh", 2 quyển, khuyết.

Tăng Hựu, nt., T55n2145_p8c16: San Duy-ma-kinh 1 quyển 刪維摩 鞊經一卷 , Sa-môn Trúc Phấp Hộ 沙門竺法護 .

Tăng Hựu, nt.,T55n2145_p0009c12: Dị Duy-ma-cật kinh, 3 quyển 異維摩詰經三卷 , Trúc Thúc Lan 竺叔蘭 .

Tăng Hựu, nt., T55n2145_p0010a11: Hiệp Duy-ma-cật kinh, 5 quyển 合維摩詰經五卷 , Sa môn Chi Mẫn Độ 沙門支敏度 .

Pháp Kinh, Chúng kinh mục lục (594), T55n2146_p0119a09.

Tăng Hựu, nt., T55n2145_p0058b21.

Tuệ Hạo, Cao tăng truyện, quyển 6, T50n2059_p0357c13.

Xem bài tựa của Tăng Triệu, ở cuối sách

Am-la thọ viên 菴羅樹園 . VCX. Am-la-vệ lâm 菴羅衛林 . Skt. Āmrapāli-vana.

Tì-da-li 毘耶離 . VCX. Quảng nghiêm thành 廣嚴城 . Skt. Vaiśālī.

VCX.: đại thần thông nghiệp tu dĩ thành biện 大神通業修已成辦 , đã hoàn thành sự nghiệp đại thần thông CDM.: Bản Phạn nói, ‹thần thông trí tuệ bản sự dĩ tác 神通智慧本事已作 › đã hoàn thành bản sự của thần thông trí tuệ. Cf. Sukhavyūha: abhijñānābhijñātaiḥ.

CDM. Triệu: cái 蓋 , chỉ năm cái (5 thứ che lấp tuệ: tham dục, sân, hối-miên, điệu cử, nghi; Skt. pañca āvaraṇāni: rāga, pratigha, tyāna-middha, uddhatya-kaukṛtya) và triền 纏 , chỉ mười triền phược (10 thứ quấn chặt, tức 10 tùy phiền não). VCX.: chưóng và cái triền; VCS.: chướng có hai: phiền não và sở tri; cái có 5 (như trên); triền có 8 (vô tàm, vô quý, hôn trầm, thuỵ miên, điệu cử, ố tác, tật, xan).

CDM.: chánh niệm, chánh định, tổng trì (= đà-la-ni, Skt. dhāraṇnī), và 7 biện tài (1. tiệp tật, ứng đối nhanh, 2. lợi, nhạy bén, 3. bất tận, không cùng tận, 4. bất khả đoạn, không bị cắt đứt, 5, tùy ứng, thích ứng hoàn cảnh, 6. nghĩa, dẫn đến mục đích, 7. thế gian tối thượng).

Sáu ba-la-mật 波羅密 ; Skt. saṭ pāramitāḥ: dāna, śīla, kṣānti, vīrya, dhyāna, prajñā.

VCX., nêu 10 ba-la-mật. 6 ba-la-mật, như trên, thêm 4: phương tiện (Skt. upāya), nguyện (praṇidhi/praṇidhāna), lực (bala), và trí (jñāna).

Bất khởi pháp nhẫn 不起法忍 , cũng nói là vô sanh pháp nhẫn (Skt. anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntī pratilabdhā, chứng đắc vô sanh pháp nhẫn). CDM.: «Triệu nói, ... có khả năng lãnh thọ thật tướng, nên nói là nhẫn." VCS., dẫn Thanh Biện: «Theo thế tục, nói là hữu;theo thắng nghĩa, nói là không. Không, cho nên không có gì để nắm bắt (=vô sở đắc). Quán sát, pháp vốn là không, thì đâu có sự sinh khởi. Quán sát sự không sinh khởi này mà phát khởi quán trí để chấp nhận (= quán trí nhẫn); do đó, nói là vô sở đắc bất khởi pháp nhẫn."

Bất thối luân 不退輪 ; DMCh. a-duy-việt trí pháp luân 阿惟越智法輪 ; Skt. avivarti-cakra=avaivartya-dharmacakrānupravartaka 隨轉不退 法輪 .

Thiện giải pháp tướng 善解法相 ; VCX.: đắc vô tướng diệu ấn 得無相妙印 ; VCS.: có hai loại diệu ấn, 1. có sai biệt, chỉ ba pháp ấn, chung cả Đại & Tiểu thừa: các hành vô thường, Niết-bàn tịch tĩnh, các pháp vô ngã; 2. diệu ấn không sai biêt: dấu ấn của các pháp là lý vô tướng.

Cái chư đại chúng 蓋諸大眾 ; CDM., Thập nói: theo bản Phạn, đọc là chúng bất năng cái 眾不能蓋 , đại chúng không thể che lấp. VCX.: nhất thiết đại chúng sở bất năng phục 一切 大眾所不能伏 , không thể bị khuất phục bởi bất cứ chúng hội nào

ô sở uý 無所畏 , Skt. vaiśāradya, sự không bối rối và sợ hãi trước đám đông, sự trầm tĩnh, tự tin trước đám đông. Có 4 vô sở uý của Bồ-tát (bodhisattvānāṃ catvāri vaiśāradyāni), và 4 vô sở uý của Phật (catvāri tathāgatasya vaiśrādyāni) khác nhau.

VCX.: vượt trên cả Đế Thích (Skt. Śakradevānām Indra, Chúa tể các thiên thần).

Thâm tín 深信 . VCX.: ý lạc 意樂 . Skt. āśaya, ý hướng cao thượng, xu hướng tinh thần/tâm linh cao thượng.

Cam lộ vũ 甘露雨 . Skt. amṛta-varṣa, cơn mưa những hạt sương bất tử.

VCX.: «cắt đứt dòng tương tục của tập khí kiến chấp nhị biên."

Vãng lai sở thú 往來所趣 . VCX.: Hữu thú vô thú ý lạc sở quy 有趣無趣意樂所歸 , chỗ quay về của ý lạc hữu thú và vô thú. VCS.: «Thanh Biện giải, theo thế tục đế thì hữu; theo thắng nghĩa đế thì là vô. Chỗ quay về rốt ráo của hai nẽo thú (hướng) này chính là lý chân không."

VCX.: hoạch vô đẳng đẳng Phật trí quán đỉnh 獲無等等佛智灌頂 , được đăng quang lên địa vị Phật trí tối thượng siêu việt.

Mười lực, 10 năng lực siêu việt của Phật, Skt. tathāgata-daśabalāni 如來十力 .

Vô sở uý , đây chỉ bốn vô sở uý của Phật, Skt. catvāri tathāgatasya vaiśāradyāni 如來四無所畏 .

Chỉ 18 pháp đặc hữu, bất cộng, của Phật; Skt. aṣṭādaśa āveṇikā buddha-dharmāḥ 十八不箍共佛法 .

Trưởng giả tử danh viết Bảo Tích 長者子名曰寶積 (Skt. Ratnaraśi-gṛhapati) ； VCX.: Li-thiếp-tì chủng danh viết Bảo Tính 離呫毘種名曰寶性 (Licchaviputra-Ratnaprakṛta?); DMC.: trưởng giả tử danh La-lân-na-kiệt 羅鄰那竭 , Hán dịch Bảo Sự 寶事 , Skt. Ratnakṛta ? CDM.: «Triệu nói, Bảo Tính cũng là Pháp thân Đại sỹ, thường cùng Tịnh Danh (Duy-ma-cật) đến chỗ Như lai, cùng hoằng truyền đạo giáo."

VCX.: «cúi lạy đấng Đại Sa-môn."

Đạo chúng dĩ tịch 導眾以寂 ; CDM., «Thập nói: theo Phạn bản, gọi là tịch đạo 寂道 (Skt. śānta-mārga), tức bát chánh đạo. Triệu nói: Tịch, chỉ cho đạo vô vi tịch diệt." VCX.: hi di tịch lộ, «đạo lộ tịch tĩnh (tức an bình), bằng phẳng."

VCX.: «đã chứng đệ nhất tịnh ý lạc, và thắng sa-ma-đà đã đến bờ bên kia." DMC. nói «tâm tịnh" tức nói «đệ nhất tịnh ý lac." Ý lạc (Skt. āśaya), hay tâm tư hướng đến chúng sinh, thuần tịnh bậc nhất; tức là, tâm tư Phật chỉ hướng đến một đối tượng thuần nhất, là sự lợi lạc của chúnh sinh. Sa-ma-đà 沙摩陀 , Hán cũng thường âm là xa-ma-tha (Skt. śamatha), dịch là chỉ 止 , sự lắng đọng, đình chỉ tạp niệm; thường tu tập với tì-bát-sa-na (Skt. vipaśyanā), Hán gọi là tu tập chỉ quán.

Xứng vô lượng 稱無量 . VCX.: hoạch đắc quảng đại thắng danh văn 獲得廣大勝名聞 , «Có được danh tiếng rộng lớn."

Thần biến 神變 , tức thần thông biến hoá. (Skt. ṛddhi-prātihārya)

Pháp tài 法財 , tài sản là Chánh pháp.

VCX.: «Quán sát đệ nhất nghĩa mà đánh bại các oán địch."

Nguyên Hán: Phật thọ 佛樹 .

Cam lộ diệt 甘露滅 ; CDM., «Thập nói: theo Phạn bản, nói là tịch diệt cam lộ (Skt. śāntyāmṛta), tức thật tướng pháp." VCS.: «Diệt, chỉ Niết-bàn. Giống như thuốc cam-lộ, uống vào thì được bất tử."

