Tư Tưởng Kinh Kim Cương

Hiệu Quả Của Các Việc Làm Công Đức

Moreover, Subhuti, the Bodhisattva should not acquire heap of merit - Subhuti said: Surely, O Lord, the Bodhisattva should acquire a heap of merit? - The Lord said: “ Should acquine, Subhuti, not “should seize upon”. Therefore is it said, “should acquire”.

29. Whosoever says that the Tathagata goes or comes, stands, sits and lies down, he does not understanđ the meaning of my teaching. And why? “Tathagata” is calied one who has not gone anywhere, nor come from anywhere. Therefore is he called “the Tathagata, the Arahat, the Pully Enlightened One”.

HIỆU QUẢ CỦA CÁC VIỆC LÀM CÔNG ĐỨC

27. Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao Như Lai có chứng đắc Vô thượng Chánh giác do đầy đủ các tướng quý không? Này Tu-bồ-đề, đừng nghĩ thế. Tại sao? Bởi vì hẳn là Như Lai không chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác do đầy đủ các tướng qụý của Như Lai.
Này Tu-bồ-đề, cũng sẽ không có ai nói với ông rằng, “những ai phát tâm Bồ-tát cầu quả Phật chủ trương thuyết đoạn diệt”. Cũng đừng nghĩ thế, này Tu-bồ-đề! Đối với những ai phát tâm Bồ-tát cầu quả Phật, họ không chủ trương thuyết đoạn diệt.

28. Lại nữa, này Tu-bồ-đề, nếu có thiện nam, tín nữ đem bảy báu đựng đầy những thế giới hệ

nhiều như số cát sông Hằng cúng dường chư Như Lai, các bậc A-la-hán, các bậc Toàn Giác - mặt khác nếu một vị Bồ-tát thành tựu pháp nhẫn trong các pháp vô ngã, vô sanh, thì vị Bồ-tát này do duyên đó sẽ được phước đức nhiều hơn, không thể lường, không thể tính được.

Này Tu-bồ-đề, hơn nữa, vị Bồ-tát sẽ không nên nhận phước đức- Tu-bồ-đề bạch: Bạch Thế Tôn, hẳn là Bồ-tát sẽ nhận phước đức chứ?- Đức Phật dạy: “Sẽ nhận”, này Tu-bồ-đề, mà không phải “sẽ chấp thủ”. Cho nên sẽ được gọi là “nhận”.
29. Bất cứ ai nói rằng Như Lai đi hay đến, đứng, ngồi, hay nằm, thì người ấy không hiểu ý nghĩa lời Ta dạy. Tại sao? “Như Lai” là vị không đi đâu, cũng không từ đâu đến. Cho nên gọi là “Như Lai, bậc A-la-hán, bậc Toàn Giác”.
Lời bàn
1. Một số thính chúng cứ nghĩ rằng thân tướng phước tướng trang nghiêm của Thế Tôn là kết quả của nhiều công đức tu tập. Do có đầy đủ các tướng quý ấy, Như Lai mới đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Đây là một sự “chấp thường”.
Thế Tôn muốn chỉ rõ quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác không do đâu, không từ đâu có, nên phủ nhận ý nghĩ trên của thính chúng để đối trị chấp thủ kia.

Nhưng khi phủ nhận thì thính chúng lại chấp qua phía khác rằng: Vậy thì quả giác ngộ ấy hoàn toàn không liên hệ gì đến thân sắc. Thế là thính chúng lại rơi vào “chấp đoạn diệt”. Nên Thế Tôn lại xác nhận là Bồ-tát cầu quả Phật không chấp nhận thuyết đoạn diệt để đối trị với chấp đoạn.

Bồ-tát thì chủ trương “trung đạo” đoạn trừ ái thủ, mà rời khỏi thuyết “thường hằng” và thuyết “đoạn diệt”.
2. Phước đức lớn và phước đức thật của Bồ-tát là đắc “Vô sanh pháp nhẫn”, an trú trong vô ngã tướng của các pháp. Nói có phước đức của Bồ-tát là thế. Tuy nhiên, vị Bồ-tát an trú trong vô niệm, vô trú nên không nắm giữ bất cứ gì kể cả phước đức.
Sự không chấp thủ trên đã đưa Bồ-tát vào an trú trong thật tướng của các pháp, xứng danh là Bồ-tát, và chính sự không chấp thủ ấy là ý nghĩa “có được phước đức” của Bồ-tát vậy.
Ở Thế Tôn cũng thế, quả vị Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác là quả vị hoàn toàn đoạn hết các lậu hoặc (ái, thủ và vô minh). Do đoạn tận chấp thủ mà được báo thân trang nghiêm, chứ không phải do được báo thân trang nghiêm mà đắc quả Phật.
3. Sau khi thuyết giảng như thế, Thế Tôn tiếp tục chỉ bày thêm về ý nghĩa Như Lai. Tất cả biểu biện các tướng đi, đứng, nằm, ngồi là biểu hiện của

chấp thủ của người nhìn Như Lai, mà không phải là Như Lai- Như Lai tịch diệt tất cả tướng chấp thủ, nên có nghĩa là không đến, không đi.

Ở đây, chúng ta phải giác tỉnh rằng: Như Lai vẫn biểu hiện đủ các tướng của thân sắc, nhưng hoàn toàn không chấp trước tất cả ngã tướng. Đó là nghĩa của không đến không đi, mà vẫn đến đi ở ngoài vùng chấp thủ.

ADVICE TO THE IMPERFECT

THE MATEREAL WORLD

30a. And again, Subhuti, if a son or daughter of good family were to grind as many world Systems as there are particles of dust in this great worid System of 1.000 million worlds, as finely as they can be ground with incalculable vigour, and in fact reduce them to something like a collection of atomic quantities, what do you think, Subhuti, would that be an enormous collection of atomic quantities? Subhuti replied: So it is, O Lord, so it is, Well-Gone, enormous would that collection of atomic quantities be! And why? If, O Lord, there had been an enormous collection of atomic quantities, the Lord would not have called it an “enormous collection of atomic quantities”. And why? What was taught by the Tathagata as a “collection of atomic quantities” as a no-collection that was taught by the Tathagata. Therefore is it called a “coilectíon of atomic quarttities”.

Lời Chỉ Dạy Về Thế Giới Bất Toàn: Thế Giới Vật Chất

30b. And what the Tathagata taught as “the world system of 1.000 million worlds”, that he has taught as no-system, Therefore is it called “the world system of 1.000 million worlds”. And why? If, o Lord, there hađ been a world system, that would have been a case of seizing on a material object, and what was taught as “seizing on a material objeet” by the Tathagata, just as a no-seizing was taught by the Tathagata. Therefore is it called “seizing on a material object”. - The Lord added: And also, Subhuti, that “seizing on a material object” is a matter of linguistic convention, a verbal expression without factual content. It is not a dharma nor a no-dharma. And yet the foolish common people have seizing upon it.

LỜI CHỈ DẠY VỀ THẾ GIỚI BẤT TOÀN:

THẾ GIỚI VẬT CHẤT

30a. Lại nữa, này Tu-bồ-đề, nếu một thiện nam, tín nữ nghiền nát các thế giới hệ nhiều như vi trần trong Tam thiên Đại thiên thế giới này thành những hạt bụi nhỏ nhất bằng sức mạnh không thể tính toán được, nhỏ như tập hợp các lượng nguyên tử, này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, các lượng nguyên tử ấy có nhiều không? - Tu-bồ-đề đáp: Nhiều, bạch Thế Tôn, thật nhiều, bạch Thiện Thệ, tập hợp các lượng nguyên tử ấy sẽ rất nhiều ! Tại sao? Bạch Thế Tôn, nếu có một tập hợp rất nhiều các lượng nguyên tử, thì Thế Tôn đã không gọi nó là “một tập hợp rất

nhiều các lượng nguyên tử”. Tại sao? Cái mà Như Lai dạy là “tập hợp các lượng nguyên tử” là không-tập hợp đã được Như Lai dạy. Cho nên nó được gọi “tập hợp các lượng nguyên tử".

30b. Và cái mà Như Lai dạy là “Tam thiên Đại thiên thế giới” thì đã được Như Lai dạy là không-thế giới hệ. Cho nên nó được gọi là Tam thiên Đại thiên thế giới. Tại sao? Bạch Thế Tôn nếu có một thế giới hệ, thì đã là sự hiểu biết về một đối tượng vật chất, và cái mà Như Lai dạy là “sự hiểu biết về đối tượng vật chất”, chỉ là sự không-hiểu biết đã được Như Lai dạy. Cho nên nó được gọi là “sự hiểu biết về một đối tượng vật chất”. - Đức Thế Tôn tiếp: Này Tu-bồ-đề, và “sự hiểu biết về đối tượng vật chất” ấy chỉ là vấn đề ước lệ của ngôn ngữ, sự diễn đạt bằng lời nói mà không thực. Nó không phải là pháp hay không-pháp. Vậy mà kẻ phàm phu đã chấp thủ nó (hay nắm giữ nó).

