Tư Tưởng Kinh Kim Cương

Công Đức Nhận Được, Sự Giả Định Và Kết Quả Của Công Đức

calculable aeons, I gave satisfaction by loyal service to 84.000 million milliards of Buddhas, without over becoming estranged from them. But the heap of merit, Subhuti, the satisfaction I gave to those Buddhas and Lords without again becoming estranged from them compared with the heap of merit of those, who in the last time, the last epoch, the last five hundred years, at the time of the collapse of the good doctrince, will take up these very Sutras, bear them in mind, recite and study them, and will illuminate them in full detail for others, it does not approach one hundredth part, not one thousandth part, nor a one hundred thousandth part, not a ten millionth part, nor a one hundred millionth part, nor a 100.000 millionth part. It does not bear number, nor fraction, nor counting, nor similarity, nor comparison, nor resemblance.

16c. If moreover, Subhuti, I were to teach the heap of merit of those sons and daughters of good family, and how great a heap of merit they will at that time beget and acquire, beings would become frantic and confused. Since, however, Subhuti, the Tathagata has taught this discourse on Dharma as unthinkable, so just an unthinkable karma-result should be expected from it.

CÔNG ĐỨC NHẬN ĐƯỢC, SỰ GIẢ ĐỊNH VÀ

KẾT QUẢ CỦA CÔNG ĐỨC

14h. Này Tu-bồ-đề, trong tương lai thiện nam, tín nữ nào hiểu được Kinh này, thọ trì, đọc tụng,

học hỏi và giảng nói cho những người khác nghe, này Tu-bồ-đề, Như Lai với Phật trí biết rõ những người ấy, với Phật nhãn Như Lai thấy rõ những người ấy, Như Lai biết rất rõ những người ấy. Này Tu-bồ-đề, những người ấy sẽ được công đức nhiều không thể lường, không thể tính.

15a. Và nếu, Tu-bồ-đề, thiện nam, tín nữ nào vào buổi sáng bố thí thân mạng mình nhiều như số cát của sông Hằng, vào buổi trưa và buổi chiều, tương tự bố thí thân mạng mình nhiều như số cát sông Hằng, bố thí như thế qua hàng trăm nghìn triệu tỷ kiếp; nếu một người khác khi nghe Kinh này, không chối từ Kinh, thì người này sẽ được phước đức nhiều hơn, không thể lường tính được. Huống nữa là người biên chép, học, thọ trì, đọc tụng, nghiên cứu và giảng giải Kinh cho những người khác nghe.

15b. Hơn nữa, này Tu-bồ-đề, Kinh này không thể so sánh, không thể nghĩ bàn được. Như Lai đã giảng dạy vì hạnh phúc cho những ai phát tâm lớn, phát tâm tối thượng thừa. Những ai trong tương lai hiểu được Kinh này, thọ trì, đọc tụng, nghiên cứu và giảng dạy cho những người khác nghe, Như Lai với Phật trí đã biết rõ họ, với Phật nhãn đã thấy họ, Như Lai đã biết rõ họ. Này Tu-bồ-đề, tất cả những người ấy sẽ được phước đức nhiều không thể nghĩ bàn, không thể so sánh, vô lượng vô biên. Này

Tu-bồ-đề, những người ấy sẽ chuyên chở được, truyền được đạo giác ngộ. Tại sao? Bởi vì, này Tu-bồ đề, không thể có được trường hợp những người với tâm nguyện thấp hơn có thể nghe được Kinh này, cũng không thể có được trường hợp những người có cái nhìn hữu ngã, chúng sinh ngã, linh hồn ngã, hay nhơn ngã có thể nghe được Kinh này. Cũng không thể có được trường hợp những người không phát tâm Bồ-đề có thể nghe Kinh này hay hiểu nghĩa, thọ trì, đọc tụng, nghiên cứu Kinh này. Trường hợp ấy không thể xảy ra.