Giác đạo thành 覺道成 , thành tựu đạo giác ngộ, thành Phật. VCX.: (đắc) thắng bồ-đề 得菩提 . VCS.: «Chứng đắc chân trí vượt quá hàng Nhị thừa nên nói là thắng Bồ đề."

Vô thọ hành 無受行 ; CHD., «Thập nói: không có thọ, tưởng, hành...Triệu nói: thọ, đây chỉ ba thọ." VCS., «Thọ, tức sự lãnh nạp (=cảm nghiệm). Hành, tức sự duyên lự (=tư duy về đối tượng)." CDM.: «Bằng không tâm ý mà hiện hành."

VCX.¨«Ngoại đạo, tà sư không thể thăm dò." VCS., dẫn Thanh Biện: « Cam lộ tịch diệt mà Phật chứng vốn là không, vô sở hữu, không phải cảnh vực của tâm ý, nên các ngoại đạo không thể thăm dò ước lượng nỗi."

VCX.: «tám pháp không làm lay động." Đây chỉ 8 thế gian pháp 八世法 (aṣṭau lokadharmāḥ) đắc, thất, danh dự, thất sủng, vinh quang, sỉ nhục, khổ, lạc.

Nguyên Hán: nhân bảo 人 寶 , bảo vật cho loài người. VCX.: «vị Năng nhân này."

CDM., Triệu nói: «tùy theo sở thích mà thọ lãnh; tuỳ theo chỗ thọ lãnh mà thực hành; tuỳ theo sự thực hành mà được lợi ích."

VCX.: đồng tử Bồ-tát 童子菩薩 , tức Bồ tát niên thiếu, Skt. kumāra-bodhisattva.

VCX.: «Họ thường hỏi con về cách làm cho cõi Phật trang nghiêm thanh tịnh."

Bồ tát tịnh độ chi hành 菩薩淨土之行 ; CDM, «Biệt bản nói, ‹Phật quốc thanh tịnh chi hành.› Thập nói, ‹Bản Phạn nói là thanh tịnh chi tướng (viśuddha-lakṣaṇa).›" VCX.: tịnh Phật độ tướng 淨佛土相 , hình thái (hay yếu tính, đặc tính) của cõi Phật thanh tịnh.

VCX.: «Quốc độ của hữu tình, là quốc độ Phật trang nghiêm thanh tịnh của Bồ tát."

CDM., Thập nói,..., bản Phạn nói là ‹tùy theo chúng sinh được giáo hóa nhiều ít.› Nghĩa là quốc độ rộng hay hẹp tùy theo số lượng chúng sinh đã được giáo hoá.

Điều phục 調伏 ; CDM., Thập nói: «bản Phạn nói là tì-ni (vinaya), nghĩa là khéo léo sửa trị; tức khéo sửa trị khiến chúng sinh dứt ác, hành thiện."

VCX.: khởi Thánh căn hành 起聖根行 . VCS.: «Thánh căn, chỉ bồ-đề tâm. Hoặc chỉ 5 căn (tín, tấn, niệm, định, tuệ). Thánh hành, chỉ muôn vạn hành vi của Thánh."

VCX.: thuần ý lạc độ 純意樂土 , Skt. viśuddhāśaya-kṣetra.

Từ đây trở xuống, bản La-thập nói ba tâm; bản Huyền Trang nói bốn quốc độ. Thiện gia hành độ 善加行土 trong bản Huyền Trang không có tương đương trong bản La-thập.

VCX.: thượng ý lạc độ , Skt. adhyāśaya-kṣetra.

Thứ nhất trong bản Huyền Trang: quốc độ của sự phát khởi Bồ đề tâm , Skt. bodhicittotpāda-kṣetra.

Từ đây trở xuống là 6 ba-la-mật. VCS., tổng hợp gọi tên là chỉ tức 止息 , đình chỉ và dập tắt các chướng ngại (bằng vào tu tập sáu ba-la-mật).

Chánh định, CDM., tức chánh định tụ 正定聚 , một trong ba tụ (tà định tụ, chánh định tụ, bất định tụ). Đạt được chánh trí tuệ nhận thức pháp tướng một cách quyết định. VCX.: nhập chánh định; VCS.: chứng nhập chánh định tụ, tức chứng nhập kiến đạo (thấy pháp Chân như).

VCX.: quốc độ bởi bốn nhiếp sự 四攝事土 , Skt. saṁgraha-kṣetra.

VCX. xảo phương tiện độ 巧方便土 , Skt. upāya-kauśalya-kṣetra.

Đạo phẩm 道品 ; VCX.: Bồ đề phần 菩提分 , Skt. bodhi-pākṣikā.

Trừ bát nạn 除八難 (đọc đúng là nan). VCX.: tức bát vô hạ 息八無暇 ; 8 trường hợp khó gặp Phật, khó nghe Pháp, không thể tu tập Phạm hạnh, Skt. aṣṭāv akṣaṇāḥ.

Loa Kế Phạm vương 螺髻梵王 ; VCX.: Trì Kế Phạm vương 持髻梵王

Tự tại thiên 自在天 ; VCX.: Tha hoá tự tại thiên 他化自在天 , Skt. Paranirmitavaśavartin

VCX.: Công Đức Bảo Trang Nghiêm Phật 功德寶莊嚴佛 .

Vô sinh pháp nhẫn 無生法忍 , Skt. anutpattika-dharma-kṣānti Đoạn trên nói là bất khởi pháp nhẫn.

Bất thọ chư pháp 不受諸法 . CDM.: đạo không dính mắc, đối với pháp, không thọ, không nhiễm. VCS.: không cháp thủ ngã và ngã sở, vì không còn tiếp thọ quả của sinh tử.

VCX.: tâm hoàn toàn được giải thoát 心善解脫 , Skt. suvimukta-citta.

DMC., T14n475,tr. 539a7: «Duy-ma-cật sở thuyết kinh Phương tiện phẩm đệ nhị" 維 摩 詰 所 說經 方 便 品 第 二 ; Cf. CDM., T38n1775, tr.338c13. VCX. T14n476,tr. 560b5: «Thuyết Vô Cấu Xưng hiển bất tư nghị phương tiện thiện xảo phẩm đệ nhị", 說無垢稱經 顯不思議 方便 善巧 品第二 Cf. VCS. T38n1782, tr.1033b7.

T14n0476,tr.560b6: Có Bồ-tát thuộc dòng họ Li-thiếp-tì (Skt. Licchavī) tên là Vô Cấu Xưng.

VCX: đắc diệu biện tài 得妙辯才 , sở đắc tài biện thuyết vi diệu. Có 7 biện tài, Cf. Đại phẩm Bát-nhã, quyển 8, «Phẩm huyễn thính" (T.8, tr, 276c). Đại Bát-nhã kinh, quyển 499 (T.7, tr. 542a).

Đây chỉ 4 vô sở uý của Bồ-tát , bodhisattvānāṃ catvāri vaiśāradyāni.

DMC. hàng ma lao oán 降魔勞怨 ; VCX.: tồi ma oán lực 摧魔怨力 .

5 Trí độ, tức trí tuệ/bát-nhã ba-la-mật. CDM., «Triệu nói: đến bờ bên kia của Thật trí." VCS.: Ba-la-mật thứ mười, trí ba-la-mật (jñāna-pāramitā), là trí thành tựu hữu tình. Phương tiện ở đây là phương tiện ba-la-mật, do thấu suốt các phương tiện để làm lợi ích.

DMC.: nhẫn điều hạnh 忍調行 ; VCX.: điều thuận nhẫn 調順忍 . Skt., sauratya-kṣānti.

DMC.: thiền tịch. VCX.: an trú tĩnh lự, chánh niệm, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí.

DMC.: quyết định tuệ 決定慧 skt. viniścaya-jñāna. VCX.: chánh quyết trạch 正決擇 (skt. samyak-viniścaya). VCS.: chánh quyết trạch, chỉ tuệ vô lậu.

VCX.: để nhiếp ích vọng kiến và ác tuệ.

Bạch y 白衣 , «người bận áo trắng," chỉ người thế tục.

Phạm hạnh 梵行 , Skt. brahma-carya, đời sống tuyệt dục. CDM.: Phạm hạnh, là hạnh thanh tịnh vô dục.

Thường lạc viễn ly 常樂遠離 , thường vui thú ẩn dật. Skt. viveka-rata.

Hán: tướng hảo nghiêm thân 相好嚴身 .

VCS.: bậc Thượng thủ trong hàng thuyết giáo.

VCX.: sở tác sự nghiệp thị vô dữ quai 所作事業示無與乖 , không cạnh tranh mâu thuẫn trong các hoạt động nghiệp vụ.

VCX.: «Tuy không mong cầu tài bảo thế gian, vẫn tỏ ra sành sõi các lợi lộc thế tục."

Nguyên Hán: trị chánh pháp. CDM, Triệu nói: «Chỉ quan chức thi hành pháp luật công chính." VCX.: lý chư vương vụ 理諸王務 , «giải quyết các công việc của triều đình."

VCX.: «Thân được cấu thành bởi bốn đại chủng này."

VCX.: «…vô ngã, như nước."

VCX.: «…không có hữu tình, như lửa."VCX còn thêm một dụ nữa không có trong DMC: «Thân này không bổ-đặc-già-la (Skt.pudgala), đồng đẳng với hư không."

Hán: khâu tỉnh 丘井 ; CDM, Thập nói, «giếng trên gò, tức là giếng khô nơi gò nổng 丘墟 枯 井 ." VCX: «… dễ sập như đường hầm có nước 如水隧 ."

Không tụ 空聚 , xóm vắng, chỗ bọn cướp thường tụ tập.