Lời bàn
1. Đến đây Thế Tôn dạy về thế giới vật lý chung quanh chúng ta. Thông thường, mọi người đều nhìn thế giới và mọi vật trong thế giới bằng chính tư tưởng và ngôn ngữ khái niệm của con người. Ngôn ngữ và tư tưởng ấy khoác vào cho thế giới và mọi vật trong thế giới một ngã tính, ngã tướng. Cho nên cái gọi là thế giới và sự vật mà chúng ta đón nhận, thực ra chỉ là những gì của khái niệm

và tư tưởng, hay chỉ là khái niệm và tư tưởng, mà không phải là thế giới và sự vật tự thể.

Tất cả thế giới và sự vật, vật lý ấy chỉ là sự tập hợp của những đơn vị vật chất nhỏ nhất như nguyên tử hay điện tử (hay gọi là vi trần, cực vi trần). Không hề có những cá thể của thế giới và của sự vật, mà chỉ có sự tập hợp của các đơn vị cực nhỏ; nói rộng hơn, chỉ là một nhóm tập hợp của các duyên.
Nếu tiếp tục phân tích ra nữa, như khoa học vật lý tiên tiến ngày nay đã khám phá, thì cái gọi là điện tử cũng không phải là điện tử mà chỉ là tập hợp của “năng lực”, nó chỉ là rỗng không mà không phải là vật chất. Như thế, tướng cá thể không bao giờ có, tất cả thế giới vật lý ấy chỉ là sự rỗng không, không có gì khác hơn là chính ý niệm (ngôn từ và tư tưởng) của con người.
Vì vậy, cho nên Thế Tôn dạy đó là “tập hợp của các lượng nguyên tử” (nghĩa là không có nguyên tử mà cũng không có sự tập hợp).
Thế Tôn chỉ dạy sự thật mà không giấu một ẩn ý nào ở đó. Chính do vì chấp (nắm giữ) thế giới vật lý và các sự vật ý niệm ấy là thế giới có thực nên “con người mới rơi vào tham ái, chấp thủ dẫn đến khổ đau triền miên. Khi thấy thế giới là không thật, chỉ là khái niệm, thì thính chúng sẽ ly

tham ái, ly chấp thủ mà thoát ly khổ đau, đi vào giải thoát chấp thủ.

2. Khi đối tượng vật chất là rỗng không, đã là một tập hợp của một nhóm các duyên không thật thì cái gọi là “sự hiểu biết về đối tượng vật lý” cũng rỗng không, không thể thành tựu nghĩa “hiểu biết về một đối tượng vật chất”. Thế là thế giới vật chất thuộc sắc uẩn và thế giới của khái niệm, tư tưởng thuộc tưởng uẩn đều là rỗng không, không thật. Điều này có nghĩa là cả năm uẩn đều rỗng không, không có tự ngã. Hai đoạn Kinh trên nói rõ lời chỉ dạy của Thế Tôn cho thính chúng thấy rõ năm uẩn là rỗng không, không có tự ngã. Từ đây, có thể buông bỏ tham ái và chấp thủ mà thể nhập thực tại vô ngã của giải thoát mọi lậu hoặc và khổ đau.
3. Tại đây, chúng ta thấy rõ lập trường của Kinh Kim Cương là phương tiện chỉ bày cho thính chúng thấy rõ năm uẩn là vô ngã mà từ bỏ chấp thủ năm uẩn. Chấp thủ vốn là gốc của khổ đau, theo giáo lý Duyên Khởi. Đoạn tận chấp thủ là đoạn tận khổ đau. Đây là mục đích Đức Phật giảng dạy giáo lý như thường được Nikàya ghi lại rằng: “Ta chỉ nói về khổ và con đường diệt khổ” (sẽ bàn thêm ở chương III).

Quan Điểm Và Thái Độ

VIEW AND ATTITUDES

31 a. And why? Because whosoever woutd say that the view of a self has been taught by the Tathagata, the view of being, the view of living soul, the view of a person, would he, Subhuti, be speaking right? - Subhuti replied: No inđeed, O Lord, no indeed, O Well- Gone, he would not be speaking right. And why? That which has been taught by the Tathagata as “view of self ”, as a no-view has that been taught by the Tathagata? Therefore is it called “view of seir”.
31 b. The Lord said: It is thus, Subhuti, that someone who has set out in the Bodhisattva-vehicle should know all dharmas, view them, be intent on them. And he should know, view and be intent on them in such a way that he does not set up the perception of a dharma. And why? “Perception of dharma, perception of dharma”, Subhuti, as no-perception has been taught by the Tathagata. Therefore is it called “perception of dharma”.

QUAN ĐIỂM VÀ THÁI ĐỘ

31a. Và tại sao? Bởi vì bất cứ ai, nếu nói rằng Như Lai đã dạy về cái thấy tự ngã, cái thấy chúng sinh, cái thấy linh hồn, cái thấy con người, thì này Tu-bồ-đề, người ấy có nói đúng không? - Tu-bồ-đề đáp: Quả thật không, bạch Thế Tôn, quả thật không, bạch Thiện Thệ, người ấy không nói đúng. Tại sao?

Cái điều mà Như Lai đã dạy “cái thấy tự ngã” là không phải cái thấy đã từng được Như Lai dạy. Vì vậy nó được gọi là “cái thấy tự ngã”.

31b. Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, một người phát Bồ-tát tâm cầu quả vị Phật nên biết các pháp như thế, nên thấy các pháp như thế, nên kiên định như thế về các pháp. Và người ấy cần biết, thấy và kiên định về các pháp như thế, để không khỏi liên tưởng về pháp. Tại sao? “Tưởng về pháp, tưởng về pháp”, này Tu-bồ-đề, đã được Như Lai dạy là không-tưởng (không phải tưởng về pháp). Vì vậy nó được gọi là “tưởng về pháp”.
Lời bàn:
1. Các tướng tự ngã, tướng chúng sanh, tướng linh hồn và tướng người đều là sản phẩm tưởng tượng của tư duy, khái niệm của con người. Nó vốn là rỗng không, không có mặt. Cho nên cái gọi là “cái thấy tự ngã”, “cái thấy chúng sanh”, “cái thấy linh hồn” và “cái thấy người” cũng đều rỗng không, không có mặt. Vì thế, Thế Tôn dạy “cái thấy tự ngã” là không phải cái thấy, do bởi tự ngã vốn không có, nên cái nghĩa “thấy tự ngã” không được thành lập. Vì vậy mới nói là “thấy tự ngã”, và vì thế, Thế Tôn dạy phải từ bỏ cái thấy ấy.
2. Khi thính chúng giác tỉnh tự ngã là rỗng không và “cái thấy tự ngã” là rỗng không thì sẽ không khởi tưởng gì về chúng, về các pháp.

Chìa Khóa Vào Tối Thắng Trí

Không khởi tưởng các pháp, bởi vì vốn pháp là rỗng không, không tự ngã. Do các pháp là rỗng không, không tự ngã, nên cái gọi là “tưởng về pháp” là không phải tưởng thực. Vì thế, người ta mới gọi là “tưởng về pháp” và vì thế Thế Tôn dạy cần từ bỏ tưởng về pháp.

THE KEY TO SUPREME KNOWLEDGE

32a. And fimally, Subhuti, if a Bodhisattva, a great-being has filled world-systems immeasurable and incalculable with the seven precious things, and gave them as a gift to the Tathagatas, the Arahats, the Fully-Enlightened-Ones, and if, on the other hand, a son or daughter of good family had taken from this Prajnõa paramita, this discourse on Dharma, but one stanza of four lines, and were to bear it in mind, demonstrate, recite and study it, and illuminate it in full detail for others, on the strength of that this latter would beget a greater heap of merit, immeasurable and incalculable. And how would be illuminate it? So as not to reveal. Therefore is it said “he would illuminate”.

