Tư Tưởng Kinh Kim Cương

Lời Nói Đầu

THÍCH CHƠN THIỆN

TƯ TUỞNG

KINH KIM CƯƠNG

NHÀ XUẤT BẢN TÔN GIÁO

VIỆN NGHIÊN CỨU PHẬT HỌC VIỆT NAM

Thực hiện - 1999

LỜI NÓI ĐẦU

Tiến sĩ Eward Conze, người Anh, là một giáo sư môn tâm lý học trong 20 năm, đồng thời là một nhà học giả Phật giáo, đã dịch nhiều bản Kinh Pàli, Sanskrit (Phạn văn), Tây Tạng và Mông Cổ nổi tiếng qua Anh ngữ, là tác giả cuốn “Thiền Định Phật Giáo” (Buddhist Medita- tion).
Tiến sĩ Conze đã dành hơn 20 năm để hoàn thành bản dịch Kinh Kim Cương này, bản dịch ấn hành lần đầu vào năm 1956 (Rome edition, London). Bản dịch này ấn hành vào năm 1975 với sự hiệu đính đầy đủ và gọn, sáng hơn (theo lời dịch giả).
Văn học Bát-nhã có tất cả 38 cuốn sách được sáng tác vào giữa những thế kỷ thứ 1 trước Công nguyên, đến thế kỷ thứ 3 sau Công nguyên tại Ấn Độ. Trải qua ngót 30 thế hệ phê phán và chọn lọc, Phật giáo Trung Hoa, Nhật Bản, Tây Tạng và Mông Cổ đã đặc biệt chọn

Giới thiệu cuốn Kinh Kim Cương Bát-nhã và bài Bát-nhã Tâm Kinh này.

Chúng tôi thấy có một số điểm khác nhau giữa bản dịch chữ Hán và bản dịch Anh ngữ, nhất là sự khác biệt rõ rệt giữa bản dịch Anh ngữ này với các bản Việt ngữ dịch từ Hán bản, nên chúng tôi dịch và giới thiệu bản Anh ngữ này với một số suy nghĩ của chúng tôi kèm theo sau mỗi phần dịch để góp thêm tài liệu cho quý Phật tử quan tâm tìm hiểu giáo lý Bát-nhã.
Về bài Bát-nhã Tâm Kinh, hiện đã có nhiều bản dịch có giá trị, đáng lẽ chúng tôi không dịch và giải ở đây. Nhưng để cho việc giới thiệu giáo lý Bát-nhã có tính truyền thống như ở các nước Phật giáo Bắc truyền khác, chúng tôi dịch luôn bài Bát-nhã Tâm Kinh liền sau Kim Cương cho chung cùng một tập sách.
Tương tự với công trình dịch và chú của các vị đi trước, chúng tôi bàn rộng thêm những gì đã dịch ra Việt văn.
Chúng tôi rất mong được chư vị Tôn túc bổ khuyết, và rất mong nhận được ý kiến xây dựng của các bạn đọc.

P.L. 2538, mùa an cư năm 1984

Tỷ - Kheo Chơn Thiện

Chương I. Nhận Thức Khái Quát

Chương I

NHẬN THỨC KHÁI QUÁT

Kinh Kim Cương là Kinh tiêu biểu nhất cho toàn tạng Bát-nhã, nói lên đầy đủ tinh thần Chân không và Diệu hữu. Tạng Bát-nhã gồm có nhiều kinh khác nhau bàn về Trí tuệ giải thoát, về Chân như, Không tính hay Niết-bàn.
Có những quan điểm khác nhau trong các Kinh Bát-nhã này, nhưng điểm tương đồng là bàn về Không tính hay Như tính của các pháp.
Tạng Kinh Bát-nhã có gần 700 cuốn. Bản dịch của pháp sư Huyền Trang có 600 cuốn.
Đến nay, các nhà nghiên cứu Phật học đều đồng ý tư tưởng Bát-nhã là tư tưởng kế thừa tư tưởng Đại chúng bộ, tư tưởng cho rằng hết thảy các pháp được sinh thành do các duyên đều là giả danh, hư ảo. Đây là các Kinh thuộc thời kỳ bộ phái, hay gọi là thời kỳ phát triển, ra đời vào thế kỷ thứ II Tây lịch (Đại thừa Phật giáo tư tưởng luận, tiết 3, Kimura Taiken).

Theo giáo sư Stcherbatski, tư tưởng “Tánh không” duyên khởi luận có mặt vào thế kỷ thứ II Tây lịch. Bát-nhã thuộc hệ “Tánh không” này. (Các tông phái đạo Phật, Junjiro Takakusu, bản dịch của Tuệ Sỹ, tu thư Vạn Hạnh, 1973).

Edward Conze (Diamond sutra, tr.22) cho rằng Kinh Kim Cương được sáng tác vào thế kỷ thứ 7 hay 8 sau thời Tôn giả A-nan.
Trong cuốn sách này, chúng tôi nhìn tư tưởng Kinh Kim Cương là tư tưởng truyền thống của Phật giáo, phù hợp Phật ý so với các kinh Nikàya. Do đó, khi trình bày về Kinh Kim Cương, chúng tôi muốn trình bày thêm phần liên hệ với tư tưởng Nikàya.
Về tên Kinh, Kinh Kim Cương nói đủ là Kim Cương Bát-nhã Ba-la-mật, hay Năng Đoạn Kim Cương Bát-nhã Ba-la-mật. Từ Sanskrit viết là Vajrapra- j àparamità Sutra, hoặc Vajracchedika Praj àparamità Sutras, hay gọn hơn là Praj aparamità Sutras.
Vajra là kim cương, một loại khoáng chất rất cứng có thể chặt đứt các thứ khác; Prajà là Trí tuệ; param là ở bên ngoài, ở bên kia bờ, bên kia biên giới; ità là đã đi rồi, đã qua rồi.
Như vậy, từ Praj àparamità có nghĩa là trí tuệ siêu việt, giải thoát ngoài các pháp bị tác thành, rời khỏi thế giới ngã tướng của khái niệm.

Từ Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dịch âm của từ Sanskrit ở trên, thường được hiểu là trí tuệ đáo bỉ ngạn hay trí tuệ toàn giác. Bởi vì trí tuệ ấy thoát ly thế giới khái niệm, nên không thể diễn đạt nó bằng ngôn ngữ khái niệm, do đó có thể gọi trí tuệ ấy bằng tên riêng là Trí tuệ Bát-nhã. Đây là Như Lai trí hay Niết-bàn. Kinh Kim Cương trình bày về Trí tuệ siêu việt trên và về con đường thể nhập trí tuệ ấy, thứ trí tuệ như một thanh gươm báu có thể chặt đứt hết thảy tham ái, chấp thủ và vô minh, chặt đứt hết thảy phiền não và khổ đau.

Kinh Kim Cương được xem là kinh tóm lược các nét chính yếu của Bát-nhã. Hiểu được Kinh này là nắm được tư tưởng của Bát-nhã.

Kimura Taiken và một số nhà Phật học khác, cho rằng tư tưởng Bát-nhã là nền tảng của giáo lý Bắc truyền (Đại thừa). Hiểu được Kim Cương là dễ dàng đi vào các Kinh Bắc truyền khác.

Dù có một số quan điểm khác biệt giữa các kinh điển của các bộ phái Phật giáo, giáo lý Tứ đế vẫn được chấp nhận là giáo lý căn bản chung. Nếu ở Nikàya đề cập nhiều đến Khổ đế, Tập đế, Đạo đế và rất ít về Diệt đế, thì ở Kim Cương nhấn mạnh nhiều về Diệt đế và Đạo đế. Nếu Tứ niệm

xứ là giáo lý Thiền định của Đạo đế ở Nikàya, thì ở Kim Cương, Tứ niệm xứ vẫn là pháp môn căn bản mà chư Bồ-tát an trụ.

Dù phương cách và ngôn ngữ trình bày có khác nhau giữa Nikàya và Kim Cương Bát-nhã, thì điểm gặp gỡ cơ sở nhất vẫn là: Thế Tôn giác ngộ từ giáo lý Duyên khởi; Niết-bàn được định nghĩa như là Ái diệt, Thủ diệt hay vọng tưởng Thức diệt.
Từ nhận xét cơ bản này, chúng ta cần loại ra ngoài tư duy của mình các quan điểm cho rằng Tứ đế, Duyên khởi là pháp nhỏ (Tiểu thừa), hay Bát-nhã không phải là kinh Phật thuyết, Bát-nhã là giáo lý phi truyền thống, trước khi đi vào tìm hiểu chân xác hơn tư tưởng của Kim Cương.
Bát-nhã diễn đạt thực tính của các pháp, vốn ở ngoài phạm trù diễn đạt của ngôn ngữ, chính vì thế mà ngôn ngữ diễn đạt của Bát-nhã có một sắc thái đặc thù đòi hỏi người đọc có căn bản định và tuệ mới lĩnh hội được. Hình thức diễn đạt phủ định của Bát-nhã, do vậy, cũng mang một ý nghĩa khác với ý nghĩa phủ định thông thường.
Kinh Kim Cương cô kết ý tưởng của tạng Kinh Bát-nhã nên nội dung có các điểm chủ yếu này:
(Nói lên Không tính của các pháp. Đó là Vô ngã tính hay Duyên khởi tính, phủ nhận hết thảy các ngã tính. Vì thế, ngôn ngữ diễn đạt phủ định

triệt để các khái niệm về các tướng trạng do khái niệm dựng nên.