CDM.,T38n1775,tr. 0343c14; VCX., T14n0476,tr. 0561b06, Phẩm Thanh văn 聲聞品 , Skt. Śrāvaka-parivartaḥ .

Yến tọa 宴坐 , Skt. pratisaṃlayana (Pali. paṭisallāna), độc cư tĩnh tọa, ẩn dật tư duy, thiền tứ. VCS nói ‹yến tọa› ở đây chỉ ‹diệt tận định.› Không đúng, mặc dù trong đối đáp tiếp theo có nói đến diệt tận định.

VCX, «trong Đại lâm 大林 ." Khu rừng Mahāvana ở gần Tì-da-li (Vaiśalya /Vesāli) , chạy dài đến Himālaya.

VCX.: «Sau khi cúi đầu lễ dưới chân con, rồi nói rằng…" Chỗ này, Khuy Cơ (T38n1782, tr. 1041b9) chỉ trích La-thập vì nể nang Dao chúa, nên tránh chi tiết Duy-ma-cật cúi lạy dưới chân ngài Xá-lợi-phất, lược bỏ chi tiết này trong nguyên bản tiéng Phạn. Khuy Cơ nói, «Vô Cấu (Duy-ma-cật), đức vọng tuy cao nhưng hình nghi là thế tục, tất phải ở dưới hàng Thanh văn."

Hán: duy 唯 , kính thưa; VCS (T38n1782, tr. 1041b14) nhấn mạnh đặc biệt từ này để nói đến thái độ tôn kính của Duy-ma-cật đối với ngài Xá-lợi-phất.

VCS: bất tất, chỉ ý vừa tán thành, vừa bác bỏ.

DMC: thân và ý. VCX: thân và tâm.

Oai nghi, chỉ bốn cử chỉ đi, đứng, nằm, ngồi (Skt. īryā-patha). CDM và VCS đều giải là «phương tiện diệu dụng."

Diệt định 滅定 hay diệt tận định 滅盡定 , Skt.: nirodha-samāpatti. Hay nói đủ: diệt thọ tưởng định 滅受想定 , tưởng thọ (tri) diệt tận định 想受 ( 知 ) 滅盡定 , Skt. saṃjñā-vedita-nỉrodha-samāpatti. Giải thoát thứ tám , Cf. Saṅgīti-suttanta (D.iii. 262), aṭṭha vimokkhā… sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññā-vedayita-nirodhaṃ upasampajja viharati, sau khi hoàn toàn vượt qua phi tưởng phi phi tưởng xứ, vị ấy thành tựu rồi an trú với trạng thái diệt của tưởng và thọ (cái được giác tri). Hoặc, thứ chín trong 9 thứ đệ trú (Pali. nava anupubba-vihārā, op.cit., D.iii. 265), hay thứ đệ diệt (Pali. nava anupubba-nơrodhā, op.cit., D.iii.266). Phẩm loại túc luận 1 (T.26, tr. 694a19): «Thế nào là Diệt định? Đã xả ly sự đắm nhiễm nơi Vô sở hữu xứ (Skt. ākiñcanyāyatana); trước hết, khởi lên tác ý đình chỉ các tưởng (saṃjñā), tâm và tâm sở đều diệt." Vị A-la-hán chứng diệt tận định được nói là có «câu (phần) giải thoát " (Skt. ubhayatobhāga-vimukta). Vị A-na-hàm chứng diệt tận định được gọi «Thân chứng (Skt. kāya-sākṣin)". Phàm phu và các Thánh giả thấp hơn không thể chứng được định này.

DMC: phàm phu sự 凡夫事 . VCX: dị sanh chư pháp 異生諸法 (Skt. pṛthagjana-dharmā).

VCX.: «Hiện hành các pháp của hết thảy dị sanh (phàm phu) mà không xả những gì đã chứng."

Phẩm 品 , chỉ Đạo phẩm. VCX,: bồ-đề phần pháp 菩提分法 , chỉ các pháp hỗ trợ tuệ trí, Skt. bodhipākṣika-dharma .

Chư kiến 諸見 ; CDM, Triệu nói: đó là chỉ 62 vọng kiến. VCX.: nhất thiết kiến thú 一切見趣 (Skt. sarva-dṛṣṭi-gata), đây chỉ 5 kiến chấp: thân kiến, biên kiến, kiến thủ kiến, giới thủ kiến, tà kiến.

VCX: «Không xả sinh tử mà không còn phiền não. Tuy chứng Niết-bàn mà vô sở trụ."

Xem chth. 4 trên.

DMC: chúng sinh cấu 眾生垢 , Thập nói: «Tức là hai mươi thân kiến (Skt. satkāyadṛṣṭi: tát-ca-da tà kiến = hữu thân kiến). VCX: ngã cấu 我垢 . VCS: cáu bẩn do ngã chấp hay của ngã chấp

DMC: thọ mạng 壽命 ; VCX: mạng giả 命者 , Skt. jīva, một khái niệm khác về ātman (ngã chấp, tự ngã hay linh hồn) trong một số học thuyết; tự ngã như là chủ thể của thọ mạng hay sinh tồn.

DMC: nhân 人 . VCX: bổ-đặc-già-la 補特伽羅 , Skt. pudgala (nhân cách, nhân vị, cá thể ngã), một khái niệm về ātman của một số học thuyết; Hán dịch là số thủ thú 數取趣 , chỉ chủ thể của luân hồi, tự ngã như là chủ thể trong luân chuyển tái sinh. Từ trên, bản của Huyền Trang đề cập bốn hình thái của ngã chấp (ātma-graha) hay khái niệm về tự ngã (ātma-dṛṣṭi): ngã (ātman), hữu tình (= chúng sinh, Skt. sattva), sinh mạng (jīva) và nhân vị hay nhân cách (pudgala). Bản La-thập chỉ kể có ba: chúng sinh, thọ mạng và con người.

Tiền tế 前際 , hay bản tế 本際 (Skt. pūrvakoṭi), biên tế tối sơ; hậu tế 後際 (Skt. paścima-koṭi), biên tế tối hâu. Chỉ giới hạn khởi điểm và tận cùng của thời gian.

VCX: «Pháp lìa tham trước (chấp), vì không sở duyên." Sở duyên 所緣 , Skt. ālambana, cái mà chủ thể (thức) bám vào để sinh khởi và hoạt động.

VCX: «Pháp không văn tự, vì ngôn ngữ bị cắt đứt."

Giác quán 覺觀 , Triệu nói: «Nhị Thiền trở lên không còn giác và quán, nên nói là sự im lặng của Hiền Thánh." Theo đó, giác quán là hai thiền chi đầu của sơ thiền; cũng là hai trong bốn tâm sở bất định của Duy thức; Skt. vitarka-vicāra, tầm và tứ 尋伺 .

VCX: «Pháp không thí thuyết (thí dụ và ngôn thuyết) vì xa lìa hết thảy tư duy sóng cuộn (ba lãng tư 波浪思 , Skt. taraṅga-cintā?). Pháp phổ biến tất cả vì như hư không. Pháp không hiển hiện, không tướng, không hình, vì xa lìa hết thảy hành động sự." Bản La-thập lược một số chi tiết.

Tương đãi 相待 : quan hệ hỗ tương.

VCX: «Pháp đồng pháp giới, vì thể nhập hết thảy chân pháp giới."

VCX: tất cánh bất động , Skt.. atyantācala (rốt ráo hay tuyệt đối không dao động), bản La-thập đọc là antācala

Ba giải thoát môn: Không, Vô tướng, Vô tác (=Vô nguyện). Skt., trayo vimokṣāḥ, śūnyatā animittaḥ apraṇihitaḥ. VCX: «Pháp thuận Không, tùy Vô tướng, ứng Vô nguyện, vì xa lìa hết thảy tư duy tăng giảm."

VCX: «Pháp không chấp tàng (Skt. nir-ālaya, phi a-lại-da), vì lìa hết thảy con đường của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý."

VCX: «Pháp lìa hết thảy sở hành của phân biệt, vì hết thảy hý luận đều bị rốt ráo đoạn trừ."

Huyễn sĩ 幻士 , Skt. māya-puruṣa.

VCX: Tôn giả Ca-diếp-ba.

Bất thực 不食 ; Triệu nói: đây chỉ Niết-bàn. Cf. Trường A-hàm 8, kinh Chúng tập (T.1, tr. 49c19), «Hết thảy chúng sinh đều do thức ăn mà tồn tại." Cf. Saṅgīti, D.iii. 211: sabbe sattā āhāra-tiṭṭhitikā.

DMC: hoại hoà hiệp tướng 壞和合相 .

DMC: đoàn thực 揣食 , thức ăn được vò thành viên, tức thực phẩm vật chất; Skt. kavalīkāra āhāra. CDM, Triệu nói: «Vo tròn (đoàn) là vật được hoà hiêp. Hoại hoà hiệp, tức phá hoại sự hoà hiệp của năm uẩn. Sự phá hoại năm uẩn tức là Niết-bàn." VCX: «Vì để hoại thực chấp 食執 của người kia nên hành khất thực." VCS: «Bản dịch cũ nói hoà hiệp tướng, tức chỉ thực chấp."

Bất thọ 不受 ;Triệu nói: «Bất thọ, tức là pháp Niết-bàn."

DMC: không tụ tưởng 空聚想 . VCX: không tụ tướng 空聚相。

Trí chứng 智證 , La-thập: «Bằng trí mà xúc thật tướng." Đạo Sinh nói: «Trong tiếng Phạn, xúc và trí chứng đối nghĩa nhau."

DMC: bản bất nhiên 本不然 . CDM, Triệu nói: «Như lửa, không cháy thì không tắt." VCX: vô xí nhiên , vô tịch diệt 無熾燃無寂滅 .