CHÌA KHÓA VÀO TỐI THẮNG TRÍ

32a. Sau cùng, này Tu-bồ-đề, nếu một Bồ-tát đem bảy báu đựng đầy vô lượng thế giới hệ cúng dường chư Như Lai, các bậc A-la-hán, các bậc Toàn Giác, - và nếu, mặt khác, một thiện nam, tín nữ hiểu được từ Kinh Kim Cương Bát-nhã dù chỉ một

bài kệ bốn câu và ghi nhớ, thuyết giảng, tụng đọc, nghiên cứu và giảng giải cho những người khác nghe, do nhơn duyên đó người thiện nam, tín nữ sẽ được phúc đức nhiều hơn, không thể lường, không thể tính được. Và nên giảng giải Bát-nhã như thế nào? Vì không phơi bày được. Cho nên nói là “ người ấy nên giảng giải”.

Lời bàn.

1. Đoạn Kinh này lặp lại lời dạy ở phần trước để tán dương trí tuệ giải thoát (trí Bát-nhã). Ở đây có một điểm Thế Tôn nhấn mạnh: Nên giảng giải Bát-nhã như thế nào? - Do vì Bát-nhã không thể trình bày được, dù dưới bất cứ ngôn ngữ nào và hình thức diễn đạt nào, nên người thuyết giảng mới tìm cách giảng giải, soi sáng một cách gián tiếp, giúp người nghe giác tỉnh để lĩnh hội và để thể nhập thực tại Bái-nhã.
2. Giảng giải trình bày Bát-nhã một cách gián tiếp là cách trình bày để cho người nghe nhận rõ bản chất vô ngã, vô thường và khổ đau của các pháp hữu vi, duyên sinh, để chọn lựa một thái độ sống giác tỉnh đối với các pháp hữu vi ấy, ngõ hầu chặt đứt được gốc rễ của khổ đau. Khi tham ái và chấp thủ bị loại trừ hoàn toàn, thì khổ đau diệt, và thực tại của Bát- nhã hiển lộ.
Đấy là nội dung giảng dạy, soi sáng mà bài kệ bốn câu tiếp theo đây trình bày:

As stars, a fault of Vision, as a lamp,

A mock show, dew drops, or a bubble,
A dream, a lightning flash, or cloud,
So should one view what is conditioned.

Việt ngữ:
Như thế, nên nhìn các pháp hữu vi,

Như các vì sao, như vọng cảnh, như ngọn đèn,
Như trò ảo thuật, như sương, như bọt nước,
Như mộng, như ánh chớp, như đám mây.

Lời bàn:
Nhìn như các vì sao: Hình ảnh các vì sao gợi cho chúng ta một số ý niệm rằng:
a/ Sao ở xa, quá xa đến nỗi chúng ta không thể đặt chân đến được. Cũng thế, ngũ uẩn của chúng ta không thể đặt chân đến các pháp.
b/ Các vì sao, trước mắt chúng ta hiện ra quá nhỏ bé, vô nghĩa, so với bầu trời mênh mông. Cũng thế, các pháp hữu vi không có ý nghĩa gì.
c/ Các vì sao nhấp nhánh khi có, khi mất, và chỉ xuất hiện trong một khoảng đêm nào đó. Cũng thế, các pháp hữu vi đến với kẻ phàm phu như là đốm sao giữa trời đêm.
d/ Khi ban ngày trở lại thì tất cả trăng sao biến mất; cũng thế, khi nào trí tuệ của con người xuất hiện thì các pháp duyên sinh cũng không còn, khổ đau cũng diệt.

Nhìn như vọng cảnh: Vọng cảnh là dịch từ chữ Timira. Thực ra, nó có nghĩa là bóng tối. Như bóng tối che mất cái nhìn của con người. Cũng thế, các pháp hữu vi đã che khuất thực tại như thật.

Nhìn như ngọn đèn: Với ngọn đèn, chỉ cháy đỏ khi có nhiên liệu (dầu thắp); khi dầu cạn thì đèn tắt. Cũng thế, khi có mặt ái, thủ thì các pháp hữu vi có mặt. Khi ái, thủ diệt thì thế giới hữu vi cũng diệt.
Nhìn như trò ảo thuật: Những gì của cảnh ảo thuật là không thật. Cũng thế, pháp hữu vi là không thật có.
Nhìn những hạt sương: Hạt sương thì mỏng manh rất dễ tan. Cũng thế, các pháp hữu vi là mỏng manh, vô thường.
Nhìn như giấc mộng: Mộng thì không thực. Cũng thế, các pháp hữu vi là không thật. Có như không.
Nhìn như ánh chớp: Mỏng manh, vô thường.
Nhìn như đám mây: Đám mây thì thay hình đổi dạng rất nhanh chóng. Cũng thế, các pháp hữu vi thì biến diệt vô thường.
Tóm lại, nên nhìn các pháp hữu vi là không thật, là vô thường, mỏng manh. Thấy tính chất mộng mị và vô thường của các pháp hữu vi thì lòng tham, sân và chấp thủ sẽ tan dần cho đến khi tiêu mất.

Kết Thúc Thứ Hai

Khi các lậu hoặc ấy tiêu, thì trí tuệ giải thoát sẽ bừng chiếu và do đó sẽ thấy rõ thực tướng của hết thảy các pháp. Trí tuệ này là trí Bát-nhã và các pháp kia là cảnh chân như, cảnh giới mà Kinh Kim Cương muốn giới thiệu.

THE SECOND CONCLUSION

32b. Thus spoke the Lord: Enraptured, the Elder Sub- huti, the monks and nuns, the pious laymen and laywomen, and the Bodhisattvas, and the whole world with its Gods, Men, Asuras and Gandharvas rejoined in the Lord’s teaching.

KẾT THÚC THỨ HAI

32b. Đức Phật thuyết giảng như thế. Trưởng lão Tu-bồ-đề, các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo-ni, các cận sự nam, cận sự nữ, chư Bồ-tát và cả thế giới gồm Trời, Người, A-tu-la và Càn-thát-bà rất thích thú, vui mừng tin giữ lời dạy của Thế Tôn.

Lời bàn:
1. Phần kết thúc của Kinh là mẫu kết thúc của các Kinh Bắc truyền. Các Kinh Nikàya vẫn có phần kết thúc Kinh tương tự. Đây là một nét truyền thống khác của Kim Cương.
2. Bài kệ kết thúc Kinh Kim Cương chỉ cho chúng ta nhìn các pháp với cái nhìn phân tích theo duyên sinh để thấy các pháp hữu vi là vô ngã

(không thật), vô thường. Vì vô thường nên thường dẫn đến khổ đau.

Nhìn sự vật với cái nhìn duyên sinh, đó là nội dung của thiền quán của giáo lý Tứ Niệm Xứ của Phật giáo. Do đó, con đường để đoạn trừ ái, thủ để vào trí Bát-nhã, theo Kim Cương, vẫn là con đường thiền định.
Mở đầu Kinh Kim Cương, chúng ta bắt gặp ngay hình ảnh của Thế Tôn ngồi kiết già, lưng thẳng, và chánh niệm tỉnh giác để niệm trước mặt. Đây cũng là một hình ảnh thiền định. Như vậy, các tu sĩ Phật giáo, các Bồ-tát và các bậc Thánh hữu học và vô học hầu như an trú thiền định trên suốt lộ trình tu tập và giáo hóa. Trí tuệ Bát-nhã, do vậy, được tu tập, thực hiện trên cơ sở thiền định. Chúng ta có thể phát biểu rằng thiền định là con đường dẫn đến trí tuệ Bát-nhã.

Chương III: Điểm Giáo Lý Gặp Gỡ Giữa Kinh Kim Cương Và Nikàya hay Tính Chất Truyền Thống Phật Giáo Của Giáo Lý Kim Cương

Chương III

ĐIỂM GIÁO LÝ GẶP GỠ

GIỮA KINH KIM CƯƠNG VÀ NIKÀYA

Hay TÍNH CHẤT TRUYỀN THỐNG GIÁO

CỦA GIÁO LÝ KIM CƯƠNG

Chúng tôi trình bày phần so sánh dựa trên hai điểm nhận thức:
1. Tạng kinh Nikàya và A Hàm được xem như là giáo lý nguyên thủy của Phật giáo.
2. Duyên khởi, Tứ đế và Ngũ uẩn như là giáo lý nền tảng của Nikàya và của Kim Cương Bát-nhã.
Chúng ta cũng biết, bài Bát-nhã Tâm Kinh là bài Kinh cô đọng tinh lý của Bát-nhã, như là trái tim của Kinh tạng Bát-nhã. Dòng Kinh tiêu biểu nhất là “Quán tự tại Bồ-tát, hành thâm Bát-nhã Ba-la-mật đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách” nói lên rõ sự có mặt của giáo lý Duyên khởi, Tứ đế và Ngũ uẩn của Kinh tạng Nikàya.