(Nói lên rằng Không tính là thực tại tính như thực ở ngoài vòng chấp thủ tướng mà không phải là hoàn toàn ở ngoài thế giới này. Nói cách khác, thực tại là thế giới đang là được nhìn với trí tuệ lìa xa ngã tướng.
Do đó, phủ định của Bát-nhã là phủ định các vọng niệm, vọng tưởng mà không phủ định toàn bộ thế giới đang là. Do không phủ nhận toàn bộ thế giới đang là, nên Bát-nhã giới thiệu Lục độ Ba-la-mật để Bồ-tát an trú. Bồ-tát vẫn làm các Phật sự độ sinh mà vẫn không lìa thực tướng.

Thời Pháp Kim Cương được giảng cho 1250 vị đệ tử đầu tiên của Thế Tôn và một số chư Bồ-tát. Đại diện tiêu biểu cho hàng thính chúng là Tôn giả Tu-bồ-đề (Subhuti). Những vấn đề Tôn giả đặt ra là vấn đề của thính chúng mà không phải của Tôn giả. Thế Tôn dạy Tôn giả như là đang dạy cho toàn thể thính chúng. Diễn tiến của tâm lý và tư duy của Tôn giả trong thời pháp là diễn tiến của tâm lý và tư duy của thính chúng. Mỗi lần gỡ một vướng mắc chấp thủ là mỗi lần Thế Tôn làm thể hiện

thực tướng. Vướng mắc thì có chỗ thô, chỗ tế, nhưng phần thực tướng hiển bày thì trước sau như một.

Hiểu như yậy để chúng ta nhận ra tính liên tục và thông suốt của Kinh Kim Cương qua các chuyển biến tâm lý và tư duy của thính chúng mà chúng ta cần hình dung ra xuyên qua các đoạn Kinh. Từ đây, chúng ta mới có thể cắt nghĩa các đoạn Kinh một cách nhất quán, không rời rạc hay cắt xén.
Kinh Kim Cương đi vào các lập luận uẩn khúc và tế nhị: Vừa phủ định vừa khẳng định khiến người đọc ngỡ là những lập luận mơ hồ. Chúng ta cần cắt nghĩa một cách cẩn trọng thế nào để đạt đến kết quả chỉ phủ nhận tham ái và chấp thủ các pháp (cuộc đời), mà không phủ nhận chính các pháp (cuộc đời). Ngôn ngữ dùng ở đây là ngôn ngữ ly niệm. Hiểu được ngôn ngữ ly niệm ấy chúng ta mới hiểu được (ngộ) Bát-nhã.

Qua một số nhận xét khái quát ở trên, chúng ta lần lượt đi vào từng chương kinh. Mỗi chương có phần chánh văn bằng Anh ngữ, bản dịch của Edward Conze, kèm theo là bản dịch Việt ngữ và ý kiến trình bày của chúng tôi.

Chương II: Thánh Chúng Câu Hội

Chương II

THE CONVOCATION OF THE ASSEMBIY

1. “Thus I have heard at one time: The Lord dwelt at Sravasti, in the Jeta Grove, in the garden of Anathapin dika, together with a large gathering of monks, consisting of 1.250 monks, and with many Bodhisattvas, great beings. Early in the morning the Lord dressed, put on his cloak, took his bowl, and entered the great City of Sravasti to collect alms. After he had eaten and retumed from his round, the Lord put away his bowl and cloak, vvashed his feet, and sat down on the Seat arranged for him, Crossing his legs, holding his body upright, and mindtully íixing his attention in front of him. Then many monks approached to where the Lord was, saluted his feet with their heads, thrice walked round him to the right, and sat down on one side.

THÁNH CHÚNG CÂU HỘI

1. Như vầy tôi nghe: Một thời đức Phật trú ở thành Xá-vệ, tại Thắng Lâm, vườn của ông Cấp Cô Độc, cùng với 1.250 vị Tỷ-kheo và nhiều vị Bồ-tát. Vào buổi sáng sớm, đức Phật đắp y, cầm bình bát

và đi vào thành phố lớn Xá-vệ để khất thực. Sau khi dùng cơm xong và trở về chỗ trú, đức Phật cất y bát, rửa chân và ngồi xuống trên chỗ ngồi đã soạn sẵn, ngồi kiết-già, lưng thẳng, và chánh niệm tỉnh giác để sự chú ý trước mặt (theo dõi hơi thở). Bấy giờ, nhiều vị Tỷ-kheo đến chỗ Ngài ngồi, đê đầu đảnh lễ dưới chân Ngài, nhiễu phải ba vòng và ngồi xuống một bên.

Lời bàn:

Đoạn Kinh trên là khung cảnh Thánh chúng tụ hội. Đấy là sinh hoạt rất bình thường, giản dị và tự nhiên hằng ngày của các vị Tỷ-kheo, tương tự như đã được trình bày từ Nikàya.
Chúng ta không thấy có gì biểu hiện qua hình ảnh sinh hoạt đó cả cho đến khi Tôn giả Tu-bồ-đề dâng lời tán thán lên Thế Tôn ; bấy giờ chúng ta mới bắt gặp cái nhìn của một bậc Thánh vô lậu của Tôn giả. Chúng ta sẽ vô cùng ngạc nhiên đi vào đoạn Kinh kế tiếp.

SUBHUTI MAKES A REQUEST

2. At that time the Venerable Subhuti came to that assembly and sat down. Then he rose from his Seat, put his upper robe over one shoulder, placed his right knee on the ground, bent forth his folded hands towards the Lord, and said to the Lord: “It is wonderful O Lord, it is exceedingly wonderful, O Well-Gone, how much the Bodhisattvas, the

Tôn Giả Tu Bồ Đề Đặt Câu Hỏi

gneat beings, have been helped wiih the grentest help by the Tathagata, the Arahat, the Fully-Enlightened-One. It is won derful O Lord, how much the Bodhisattvas, the greal beings, have been favoured with the hightest favour by the Tathagata, the Arahat, the Fully-Enlightened-One. How then, O Lord, should a son or daughter of good family, who have set out in the Bidhisattva-vehicle, stand, progress, control their thoughts ?”

After these words, the Lord said to the Venerable Suhhuti “ Well said, well said, Subhuti! So it is, Suhhuti, so it is, as you say ! The Tathagata, Subhuti, has helped the Bodhisattvas, the great beings, with the greatest help, and he has favoured them with the highest favour. Therdbre, Subhuti, listen well, and attentively! I will teach you how those who have set out in the Bodhisattva-vehicle should stand, progrets, control their thoughts?” “So be it”, O Lord, the Vencrable Subhuti replied to the Lord.

TÔN GIẢ TU BỒ ĐỀ ĐẶT CÂU HỎI

2. Lúc ấy, Tôn giả Tu-bồ-đề đi đến hội chúng và ngồi xuống, rồi từ chỗ ngồi đứng dậy, để y ngoài qua một bên vai, gối hữu quỳ xuống, chắp tay hướng về Thế Tôn và bạch: “Thật là tuyệt diệu bạch đức Thế Tôn, thật vô cùng tuyệt diệu bạch đức Thiện Thệ, đức Như Lai, bậc A-la-hán, bậc Toàn Giác đã giúp đỡ chư vị Bồ-tát với sự giúp đỡ kỳ diệu. Thật là tuyệt diệu bạch đức Thế Tôn, đức Như Lai, bậc

A-la-hán, bậc Toàn Giác đã hỗ trợ chư vị Bồ- tát với sự hỗ trợ cao quý nhất. Vậy bạch Thế Tôn, một thiện nam, tín nữ phát tâm Bồ- tát cầu quả vị Phật làm thế nào để an trụ tâm, để phát triển tâm và hàng phục tâm? ”.

Đức Phật dạy Tôn giả Tu-bồ-đề: “Lành thay! Lành thay! Này Tu-bồ-đề, đúng vậy, như điều Ông nói, này Tu-bồ-đề ! Như Lai, này Tu-bồ-đề, đã giúp đỡ các Bồ-tát với sự hỗ trợ cao quý nhất. Vì vậy, này Tu-bồ-đề, hãy lắng nghe! Ta sẽ chỉ rõ cho ông làm thế nào để các thiện nam, tín nữ phát tâm cầu quả vị Phật an trú tâm, phát triển tâm và hàng phục tâm”. Tôn giả Tu-bồ-đề vâng đáp Thế Tôn.
Lời bàn:

1. Giữa khi các vị Tỷ-kheo, các Bồ-tát không nhìn thấy các biểu hiện sinh hoạt hàng ngày của Thế Tôn chính là sự biểu hiện của thực tại như thực, và biểu hiện sinh hoạt đó đang là bài pháp sống động nói về thực tại ấy, thì giữa khi ấy, Tôn giả Tu-bồ-đề nhận ra thực tại.