Tám tà, tức tám tà đạo, đối nghịch với tám chánh đạo.

DMC: nhất thực 一食 . VCX: nhất đoàn thực 一揣食 (một nắm thức ăn)

VCX: tạp nhiễm 雜染 , Skt. saṃkleśa. Khuy Cơ nói, cựu dịch «phiền não" không chính xác.

DMC: định ý 定意 ; VCX: tĩnh định 靜定 .

DMC: Tu-bồ-đề 須菩提 . VCX: Đại Thiện Hiện 大善現 . VCS: Ma-ha Tô-bổ-để , đây nói là Đại Thiện Hiện 摩訶蘇補底此云大善現 . Skt. (Mahā)Subhūti.

VCX: «Sau khi lễ, rồi đón lấy bình bát."

VCX: «Nếu, có thể bằng tính bình đẳng từ nơi sự ăn, mà thể nhập tính bình đẳng của hết thảy pháp; bằng tính bình đẳng của hết thảy pháp mà thể nhập tính bình đẳng của hết thảy chư Phật. Được như vậy mới đáng nhận thức ăn."

VCX: «Không hoại tát-ca-da kiến mà nhập nhất thú đạo." Khuy Cơ giải: Tát-ca-da kiến 薩迦耶見 (Skt. satkāya-dṛṣṭi) là ngụy thân kiến (chấp thân hư nguỵ này là thực hữu). Lý vô ngã được nói là nhất thú 一趣 (Skt. ekagati: định hướng duy nhất; hoặc ekayāna, lối đi độc nhất). Vì đó là đích quay về của hành giả trong cả ba thừa.

DMC: si và ái 癡愛 . VCX: vô minh và hữu ái 無明有愛 , Skt.. avidyā và bhava-tṛṣṇā.

DMC: minh thoát 明脫 . VCX: tuệ minh và giải thoát. Minh, chỉ ba minh (tisro vidyāḥ). Giải thoát, chỉ tám giải thoát (aṣṭau vimokṣāḥ).

DMC: ngũ nghịch 五逆 , năm tội đại nghịch, hay vô gián nghiệp. Skt. pañca ānantarya-karmāṇi. VCX: vô gián bình đẳng pháp tính 無間平等 法性 (Skt. anantarya-samadharmatā). Khuy Cơ giải: vô gián ở đây chỉ địa ngục vô gián, nêu chỗ cực khổ để đối nghịch đại lạc là Niết-bàn.

Kiến đế 見諦 (Skt. satya-darśana), đây chỉ sự chứng đắc Thánh quả, đặc biệt Sơ quả.

DMC: pháp tướng . Skt. dharma-lakṣaṇa. VCX. pháp tưởng . Skt. dharma-saṃjñā.

VCX: thêm: «không phụng sự Tăng."

DMC: lục sư ngoại đạo 外道六師 : Phú-lan-na Ca-diệp 富蘭那迦葉 , Mạt-già-lê Câu-xa-lê Tử 末伽梨拘賒梨子 , San-xà-dạ Tỳ-la-chi Tử 刪闍夜毘 羅胝子 , A-kỳ-đa Sí-xá-khâm-bà-la 阿 耆 多 翅 舍 欽 婆 羅 , Ca-la-cu-đà Ca-chiên-diên 迦羅鳩馱迦旃延 và Ni-kiền-đà Nhã-đề Tử 尼犍陀若提子 . VCX, Ngoại đạo lục sư 外道六師 : Mãn Ca-diếp-ba 滿迦葉波 , Mạt-tát-yết-li Cù-xá-li Tử 末薩羯離瞿舍離子 , Tưởng Phệ-đa Tử 想吠多子 , Vô Thắng Phát Hạt 無勝髮褐 , Phong Ca-diễn-na 犎迦衍那 , Ly hệ thânTử 離繫親子 . Skt.. Pūraṇa-Kāśyapa, Maskarī-Gosālīputra, Sañjayī-Vairaṭīputra, Ajita-Keśakambala, Kakuda-Kātyāyana, Nirgrantha-Jñātiputra. Pali, Cf. Sāmañña-phala-sutta, D.i. 47tt.

VCX: «Rơi vào các kiến thú (Skt. dṛṣṭigati: xu hướng kiến chấp tà vạy) mà không đi đến trung biên (Skt. madhyānta: trung đạo và hai biên chấp hay cực đoan).

VCX: bát vô hạ 八無暇 , tám hoàn cảnh không thuận lợi cho sự tu tập chánh pháp. Skt. aṣṭāv akǎaṇāḥ; Cf. Pali, Saṅgīti, D.iii. 287, aṭṭh' akkhaṇā asamayā brahmacariya-vāsāya.

DMC: phiền não 煩惱 ; VCX: tạp nhiễm 雜染 , Skt. saṃkleśa.

Vô tránh tam-muội/định, Skt. araṇā-samādhi; cf. Câu-xá 27 (T.29, tr.141c24): «Nói vô tránh tam muôi, nghĩa là, A-la-hán quán sát sự khổ của chúng sinh do bởi phiên não. Tự biết thân của mình là ruộng phước bậc nhất, nhưng ngại rằng phiền não của người khác lấy thân của A-la-hán làm đối tượng để sinh khởi, cho nên ngài dẫn phát tướng trí như vậy. Do phương tiện này khiến cho các chúng sinh khác không lấy thân của A-la-hán làm đối tượng để sinh khởi tham, sân, các thứ…." Cf. Vajracchedikā §9: aham asmi bhagavaṃs tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena araṇāvihāriṇām agrayo nirdiṣṭaḥ, Thế Tôn, con được Như Lai xác nhận là đệ nhất trong các vị sống với hạnh vô tránh. Cf. Pali, A.i. 24: etad aggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ araṇavihārīnaṃ yadidaṃ subhūti… dakkhineyyānaṃ yadidaṃ subhūti, «Trong các Tỳ-kheo đệ tử của ta, đệ nhất trong những vị sông vô tránh là Subhūti; đệ nhất trong những vị đáng cúng dường là Subhūti."

DMC: lao lữ 勞侶 . VCX: bạn lữ 伴侶 . VCS: «Cựu dịch là lao lữ; ý nói, làm bầu bạn để đưa nhau vào chốn khổ nhọc của sinh tử."

VCX thêm: «Tự tính của hết thảy phiền não cũng chính là tự tính của Tôn giả."

VCX; «Rốt ráo không có Bát-niết-bàn."

Hoá nhân 化人 , Skt. nirmitaka, người hay vật được biên hoá ra do pháp thuật hay ảo thuật.

VCX: «Tánh tướng của các pháp đều như huyễn hoá (Skt. māyā-nirmita-sadśṭa).

DMC: Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử 富樓那彌多羅尼子 ; VCX: Mãn Từ Tử 滿慈子 . Skt., Pūrṇa-Maitrāyaṇi-putra.

Xem chth. 3 ở trên.

DMC: tâm chi sở niệm. VCX: ý lạc, xu hướng và sở thích; Skt. āśaya.

VCX thêm: «Đừng nhét Diệu cao (núi Tu-di) vào trong hạt cải. Đừng nhầm tiếng gầm của sư tử với tiếng tru của chó sói."

VCX thêm¨«Vì họ không thưòng xuyên tại định như Phật."

Ma-ha Ca-chiên-diên 摩訶迦旃延 . VCX: Ma-ha Ca-đa-diễn-na 摩訶迦多衍那 . VCS: Hán dịch là Đại Tiễn Thế Nam 大剪剃男 (Con trai người thợ cạo). Skt. Mahā-Kātyāyana.."

VCX: «không phải đã sinh, đang sinh, sẽ sinh; không phải đã diệt, đang diệt, sẽ diệt."

DMC: A-na-luật 阿那律 ; VCX: Đại Vô Diệt 大無滅 . Skt. Aniruddha.

VCX: «trong Đại lâm."

Am-ma-lặc quả 菴摩勒果 ; VCX: a-ma-lạc quả 阿摩洛果 . Triệu (Đại 38, tr.354c20) nói: «… hình dáng như quả cau. Ăn vào, trừ phong lãnh." Skt. āmalaka, dịch là dư cam tử 餘甘子 (Mahāvyutpatti).

DMC: tác tướng 作相 ; VCX: hành tướng 行相 Skt. ākāra (hình trạng, biểu hiện).

VCX: không xả tịch định 不捨寂定

VCX: nhị tướng 二相 , chủng chủng tướng 種種相 ; hình thái nhị nguyên đối đãi, và hình thái đa thù sai biệt. Skt. dvayākāra, nānākāra.

CDM, Triệu nói, «Ưu-ba-li 優波離 , tiên Tần nói là Thượng Thủ 上首 . Trì luật đệ nhất trong các đệ tử Phật." VCS: «Ưu-ba-li, đây nói là Cận Chấp 近執 . Khi Phật còn là Thái tử, …Ông là quan giữ kho."

VCX: «không an trụ bên trong, cũng không xuất hiện ra ngoài."

DMC: tâm tướng 心相 , VCX: tâm bản tịnh 心本淨 .

VCX: «Có phân biệt, có dị phân biệt, là phiền não."

DMC: tương đãi 相待 ; VCX: tương cố đãi 相顧待 , quan hệ, chiếu cố lẫn nhau. Skt. āpekṣika.

DMC: thiện giải 善解 ; (Skt. suvimukta). VCX: thiện điều phục 善調伏 (khéo tự chế ngự); Skt. suvinita.

VCX có thêm: «Các Thầy chớ nghĩ tưởng vị này là Cư sỹ.