I. Tôn Giả Tu-Bồ-Đề Và Nét Sinh Hoạt Hàng Ngày Của Chư Tăng

Bằng nhận thức ấy. chúng tôi đi vào tìm hiểu và đối chiếu các điểm gặp gỡ giữa giáo lý hai bộ phái kể trên.

Tại đây, trong chương sách này, chúng tôi chi phát họa một số nét khái quát,

I. TÔN GIẢ TU-BỒ-ĐỀ VÀ NÉT SINH HOẠT HÀNG

CỦA CHƯ TĂNG

1. Tôn giả Tu-bồ-đề (Subhuti) là một trong các vị đệ tử lớn của Thế Tôn trong số 1250 vị đệ từ đầu tiên. Tên gọi theo hạnh tu của Tôn giả là Vô Tránh Đạo, tên Hán dịch là Thiện Hiện.

2. Phẩm Tối Thắng, Tăng Chi Bộ Kinh I ghi: Tôn giả là vị thanh tịnh bậc nhất, vô tránh bậc nhất, và được cúng dường bậc nhất.
Kinh Vô Tránh Phân Biệt, Trung Bộ Kinh III, thuật Tôn giả do hành hạnh Vô Tránh mà đắc quả A-la-hán,
Kinh Câu-lâu-sấu Vô Tránh, Trung A Hàm số 169 ghi: Do tu hạnh Vô Tránh mà Tôn giả đắc pháp như:

“Biết pháp Như chân thật,

Tu-bồ-đề thuyết kệ,
Thực hành Chơn không này,
Bỏ đây trú tịch tịnh.”

Kinh Vô Tránh, Trung Bộ Kinh III (Nikàya), định nghĩa “Vô Tránh” rằng:

“Chớ có hành trì dục lạc hạ liệt, đê tiện, phàm phu, không xứng bậc Thánh, không liên hệ mục đích. Cũng không nên hành tự kỷ khổ hạnh, đau khổ, không xứng bậc Thánh, không liên hệ mục đích. Từ bỏ hai cực đoan ấy, có con đường trung đạo đã được Như Lai giác ngộ, tác thành mắt, tác thành trí, đưa đến an tịnh, thượng trí, giác ngộ, Niết-bàn. Nên biết tán thán và nên biết chỉ trích. Sau khi biết tán thán và biết chỉ trích, không tán thán và không chỉ trích, chỉ nên thuyết pháp. Nên biết phán xét về lạc. Sau khi biết phán xét về lạc, nên chú tâm vào nội lạc (thiền định lạc). Không nên nói lên lời hư vọng, không thật, không liên hệ đến mục đích. Một mặt đối mặt với ai, không nên nói lời mất lòng. Nên nói rất từ từ, không vội vàng. Chớ có chấp trước địa phương ngữ, chớ có đi quá xa ngôn ngữ thường dùng. Như vậy là tổng thuyết về Vô Tránh Phân Biệt” (trang 443-444)

Trung A Hàm, kinh số 169, thì định nghĩa:
“Đừng mong cầu dục lạc, là nghiệp rất hèn, là hạnh của phàm phu. Cũng đừng mong cầu tự thân khổ hạnh. Xa lìa hai cực đoan chánh hạnh không tương ứng với cứu cánh. Xa lìa hai cực đoan ấy thì có trung đạo tác thành mắt, thành trí, tự tại„ tác thành định, đưa đến trí, giác ngộ Niết-bàn. Có tán thán và có chỉ trích, có không tán thán và không có trích mà nói pháp, quyết định trong giới hạn,

và sau khi biết quyết định, thường tùy cầu nội lạc (thiền định lạc), đừng nói lời chê bai sau lưng, đừng khen người mặt đối mặt; nói vừa phải chứ đừng quá giới hạn, tùy theo phong tục địa phương, nói phải, đừng nói quấy. Đó là những vấn đề của Kinh Phân Biệt Vô Tránh”.

Kinh Kim Cương thì ghi vài nét về Tôn giả rằng:
“Bạch Thế Tôn, con là người mà Như Lai, bậc A-la-hán, bậc Toàn Giác xác nhận là thứ nhất trong những người tịch tịnh. Bạch Thế Tôn, con là A-la-hán đã giải thoát khỏi tham ái”
Qua các phần vừa trưng dẫn, Nikàya và Kim Cương đã ghi nhận một số nét căn bản giống nhau về Tôn giả. Qua đó, chúng ta nhận ra thời pháp Kinh Kim Cương diễn ra sau thời pháp thứ hai mà Thế Tôn giảng về Ngũ uẩn và Vô ngã tại vườn Lộc Uyển cho năm anh em Tôn giả Kiều Trần Như tron bốn ngày sau thời thuyết Tứ đế đầu tiên. Do đây có lẽ không phải là lần đầu Thế Tôn giảng Kim Cương, bởi giáo lý này có nội dụng tương tự giáo lý Ngũ uẩn và Vô ngã.
2. Nếp sinh hoạt mỗi ngày của chư Tăng; qua phần dẫn nhập của Kim Cương, hiện rõ mấy nét chính:
- Chư Tăng đi khất thực vào mỗi sáng. Như Lai cũng khất thực như các vị Tỷ-kheo, các đệ của Ngài.

II. Tâm Dao Động Và Tâm An Trú

• Chỉ thọ trai một bữa trưa mỗi ngày.

• Sau bữa cơm, chư Tăng ngồi Thiền, theo thế kiết già, lưng thẳng, để niệm trước mặt, giác tỉnh theo dõi hơi thở vào ra.

• Kế trưa, hay xế chiều, chư Tăng nghe pháp, học pháp, thuyết pháp. Thường thì Thế Tôn thuyết giảng.

Các nét sinh hoạt đó giống hệt với các nét được trình bày ở Nikàya mà chúng ta có thể gặp trong nhiều Kinh. Do đó, sinh hoạt đó có thể được xem là sinh hoạt truyền thống của chư Tăng.

II. TÂM DAO ĐỘNG VÀ TÂM AN TRÚ VỀ TÂM DAO ĐỘNG

“Này các Tỷ-kheo, có sáu kiến xứ. Thế nào là sáu? Ở đây có kẻ vô văn phàm phu, không hiểu rõ pháp của bậc Thánh, không thuần thục pháp của bậc Thánh, không tu tập pháp của bậc Thánh... xem sắc pháp: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”.

Xem cảm thọ: ... xem tưởng: ... xem các hành:... xem cái gì được thấy, được nghe, được nghĩ đến, được ý thức, được đạt tới, được tìm cầu, được ý suy tư “như trên” và bất cứ kiến xứ nào nói rằng: “Đây là thế giới, đây là tự ngã, sau khi chết tôi sẽ thường còn, thường hằng, thường trú, không biến chuvển

tôi sẽ trú như thế này mãi mãi, xem như vậy là “như trên”. (Trung Bộ kinh I, bản dịch của Thượng Tọa Minh Châu, 1973, tr.135)

Và: “Người ấy khi nghe Như Lai hay đệ tử Như Lai nói pháp để bạt trừ tất cả nỗ lực, thiên kiến, tùy miên về mọi chấp trước kiến xứ, sự vất bỏ mọi chấp trước, sự diệt trừ khát ái để đưa đến ly tham, đoạn diệt, Niết-bàn. Người ấy có thể nghĩ như sau: “Chắc chắn ta sẽ bị đoạn diệt,…chắc chắn ta sẽ không tồn tại”. Người ấy lo sầu, khổ não, than vãn, đấm ngực mà khóc đến bất tỉnh” (Ibid tr.l36b).

VỀ TÂM AN TRÚ

“Và này chư Tỷ-kheo, có vị đa văn Thánh đệ tử hiểu rõ pháp của các bậc Thánh, thuần thục pháp các bậc Thánh, tu tập pháp các bậc Thánh,... xem sắc pháp: “Cái này không phải là của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi”.