Bài pháp ấy hay thực tại ấy là gì? Có lẽ Tôn giả Tu-bồ-đề biết Thế Tôn là bậc đã rời khỏi hết thảy chấp thủ, hết thảy lậu hoặc, nên mọi biểu hiện đều rời khỏi hết thảy các tưởng về ngã, biểu hiện toàn vẹn thực tại của toàn giác. Hình ảnh biểu hiện ấy là một bài pháp nói bằng ngôn ngữ im lặng, thứ ngôn ngữ ly niệm. Mà có lẽ

chỉ bằng ngôn ngữ im lặng đó mới nói lên một cách đích thực thực tại như thực.

Mọi cử chỉ rời khỏi các tưởng chấp thủ đều đi vào Ba-la-mật. Khất thực là ý nghĩa của Trì giới Ba-la-mật; làm công việc đó đều đặn mỗi ngày là Nhẫn nhục và Tinh tấn Ba-la-mật; để tâm theo dõi hơi thở là Thiền định Ba-la-mật; và chánh niệm tỉnh giác rời hết các chấp thủ là Trí tuệ Ba-la-mật.
Thế Tôn thường thuyết Lục độ Ba-la-mật như chính thực tại thường thuyết, nhưng thính chúng không thể nghe hiểu thứ ngôn ngữ ấy, vì thế, Tôn giả Tu-bồ-đề đã khởi bạch Thế Tôn chỉ dạy bằng các ngôn ngữ khái niệm của con người.
Lúc thỉnh bạch, Tôn giả đã chứng ngộ thực tại ấy nên đã dâng lời tán thán Thế Tôn: ‘Thật tuyệt diệu...”.
2. Tâm tưởng đến cái ngã của tự thân, hay cái ngã của các pháp là như thế này, như thế kia trong hiện tại, quá khứ, tương lai là vọng tưởng. Do vọng tưởng có mặt mà tham ái, sân hận, si mê và sợ hãi có mặt. Khi tham ái, sân hận, si mê và sợ hãi dấy khởi thì tâm dao động, bất an. Tôn giả Tu-bồ-đề biết nhiều Tỷ-kheo trong thính chúng chưa đoạn hết chấp thủ hẳn là rơi vào dao động, nên bạch Thế Tôn chỉ dạy phương pháp an trú tâm, hàng phục tâm dao động ấy. Khi tâm an trú, thì vọng tưởng dứt, và trái lại. Bởi thế, thay vì dạy

cách an trú tâm thì Thế Tôn dạy cách hàng phục vọng tâm

3. Từ A-la-hán (Arahat) trong đoạn Kinh trên là đồng cách từ của từ Như Lai, có nghĩa là A-la-hán, Như Lai và Toàn Giác đồng nghĩa, đều chỉ quả vị Giác ngộ Vô thượng.
Theo Nikàya, A-la-hán là bậc Thánh đã đoạn tận tham ái, chấp thủ và vô minh. Quả vị Phật cũng được Bát-nhã định nghĩa như là bậc đã tận trừ chấp thủ. Do đó, về mặt giải thoát lậu hoặc, quả vị A-la-hán không khác quả vị Phật.

THE VOW OF BODHISATTVA

3. The Lord said: Here, Subhuti, someone who has set out in the vehicle of a Bodhisattva should produce a thought in this manner: As many beings as there are in the universe of beings, comprehended under the term “beings” - egg-born, born from a womb, moisture-born, or miraculously born; with or without form; with perception, without perception and with neither perception nor non-perception - as far as any con- ceivable form of beings is conceived: all these I must lead to Nirvana, into that Realm of Nirvana which leaves nothing behind. And yet, although innumerable beings have thus been led to Nirvana, no being at all has been led to Nirvana”. And why? If in a Bodhisattva the notion of a “ being” should take place, he could not be called a “Bodhi-being”. And why? He is not to be called a Bodhi-being, in whom the

Hạnh Nguyện Bồ Tát

notion of a self or of a being should take place, or the notion of a living soul or of a person.

HẠNH NGUYỆN BỒ TÁT

3. Đức Phật dạy: “Ở đây, này Tu-bồ-đề, nếu có người phát tâm Bồ-tát cầu quả vị Phật, nên khởi tâm như thế này: “Trong thế giới này, có bao nhiêu chúng sinh - loài sinh từ trứng, loài sinh từ thai, loài sinh từ chỗ ẩm thấp, loài hóa sinh, có hình tướng hay không hình tướng, có tưởng hay không có tưởng. Phải dẫn dắt tất cả đến Niết-bàn, vào Niết-bàn, cảnh giới không để lại gì ở đằng sau (Vô dư y Niết-bàn). Và dù có vô số chúng sinh được dẫn dắt đến Niết-bàn như thế, vẫn không có chúng sinh nào thật sự được dẫn dắt đến Niết-bàn. Tại sao? Nếu trong vị Bồ-tát có tưởng chúng sinh khởi lên, vị ấy không thể được gọi là Bồ-tát, vị ấy còn vướng mắc vào tưởng tự ngã, tưởng chúng sinh, tưởng linh hồn, hay tưởng con người”.

Lời bàn:
Nếu không thể hiểu bài pháp về thực tướng Bát-nhã qua thân giáo của Thế Tôn, thì ở đoạn Kinh này thính chúng có thể nhận ra được thực tướng ấy.
Con đường đi vào thực tướng thì một mặt phát khởi đại bi tâm cứu độ vô lượng chúng sinh, một mặt rời khỏi hết thảy các tưởng về ngã tướng.

Chúng sinh vốn do các duyên mà sinh, nên không thật. Chúng sinh đã không thật có, thì làm gì có chúng sanh được độ?

Nếu chúng sanh vốn không thật có thì tại sao Bồ-tát lại làm cái việc phát tâm cứu độ đối tượng không thực ấy?
Như đã được đề cập từ đầu sách, đoạn trên là một hình thức diễn đạt đặc biệt của Bát-nhã. Chúng ta tuần tự phân tích lời dạy trên qua các điểm dưới đây:
1. Thế Tôn dạy Bồ-tát phát tâm độ vô lượng chúng sanh là nhằm để phá ngay trung tâm gây nên dao động, bất an, của thính chúng. Thính chúng đang lo âu về hạnh nguyện làm thế nào có thể độ hết chúng sinh để tròn quả Phật?
Lo âu đó dấy khởi từ tâm chấp thủ tướng cho rằng có vô lượng chúng sanh, có việc cứu độ và tự thân phải lo cứu độ. Tâm chấp thủ tướng ấy trải rộng ra vô cùng, khắp thời gian và không gian vô tận, khiến tâm lý dao động nhiều. Thoạt đầu Bồ-tát phát khởi tâm đại bi để dập tắt tham ái, sân hận và chấp thủ, nhưng rồi Bồ-tát lại vướng mắc vào tư duy ngã tính. Do đó, Thế Tôn dạy Bồ-tát, cần giác tỉnh ngay liền sau đó: Các ngã tướng, ngã tính là phi thực.
2. Thấy tính phi thực của ngã tướng thì các chấp thủ rơi đổ cùng với tâm lý dao động. Làm đổ

tâm lý dao động ấy là ý nghĩa hang phục tâm. Khi sự bất an tan mất, thì tâm được an trú, đây là ý nghĩa của an trụ tâm.

3. Chúng sinh mang thân tướng chúng sinh là do nghiệp nhìn các pháp có ngã tướng mà ra. Bồ-tát phải là vị chứng đắc vô ngã mới có khả năng để dẫn dắt chúng sinh rời khỏi ngã chấp đi đến Niết-bàn. Nếu Bồ-tát thấy có chúng sinh được độ tức là rơi vào các ngã tưởng, và do đó thiếu khả năng độ sinh; Bồ-tát bấy giờ không còn được gọi là Bồ-tát.

4. Bồ-tát đi ra khỏi chấp thủ trong từng niệm là đi ra khỏi tâm lý dao động, tâm được an trụ. Như thế, trú tâm vào niệm không chấp thủ là ý nghĩa thực, của an trú và hàng phục tâm.

5. Lời dạy “Phát tâm độ vô lượng chúng sinh” mà “thực ra thấy không có chúng sinh nào được độ”..., là lời dạy về việc làm của một Bồ-tát gồm có hai phần:

a/ Độ chúng sanh - độ tha.

b/ Thấy không có chúng sinh nào được độ: Giác tỉnh vô ngã, đi vào trí tuệ vô ngã tự độ.