Nhạo thuyết biện tài 樂說之辯 , khả năng biện luận lưu loát. Skt. pratibhāna-pratisaṃvid.

DM: La-hầu-la 羅睺羅 ; VCX: La-hỗ-la 羅怙羅 . Skt. (=Pali) Rāhula.

DMC: Tì-da-li chư trưởng giả tử 毘耶離諸長者子 ; VCX: Các công tử dòng họ Licchavī 諸童子離呫毘種 .

DMC: lục thập nhị kiến 六十二見 , Xem Trường A-hàm 14, kinh Phạm động (Đại 1, tr. 88), Cf. D.1 Brahmajāla. VCS (Đại 38, tr.1055a17): «Các kiến chấp, ở đây bao gồm cả năm kiến, trong khi Cựu dịch nêu 62 kiến chỉ thuộc biên kiến, nghĩa rất hạn hẹp."

VCX: «(xuất gia) là con đường Niết-bàn."."

VCX: «vũng sình dục vọng."

CDM, Thập nói: «tùy thuận chúng sinh, không trái nghịch tâm tư của chúng."

VCX: «tùy thuận tịch chỉ, cần tu thắng quán." Tức tu chỉ và quán (Skt. śamatha-vipaśyana).

DMC: bất đoạ chư số 不墮諸數 . Skt. na saṃkhyāṃ gacchati VCX: «Thân Phật là vô vi, lìa các hữu vi; vượt qua các số, vì các số vĩnh viễn tĩnh lặng." CDM (Đại 38, tr.360a15): Triệu nói, «…số, tức hữu số 有數 (số loại hữu vi)." VCS (Đại 38, tr.1056c17): «… số, tức sinh số 生數 (= số loại thọ sinh)."

CDM. Đại 38, tr.360b28; VCS. Đại 38, tr.1057b2.

DMC: Di-lặc 彌勒 . VCX: Tiếng Phạn là Mỗi-đát-lị-da 梅呾利耶 , dịch là Từ Thị 慈氏 . Xưa phiên là Xưng (Di?)-đế-lị 稱帝麗 hay Di-lặc 彌勒 , thảy đều nhầm. Skt. Maitreya .

Đâu suất Thiên vương 兜率天王 . VCX: Đổ-sử-đa Thiên vương 睹史多天王 . Skt. Tuṣita-devarājā. VCS: «Tầng thư tư trong sáu tầng trời Dục giới. Đây dịch là Tri túc 知足 . Nghĩa là, hưởng thụ các dục lạc nhưng biết đủ một cách sâu xa." Pali: cõi trời Tusita. Thiên vương ở đây là Santusita (D.i. 218; A. iv. 243). Bồ tát Mettaya, Phật tương lai, hiện ở trên cung trời Tusita, với danh hiệu là Nathadeva (Skt. Maitreyanātha)

CDM (Đại 38, tr.360c20), Thập nói: «Tức là vô sinh pháp nhẫn." VCS: «… Hoặc đây chỉ Pháp yếu thuộc giai đoạn của phát luân bất thối ở địa thứ tám (Bất động địa)." Skt. avivartika-bhūmi/ avinivartanīya-dharmā.

Thọ ký 授記 . Skt. vyākaraṇa, cũng dịch là ký thuyết 記說 , ký biệt 記別 ; nguyên nghĩa,chỉ sự xác nhận của Phật về chỗ tái sinh của một Thánh đệ tử. Ở đây, nói đủ là thọ a-nậu-đa-la tam-miệu-tam-bồ-đề ký 授 阿 耨 多 羅 三 藐 三 菩 提 記 , dự ngôn của Phật về sự thành Phật trong tương lai của Thánh đệ tử hay Bồ tát.

CDM, Thập nói: «Thật tướng thường định, nên nói là chính vị." VCX: sở nhập chính tính 所入正性 . VCS. «Nhập tức là chứng. Chính tính, là chân tính của pháp." Skt. samyaktvaniyāmāvakrānta Câu-xá 23 (Đại 29, tr. 121b4); «Kinh nói, chính tính là Niết-bàn." Chỉ trạng thái từ địa vị phàm phu bước vào địa vị Thánh giả.

DMC: nhất sinh 一生 . VCX nhất sinh sở hệ . Skt. ekajātibaddha.

Như 如 , tức chân như. Skt. tathatā. Cf. Đại Bát-nhã 447 (Đại 7, tr. 252a7): «Hoặc Chân như của sắc, hoặc Chân như của Trí nhất thiết trí, hoăc Chân như của tất cả pháp; thảy đều là một Chân như, không hai, không khác, cũng không cùng tận ..." Cf. Tiểu phẩm Bát-nhã 5 (Đại 8, tr. 558b13): «Tu-bồ-đề,... Như (tính) của năm uẩn tức thị Như (tính) của hết thảy pháp. Như của hết thảy pháp tức thị Như của Tu-đà-hoàn. Như của Tu-đà-hoàn là Như của Tư-đà-hàm... Như của Bích-chi-phật đạo là Như của Như Lai. Các Như ấy đều là một Như, không hai, không khác, vô tận, vô lượng."

Bồ-đề tướng 菩提相 . VCX: «Bồ đề (bodhi), là điều được giác tri (anubuddha) một cách đồng đẳng bởi tất cả hữu tình."

VCX: bát-niết-bàn.."

VCX: «Tính tịch tĩnh tự bản chất của hết thảy hữu tình tức là yếu tính của Niết-bàn, vì vậy Phật nói Chân như là Bát-niết-bàn.".

CDM, «Thập nói: Dụ 誘 , bản Phạn nói là cuống 誑 (dối gạt)." Jhuy Cơ giải: «Dạy người sơ học, gọi là dụ."

VCX: «Vì tướng của hết thảy hữu tình, hết thảy pháp thảy đều tịch diệt."

VCX: «Không tăng (gia) là bồ-đề, vì hết thảy sở duyên (đối tượng) vốn không tăng ích." Khuy Cơ (T38n1782_p1059c05) giải thích: «Ngã và pháp, khi là đối tương cho nhận thức, thì có sự tăng gia. Chân lý thì không như vậy... Cựu dịch bất quán 不觀 , vì không thể quán sát bằng tâm biến kế."

Bất hành… vô ức niệm 不行 … 無憶念 . VCX: «Vì hết thảy hý luận, hết thảy tác ý đều không (hiện) hành."

VCX: xả ly các thủ trước.

CDM, «Triệu nói: Đạo chân chính là vô dục, vì ngăn cản các nguyện cầu." Bản La-thập hình như có nhảy sót. Đối chiếu VCX: «ly hệ 離繫 là Bồ đề vì vĩnh viễn dứt lìa hết thảy các pháp động loạn. Tịch tĩnh là Bồ đề vì hết thảy phân biệt hoàn toàn vắng bặt. Quảng đại là Bồ đề, vì hết thảy hoằng nguyện đèu không thể trắc lượng." Có lẽ nguyên Skt. trong bản La-thập là nīvaraṇa (chướng ngại), trong bản Huyền Trang là nirāvaraṇa (ly chướng).

DMC: bất nhập 不入 . VCX: bất tránh 不諍 . VCS: bất chứng 不證 .

VCX: «Hết thảy thủ trước, hết thảy tranh luận đều xa lìa."

VCX: tùy chí 隨至 , đến theo sau; Skt. anvāgata. Khuy Cơ (T38n1782_p1059c27) giải: «Trí an trụ pháp giới. Đi theo Chân như mà đến chỗ cùng cực."

VCX: chân như. Skt. tathatā.

VCX: trụ pháp giới.

VCX: «kiến lập là Bồ đề vì kiến lập thật tế."

VCX: «vì xa lìa pháp tính sai biệt."

VCX: «vì con mắt và sắc, cho đến ý và pháp, thảy đều bình đẳng như hư không." So với đoạn này, hình như trong bản dịch La-thập có bị nhảy sót.

VCX: sinh, trụ, dị, diệt.

VCX: biến tri. Skt. parijñā, nhận thức toàn diện hay tường tận. Cf. Câu-xá 22 (Đại 29, tr. 112a17): biến tri có hai: trí biến tri (jñānaparijñā) và đoạn biến tri (prahānaparijñā). Trí biến tri (nhận thức toàn diện bằng trí tuệ) tức là trí vô lậu (anāsrava jñāna)."

Bất hội 不會 . VCX: «Vô gián 無間 là Bồ đề, vì không bị xen tạp bởi sáu nội xứ." Khuy Cơ: «Cựu dịch là bất hội. Có thể nhầm lẫn."

Các nhập; VCX: sáu nội xứ (Skt. saḍ adhyāmikāny āyatanāni).

VCX: không tạp.

Bất hiệp 不合 . VCX: vô tạp 無雜 . Khuy Cơ: «Trí thể vô lậu không bị xen tạp bởi phiền não."

Phiền não tập 煩惱習 . VCX: tập khí của tương tục phiền não.

VCX: «vì trong Chân như, hết thảy phương vị, xứ sở đều xa lìa." VCX còn thêm: « Vô trụ là Bồ đề, vì không thể thấy trong tất cả xứ."

Giả danh 假名 . VCX: duy danh 唯名 . Skt. nāma-mātra.

VCX: «vì danh tự không có tác dụng đối với Bồ đề."

Như hoá. CDM: «Triệu nói, như cái vô tâm của con người huyễn hoá (Skt. nirmitaka)." VCX: không gợn sóng 無浪 . (Skt. nistaraṅga)

Thiện tịch 善寂 . Skt. suśānta, hoàn toàn (phi thường) tĩnh lặng.

Phan duyên 攀緣 . Skt. ālamba.

Vô dị, không dị biệt, tức đồng nhất tính. Skt. ananya.