Xem cảm thọ:... xem tưởng:... xem các hành:... xem cái gì được thấy, được nghe, được nghĩ đến, được ý thức, được đạt tới, được tìm cầu, được ý suy tư: “như trên” và bất cứ kiến xứ nào nói rằng: “Đây là thế giới, đây là tự ngã”, sau khi chết, tôi sẽ thường còn,... “tôi sẽ trú như thế nào mãi mãi” thì xem như vậy là: “cái này không phái của tôi, cái

này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi”. (Ibid. tr.136)

Và: “Vị này khi nghe Như Lai hay đệ tử của Như Lai nói pháp để bạt trừ tất cả nỗ lực, thiên kiến, tùy miên về mọi chấp trước kiến xứ, sự an tĩnh của mọi hành động, sự vất bỏ mọi chấp trước, sự diệt trừ khát ái, để đưa đến ly tham, đoạn diệt, Niết-bàn. Vị ấy có thể không nghĩ như sau: “Chắc chắn ta sẽ bị đoạn diệt...” Vị ấy không sầu lo, khổ não, than vãn, không đấm ngực mà khóc cho đến bất tỉnh. (Ibid. tr. 136b).
Như thế, này chư Tỷ-kheo, nếu chấp thủ năm uẩn, chấp thủ tự ngã của các pháp, thì kẻ phàm phu sẽ dao động, khổ đau. Nếu không chấp thủ năm uẩn, không chấp thủ tự ngã của các pháp, thì tâm sẽ an trú, thoát ly khỏi phiền não, khổ đau. Đó là con đường để an trú, phát triển và hàng phục tâm của Nikàya.
Kinh Kim Cương thì dạy Bồ-tát cầu quả giác vô thượng cần phải rời tất cả tưởng tự ngã, rời hết mọi chấp thủ.
Như thế, ở đây có điểm giáo lý gặp gỡ rất là nền tảng về an trú, phát triển và hàng phục tâm giữa Nikàya và Kim Cương Bát-nhã. Phải chăng đây là giáo lý truyền thống?

III. Chủ Trương Vô Ngã - Bác Bỏ Các Thuyết Về Tự Ngã

III. CHỦ TRƯƠNG VÔ NGÃ - BÁC BỎ CÁC THUYẾT VỀ TỰ NGÃ

Gần trọn tập Tương Ưng Bộ Kinh II bàn về Duyên khởi và Vô ngã. Nửa tập Tương Ưng III nói về Ngũ uẩn và Vô ngã. Các Kinh còn lại đều bàn bạc giáo lý Duyên khởi, Ngũ uẩn và Vô ngã.
Kinh Bà-sa-cù-đa-hỏa-dụ (Vacchagotasuttam- Trung Bộ II) ghi lời Thế Tôn dạy về các vấn đề siêu hình về con người, thế giới và Như Lai rằng:
Những tri kiến chủ trương rằng:

• Thế giới là thường hằng, thế giới là vô thường,

• Thế giới là hữu biên, thế giới là vô biên,

• Cơ thể và thân mạng là một, cơ thể và thân mạng là khác,

• Như Lai có tồn tại sau khi chết, Như Lai không tồn tại sau khi chết,

• Như Lai có tồn tại và không tồn tại sau khi chết,

• Như Lai không tồn tại và không không tồn tại sau khi chết.

Tất cả những tri kiến đó là tà kiến, là kiến trù lâm, kiến hoang vu, kiến lý luận, kiến tranh chấp, kiến kiết phược, đi đôi với khổ, với tàn hại, với não hại, với nhiệt não, không hướng đến yếm

IV. Như Lai

ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn. (tr. 485)

Và do vậy, Ta nói rằng sự đoạn trừ, ly tham, đoạn diệt, xả bỏ, vứt bỏ tất cả các ảo tưởng (manita) gồm ái, tà kiến, và mạn, tất cả hôn mê (mathita) của tất cả ngã kiến, ngã sở kiến, mạn tùy miên, mà Như Lai được giải thoát, không còn chấp thủ”. (tr.488)
Như thế, Nikàya giới thiệu Vô ngã và chối bỏ tất cả các loại tưởng, tất cả hiểu biết (kiến thức). Do tưởng vốn dựng nên ngã tướng và làm sinh khởi chấp thủ.
Kinh Kim Cương chủ trương lìa tất cả tưởng. Đoạn Kinh số 6 nói rõ lìa tám loại tưởng về ngã tướng. Đoạn 17h nói về vô ngã tánh: “Tất cả pháp là vô ngã, tất cả pháp là vô ngã”.
Chúng ta có thể nói rằng đây là điểm giáo lý căn bản giống hệt giữa Nikàya và Kim Cương Bát-nhã.

IV. NHƯ LAI

1. Có nên thấy Như Lai qua sắc tướng không?

Kinh Bà-sa-cù-đa-hỏa-dụ, Trung Bộ Kinh II, trong 488A-488B ghi rõ, đại lược là: Thế Tôn xác định không thể nhận biết Thế Tôn qua sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn hay thức uẩn. Bởi vì, Như Lai là bậc đã đoạn diệt Năm uẩn. Hơn nữa, tất cả thấy

biết về Như Lai đều rơi vào chấp thủ tưởng, trong khi Như Lai là bậc đã đoạn diệt chấp thủ.

Kinh Kim Cương Bát-nhã nhiều lần xác nhận không nên thấy Như Lai qua thân sắc của Như Lai. Tóm tắt lời dạy ấy là bài kệ của đoạn Kinh 26a:

“Nếu thấy Ta qua thân sắc Ta,

Nếu nghe Ta qua tiếng nói Ta,
Người ấy hành sai Đạo,
(dấn thân vào các nỗ lực sai lầm)
Sẽ không thấy được Ta,”

Thế là, lời dạy “không nên nhìn Như Lai qua thân sắc” giống hệt nhau giữa Nikàya và Kim Cương Bát Nhã.

2. Như Lai là Pháp tánh, Như tánh của các Pháp (suchness).
Trung Bộ Kinh I, số 28, Tương Ưng Bộ Kinh III, tr. 144; và Tiểu Bộ Kinh I, trang 48 (bản dịch in lần đầu của HT. Thích Minh Châu) đều ghi: “Ai thấy Duyên khởi là thấy Pháp; ai thấy Pháp là thấy Ta (Như Lai)”
Một lần, Thế Tôn đến thăm Tôn giả Vakhali bị bệnh, Tôn giả bạch: “Đã từ lâu, bạch Thế Tôn, con muốn đến để được thấy Thế Tôn, nhưng thân không đủ sức mạnh để được đến thấy Thế Tôn”. Thế Tôn dạy: “Thôi vừa rồi, này Vakkhali, có gì đáng thấy đối với cái thân hôi hám nầy. Này

Vakkhali, thấy Ta là thấy Pháp, thấy Pháp là thấy Ta”. (Tương Ưng III, 1982, tr.144)

Kinh Kim Cương đoạn 26 ghi kệ rằng: “Nên thấy chư Phật từ Pháp, từ Pháp có lời chỉ dạy của Như Lai. Nhưng thật tánh của các pháp không thể được nhận thức, và không ai có thể nhận thức thực tánh như một đối tượng”.
Đoạn Kinh 17c thì xác định: “Như Lai, này Tu-bồ-đề, là đồng nghĩa với Như tánh. Như thế, không có gì khác biệt về ý nghĩa “Như Lai là thật tánh của các pháp”, được trình bày giữa Nikàya và Kim Cương.
3. Một định nghĩa khác về Như Lai:
Có một mẫu đối thoại giữa Thế Tôn và một vị Thiên được ghi lại trong Tương Ưng I, phẩm Cây Lau, rằng:
Vị Thiên hỏi Thế Tôn: “Thưa Tôn giả, làm sao Ngài vượt khỏi bộc lưu?” (bộc lưu là dòng tham ái, sinh tử) - Thế Tôn bảo: “Này Hiền giả, không đứng lại, không bước tới, Ta vượt qua bộc lưu”. “Khi Ta đứng lại, Ta bị chìm xuống; khi Ta bước tới, Ta bị trôi giạt; do vậy, này Hiền giả, không đứng lại, không bước tới, Ta vượt qua bộc lưu”. Vị Thiên liền tán thán: “Từ lâu tôi mới thấy, Bà-la-môn tịch tĩnh, không đứng lại, không bước tới, vượt chấp trước ở đời” và lời tán thán được Thế Tôn chấp nhận. (Tương Ưng I, tr,l)

Trên thực tế, không có trường hợp không bước tới mà cũng không đứng lại. Lời dạy trên là một cách diễn đạt rất biểu tượng. Thế Tôn vẫn đứng, vẫn đi, vẫn nằm, vẫn ngồi... nhưng rời khỏi mọi chấp thủ các tướng, nên nói là không đứng, không đi, Các tướng đứng, đi đều là tướng chấp thủ của người nhìn mà không phải là của Như Lai.