6. Bốn tưởng được đề cập ở đoạn Kinh trên có ý nghĩa khác với bốn tưởng được đề cập ở Hán bản. Theo ghi chú ở bản dịch tiếng Anh, thì:

a/ Tưởng tự ngã: Tin rằng có một tự ngã ở ngoài năm thủ uẩn, một cái ngã được định nghĩa

như điều mà chúng ta có thể nói, “cái này là của tôi, tôi là cái này, cái này là tự ngã của tôi”.

b/ Tưởng con người: Tin tưởng có một cá thể độc lập, liên tục và đồng nhất với chính nó ở các thời điểm khác nhau ; cá thể đó phân biệt kiên cố các phần tử ở trong cá thể khác biệt với những gì ở bên ngoài cá thể.
c/ Tưởng linh hồn: Tin tưởng có mặt một sức mạnh hợp nhất và sinh động ở bên trong thân căn, nó tồn tại từ bào thai cho đến chết, qua thời gian của kiếp sống.
d/ Tưởng chúng sinh: Tin tưởng có mặt một thực thể thường hằng chuyển sinh từ đời sống này sang đời sống khác.
7. Liền khi Thế Tôn vừa dạy phương pháp hàng phục tâm, một số vị Tỷ-kheo trở nên băn khoăn về hạnh nguyện chính của Bồ-tát (tức là Bố thí):
Nếu ngã tướng không thật, thì ai sẽ bố thí? Ai sẽ nhận thí? Và làm sao để có vật thí để thí?
Thấy suốt niềm băn khoăn ấy, Thế Tôn dạy tiếp:

THE PRACITCE OF THE PERFECTIONS

4. Moreover, Subhuti, a Bodhisattva who gives a gives should not be supported by a thing, nor should he be supported anywhere. When he gives gifts he should not be supported by sight-objects, nor by sounds, smells, tastes, touchables, or

Tu Tập Các Ba-La-Mật

mind-objects. For, Subhuti, the Bodhisattva, the great being should give gifts in such all-way thai he is not supported by the notion of a sign. And why? Because the heap of merit of that Bodhi-being, who unsupported gives a gives, is not easy to measure. What do you think, Subhuti, is the extent of space in the East easy to measure? - Subhuti replied: No indeed, O Lord - The Lord asked: In like manner, is it easy to measure the extent of space in the South, West or North, downwards, upwards, in the intermediate directions, in all the ten directions all round? - Subhuti replied : No indeed, O Lord - The Loid said: Even so, the heap of merit of that Bodhi being who unsupported gives a gifts is not easy to measure. That is why, Subhuti, those who have set out in the Bodhisattva-vehicle, should give gifts without being supported by. the notion of a sign.

TU TẬP CÁC BA-LA-MẬT

4. Hơn nữa, này Tu-bồ-đề, vị Bồ-tát bố thí không nên tùy thuộc vào sự vật hay tùy thuộc vào bất cứ đâu. Khi bố thí, Bồ-tát không nên bị lệ thuộc vào sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Vì, này Tu-bồ-đề, vị Bồ-tát cần phải bố thí như thế, bố thí không vướng mắc vào ý niệm về ngã tướng (the notion of a sign). Tại sao? Bởi vì vị Bồ-tát ấy bố thí không vướng mắc các tướng sẽ có công đức không thể đo lường được. Này Tu-bồ-đề, ý Ông nghĩ sao? Hư không ở phương Đông có thể đo lường được không? - Tôn giả Tu-bồ-đề đáp: “Bạch Thế Tôn, quả

thực không. Đức Thế Tôn hỏi: Cũng thế, có thể đo lường được hư không ở phương Nam, Tây, hay Bắc, các phương Dưới, phương Trên, phương Giữa, tất cả các phương không? Tôn giả Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, quả thực không. Đức Thế Tôn bảo: Cũng thế, công đức của vị Bồ-tát bố thí không vướng mắc các tướng không thể đo lường được. Này Tu-bồ-đề, đấy là lý do tại sao những vị Bồ-tát cầu quả Phật cần phải bố thí mà không vướng mắc các tướng.

Lời Bàn

1. Ở đây, chúng ta có thể hình dung ra tâm trạng của một số trong thính chúng khi nghe lời dạy “độ chúng sinh mà không thấy có chúng sinh được độ”. Các vị lo ngại khó có thể hành bố thí nếu không trú vào tướng. Và, bố thí không trú tướng thì sẽ không có công đức.

Đọc được tâm trạng ấy, Thế Tôn nói đến công đức của bố thí để trấn an.

2. Bên cạnh trấn an tâm lý, Thế Tôn dạy ý nghĩa bố thí như thế nào để được quả Phật.

Bố thí, công đức phát khởi từ tâm tác động trên hành động bố thí, mà không phải là vật thí hay hành động thí. Tại đây, nếu tâm chấp thủ tướng, thì người thí sẽ đi vào tham ái, si mê mà không thể giải thoát khỏi sinh tử. Do vậy, hành bố thí Ba-la-mật là hành cái tâm giác tỉnh đi ra khỏi chấp trước. Đi ra khỏi chấp trước là đi ra khỏi sinh tử.

Bố thí của Bồ-tát nhắm đến hai mục đích

a/ Giúp người nhận thí thoát khỏi nỗi khổ của nghèo nàn về vật chất và nghèo nàn về hiểu biết, trí tuệ.
b/ Bồ-tát bố thí nhằm mục đích giác ngộ vô thượng, nên trung tâm điểm của hành động phải là không vướng mắc các tướng để Bồ-tát không đánh mất mục tiêu giác ngộ Phật quả. Nếu chỉ hành ly các ngã tưởng mà không bố thí, thì Bồ-tát sẽ đánh mất bản nguyện độ sinh. Nếu hành động đúng nghĩa bố thí rời khỏi chấp thủ, thì Bồ-tát thành tựu cùng lúc hai mục tiêu trên cầu giác quả, dưới hóa độ chúng sinh.
Trong các phước đức, phước đức giải thoát là tối thượng, nên bố thí ly chấp thủ tướng được phước đức vô lượng.
Cái gì đo lường, tính toán được là thuộc hữu hạn, hữu tướng. Cái gì được diễn đạt không đo lường được là thuộc vô tướng. Nhân (cause) của bố thí là ly chấp thủ tướng thì kết quả của bố thí phải là vô tướng. Đây nói là chân nghĩa của phước đức.
3. Đến đây, một số trong thính chúng chưa đi ra khỏi chấp thủ băn khoăn rằng: Nếu bố thí vô tướng thì làm sao có được kết quả thuộc cảnh giới trang nghiêm và thân tướng trang nghiêm, là những gì của tướng.

Đức Phật Và 32 Tướng Quý

Hiểu tâm trạng đó, Thế Tôn dạy tiếp:

BUDDHAHOOD AND THE THIRTY TWO MARKS

5. The Lord continued: “What do you think, Subhuti, can the Tathagata be seen by the possession of his marks? - Subhuti replied: “No indeed, o Lord. And why? What has been taught by the Tathagata as the possession of mark, that is truly a no-possession of no mark”. The Lord said: “Wherever there is possession of marks, there is fraud, wherever there is no-possession of no-marks there is no fraud. Hence the Tathagata is not be seen from no marks as marks”.

ĐỨC PHẬT VÀ 32 TƯỚNG QUÝ

5. Đức Phật dạy tiếp: “Này Tu-bồ-đề, ý Ông nghĩ sao, có thể thấy Như Lai qua các tướng quý?” - Tôn giả Tu-bồ-đề đáp: “Bạch Thế Tôn, quả thật không. Tại sao? Điều mà Thế Tôn dạy là sự sở đắc các tướng thật sự là sự vô đắc Không tướng. Đức Phật dạy: “Ở đâu có Sự sở đắc các tướng ở đó có sự hư vọng; ở đâu có sự vô đắc Không tướng, ở đó không có sự hư vọng. Do đó không nên thấy Như Lai từ các Không tướng như là các tướng”.

Lời bàn:

1. Tôn giả Tu-bồ-đề, đại biểu cho thính chúng, khởi lên nghi vấn: Nếu bố thí không trú tướng thì kết quả, nếu có, phải là vô tướng, tại sao Như Lai lại có thân báu với 32 tướng quý?

Thấy rõ tâm niệm đó, Thế Tôn liền hỏi câu hỏi trên để giải tỏa nghi vấn nọ.

Không thể thấy Như Lai qua các tướng quý, bởi vì các tướng vốn là pháp hữu vi, là hư vọng; còn Như Lai là chân thật tướng, là vô vi. Không thể lẫn lộn giữa thật tướng và huyễn tướng, giữa sắc thân Như Lai và Như Lai, tại đây chỉ có thể thấy Như Lai ở vô tướng. Nói khác đi, nếu thấy được thật tướng vô tướng của các tướng, tức là thấy Như Lai. Chỉ có trí tuệ vô ngã (hay Bát-nhã) mới thấy được Như Lai.
2. Ở đây, chúng ta có thể hiểu được thâm ý của Như Lai xa hơn nữa:
- Một mặt, do vì thính chúng chấp thân sắc của Như Lai là chính Như Lai, nên để phá đổ chấp trước này, Thế Tôn dạy cái thân sắc hư vọng ấy không phải là Như Lai.
- Một mặt, Thế Tôn dạy nếu thấy vô tướng ở các tướng thì tức là thấy Như Lai. Điều này nói lên rõ ràng rằng nếu thấy vô tướng của thân sắc Như Lai tức cũng thấy Như Lai. Thế là không phải không thể thấy Như Lai qua sắc tướng. Nhưng đây là điểm tế nhị mà chúng ta sẽ gặp lại ý nghĩa này vào gần cuối thời pháp. Thế Tôn phải phương tiện gỡ dần các vướng mắc, gỡ dần từng vướng mắc của thính chúng theo diễn tiến của tâm thức của thính chúng.