VCX: «Vì tính bình đẳng của các pháp được chứng giác."

VCX nói ngược lại: «Không có thí dụ là Bồ đề, vì không thể so sánh."

VCX còn thêm một đoạn nữa: «Biến hành (phổ biến, phổ quát) là Bồ dề, vì tự tính phổ biến như hư không. Lên đến đỉnh cao là Bồ đề, vì là tối thượng thủ của tất cả pháp. Vô nhiễm là Bồ đề, vì hết thảy thế pháp không thể làm cho nhiễm ô. Như vậy, Bồ đề không được chứng bởi thân, không được chứng bởi tâm."

Tác lễ. Khuy Cơ (VCS, Đại 38, tr.1060c8): «Đoạn trên, Duy-ma-cật cúi chào Di-lặc; vì Di-lặc hiện thân tướng xuất gia. Ở đây, Thiếu niên Quang Nghiêm cúi chào Duy-ma-cật; vì Quang Nghiêm hiện thân tướng thế tục. Người nhỏ tuổi cúi chào người lớn tuổi hơn."

Đạo tràng 道場 (Skt. bodhimaṇḍa.); VCX: diệu Bồ đề 妙菩提 . Khuy Cơ: «Bồ đề.. là tuệ, thông cả nhân và quả. Cựu dịch là đạo tràng, hiển bày nhân Bồ đề. "

VCX: phát khởi gia hành 發起加行 . Skt. prayoga-prasthāna.

VCX: tăng thượng ý lạc 增上意樂 . Skt. adhy-āśaya, ý hướng, ước vọng, nguyện vọng.

VCX: «Vì rốt ráo chứng hội pháp thù thắng."

VCX: thanh tịnh bố thí.

VCX: tâm không sân nhuế. Skt. pratighāta, có nghĩa sân hại; cũng có nghĩa hay gây trở ngại.

Bội xả 背捨 . CDM: giải thoát ở đây chỉ tám giải thoát, cũng gọi là tám bộ xả (Skt. aṣṭau vimokṣāḥ), xem Trường A-hàm 10 (Kinh Chúng tập, Đại 1, tr. 52b12); Cf. Pali, Saṅgīti, D.iii. tr.261: aṭṭha vimokkhā. VCX: vì lìa phân biệt động 分別動 . Skt. vikalpa-vikṣepa.

Bốn nhiếp pháp, hay bốn nhiếp sự . Skt. catvāri saṅgraha-vastāni, bốn nền tảng cho sự đoàn kết.

CDM: đế 諦 , trong Tiểu thừa là bốn Thấnh đế. Trong Đại thừa, là một đế, tức Thật tướng. Skt. satya: sự thật.

VCX: mười hai duyên khởi.

Tri như thật 知如實 . VCX: như thực hiện chứng chân pháp tính 如實現證真法性 .

VCX: vì dụng tự tính làm vô ngã.

VCX: «Không lìa ngoài ba cõi (Dục, Sắc và Vô sắc giới)."

Vô sở thú 無所趣 . VCX: phát thú sự 發趣事 , mục đích hướng đến.

Đây chỉ mười lực, bốn vô sở úy và mười tàm páhp bất cộng của Phật.

VCX: một sát-na tâm. Skt. ekakṣaṇa/ cittakṣaṇa.

Bồ tát Trì Thế 持世 . Skt. Lokadhāra (hoặc Lokadhātṛ).

Ma Ba-tuần 魔波旬 . CDM, Triệu nói: «Ba-tuần, tiên Tần gọi là Sát giả hay Cực ác, vì là nguyên nhân đoạn thiện căn, và tội lớn nhất là chống Phật, nhiễu loạn Tăng." VCX: ác ma oán 惡魔怨 . Skt. Māra-Papiyas.

Kiều-thi-ca 憍尸迦 . Skt. Kauṣika. CDM, «Thập nói: Kiều-thi là họ, tên chữ là Ma-ca-đà (Skt. Maghavā)."

Đạo ý 道意 . VCX: vô thượng chính đẳng giác tâm 無上正等覺心 .

Pháp lạc 法樂 . VCX: đại pháp uyển lạc 大法苑樂 (lạc thú trong khu vườn pháp vĩ đại). VCS (Đại 38, tr.1062c29): «Đó là Chân như thanh tịnh. Nhân bởi pháp này mà sinh lạc, nên nói là đại pháp uyển lạc."

VCX có thêm hai lạc: «vui vì vĩnh viễn xuất ly ba cõi; vui vì không còn y trú nơi các sở duyên (tức không còn lệ thuộc các đối tượng ngoại giới)."

Đối với các giới 界 ; Khuy Cơ (VCS), đây chỉ 18 giới (dhātu), phù hợp ngữ cảnh (uẩn, xứ, giới).

Đạo ý 道意 . VCX: Bồ đề tâm 菩提心 .

Bản dịch La-thập nhảy một đoạn so với VCX: «Vui vì chính thực hướng đến đối tượng là Niết-bàn. Vui vì không quán sát khi không đúng thời."

Bản La-thập nhảy một đoạn, VCX: «Vui vì thấy công đức nơi đồng loại sinh nên thường gần gũi. Vui vì bỏ qua lỗi lầm nơi dị loại sinh mà không ghét, không hận." VCS giải thích: «Đồng loại sinh 同類生 (Skt. sabhāga-jāti?), đồng loại với những người tu phạm hạnh xuất thế."

Bản La-thập nhảy một đoạn, VCX: «Vui vì khéo vận dụng phương tiện thiện xảo."

VCX: «Vui vì ở nơi các pháp mà có tín hoan hỷ."

Vô tận đăng 無盡燈 . VCST38n1782_p1065c23: «Vì để sự lưu truyền Chánh pháp không bị gián đoạn mà nói Vô tận đăng."

Trưởng giả tử Thiện Đức 長者子善德 . VCX: Tô-đạt-đa 蘇達多 . Skt. Sudatta gṛhaptiputra; Cùng tên với Cấp Cô Độc (Anāthapiṇḍada). VCS: «Tô-đạt-đa, đây nói là Thiện Thí 善施 , vì hay giúp đỡ những người cùng khổ."

Đại thí hội 大施會 . VCX: Đại tự hội 大祠會 . CDM, «Thập nói, Đại thí hội có hai loại: 1. Chỉ bố thí chứ không dùng lễ pháp (tức nghi thức tế tự); 2. tổ chứ tế tự theo nghi thức ghi trong các sách ngoại đạo, kiêm cả việc bố thí." Skt. mahāyajña, đại tế đàn, co 5 loại: bhūta-yajña (hiến tế sinh vật), manuṣya-yajña (hiến tế con người), pitṛ-yajña (tế tự tổ tiên), deva-yajña (tế tự chư thiên), brahma-yajña (tế tự phạm thiên). Đề cập ở đây là loại thứ ba, tế tự để dâng cúng các Tổ phụ.

Pháp thí hội 法施會 . VCX.: pháp thí tự hội 法施祠會 , Đại tế đàn (hiến tế) bằng sự bố thí. Skt. dharmadāna-yajña, hay dharma-yajña, nguyên chỉ tế đàn hay lễ hiến sinh không máu; theo nghĩa đen, ở đây chuyển thành lễ hiến sinh bằng sự bố thí pháp.

CDM, «Thập nói: Sự phân phát tài vật phải theo thứ tự kẻ trước người sau. Không thể phát một lần cho tất cả."

VCX: Vì hành tướng (trạng thái) tùy hỷ của các hữu tình mà dẫn phát đại hỷ."

VCX: «Vì hành tướng tích hợp trí tuệ để hộ trì Chánh pháp…"

VCX: «Vì hành tướng tịch tĩnh điều phục…"

VCX: «Bằng hành tướng của giác chi tối thắng…"

VCX: tu Không 修空 , và tiếp theo sau: tu Vô tướng 修無相 , tu Vô nguyện 無願 ; tức tu ba giải thoát môn.

VCX: «Bằng hành tướng đối trị tất cả hữu vi…"

VCX: «Bằng hành tương của sự tái sinh do cố tác ý…"

VCX: vô nguyện.

VCX: «Bằng hành tướng của sự tu tập bốn nhiếp sự mà dẫn phát mạng căn."

Thân, mạng và tài sản, nếu thuộc xuất thế vô lậu, là ba pháp chắc thật.

VCX: sáu tùy niệm (Skt. saḍ anusmṛtayaḥ). Tức niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm thí, niệm giới và niệm chư thiên.

VCX: «Bằng hành tướng của sự tu tập các pháp tịnh diệu mà dẫn phát ý lạc."

VCX: «Bằng hành tướng của sự thường tu tập trung đạo…"

Skt. araṇā-vihārin, chị vị đắc vô tránh tâm muội, đồng thời cũng chỉ vị chỉ sống ẩn cư trong rừng.

Không nhàn xứ 空閑處 . VCX: a-luyện-nhã xứ 阿練若處 . VCS (T38n1782_p1067a19), "A-luyện-nhã xứ 阿練若處 (Skt. araṇyātana), đây gọi nhàn tịch sở 閑寂所 . Cựu dịch là a-lan-nhã 阿蘭若 . Tức chỗ trống vắng cách thôn xóm trên 2 dặm. Sống ở đây, không cùng vật đua chen, có thể tu vô tránh."

Tu hành địa 修行地 . VCX: du-già sư địa 瑜伽師地 , chỉ trình độ tu tập. Skt. yogācārabhūmi.

Trí nghiệp 智業 . Triệu nói, «Đại thừa vạn hạnh phân làm 2 nghiệp. Lấy trí để nêu hành, lập riêng trí nghiệp. Các tùy tùng của hành lập chung làm đức nghiệp." VCX: quảng đại diệu trí tư lương 廣大妙智資糧 (chất liệu cho trí quảng đại).