Ngoài ra, đứng lại và bước tới là biểu tượng của khẳng định và phủ định, của chấp thường vô chấp đoạn, của hữu và vô. Thế Tôn chủ trương trung đạo, phủ nhận các đối cực ấy, nên nói là không bước tới, cũng không đứng lại”.
Lối diễn đạt ấy hệt cùng với một thể cách của ngôn ngữ và diễn đạt của Kim Cương Bát-nhã.
Kim Cương thì định nghĩa Như Lai: “Như Lai là vị không đi về đâu, cũng không đến từ đâu. Cho nên Ngài được gọi là Như Lai, bậc A-la-hán, bậc Toàn Giác”, (đoạn Kinh 29)
Ở đây, ai có thể tìm thấy nghĩa khác biệt giữa hai lời dạy trên của Kim Cương và Nikàya?
4. Vô trú của Như Lai và của Đại Bồ-tát:
Vô trú đồng nghĩa với không tác ý tất cả các tướng. Nghĩa là không trú trong không tánh hay vô ngã tánh của các pháp. Đấy là nội dung chánh niệm tỉnh giác lìa xa tham ái và ưu sầu. Kinh Tiểu Không

(Culasunnatasuttam), Trung Bộ III, bản dịch của TT. Minh Châu, 1975, chép:

“Này Ananda, Ta nhờ an trú “Không”, nên nay an trú rất nhiều” (tr. 252). “Này Ananda, vị Tỷ-kheo không tác ý..., Vô sở hữu xứ tưởng, không tác ý Phi tưởng phi phi tưởng xứ tưởng, tác ý sự nhất trí do duyên “vô tướng tâm định”. Tâm vị ấy thích thú, hân hoan, an trú giải thoát trong vô tướng tâm định. Vị ấy biết như sau: “Vô tướng tâm định này thuộc hữu vi, do tâm tư tạo nên. Phàm cái gì thuộc hữu vi, do tâm tự tạo nên, cái ấy là vô thường, chịu sự đoạn diệt”. Vị ấy biết như vậy, tâm được giải thoát khỏi dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu. Trong sự giải thoát là sự có mặt của hiểu biết rằng đã giải thoát. Vị ấy biết “Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn phải trở lại trạng thái này nữa”. Vị ấy biết: “Các ưu phiền do duyên dục lậu không có mặt ở đây; các ưu phiền do duyên hữu lậu không có mặt ở đây; các ưu phiền do duyên vô minh lậu không có mặt ở đây”. Và chỉ có một ưu phiền này, tức là sáu nhập duyên mạng, duyên với thân này. Vị ấy biết: “ Loại tưởng này không có dục lậu, không có hữu lậu, không có vô minh lậu”. Và chỉ có một cái này không phải không, tức là sáu nhập duyên mạng, duyên với thân này. Và cái nào không có mặt ở đây, vị ấy xem cái ấy là không có, Nhưng đối với cái còn lại, đây, vị ấy biết; “cái kia có, cái này có”. Này

Ananda, cái này đối với vị ấy là như vậy, thật có, không điên đảo, Hư thực hiện hoàn toàn thanh tịnh, không tánh” (tr. 108-109). Đấy là đoạn Kinh nói về an trú “Không” tiêu biểu nhất. Lời dạy: “Phàm cái gì thuộc hữu vi, do tâm tự tạo nên, cái ấy là vô thường, chịu sự đoạn diệt” là ý nghĩa của “Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng.” (đoạn Kinh Kim Cương số 5).

Kinh Đại Không (Mahasunnatasuttam), Trung Bộ III, ghi; “Này, Ananđa, Ta không quán thấy một sắc pháp nào, trong ấy có hoan hỷ, có hoan lạc, nhưng chịu sự biến dịch, chịu sự đổi khác mà không khởi lên sầu, bi, khổ, ưu, não... Nhưng sự an trú này, này Ananđa, đã dược Như Lai hoàn toàn giác ngộ, tức là sau khi không tác ý tất cả tướng, chứng đắc và an trú Nội không... Này Ananda, (Tỷ-kheo ước vọng) “sau khi chứng đạt Nội không, Ta sẽ an trú”, vị Tỷ-kheo cần phải an chỉ, an tọa, chuyên nhất và an định nội tâm”, (tr.262).
- An trú Nội không: Sớ giải là thấy rõ năm uẩn là vô ngã, trú nội tâm, ở giữa đám đông mà cảm thấy như là độc cư.
- An định nội tâm, sớ giải là trú vào Tứ thiền sắc định.
Hai đoạn Kinh trên của Níkàya nói lên Thế Tôn thường trú ở Tứ thiền sắc định, ở đó, Thế Tôn

nhất niệm trú vào Không tánh, lìa hết thảy các tâm chấp thủ.

Như thế, trú Không tánh hay vô trú tưởng là không trú tâm vào các tướng, mà an trú vào Tứ thiền sắc định và giữ chánh niệm trên vô ngã tưởng, Kinh Kim Cương, đoạn l0c diễn đạt vị Bồ-tát đúng nghĩa thì khởi niệm không trú trước, có nghĩa là không khởi tưởng trú vào bất cứ ngã tướng nào, không trú vào sắc, thinh, hương, vị, xúc và pháp.
Đoạn 14a thì nói Bồ-tát nên khởi lên “thật tưởng”. “Thật tưởng” (hay chân tưởng) thì không phải là ngã tưởng (đoạn 14c).
Đấy là các ý nghĩa về vô trú, vô tưỏng, vô niệm hay trú Không tánh giống hệt nhau được trình bày ở Nikàya và Kim Cương.
Điểm giáo lý thậm thâm giống hệt nhau ấy lại được trình bày dưới hình thức rất gần gũi nhau. Nói về phản ứng của một số thính chúng, chư Thiên khi nghe giáo lý trên (Tương Ưng III), đã run sợ, sợ hãi khiếp đảm, như là sự run sợ, sợ hãi, khiếp đảm của loài thú rừng trước tiếng rống của sư tử, chúa tể sơn lâm:
“Này các Tỷ-kheo, các loài thú thuộc loài bàng sanh, khi nghe tiếng rống của con sư tử, vua của loài thú, phần lớn chúng trở thành sợ hãi, run sợ, khiếp đảm... Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, có những

chư Thiên tuổi thọ dài, có mỹ sắc, hưởng lạc nhiều..., các chư Thiên này, sau khi Như Lai thuyết pháp, phần lớn họ sợ hãi, run sợ, khiếp đảm. Họ nghĩ rằng “Chúng ta là vô thường trong khi chúng ta tưởng là thường còn, thường trú...” (tr.103-104).

Kinh Kim Cương, đoạn 14c-14d thì diễn tả: “Như Lai đã vứt bỏ lại ở đằng sau tất cả các tưởng. Thật là phước đức hy hữu cho những ai khi nghe Kinh này mà không run rẩy, không sợ hãi, không kinh hoàng”.
Cho đến nay, giáo lý Vô ngã, Vô thường vẫn gây một sự kinh ngạc lớn đối với các nhà tôn giáo và các nhà nghiên cứu Phật học. Đó là điểm giáo lý rất chính thống và rất đặc thù của Phật giáo.
5. Như Lai, A-la-hán và Bồ-tát:
a/ Kinh Kim Cương và Nikàya mỗi khi nói đến Phật, thường xưng là Như Lai, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác, như thế cả hai bộ phái này đều xác nhận đức Phật cũng là một bậc A-la-hán. Nói khác đi, về mặt giải thoát khỏi các lậu hoặc (hay giải thoát thân - vimukti-kàya) xuất ly sinh tử khỏi tam giới thì giữa Phật và A-la-hán là đồng đẳng.
b/ Theo Tương Ưng Bộ Kinh III (Phẩm Tham Luyến- Phần Chánh Đẳng Giác) xác định giữa Phật và A-la-hán đệ tử có sự khác biệt về sứ mệnh khai đạo (chuyển pháp luân). Một nơi khác của Nikàya, một lần Tôn giả Xá-lợi-phất xác nhận tâm của vị

A-la-hán đệ nhất chưa thể biết rõ tâm Như Lai; đây là điểm khác biệt về Pháp thân.

- “Như Lai, này các Tỷ-kheo, là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, làm cho khởi lên con đường trước kia chưa có, là bậc đem lại con đường trước kia chưa được đem lại, là bậc tuyên thuyết con đường trước kia chưa được tuyên thuyết, là bậc tri đạo, bậc ngộ đạo, bậc thuần thục về đạo. Còn các vị đệ tử là những vị sống theo đạo, tiếp tục thành tựu đạo”.