3. Tại đây, một số thính chúng, do vì còn chấp thủ, lại khởi lên thắc mắc: Nếu tất cả pháp là vô tướng thi hẳn là không có pháp nào để chứng đắc và để thuyết giảng, tại sao Như Lai đã giác ngộ, đã và đang thuyết pháp.

Rõ được tâm trạng ấy, Tôn giả Tu-bồ-đề lo lắng, bạch hỏi Thế Tôn câu hỏi kế tiếp:

6. Subhuti asked:Will there be any beings in the future period, in the last time, in the last epoch, in the last 500 years, at the time of the collapse of the good doctrine, who, when these words of the Sutra are being taught, will understand their truth? - The Lord replied: Do not speak thus, Subhuti! Yes, even then there will be beings who, when these words of the Sutra are being taught, will understand their truth. For even at the time, Subhuti, there will be Bodhisattvas who are gifted with good conduct, gifted with virtuous qualities, gifted with wisdom, and who, when these words of the Sutra are being taught, will understand their truth. And these Bodhisattvas, Subhuti, will not be such as have honoured only one single Buddha, nor such as have planted their roots of merit under one single Buddha only. On the contrary, Subhuti, those Bodhisattvas who, when these words of the Sutra are being honoured many hundreds of thousands of Buddhas, such as have taught, will find even one single thought of serene faith, will be such as have planted their roots of merit under many hundreds of thousands of Buddhas. Known they are, Subhuti, to the Tathagata through his Bud-

dha-cognition, seen they are, Subhuti, by the Tathagata with his Buddha-eye, fully known they are, Subhuti, to the Tatha-

gata. And they all, Subhuti, will beget and acquire an immeasurable and incalculable heap of merit.
6. Tôn giả Tu-bồ-đề bạch: Trong tương lai, trong thời gian cuối cùng, trong thời gian sau cùng, trong thời kỳ 500 năm sau cùng, vào thời suy đồi của chánh pháp, có người nào khi nghe những lời dạy này có thể hiểu được sự thật của chúng? - Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, chớ có nói vậy! Có, ngay bấy giờ sẽ có các người khi nghe những lời dạy này sẽ hiểu được sự thật của chúng. Vì ngay thuở ấy, này Tu-bồ-đề, sẽ có những vị Bồ-tát rất có khả năng về Giới, về Đức và về Tuệ, khi nghe những lời dạy này, các vị ấy sẽ hiểu được sự thật của chúng. Những vị này, này Tu-bồ-đề, sẽ không phải người đã tôn kính chỉ một đức Phật, cũng không phải chỉ gieo trồng công đức ở một đức Phật. Trái lại, này Tu-bồ-đề, những vị Bồ-tát ấy khi nghe những lời dạy này, sẽ có lòng tin kiên cố và trong sáng, phải biết họ là những người tôn kính hằng trăm nghìn đức Phật. Này, Tu-bồ-đề, Như Lai bằng Phật trí biết họ rõ ràng, này Tu-bồ-đề, Như Lai bằng Phật nhãn thấy họ rõ ràng. Này Tu-bồ-đề, tất cả họ sẽ làm nên và gặt được phước đức không thể tính toán đong lường được.

1. Tại đây, Tôn giả rõ được nghĩa vô tướng thâm sâu, sợ người đời sau khó hiểu, khó tin. Thế Tôn đã dạy: Vẫn có những người đủ Giới, Đức và Tuệ để hiểu nghĩa lý thâm huyền của Phật Pháp. Theo Kinh Kim Cương, giai đoạn hiện tại của chúng ta vẫn còn có những người có khả năng giác ngộ có được phước đức vô lượng.

2. Những người có khả năng giác ngộ ấy đã trồng phước đức ở hằng trăm nghìn đức Phật.
Quan điểm có nhiều đức Phật trong cùng một kiếp thì khác với quan điểm của Thượng tọa bộ cho rằng mỗi kiếp chỉ có một đức Phật duy nhất. Đây là quan điểm bộ phái.
Tuy nhiên, lời dạy hàng trăm nghìn đức Phật cần được hiểu theo nghĩa biểu tượng. Ngôn ngữ của Bát-nhã vốn đã là biểu tượng, nên chúng ta không phải do dự cắt nghĩa lời dạy ấy theo nghĩa biểu tượng. Theo đó, tôn kính và gieo trồng phước đức là biểu tượng sự việc hướng về, tin tưởng và hành trì ly chấp thủ tướng, hay đi vào thực tại vô ngã. Do tin tưởng và tu tập nhiều lần giáo lý vô ngã, hành giả ly tham, ly thủ. Kết quả ly tham ly thủ ấy là ý nghĩa của phước đức vô lượng.
Với ý nghĩa đó, lời dạy trên phù hợp với hiện tại, giai đoạn đang được học hỏi và tu tập rộng rãi giáo lý vô ngã.

Qua đoạn Kinh trên, chúng ta có thêm một định nghĩa về lòng tin Phật của một Phật tử: Đó là lòng tin vào giáo lý vô ngã. Lòng tin này đồng nghĩa với thấy, hiểu vô ngã.

6a. And why ? Because, Subhuti, in these Bodhisattvas (Ị) no perception of a self takes place, (2) no perception of a being, (3) no perception of a soul, (4) no perception of a person. Nor do these Bodhisattvas have (5) a perception of a dharma, or (6) a perception of a no-dhanna. (7) No perception or (8) non-perception takes place in them.
6a. Tại sao? Bởi vì, này Tu-bồ-đề, nơi những vị Bồ-tát không có tưởng về tự ngã (1) xuất hiện, không có tưởng về một chúng sinh (2), không có tưởng về một linh hồn (3), không có tưởng về một con người (4). Các vị Bồ-tát này cũng không có tưởng về pháp (5), hay tưởng về không-pháp (6), không có tưởng (7), hay không tưởng (8) xảy ra trong vị ấy.

Lời bàn:
1. Các bản dịch chữ Hán thường đề cập đến bốn tưởng (ngã, nhơn, chúng sinh và thọ giả) hay sáu tưởng (ngã, nhơn, chúng sinh, thọ giả, pháp và không-pháp). về bốn tưởng đầu, thường có cách cắt nghĩa khác nhau ở bản dịch, chú khác nhau. Eward Conze (Ibid. p.33) ghi chú rằng: Thái độ của bậc Thánh (Bồ-tát) được định nghĩa như là sự vắng mặt của tám loại tưởng, hay tám quan niệm sai lầm.

Thái độ đó là:

1) Không có tưởng về tự ngã: Có nghĩa là không có tin tưởng có mặt một tự ngã khác biệt năm uẩn, một tự ngã được định nghĩa như là điều mà chúng ta có thể nói: “Cái này là của tôi, tôi là cái này, cái này là tự ngã của tôi”.
2) Không có tưởng về một chúng sanh: Nghĩa là không có tín tưởng có một cá thể đặc biệt độc lập, liên tục và đồng nhất với chính nó qua các thời gian khác nhau, cá thể đó phân biệt các phần tử trong cá thể khác biệt chắc chắn với những gì ở bên ngoài.
3) Không có tưởng về một linh hồn: Có nghĩa là không tin tưởng có mặt một sức mạnh hợp nhất và sinh động bên trong cá thể, sức mạnh đó tồn tại qua kiếp sống từ bào thai cho đến chết.
4) Không có tưởng về tướng người: Có nghĩa là không tin tưởng có một thực thể thường hằng luân hồi, tái sinh từ kiếp này sang kiếp khác.
Bốn tưởng ấy hầu như chỉ quy về một nghĩa là nghĩa tự ngã (self). Đó là bốn loại tin tưởng sai lầm của ngoại đạo, những người không phải là Phật tử.
Dưới đây là bốn quan niệm (hiểu) sai lầm về bản chất của các pháp, của người Phật tử mà Bồ-tát không có:

5) Không có tưởng pháp: Có nghĩa là các vị Bồ-tát biết rằng các pháp không thật hiện hữu; các vị chối bỏ quan niệm có vô số pháp độc lập, hay các thực thể tối hậu của A-tỳ-đàm.

6) Không có tưởng không pháp: Vì hai lý do:
a) Sự phủ định các pháp độc lập ấy mở ra một khoảng trống rộng lớn. Không pháp ở đây còn thực hơn các pháp, nhưng không thể là đối tượng của bất cứ một loại tưởng nào có thể có.
b) “Không pháp” mà ta đang đối mặt ở đây không hẳn là một sự phủ định đơn thuần và hoàn toàn, trong cái trống không - rỗng không các quan niệm về ngã kia có mặt đâu đó cái ở giữa khẳng định và phủ định, ở giữa “là” và “không là”.
7) Hơn thế nữa, các vị Bồ-tát không có tưởng gì cả (no perception), bởi vì tưởng thường quyết định tính chất cho sự vật, và các Bồ-tát biết rằng tính chất được quy định nầy không có trong thực tế.
8) Các Bồ-tát cũng không có không tưởng, bởi vì các vị vẫn tiếp tục nhận thức các sự vật như những người khác nhận thức, mặc dù các vị biết rằng các tưởng này, và các sự chấp nhận mà các vị xem là dĩ nhiên, không có thực tại tối hậu.