Nhập nhất tướng môn . VCX: nhất chính lý môn ngộ nhập 一正理門悟入 .

Tuệ nghiệp 慧業 . VCX: quảng đại diệu trí tư lượng 廣大妙慧資糧 (chất liệu cho tuệ quảng đại). VCS (T38n1782_p1067b03), « Trí (jñāna) là ba-la-mật thứ mười. Trí này có hai: 1. thọ pháp lạc; 2. thành hữu tình...Tuệ (prajñā), là ba-la-mật thứ sáu, tuệ vô sai biệt."

VCX: Bồ-đề phần pháp

Nan Thắng Như Lai 難勝如來 . Skt. Durjaya-tathāgata.

Quang minh quốc độ 光明國土 . VCX: Dương diệm thế giới 陽焰世界 . VCS: «Thế giới hư huyễn, cho nên nói là Dương diệm."

DMC (T14n0475_p0544a25). VCX (T14n0476, p0567b24), phẩm thứ 5, «Vấn tật 問疾品第五 ."

Văn-thù-sư-lợi 文殊師利 . VCX: Diệu Cát Tường 妙吉祥 . Skt. Mañjuśrī.

Bản La-thập nhảy một đoạn, VCX: "

VCS: xảo tiện vô ngại 巧便無礙 , vận dụng phưong tiện khéo léo thông suốt. Tiếp theo, bản La-thập nhảy một đoạn; VCX (Đại 14, tr.567c1): «Đã đạt đến pháp giới tối thắng không hai, không tạp; sở hành đã rốt ráo đến bờ bên kia; diễn thuyết pháp môn được trang nghiêm bằng vô hạn yếu tính; thấu triệt căn tính và hành vi của tất cả chúng sinh; khéo léo sử dụng thần thông tối thắng của sự du hý; đạt đến mức hoàn hảo phương tiện thiện xảo của đại trí tuệ; hoàn toàn tự tại vô ngại vô uý để quyết trạch mọi vấn đáp; các hạng thấp kém không thể đối đàu với nũi nhọn ngôn từ biêện luận của ông ấy."

VCX còn thêm: «Không nghe mà nghe."

Cf. Madhyamaka ii. 1: gataṃ na gamyate tavād agataṃ vaiva gamyate/ gatāgatavinirmuktaṃ gamyamānaṃ na gamyate. «Cái đã đi không đi. Cái chưa đi cũng không đi. Ngoài cái đã đi và chưa đi, cái đang đi không đi."

VCX: «Không phải do cái đã đến mà có khái niệm về sự đến. Không phải do cái đã đi mà có khái niệm về sự đi." Khuy Cơ, VCS (T38n1782_p1069c24) lưu ý: «Chỗ này, bản La-thập và bản Huyền Trang không giống nhau."

Hán: trí vấn vô lượng 致問無量 . VCS: «Lời nhắn gởi thì ngắn gọn; nhưng thâm ý hỏi thăm thì vô lượng."

VCX: «Cũng như vô minh (avidyā) và hữu ái (bhavatṛṣṇa) của các chúng sinh sinh khởi đã từ lâu đời; bệnh của tôi cũng phát từ lâu như vậy."

VCS, Đại 38, tr.1070b22, «Hỏi thất không, là hỏi về pháp không. Hỏi thị giả không, là hỏi về nhân không."

CDM, Đại 38, tr. 372c11, «Thập nói, căn nhà do không có vật gì cả nên trống không. Cõi Phật do bởi lý gì ma không?"

CDM, «Thập nói, không có (vô 無 , Skt. abhava) vì không có vật gì. Rỗng không (không 空 , Skt. śūnya), vì quốc độ tính không. Triệu nói, không đầu là trí không (jñānaśūnyatā, cf. Madhyānta-vibhāga); không sau là pháp không (dharmaśūnyatā)."

DMC: hà dụng không 何用空 . VCX: vi thị thùy không 為是誰空 , là cái không của ai (= của cái gì)."

VCX: «Không này là Không của vô phân biệt."

VCX: Không tính 空性 .

Trường A-hàm 14, kinh 21. Phạm động, Đại 1, tr. 89c23. Cf. Pali, Brahmajāla-sutta, D.i. tr. 44.

VCX: bất yếm khí 不厭棄 , không ghét bỏ.

VCX: vô sắc tướng 無色相 .

DMC: thân hiệp 身合 , tâm hiệp 心合 . VCX: thân tương ưng 身相應 , tâm tương ưng 心相應 .

VCX: tâm như huyễn hoá 如幻化 .

Tứ đại 四大 , Skt. catvāri mahābhūāni. VCX: tứ giới 四界 . Skt. dhātavaś catvāri.

Trong bản dịch Huyền Trang thì ngược lại: Duy-ma-cật hỏi Văn-thù. Khuy Cơ (Đại 38, tr.1071c21) cho rằng, xét theo ý nghĩa, La-thập đã dịch không đúng. Triệu nói (Đại 38, tr.374c9), theo lẽ thì Duy-ma-cật hỏi. Nhưng để khiến những vị hiện diện chú tâm, và để chính người bệnh tự nói, nêu rõ ý nghìa vô chứng của Đại thừa.

DMC: giáo đạo chúng sinh 教導眾生 . VCX: thành thục hữu tình 成熟有情

VCX: ««Không nói tội có di chuyển." VCS: «Tội được làm trong hiện tại di chuyển vào quá khứ. Quá khứ có thực thể dẫn đến sự cảm quả trong tương lai."

Tịnh mạng 淨命 ; Thập nói: tức là chánh mạng.

DMA: tiền thế 前世 (Skt. pūrva-nivāsa); VCX: tiền tế 前際 (pūrva-koṭi). Toàn đoạn,VCX: «Sinh từ nghiệp được thúc đẩy bởi các phiền não của phân biệt vọng tưởng và điên đảo."

DMC: trước ngã 著我 ; VCX: chấp ngã 執我 . Skt. ātmagrāha.

VCX: «Không nên ở trong thân này mà vọng tưởng sinh ra chấp ngã."

DMC: ngã tưởng , chúng sinh tưởng . 我想眾生想 , khái niệm về một tự ngã hay linh hồn (ātma-saṃjñā), khái niệm về một chúng sinh hay một hiện tồn thể (sattvā-saṃjñā). VCX: hữu tình ngã tưởng 有情我想 . Cf., Vajracchedika, bốn khái niệm về ngã: ātma-saṃjñā (ngã tưởng), sattvā-saṃjñā (chúng sinh tưởng), jīva-saṃjñā (thọ tưởng), pudgala-saṃjñā (nhân tưởng).

DMC: đương khởi pháp tưởng 當起法想 . CDM: «Triệu nói, để trừ ngã tưởng mà khởi lên pháp này." VCX: an trụ pháp tưởng 安住法想 . khái niệm về pháp an trụ hay thường trụ. VCX: «An trụ nơi pháp tướng mà quán pháp do nhân duyên để phá trừ ngã chấp." (= Skt. dharma-saṃjñā pratiṣṭhitavyā).

VCX: «Ta phải nên trừ diệt nó và cũng tức là trừ diệt hết thảy tai hoạn như vậy của hữu tình."

Pháp hai 二法 ; chỉ pháp có tính nhị nguyên đối đãi, hai mặt đối lập. Skt. dvaita-dharma. VCS: «Pháp hai tức là pháp mà nội tại và ngoại tại đều tuyệt đối không hiện hành." Xem phẩm 9, «Pháp môn bất nhị."

VCS: «Quán sự bình đẳng, không di động, không dao động, không có cái được quan sát."

DMC: hành tâm bình đẳng 行心平等 , Triệu nói, «thể hiện sự bình đẳng của tâm." VCX: quán bình đẳng… VCS(T38n1782, tr.1073a24 ): «quán sự bình đẳng của pháp, không động dao…"

VCX: «ngã và Niết-bàn, cả hai đều bình đẳng."

VCX: «Hai pháp này đã không tồn tại, thì còn pháp nào khác hơn nữa là không? Ấy là chỉ bằng vào quy ước của ngôn ngữ (danh tự giả thuyết) mà nói là không."

CDM: Thập nói, thọ đây chỉ ba thọ: khổ, lạc và xả.

DMC: điều phục 調伏 . VCX: trừ…tật 除疾 .

VCX: «Khi điều trị cho mình và cho người, không thấy có một cái gì gọi là được điều trị."

DMC: hữu phan duyên 有 攀緣 . VCX: hữu duyên lự 有 緣慮 . Skt. sālambhana, cái luôn luôn cần điểm tựa để hiện hành; cái không bao giờ rời khỏi điểm tựa. VCS (T38n1782, tr.1073c29): «Duyên lự, là tâm, tâm sở có tính phân biệt, thuộc hữu lậu."

DMC: đoạn 斷 . VCX: ưng tri. Skt. parijñātavya 應知 , cần biến tri (=cần triệt để đoạn trừ).

VCX: Nếu không có hai kiến, đó là không có gì sở đắc.

DMC: vô tuệ lợi 無慧利 . VCX: hư khí, bỏ công vô ích 虛棄 .

CDM: «Khởi ái kiến đại bi…, Triệu nói: (…) Nếu quán ấy chưa thuần, thấy chúng sinh mà thương yêu, rồi từ đó mà khởi tâm đại bi." VCX: «Với tâm bị quấn chặt bởi ái và kiến ấy mà khởi tâm đại bi đối với chúng sinh."