Thế là, trong hàng A-la-hán có sự khác nhau về Pháp thân (Dharma-kàya) nên mới có các vị đệ nhất về trí tuệ, đệ nhất ly dục, đệ nhất thần thông, đệ nhất thiền định v.v... Thế Tôn đã xác nhận trong Nikàya, Tôn giả Xá-lợi-pbất ngang bằng Thế Tôn về mặt trí tuệ rõ biết pháp giới; Tôn giả Mục-kiền-liên ngang bằng Thế Tôn về thần thông; Tôn giả Đại Ca-diếp ngang bằng Thế Tôn về mặt thiện xảo nhập, trú và xuất định v.v... Thế Tôn là bậc A-la-hán viên mãn đủ các mặt giải thoát và được gọi là Phật, Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Theo đó, Bồ-tát, Bích Chi Phật đều là A-la-hán cả, nhưng cấp độ đi đến toàn giác có khác nhau.
Ta có thể nêu một ví dụ cho dễ nhận.
Như một người vừa trả sạch nợ cảm thấy rất hạnh phúc. Nhưng rõ ràng, vị này còn thiếu niềm hạnh phúc của vị sau khi trả sạch nợ lại còn giàu có nữa.

Cũng thế. Phật, Bích Chi, Bồ-tát, A-la-hán đều là những vị đã phủi sạch nợ sinh tử, loại hết các lậu hoặc tham, sân, si (giải thoát thân -Vinuikti-kàya). Những cấp độ của cải sung mãn sau khi trả sạch nợ giữa các vị thì khác nhau. Đây là điểm khác biệt về Pháp thân (Dharma-kàya). Đức Phật đã viên mãn cả Pháp thân, còn các bậc giải thoát kia chưa viên mãn, đang trên đường hướng đến viên mãn, tiếp tục thành tựu Pháp thân.

c/ Bồ- tát là mẫu giải thoát, hành lý tưởng của Đại thừa Nikàya vẫn đề cập nhiều đến Bồ-tát hạnh, đặc biệt là Bổn Sanh (Jàtaka), nhưng không sắp đặt thành lý tưởng Bồ-tát độ sanh như Đại thừa.
Bồ-tát chân nghĩa, theo Kim Cương, là đoạn diệt hết các vọng tưởng, hết các lậu hoặc và đắc Niết-bàn như một A-la-hán, nhưng ở lại sinh tử để độ sinh- tương tự Bồ-tát Thiện Tuệ (Sumedha) kiết tập trong Nikàya.
Thực ra, vị đại A-la-hán đề cập ở Nikàya cũng biểu hiện đủ Lục độ Ba-la-mật như một đại Bồ-tát:

- Các bậc A-la-hán thường an trú giới uẩn với tâm ly thủ hoàn toàn là nghĩa Trì giới Ba-la-mật

Các A-la-hán vẫn trú thế, dù có thể nhập Niết-bàn, kham nhẫn thuyết pháp độ sinh là nghĩa Nhẫn nhục và Bố thí Ba-la-mật.

- Các A-la-hán thường trú vô tướng định, hay trú không tánh, gọi là Thiền định Ba-la-mật (các vị vẫn đắc định Diệt thọ tưởng).

- Các vị chỉ ngủ non 4 tiếng đồng hồ mỗi ngày, thì giờ còn lại để hành đạo là nghĩa Tinh tấn Ba-la-mật.
Thật là lầm lẫn: Nếu còn quan niệm A-la-hán là tiểu thừa, quả nhỏ !
6. Như Lai lực:
Tăng Chi III (ấn bản 1981, tr. 41-42) ghi 10 Như Lai lực như sau:
1. Như Lai biết rõ xứ và phi xứ.
2. Như Lai biết rõ quả báo của chúng sinh trong ba đời.
3. Như Lai thấy rõ con đường dẫn đến các sanh thú.
4. Như Lai thấy rõ vô lượng thế giới.
5. Như Lai biết rõ tâm hướng sai biệt của chúng sinh.
6. Như Lai biết rõ các thiền định, nhiễm, tịnh.
7. Như Lai biết rõ căn cơ của mọi chúng sinh.
8. Chứng Túc mệnh minh.
9. Chứng Thiên nhãn minh.
10. Chứng Lậu tận minh.

V. Bố Thí Pháp Là Tối Thắng

Kim Cương (đoạn 18a, 18b) giới thiệu về ngũ nhãn của Thế Tôn cũng bao hàm nội dung chứng đắc của 10 Như Lai lực kể trên.

V. BỐ THÍ PHÁP LÀ TỐI THẮNG

Nikàya ghi lại: “Này các Tỷ-kheo, có hai loại bố thí: bố thí tài vật và bố thí pháp. Tối thắng trong hai loại bố thí này, tức là pháp thí”. (Tăng Chi I, 1981, tr.105) và: “Này Sàriputta (Xá-lợi-phất), có hạng người bố thí với tâm mong cầu, với tâm trói buộc, với tâm chất chứa, bố thí với ý nghĩ “ta sẽ hưởng quả báo trong đời sau”. Vị ấy bố thí như vậy, khi thân hoại mạng chung sẽ được sinh lên cùng sống với Tứ Thiên vương thiên (cõi thấp nhất của dục giới) và vị ấy khi nghiệp dứt, thần lực ấy, danh tiếng ấy, uy quyền ấy cũng dứt, vị ấy trở lại trạng thái này”.
(Tăng Chi IIIA, 1981, tr.61)
... Nhưng vị ấy (không bố thí như trên) nay bố thí để “trang nghiêm tâm, để trang bị tâm”. Do bố thí như vậy, sau khi thân hoại, mệnh chung, vị ấy sanh về cùng trú với Phạm chúng thiên (sơ thiền sắc giới). Ở đó, khi nghiệp dứt, thần lực ấy, uy quyền ấy dứt, vị ấy trở thành vị Bất Lai, không trở lui trạng thái này nữa. (Tăng Chi IIIA, 1981.63)

Hạng người bố thí thứ nhất của Nikàya, như thế là bố thí với dục giới tâm, nghĩa là vướng mắc vào sắc, thinh, hương, vị, xúc và pháp trần.

Hạng người bố thí thứ hai là bố thí từ bỏ lòng dục, rời khỏi vướng mắc sắc, thinh, hương, vị, xúc và pháp trần; nhưng vì trong hiện kiếp chưa đoạn trừ hết tập khí của tham ái và chấp thủ, nên phải chờ đến hết thọ mạng ở Phạm chúng thiên mới dứt sanh tử, nhập Niết-bàn trong cảnh giới Bất Lai (Ngũ bất hoàn thiên ở Tứ thiền sắc giới).
Bố thí ly bốn tướng hay không trú trước sắc, thinh, hương, vị, xúc và pháp của Kim Cương Bát-nhã là một hình thức biểu hiện tương tự bố thí để “trang nghiêm tâm” của Nikàya. Hình thức bố thí này, Kim Cương gọi là bố thí để trang nghiêm cõi Phật. Điểm bố thí khác biệt duy nhất được tìm thấy ở Nikàya và Kim Cương là:

• Nikàya giới thiệu pháp môn bố thí cho hàng căn cơ mới nhập đạo. Khi căn cơ hàng này tương đối thuần thục thì liền được giới thiệu giáo lý Tứ đế để đoạn trừ ái, thủ, dứt sạch các lậu hoặc. Giáo lý bố thí được giảng dạy trong bước đầu giải thoát để trang nghiêm tâm và trang bị tâm.

• Kim Cương thì xây dựng pháp bố thí thành một pháp Ba-la-mật, được hành trì liên tục đến giải thoát. Kim Cương đã vận dụng tu tập đồng thời

VI. Nương Tựa Mình Và Nương Tựa Pháp hay TÍnh Chất Thiết Thực Hiện Tại Của Phật Giáo

Giới uẩn, Định uẩn và Tuệ uẩn trong pháp Bố thí Ba-la-mật này (xem đoạn kinh số 6).

VI. NƯƠNG TỰA MÌNH VÀ NƯƠNG TỰA PHÁP

hay TÍNH CHẤT THIẾT THỰC HIỆN TẠI CỦA PHẬT GIÁO

1. Trở về nương tựa chính mình:
Qua Nikàya, Thế Tôn thường dạy các đệ tử trở về nương tựa chính tự thân:
- “Ngươi là nơi nương tựa của chính ngươi, không ai khác có thể là nơi nương tựa?” (Dhp. XII,4)
- “Ngươi phải làm công việc của ngươi, vì Như Lai chỉ dạy con đường”. (Dhp.XX,4)
- “Này Ananda, hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình, hãy tự mình nương tựa chính mình, chớ nương tựa một ai khác. Dùng Chánh pháp làm ngọn đèn, dùng Chánh pháp làm chỗ nương tựa, chớ nương tựa một ai khác. Và này Ananda, thế nào là một Tỷ-kheo tự mình là ngọn đèn cho chính mình, tự mình nương tựa chính mình?... - Này Ananda, ở đây, vị Tỷ-kheo trú quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm nhiếp phục tham ưu ở đời, quán thọ trên các thọ... quán tâm trên tâm... quán pháp trên pháp...?” (Tương Ưng V. tr. 160).
Người tu tập giải thoát theo Nikàya, điều tiên quyết là trở về nương tựa chính mình rồi chịu sự hướng dẫn của Chánh pháp giải thoát.