2. Như thế, đoạn Kinh này, nói rõ nghĩa tưởng không-tướng ở đoạn trước. Đã là vô tướng thì không thể được diễn tả là gì, hay không là gì, bởi vì là

gì hay không là gì đều xuất hiện như là ngã tướng. Nói cách khác, là gì hay không là gì là của khái niệm nuôi dưỡng ngã tướng. Vì thế, Thế Tôn phủ nhận tám quan điểm sai lầm trên về ngã và pháp, giúp thính chúng trực nhận vô tướng.

Chúng ta hãy đi vào lời dạy tiếp của Thế Tôn.
6b. And why? If, Subhuti, these Bodhisattvas should have a perception of either a dharma, or a no-dharma, they thereby seize on a self, on a being, on a soul, on a person. And why ? Because a Bodhisattva should not seize on either a dhanna or a no-dharma. Therefore this saying has been taught by the Tathagata with the hidden meaning: “By those who know the discourse on dharma as like unto a raft, dharmas should be torsaken, still more so no-dharma”.
6b. Tại sao ? Này Tu-bồ-đề, nếu các vị Bồ-tát này có tưởng về một pháp hay về một không-pháp, thì họ sẽ chấp chặt tự ngã, chấp chặt ngã chúng sanh, chấp chặt ngã linh hồn, chấp chặt con người. Tại sao ? Bởi vì một Bồ-tát không nên chấp chặt pháp hay không-pháp. Cho nên lời dạy này đã được Như Lai thường dạy với một ẩn nghĩa: “Những ai hiểu được lời giảng của Thế Tôn giống như chiếc bè, thì các pháp cần phải được từ bỏ, huống nữa là không-pháp”.

Lời bàn:

về từ Pháp (dharma) và-không-pháp (no-dharma) có các nghĩa khác nhau trong các bản dịch, chú. Ở đây, chúng tôi cẩn trọng cắt nghĩa theo văn mạch và tư tưởng của Kim Cương, cuốn Kinh chỉ bày vô tướng và con đường thể nhập vô tướng.

Theo văn mạch, đoạn Kinh này đang tiếp nối tư tưởng ở đoạn Kinh trước. Ở đoạn trước, do vì Bồ-tát không tin tưởng các pháp là thực có, nên Bồ-tát không khởi tưởng các pháp. Như thế từ pháp ở đây là chỉ chung các pháp hữu vi (ý tưởng này phù hợp với bài kệ cuối Kinh).
Lại nữa, quan điểm Kim Cương là: Không tưởng về pháp đã được nêu ra để bác bỏ quan điểm cho rằng các pháp có thực thể tối hậu. Khi bác bỏ sự có mặt của các pháp hữu vi, thì thính chúng sẽ rơi vào chấp rằng có một thế giới của không-pháp ngoài thế giới này. Do đó, Thế Tôn dạy: Bồ-tát cũng không có tưởng về không-pháp. Tại đây mở ra hai nghĩa:
a/ Cái không-pháp mà thính chúng hiểu như là đối lập với pháp thì hoàn toàn phủ nhận pháp, thì không phải là không-pháp mà Thế Tôn dạy.
b/ Cái thực tại có thực mà Thế Tôn tạm thời gọi nó là không-pháp như là vô-vi pháp thì lại không thể là đối tượng của bất cứ một loại tưởng nào; biết thế nên Bồ-tát không khởi tưởng về không-pháp. Nếu khởi tưởng về không-pháp thì sẽ rơi vào chấp

thủ không-pháp, Bồ-tát sẽ không còn xứng danh là Bồ tát.

Ở đây, ý nghĩa từ bỏ pháp là từ bỏ ý niệm về pháp, từ bỏ chấp thủ pháp, bởi vì pháp vốn không thật; từ bỏ không-pháp là từ bỏ ý niệm về không-pháp, từ bỏ chấp thủ không-pháp, bởi vì không-pháp không thể là đối tượng của chấp thủ, của ý niệm.
Cắt nghĩa thế là phù hợp với mục tiêu của Kim Cương vốn nhắm đến đoạn trừ các chấp thủ tướng mà không nhằm diễn tả thực tại như thực là gì.
2. Ẩn nghĩa trong đoạn Kinh trên là ẩn nghĩa ví dụ giáo lý như chiếc bè để vượt qua sông, mà không phải để nắm giữ.
Edward Conze cho rằng ẩn dụ chiếc bè chỉ tìm thấy ở Nikàya và A Hàm. Các nhà Bắc truyền đã sử dụng ẩn dụ ấy trong tinh thần của Bát-nhã (Ibid, p.35)
Ẩn dụ chiếc bè được đề cập đến ở Kinh Xà Dụ, Kinh số 22, Trung Bộ
Kinh I. Qua đó, chiếc bè nói lên một số ý nghĩa:
a/ Ở Kinh Xà Dụ, trong khi Thế Tôn dạy hành dục vọng là pháp chướng đạo, thì Tỷ-kheo Arittha lại hiểu sử dụng dục vọng lại không chướng đạo. Do điều nắm giữ sai lầm của Arittha mà Thế Tôn dạy Kinh Xà Dụ với hai ẩn dụ: Con rắn và chiếc bè.

Với ẩn dụ chiếc bè, pháp (dharma) chỉ cho lời dạy của Thế Tôn; điều nắm giữ của Arittha là phi pháp (adharma).

b/ Thế Tôn dạy phải bằng Trí tuệ quan sát ý Kinh, ứng tụng, Giải thuyết, Phúng tụng, Cảm hứng ngữ, Như thị ngữ, Bổn sanh, Vị tằng hữu pháp, và Phương quảng, thì ý Kinh mới rõ ràng. Lại các giáo lý trên là để hành trì vượt qua khổ đau, mà không phải để tranh luận, để chỉ trích hay hý luận.
Hành trì là ý nghĩa sử dụng chiếc bè đúng cách; sử dụng cách khác là sử dụng sai chiếc bè.
d/ Khi sử dụng chiếc bè cũng chẳng biết chèo chống đúng hướng, không đúng hướng là sử dụng sai chiếc bè.
d/ Ý nghĩa bè qua bên kia bờ, không phải chỉ riêng bờ giác ngộ sau cùng mà còn chỉ bờ giác ngộ kết quả tu hành của từng pháp, từng công phu.
Mỗi pháp tu có một tác dụng riêng để đối trị các triền cái, các kiết sử, đưa hành giả vào sâu Định, Tuệ. Các biện pháp đối trị cần được xả bỏ một lần với triền cái, kiết sử. Việc tu tập Thiền chỉ, Thiền quán cũng thế, cần phải biết sử dụng và buông xả đúng lúc.
M.I 456 ghi: “Đối với Thiền chỉ, Ta nói từ bỏ Phi tưởng phi phi tưởng xứ ” . Đối với Thiền quán, M.I. 260 ghi: “Dầu cho chánh kiến này của ngươi

được thanh tịnh, chớ có chấp trước nó” - Lời đức Thế Tôn.

- Muốn vào Tứ thiền, hành giả cần buông xả Sơ, Nhị và Tam thiền. Buông bỏ các thiền tâm của Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền có nghĩa là buông bỏ pháp (dharma) huống chi các dục giới tâm lại càng cần được buông bỏ hơn - dục giới tâm là ý nghĩa phi pháp (adharma) đối với các thiền tâm.
3. Nhưng ý nghĩa sâu sắc và toàn diện hơn về “giáo lý như chiếc bè” là: Giáo lý của Thế Tôn là để đoạn trừ tham ái, chấp thủ, vô minh, mà không phải để tranh luận, chỉ trích, hay lý luận, hay để dùng vào các mục tiêu lợi dưỡng khác.
Nói “giáo lý như chiếc bè" là nhấn mạnh đến tu tập giải thoát, nhấn mạnh đến giác tỉnh đi vào trí tuệ, nhấn mạnh đến mục đích giải thoát mà không phải là cung cấp các kiến thức về con đường giải thoát.
Tất cả các khái niệm, các tưởng, các tướng, chỉ làm nên kiến thức mà không làm nên giải thoát.
Nói tóm lại, “giáo lý như chiếc bè” là lời dạy giúp cho thính chúng giác tỉnh, rời khỏi các ngôn ngữ khái niệm của lời dạy (giáo lý) để đi vào đoạn trừ ái thủ. Vấn đề chính yếu là chứng ngộ thực tại ly thủ mà không phải là hiểu thực tại. Nếu chúng ta hiểu đúng giáo lý như chiếc bè” thì Phật

giáo mới xuất hiện như là Phật giáo; hiểu sai, thì Phật giáo sẽ đánh mất tác dụng giải thoát của nó.