Bụi như người khách chợt đến. (Skt. āgantuka). CDM (Đại 38, tr.378b09): «Triệu nói, tâm gặp ngoại duyên, phiền não chợt dấy lên, cho nên nói là khách trần."

VCX: «Bằng phương tiện thiện xảo mà tái sinh trong các hiện hữu, hoàn toàn không có tham đắm."

Phương tiện tuệ 方便慧 , (Skt. upāya-jñāna, tuệ của phương tiện, hay tuệ do bởi phương tiện). VCX: phương tiện thiện nhiếp diệu tuệ 方便善攝妙慧 tuệ siêu việt được thể hiện khéo léo bằng phương tiện (upāya-saṃgrīha-jñāna).

Tuệ phương tiện 慧方便 . (Skt. jñānopāya, phương tiện của trí tuệ hay do bởi trí tuệ).

CDM (Đại 38, tr.378c26): «Thập nói, quán không mà không thủ; lội hữu mà không dính; đó là xảo phương tiện… Trong đây chỉ lấy sự lội hữu không dính làm phương tiện, nên nói rằng có tuệ mà không có phương tiện. Từ trụ thứ bảy trở lên, tâm thường định, động và tĩnh không khác, cho nên nói là phương tiện tuệ."

VCX: «Tự điều phục bằng… nhưng không trang điểm thân bằng các tướng hảo… cho nên, không có phương tiện…"

VCX: «Quán thân cùng với bịnh đều là vô thường…"

VCX: «Thân, tâm và các thứ tật bệnh, lệ thuộc lẫn nhau, lưu chuyển từ vô thuỷ, sinh diệt không gián đoạn, không phải mới, không phải cũ. Đó gọi là tuệ."

VCX: «Ở nơi sở hành quán sát sinh tử, mà không có sở hành của hết thảy phiền não."

VCX: «Ở nơi sở hành của bốn thứ Ma mà siêu việt sở hành của hết thảy Ma." Bốn Ma: uẩn ma, phiền não ma, tử ma, thiên ma.

Nhất thiết trí 一切智 . VCX: nhất thiết trí trí . Skt. sarvajñā-jñāna, trí tuệ của nhận thức toàn diện. Trí của nhất thiết trí, trí tuyệt đối cá biệt do Phật tự chứng.

Phi thời cầu 非時求 . CDM (Đại 38, tr.380a20): «Thập nói, công hành chưa đủ mà cầu cho được kết quả đầy đủ, gọi là phi thời cầu." VCX: «Cầu sở hành của trí nhất thiết trí, nhưng không phải là sở hành của chứng trí phi thời." VCS (T38n1782_p1076a5): «Bồ tát chứng trí, bên ngoài thích ứng vời mọi cơ duyên để có thể cứu vớt chúng sinh, nên nói là không phải phi thời."

Nhảy một đoạn trong bản La-thập; VCX: «Tuy sở hành diệu trí của bốn Thấnh đế, nhưng không phi thời chứng nghiệm Thánh đế; đó là sở hành của Bồ tát. Chánh quán sát sở hành nội chứng, mà vẫn nhiếp thọ sở hành sinh tử; đó là sở hành của Bồ tát."

VCX: «Chánh quán sát sở hành vô sinh, mà không rời vào sở hành của Thanh văn Chánh tính." Chánh vị, hay chánh tính (Skt. samyaktva), Câu-xá 10 (Đại 29 tr. 56c12): «Tham hoàn toàn đoạn trừ; sân…si… hết thảy phiền não hoàn toàn đoạn trừ; đó gọi là chánh tính." Chỉ giai đoạn chuyển tiếp từ phàm phu bước sang địa vị Thánh giả.

La-thập (T 38, tr.0380a27): «Quán duyên khởi là con đường đoạn trừ tà kiến. Nhưng có thể ngược lại mà đồng với tà kiến." Trái nghĩa với VCX: «Tuy hành tất cả sở hành của duyên khởi, mà có thể xa lánh sở hành của mọi xu hướng kiến chấp." Khuy Cơ giải (T38n1782_p1076a17): «Bồ tát hiện duyên khởi mà xa lìa xu hướng kiến chấp. Hiện duyên khởi, tức hiện sinh tử."

CDM: «Triệu nói, viễn ly nhỏ thì xa lìa chỗ náo nhiệt. Viễn ly lớn thì dứt hẵn thân tâm."

VCX: «Không hoại loạn pháp giới."

VCX: «Tuy hay quán sát sở hành vô nguyện mà vẫn có thể thị hiện sở hành của các cõi Hữu."

VCX: «Tuy rảo bước nơi sở hành vô tác…" Khuy Cơ: «Vô tác, không có gì được tạo tác."

VCX: «… mà không hướng đến sở hành bờ bên kia của tâm hành diệu trí của hết thảy chúng sinh…"

Bốn vô lương tâm ở đây chỉ bốn Phạm trụ (Brahma-vihāra). chứng Sơ thiền, tái sinh vào thế giới Phạm thiên (Brahma-loka).

VCX: «Không tái sinh theo thế lực của các Thiền."

VCX:«… mà không thấy tồn tại hai sở hành của thiện và bất thiện."

VCX:«…mà không mong cầu diệu trí thiện xảo của Phật pháp sai biệt."

VCX:« … mà không dẹp bỏ sở hành duyên lự của hết thảy Phật pháp."

VCX: «…cõi Phật, mà tự tính là không, tịch diệt, không thành không hoại, như hư không…"

VCX: «… sở hành hy hữu sự của hết thảy Bồ tát…"

Bản Hán, La-thập, «Bất tư nghị phẩm đệ lục 不思議品第六 ." Huyền Trang, quyển 3 «Bất tư nghị phẩm đệ lục, 不思議品第六 ."

Giới 界 , chỉ 18 giới (Skt. dhātu). VCX: «không cầu giới con mắt (Skt. cakṣur-dhātu), cho đến giới ý thức (Skt. vijñāna-dhātu)."

DMC: nhập 入 . Đây chỉ 12 xứ 處 (Skt. āyatana) . VCX: «không cầu xứ con mắt (cakṣur-āyatana) cho đến xứ pháp (Skt. dharmāyatana)."

VCX: «không cầu Dục giới (Skt. kāmāvacara), Sắc giới (Skt. rūpāvacara), Vô sắc giới (Skt. arūpāvacara)."

DMC: trước phật 著佛 , trước pháp 著法 , trước chúng 著眾 . VCX: Phật chấp , Pháp chấp , Tăng chấp 佛執及法僧執 . Skt. buddha-grāha, dharma-grāha, saṅgha-grāha.

DMC: kiến khổ, đoạn tập, tận chứng, tu đạo. VCX: tri khổ, đoạn tập, chứng diệt tu đạo.

Vô hý luận 無戲論 . Skt. niṣprapañca.

VCX: «pháp được gọi là tịch tĩnh và cận tịch tĩnh. VCS: «Tịch tĩnh, chỉ chân như. Cận tịch tĩnh, chỉ các pháp vô lậu khác." (Skt. śānta, upaśānta).

VCX: «Pháp vốn không tham nhiễm, lìa tham nhiễm."

VCX: «Đó là đi tìm sự tham nhiễm chứ không phải đi tìm pháp."

Hành xứ 行處 . VCX: «pháp không phải là cảnh giới" = cảnh giới sở hành. Skt. gocara.

VCX: «Nếu tư duy trên tất cả cảnh giới sở hành, đó là cầu cảnh giới chứ không phải cầu pháp."

Thủ xả 取捨 ; VCS: «Thủ, tức nhiếp thủ 攝取 . Xả, tức khí xả 棄捨 ." Chấp nhận hay loại bỏ. Skt. ādāna-tyāga.

DMC: pháp vô xứ sở 法無處所 , pháp không có nơi chốn. VCX: pháp vô nhiếp tàng 法無攝藏 , pháp không có sự tích chứa. VCS: «Cái tích chứa (năng nhiếp tàng) là ái. Cái được tích chứa (sở nhiếp tàng) là đối tượng (sở duyên) của ái." Có lẽ Skt. nirālaya. Cf. Nhiếp Đại thừa luận bản 1 (T31n1594_p0134a18) dẫn Tăng nhất: «Thế gian chúng sinh yêu a-lại-da (ālaya)…" Trong đó (T31n1594_p0133b18) A-lại-da được định nghĩa: «Do tích chứa các pháp… 由攝藏諸法 ." Cf. Pali, Saṃyutta, S.i. 136: ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasamudditā, «Chúng sinh nay say đắm, thích thú, vui sướng với những gì được tích chứa." Nghĩa cụ thể của ālaya la «cái nhà, chỗ cư ngụ;" do đó, DMC dịch là xứ sở.

DMC: trước xứ 著處 . VCX: lạc nhiếp tàng 樂攝藏 . Skt. ālayarāma; xem cht. 14 trên.

VCS: «Nếu tùy theo tướng của pháp mà nhận thức…"

VCX: «Người cầu pháp thì không cùng trụ với pháp. Vì pháp vốn vô sở trụ." VCS (T38n1782, tr.1078a6) giải thích: «Không cùng với tất cả thế tục trụ pháp."

VCX: «Nếu cùng trụ với phấp; đó là cầu trụ chứ không phải cầu pháp."

Kiến văn giác tri 見聞覺知 . Skt. dṛṣṭa-śruta-mata-jñāta. VCS (T38n1782_p1078a09): «Đối pháp luận nói, được tiếp nhận bởi mắt là thấy (kiến, dṛṣṭa ); bởi tai là nghe (văn, śruta); bởi tri giác tự nhiên mà biết như vậy như vậy là cảm nhận (giác, mata); nhận thức nội tại là nhận biết (tri, jñāta)."