VII. Giáo Lý Như Chiếc Bè

Kinh Kim Cương rất nhiều lần tán dương công đức vô lượng của người tự mình học hiểu,thọ trì, đọc tụng và giảng nói Bát-nhã cho những người khác nghe. Công đức ấy lớn hơn rất nhiều, không thể tính kể, so với công đức bố thí ngoại tài nội tài, hay công đức hầu hạ một tỉ đức Phật. Đấy là gián tiếp ca ngợi việc trở về nương tựa mình và nương tựa pháp giải thoát không trú truớc; là tinh thần rất nhân bản và rất thiết thực hiện tại của Phật giáo, rất truyền thống.

VII. GIÁO LÝ NHƯ CHIẾC BÈ

Như đã dược trình bày ở đoạn kính số 6, chương II, ẩn dụ chiếc bè nói lên vai trò của giáo lý; vai trò chỉ đường cho hành giả đoạn trừ các tham ái và chấp thủ đang ngăn che thực tại, mà không phải để cắt nghĩa thực tại là gì? Ẩn dụ chiếc bè ở Kim Cương vẫn giữ lại ý nghĩa cơ bản của chiếc bè: Để vượt qua mà không phải để nắm giữ. Vượt qua dòng nước chảy mạnh của sanh tử (gọi là bộc lưu), dòng nước của các ngã tưởng, các tư duy, các tham ái và chấp thủ.
Như chiếc bè và dòng nước không phải là bờ bến an toàn ở bên kia; cũng vậy, giáo lý và dòng sông của các ngã tưởng không phải là thực tại giải thoát.
Chiếc bè được đề cập và được sử dụng là vì sự có mặt của dòng nước; cũng thế, giáo lý được

VIII. Căn Cơ Đại Thừa Và Căn Cơ Tiểu Thừa

nói lên chỉ vì mục đích vượt qua tham ái, chấp thủ, để loại bỏ hết thảy ái và thủ, gốc của sinh tử khổ đau.

Khi ái và thủ được đoạn tận, hành giả mới tự mình nhận ra thực tại như thực là gì. Bấy giờ cả ái, thù và toàn bộ giáo lý được buông bỏ lại sau lưng hành giả, như chính chiếc bè và dòng sông được để lại ở bên này của bờ bến an toàn.
Kim Cương Bát-nhã và Nikàya đều nói lên cùng tiếng nói rằng: Giáo lý Phật giáo, cho dù là giáo lý tối thượng, chỉ để giúp chỉ đường cho hành giả giải quyết sinh tử mà không thể tự thân giáo lý giải quyết sinh tử. Do vậy, cả hai tạng giáo lý đều chỉ cho hành giả trở về chính mình để đoạn trừ ái, thủ trong tâm mình. Cả hai đều trung thành với tôn chỉ rất nguyên thủy của Phật giáo, mà hầu hết các bộ phái Phật giáo đều chấp nhận: Thế Tôn chỉ nói khổ và con đường diệt khổ.

VIII. CĂN CƠ ĐẠI THỪA VÀ CĂN CƠ TIỂU THỪA

1. Như đã đề cập ở mục II, chương III này, Nikàya đề cập đến hai hạng người ở đời:
a/ Hạng vô văn phàm phu: Là hạng người không hiểu rõ pháp của các bậc Thánh, không thuần thục pháp của các bậc Thánh, không tu tập pháp của các bậc Thánh..., luôn luôn xem Ngũ uẩn là: “Cái này là

IX. Giáo Lý Trung Đạo

của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”, có nghĩa là thường hay chấp thủ các ngã tướng.

b/ Hạng đa văn bậc Thánh đệ tử: Luôn luôn xem ngũ uẩn là “cái này không phải là của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi” có nghĩa là thường thấy rõ vô ngã của các pháp và không chấp thủ các ngã tướng.
2. Kinh Kim Cương, đoạn 14e và 15b cũng phân chia có hai hạng người:
a/ Hạng căn cơ thấp (căn cơ tiểu thừa): Thiếu quyết tâm tu tập giải thoát, thường chấp thủ các tướng tự ngã (self).
b/ Hạng căn cơ lớn (căn cơ đại thừa): Có quyết tâm lớn, phát bồ đề tâm cầu quả Phật, hiểu rõ vô ngã và thường không chấp thủ các tướng tự ngã.
Sự phân chia hai hạng người ấy, với nội dung hầu như giống hệt nhau giữa Nikàya và Bát-nhã, cho phép chúng ta xem đây cũng là một quan điểm thuộc giáo lý truyền thống Phật giáo. Theo đó, bốn bậc Thánh Thanh văn đề cập ở Nikàya là thuộc hàng căn cơ rất Đại thừa. Bốn hàng Sa-môn từ Tu-đà-hoàn đến A-la-hán hoàn toàn không liên hệ gì đến cái nghĩa “tiểu thừa” như một số kinh điển và một số nhà nghiên cứu quan niệm.

IX. GIÁO LÝ TRUNG ĐẠO

1. Nikàya thường đề cập đến hai nghĩa trung đạo:

a/ Trung đạo tu tập.

b/ Trung đạo thật nghĩa.
- Về Trung đạo tu tập thì tránh xa hai thái cực của tu tập: Khổ hạnh ép xác và buông lung trong các dục.
- Về Trung đạo thật nghĩa, Tương Ưng Bộ Kinh II định nghĩa rất rõ, chúng ta có thể theo dõi những lời dạy sau đây của Thế Tôn:
- Tôn giả Kaccàyanagotta bạch hỏi Thế Tôn về chánh kiến?
- Thế Tôn dạy: “Này Kaccàyana, thế giới này phần lớn y chỉ vào hai cực đoan: có và không có.
Này Kaccàyana, ai với chánh trí tuệ thấy như chân thế giới tập khởi, thì không chấp nhận thế giới là không có. Ai với chánh trí tuệ thấy như chân thế giới này đoạn diệt, thì không chấp nhận thế giới này là có. Này Kaccàyana, chấp thủ phương tiện, và bị thiên kiến trói buộc, phần lớn thế giới này là vậy. Và ai với tâm không chấp thủ phương tiện không, không chấp thủ thiên chấp tùy miên ấy, không có chấp trước, không có trú trước, vị ấy không có nghĩ: “Đây là tự ngã của tôi”. Khi khổ sanh thì thấy là sanh, khi khổ diệt thì thấy là diệt. Vị ấy không có nghi ngờ, không có phân vân, không có duyên vào ai khác, trí ở đây là của vị ấy. Cho đến như vậy là chánh tri kiến.

“ Tất cả là có” này Kaccàyana, là một cực đoan. “ Tất cả là không có”, là một cực đoan thứ hai. Xa lìa hai cực đoan ấy, Như Lai thuyết trung đạo: Vô minh duyên hành, hành duyên thức...ái...thủ. Như vậy là toàn bộ khổ uẩn tập khởi, Nhưng do ly tham, đoạn hết vô minh, nên các hành diệt, do hành diệt nên thức diệt... Như vậy là toàn bộ khổ uẩn này đoạn diệt”. (Tương Ưng II, 1982, tr.20)

Một lần khác, Thế Tôn dạy, đại để:
Cho rằng khổ do mình tạo ra, là rơi vào thường kiến. Cho rằng khổ do người khác làm ra, là rơi vào đoạn kiến. Từ bỏ hai cực đoan ấy, Như Lai thuyết trung đạo: “như trên” (Tương Ưng II, 1982, tr. 23-24),
Trung đạo thật nghĩa của Nikàya là rời khỏi chấp thường, chấp đoạn, rời khỏi có và không, rời khỏi tất cả chấp thủ ngã tướng của các pháp.
2. Kinh Kim Cương, đoạn 27, cũng nói thật nghĩa thì rời chấp thường (cho thân sắc là Như Lai) và rời khỏi chấp đoạn diệt (cho rằng thân sắc khác hẳn với Như Lai). Đoạn Kinh 32b thì xác nhận thực tại không phải là pháp, cũng không phải là không pháp. Như nhiều đoạn Kinh khác của Kim Cương trình bày thực tướng thì rời khỏi hết thảy các ngã tướng, rời khỏi hết các ngã tưởng. Do đó, Trung đạo thật nghĩa theo quan điểm của Nikàya và Kim Cương Bát-nhã đều giống hệt một khuôn đúc. Chúng ta