4. Bây giờ, chúng ta trở lại từ pháp và không-pháp của Kim Cương được nhìn theo tinh thần “giáo lý như chiếc bè”.
Hai từ này ở Kinh Kim Cương có ý nghĩa khác với hai từ ấy ở Kinh Xà Dụ; Chúng ta hãy đi thẳng vào các ý nghĩa ấy.
Do các đệ tử chấp thủ ngã tướng của pháp mà sinh tham ái, sân hận, sợ hãi, nên Thế Tôn phủ nhận ngã tướng của các pháp, dạy không tưởng về pháp. Bước thứ nhất phủ định pháp để biểu hiện tinh thần chân không của Bát-nhã.
Tiếp đến, qua bước thứ hai, Thế Tôn dạy không tưởng về không-pháp để đối trị chấp thủ tham ái không-pháp. Lần phủ định này biểu hiện tinh thần diệu hữu của Bát-nhã.
Phủ nhận tưởng về pháp là đánh thức thính chúng đi ra khỏi chấp thường; phủ nhận tưởng về không-pháp là đánh thức thính chúng đi ra khỏi chấp đoạn. Đấy là kỹ thuật đánh thức tuệ giác của thính chúng khiến thính chúng giác tỉnh đi vào nghĩa trung đạo.
Về mặt tâm lý và xã hội, tinh thần diệu hữu hay trung đạo giữ thính chúng ở lại và tìm thấy giác ngộ trong các việc độ sinh của mình, tìm thấy

giải thoát giữa biển sinh tử, phiền não, mà không từ bỏ pháp tu và không từ bỏ cuộc đời.

Hai lần phủ định trên như là sức ép cọ xát mạnh vào tâm thức của thính chúng giúp thính chúng dễ bừng tỉnh rằng khổ đau là do chính chấp thủ, còn các pháp (gồm cả phiền não) thì tự thân là vô tướng, vô tính. Chấp thủ có mặt là do có các tưởng về pháp, vì thế Thế Tôn dạy rời khỏi hết các tưởng. Rời hết thảy tưởng là rời tưởng uẩn. Rời tưởng uẩn là rời khỏi ngũ uẩn. Đây chính là trung tâm điểm của phương pháp và mục đích tu hành của toàn tạng Bát-nhã, như Bát-nhã Tâm Kinh đã tóm tắt: “…Chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhất thế khổ ách”.
Đây là điểm mà Thế Tôn đã dạy ở Kinh Xà Dụ (và nhiều Kinh khác của Nikàya):” ... do vậy nên từ bỏ sắc, thọ, tưởng, hành và thức uẩn để được hạnh phúc, an lạc lâu dài”, (xem thêm ở chương III). Đoạn trừ tham ái, chấp thủ, và “giáo lý như chiếc bè” là sắc thái đặc biệt của giáo lý Nguyên thủy Phật giáo.

THE DHARMABODY AS THE RESULT OF GNOSIS

7. The Lord asked: What do you think, Subhuti, is there any dharma which the Tathagata has fully known as “ the utmost, right and pcrfect enlightcnment”, or is there any dharma which the Tathagata has dcmonstratcd? - Subhuti

Pháp Thân Như Lai Là Kết Quả Tuệ Giác Tối Thượng

replied: No, not as I understand what the Lord has And why? This dharma which the Tathagata has fully known, or demonstrated-it cannot be grasped, it cannot be talked about, it is neither a dharma nor a no-dharma And why? Because an Absolute exalts the Holy Persons.

PHÁP THÂN NHƯ LAI LÀ

KẾT QUẢ TUỆ GIÁC TỐI THƯỢNG

7. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý Ông nghĩ sao, Như Lai có đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác không? Có nói pháp chăng? — Tu-bồ-đề đáp: Bạch không, không như chỗ con hiểu những gì Thế Tôn vừa dạy. Tại sao? Pháp mà Thế Tôn đã hoàn toàn giác ngộ và nói lên- pháp ấy không thể để hiểu, không thể được nói về, nó không phải là pháp cũng không phải là không-pháp. Tại sao? Bởi vì các bậc Thánh (Sa môn đệ nhất - Sa môn đệ tử) đều tu pháp vô-vi mà có quả Thánh khác nhau.

Lời bàn:

1. Qua đoạn kinh 5 và 6, Thế Tôn dạy hết thảy các pháp là vô tướng, Bồ-tát không có tưởng về pháp hay không-pháp. Một số thính chúng liền khởi nghi: Nếu hết thảy các pháp là vô tướng thì tại sao đức Phật đã đắc pháp và đang thuyết pháp?

Để gỡ mối nghi này, Thế Tôn liền hỏi Tôn giả Tu-bồ-đề đúng chỗ nghi ấy.

Khi được hỏi: “Như Lai có đắc quả không? Có thuyết pháp không?” Tôn giả liền hiểu ngay vấn đề và bạch: “Bạch không, không như chỗ con hiểu...”

2. Trong bản dịch Anh ngữ, Edward Conze đã ghi chú thêm, đại lược rằng:
Các nhà Bắc truyền thích nói rằng giác ngộ của đức Phật không phải là một thực kiện như thực, và Pháp mà Ngài thuyết giảng cũng thế, không phải là lời dạy xác định về các thực kiện xác định. Trong Đại Phẩm Bát-nhã, một bản Kinh dài 8000 dòng trình bày về ba giáo lý căn bản (1) Vô tướng của các pháp, (2) Không tính, và (3) Như tính của các pháp.
Ở Aviii, 192, Tôn giả Tu-bồ-đề hỏi: “Như Lai có giác ngộ tất cả pháp không? - Đức Thế Tôn dạy: “Ngang qua bản chất của các pháp, các pháp không phải là cái gì xác định. Thực tánh của các pháp là vô tánh, và vô tánh của các pháp là thực tánh của chúng; tất cả các pháp chỉ có một tướng đó là vô tướng. Chính vì lý do này mà tất cả các pháp không thực sự được chứng ngộ bởi Như Lai”.
Tôn giả Tu-bồ-đề, lại hỏi: “Làm sao Thế Tôn lại có thể nói rằng sự giác ngộ hoàn toàn khó, rất khó chứng đắc, khi không có ai có thể chứng đắc ? Vì, do bởi các pháp là không tính, mà không có pháp nào hiện hữu để có thể chứng ngộ. Nếu các pháp là không tính, thì pháp ấy không hiện hữu như đã được nói, đáng cho chúng con từ bỏ. Và

pháp mà cần được chứng ngộ hoàn toàn, pháp mà cần nhận thức là tất cả các pháp này là không tính. Như thế này thì con nghĩ rằng sự giác ngộ hoàn toàn là dễ chứng đắc, chứ không khó chứng đắc”.

Thế Tôn dạy: “Sự chứng ngộ hoàn toàn là thật sự khó chứng đắc, bởi vì nó không thể xuất hiện, bởi vì thực sự nó không xảy ta, bởi vì nó không cho một chỗ đứng nào cho sự phân biệt, và bởi vì nó không thích hợp với sự đặt ra các tướng mạo tưởng tượng...” (Ibid, p.37)
3. Đoạn Kinh số 7 này là phần tóm lược phần trên trong Đại Phẩm.
Pháp mà Thế Tôn chứng ngộ hay tuyên thuyết là thực tướng vô tướng, nên nó không thể là đối tượng của một sự hiểu biết hay diễn đạt. Nó không phải là pháp, bởi vì nó không phải là một sự phủ định hay khẳng định: Nó chính là pháp vô vi và có thực nên các bậc Thánh từ Tu-đà-hoàn đến A-la-hán do tu pháp này mà chứng quả Thánh.
Chúng ta sẽ thấy sáng tỏ trong các đoạn tiếp.

THE DHARMABODY AS THE RESULT OF MERIT

8. The Lord then asked: What do you think, Subhuti, if a son or daughter of good family had illed this world System of 1.000 million worlds with the seven precious things, and then gave it as a gift to the Tathagatas, Arahats, Fully- Enlightened-Ones, would they on the strength of that beget

Pháp Thân Như Lai Là Kết Quả Của Công Đức

a great heap of merit?- Subhuti replied: Great, O Lord, great, O Well-Gone, would that heap of merit be! And why? Because the Tathagata spoke of the “heap of merit” as a non-heap. That is how the Tathagata speaks of “heap of merit” - The Lord said: But if someone else were to take from this discourse on dharma but one stanze of four Iines, and would demonstrate and illuminate it in full detail to others, then he would on the strenght of that beget a still greater heap of merit, immeasurable and incalculable. And why ? Because from it has issued the utmost, right and perfect enlightenment of the Tathagatas, Arahats, Fully-En- lightened-Ones, and from it have issued the Buddhas, the Lords. And why? For the Tathagata has taught that the dharmas special to the Buddhas are just not a Buddha’s special dharmas. That is why they are called “the dharmas special to the Buddhas”.

PHÁP THÂN NHƯ LAI

LÀ KẾT QUẢ CỦA CÔNG ĐỨC

8. Rồi đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, nếu một thiện nam, tín nữ đem bảy báu để đầy khắp cả Tam thiên đại thiên thế giới này mà cúng dường chư Phật, các bậc A-la-hán, các bậc Toàn Giác, thì người ấy có được nhiều phước đức không? (Tu-bồ-đề đáp: Thật nhiều, bạch Thế Tôn, thật nhiều, bạch Thiện Thệ! Vì sao? Bởi vì Như Lai nói “phước đức nhiều” ấy là không phước đức. Đấy là ý nghĩa như thế nào Như Lai nói về “phước đức nhiều” -

Đức Thế Tôn dạy: Nhưng nếu một người khác hiểu được từ Kinh này chỉ một bài kệ bốn câu, rồi giảng nói, soi sáng cho những người khác, thì phước đức người này sẽ còn nhiều hơn, không thể lường, không thể tính được. Tại sao? Bởi vì từ Kinh này mà phát sinh ra sự giác ngộ Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác của chư Phật, các bậc A-la-hán, các bậc Toàn Giác, và từ Kinh này mà có chư Phật, các đức Thế Tôn. Tại sao? Vì Như Lai đã dạy rằng các pháp đặc biệt của chư Phật thật sự không phải các pháp đặc biệt của chỉ một vị Phật. Đấy là lý do tại sao các pháp ấy được gọi là “các pháp đặc biệt của chư Phật”.

Lời bàn:

1. Thế Tôn tiếp tục chỉ bày ý nghĩa căn bản của Kinh: Thật tướng vô tướng của các pháp. Trong việc chỉ bày này, Thế Tôn thường đi qua hai bước khai mở căn bản:
a/ Bước thứ nhất chỉ rõ các pháp vốn là hữu-vi nên không thật.
b/ Bước thứ hai chỉ thật pháp là vô tướng, thoát ly hữu vi, thoát ly hết thảy các tưởng.
Bố thí về bảy báu của thiện nam, tín nữ là cách bố thí hữu tướng nên đưa đến kết quả hữu lậu.
Kết quả mà Thế Tôn dạy là: “Phước đức nhiều” là kết quả đối đãi của nhân quả, của các tướng; nó là hữu hạn nên đong lường, tính toán được nhiều,

ít. Cái gọi là “phước đức nhiều” này là thuộc duyên sinh nên không có tự ngã, nên thật ra nó không phải là “phước đức” (tương tự con người do ngũ uẩn hợp thành nên không thật có tự ngã là người). Do vì phước đức nhiều là của khái niệm, của tướng, mà không phải của thực tại, nên nó mới được gọi là “phước đức nhiều”.

2. Một người hiểu được toàn Kinh Kim Cương hay chỉ hiểu Kim Cương qua một bài kệ bốn câu là hiểu về trí tuệ Bát-nhã, và con đường thể nhập trí tuệ vô lậu ấy.
Kinh Kim Cương có ba bài kệ bốn câu - Hán bản chỉ có hai bài:

a/

Những ai nếu thấy Ta qua thân sắc của Ta,
Những ai nếu nghe Ta qua tiếng nói của Ta,
Những người ấy dấn thân vào những nỗ lực sai lạc,
Họ sẽ không nhìn thấy Ta.
b/
Nên thấy chư Phật ở các Pháp,
Nên thấy sự chỉ giáo của chư Phật ở Pháp thân,
Nhưng thực tính của các pháp không thể nhận thức,
Và không ai có thể nhận thức thực tính
như một đối tượng.
c/
Nên nhìn các pháp hữu vi,

Như sao, vọng cảnh, như ngọn đèn,

Như ảo thuật, như sương, như bọt nước,
Như mộng, như ánh chớp, như đám mây.
Hai bài đầu nói về thật tướng của các pháp.

Bài thứ ba chỉ cách nhìn các pháp thế nào để ly tham ái, ly chấp thủ, mà thể nhập vào trí tuệ giải thoát hoàn toàn.

Hiểu được một trong ba bài kệ trên là có thể hiểu được yếu chỉ của Kim Cương.
Sự hiểu được Bát-nhã của một người nói lên sự có mặt của trí tuệ ấy trong người hiểu. Sự có mặt của trí tuệ sẽ xua tan dần các tham ái, chấp thủ, vô minh, giúp hành giả tiến nhanh lên quả vị Vô thượng Bồ-đề.
Sau khi hiểu, giảng nói cho người khác nghe thì kết quả sẽ tốt đẹp hơn. Lúc giảng chính là lúc nói lại cho chính mình nghe, tạo thêm điều kiện cho tự thân giác tỉnh. Nội dung của hiểu và giảng nói là đưa mình và người đến trí Bát-nhã để loại trừ khổ đau. Sự xuất hiện dần trí tuệ Bát-nhã chính là sự hủy diệt dần các lậu hoặc, nên Thế Tôn nói là “phước đức vô lượng”. Bởi vì, cái gì thuộc vô lậu, vô vi thì đều ở ngoài sự đong lường, tính toán. Do vì phước đức vô lậu đó đưa đến giác ngộ quả vị cao nhất nên Thế Tôn nói là “phước đức vô lượng”. Nó là một pháp đặc biệt của chư Phật.

3. Các pháp đặc biệt của chư Phật như là Bố thí lìa hết các ngã tướng, Trì giới lìa hết thảy các ngã tướng,... (Lục độ Ba-la-mật). Tất cả các pháp đặc biệt ấy dẫn đến kết quả là làm hiển lộ Pháp thân. Ở Pháp thân, thì chư Như Lai, quả chứng, cảnh giới, trí tuệ đều chỉ là một: Đó là thật tướng vô tướng. Thật tướng ấy chung cho hết thảy các pháp nên được gọi là “các pháp đặc biệt của chư Phật”.

4. Đoạn Kinh trên nhấn mạnh và đề cao bố thí pháp. Đó là sắc thái truyền thống của giáo lý: “ Pháp thí thắng mọi thí” mà chúng ta tìm gặp ở nhiều Kinh trong Kinh tạng Nikàya và A Hàm. – Đặc biệt là Kim Cương, bố thí được đề cao là bố thí để đoạn trừ chấp thủ tướng mà không phải để cầu phước báo sanh Nhơn, Thiên.
5. Theo văn mạch trình bày ở đoạn Kinh trên, hình thức bố thí tài sản đó là hình thức hữu tướng, hữu vi. Thực ra, một người có trí tuệ vẫn có thể bố thí tài sản mà vẫn lìa xa các tướng chấp thủ, nghĩa là vẫn được phước đức vô lậu, vô lượng vô biên như tinh thần bố thí được giới thiệu ở đầu Kinh.
6. Thuật ngữ: Tam thiên Đại thiên thế giới là chỉ cõi Ta-bà. Theo Kinh Phật, có ba loại thế giới được phân biệt:
a/ Một thế giới, hay vũ trụ, gồm có 1000 mặt trời, 1000 mặt trăng, 1000 lục địa, 1000 cõi Trời, và 1000 địa ngục là một Tiểu thiên thế giới.

b/ Một hệ thống gồm có 1000 Tiểu thiên thế giới gọi là một Trung thiên thế giới.

c/ Một hệ thống gồm có 1000 Trung thiên thế giới gọi là một Đại thiên thế giới. Đại thiên thế giới này có thể được xem tương đương với một hệ thống ngân hà (galatic System) Thiên thế giới, này còn có tên là Tam thiên đại thiên thế giới.

THE FOUR GREAT SAINTS

9a. The Lord asked: What do you think, Subhuti, does it occur to the Stream-winner, “ by me has the fruit of a Stream-winner been attained?” Subhuti replied: No indeed, o Lord. And why? Because, O Lord, he has not won any Dharma. Therefore is he called a Strcam-winner. No sight- object has been won, no sounds, no smells, tastes, touchables, or objccts of mind. That is why he is callcd a “ Stream-winner”.

If, O Lord, it would occur to a Stream-winner, “by me has a Strcam-winner’s fruit been attained”, then that would be in him a seizing on a self, seizing on a being, seizing on a soul, seizing on a person.
9b. The Lord asked: What do you think, Subhuti, does it then occur to the Once-Retumer, “by me has the fruit of a Once-Retumer been atttlained? Subhuti replied: No indeed, O Lord. And why? Because there is not any dharma that has won Once-Retumership. That is why he is called a “Once-Retumer”

9c. The Lord asked: What do you think, Subhuti, does it then occur to the Never-Retumer “by me has the fruit of a Never-Retumer been attained?”

- Subhuti replied: No indeed, O Lord. And why? Because there is not any dharma that has won Never-Retumership. Therefore is he called a “Never- Retumer”.

9d. The Lord asked: What do you think, Subhuti, does it then occur to the Arahat, “by me has Arahatship been attained” - Subhuti: No indeed, O Lord. And why? Because no Dharma is called “Arahat”. That is why he is called an Arahat. If, O Lord, it would occur to an Arahat, “by me has Arahatship been attained”, then that would be in him a seizing on a self, seizing on a being, seizing on a soul, seizing on a person.

9e. And why? I am, O Lord, the one whom the Tathagata, the Arahat, the Fully-Enlightened-One has pointed out as the foremost of those who dwell in Peace. I am, O Lord, an Arahat free from greed. And yet, O Lord, it does not occur to me “an Arahat am I and free from grted”. If, O Lord, it could occur to me that I have attained Arahatship, then the Tathagata would not have declared of me that “Subhuti, this son of good family, who is the foremost of those who dwell in Peace, does not dwell anywhere; that is why he called “a dweller in Peace, a dweller in Peace”.