15c. Thêm nữa, này Tu-bồ-đề, ở đời nơi nào có Kinh này, nơi đó đáng được toàn thể thế gian với chư Thiên, loài Người và A-tu-la tôn thờ, lễ bái, tôn kính, đáng được nhiễu quanh như là tháp điện.
16a. Nhưng, này Tu-bồ-đề, những thiện nam, tín nữ trong tương lai hiểu được chính xác Kinh này, thọ trì, đọc tụng và nghiên cứu, những người ấy bị khinh khi, khinh khi nhiều. Tại sao? Các ác nghiệp mà những người này đã tạo ra trong các đời trước có thể đưa họ vào các khổ xứ, địa ngục - nhưng trong chính cuộc đời này do bị khinh rẻ mà các tội nghiệp ấy bị tiêu diệt, và trong tương lai họ thành Phật.
16b. Này Tu-bồ-đề, với thắng trí của Như Lai, Như Lai nhớ lại trong quá khứ, trước đời Phật Nhiên

Đăng, đức Như Lai, bậc A-la-hán, Toàn Giác, vô lượng kiếp Như Lai (Ta) đã phụng sự, cúng dường 84.000 triệu tỷ đức Phật, không có xa lánh. Nhưng này Tu-bồ-đề, công đức cúng dường ấy của Ta so với công đức của những người trong thời 500 năm sau cùng của thời Chánh pháp suy yếu hiểu được Kinh này, thọ trì, đọc tụng, nghiên cứu và diễn giảng cho những người khác nghe, công đức của Ta không bằng 1/100, 1/1000, 1/100.000, 1/10.000.000, 1/100.000.000, không có so sánh được (vì quá nhỏ).

16c. Thêm nữa, này Tu-bồ-đề, nếu Ta nói công đức của các thiện nam, tín nữ ấy trong tương lai sẽ gặt được phước đức rất nhiều thì nhiều người sẽ trở nên điên rồ rối loạn. Tuy nhiên, này Tu-bồ-đề vì Như Lai đã dạy Kinh này không thể nghĩ bàn, nên kết quả của nghiệp cũng không thể nghĩ bàn.

Lời bàn:
1. Đây là lần thứ mười Thế Tôn tán thán giáo lý Kinh Kim Cương và công đức vô lượng của người hiểu Kinh, nghiên cứu, học hỏi Kinh, biên chép, thọ trì, đọc tụng và giảng nói Kinh.
Nếu tâm vô trú là chỗ chứng ngộ của đức Phật, hay gọi tâm vô trú là tâm Phật, thì như vậy, tâm của Như Lai, tâm của mỗi vị trong thính chúng, và tâm của chúng sanh là khác nhau hay không khác gì nhau? - Một số vị khởi niệm nghi như thế. Thế

Tôn, do đó đã dạy các đoạn Kinh trên để giải tỏa mối nghi ấy.

2. Những hình ảnh bố thí tài vật (ngoại và thân mạng (nội tài) ở Kim Cương cần được là giả định để nói lên lý Bát-nhã, mà không có thực trên thực tế. Lối văn sử dụng “điều kiện cách” ở đó nói rõ điều đó.
3. Về công đức của người hiểu Kinh, trì Kinh và giảng Kinh..., Thế Tôn xác nhận là sự thật được Thế Tôn thấy biết qua Phật nhãn và Phật trí.
Do vì hiểu Kinh... là hiểu rõ vô tướng của các pháp; hiểu vô ngã tướng là hiểu vô thường tướng và khổ tướng; do vì thấy rõ vô ngã, vô thường và khổ đau mà tham ái và chấp thủ được buông xả. Nhờ vậy, hành giả đi dần vào trí tuệ giải thoát, đoạn hết lậu hoặc, đắc Niết-bàn. Đó là ý nghĩa phước đức tối thượng, vô lượng vô biên. Thế Tôn ca ngợi phước đức trên chính là ca ngợi giải thoát và công đức giải thoát.
Cho nên, ca ngợi Bát-nhã là ca ngợi con đường giải thoát của Phật giáo truyền thống hay chính là ca ngợi đạo Phật: Đạo chỉ bày thực tại vô ngã và con đường thể nhập thực tại vô ngã ấy.
3. Bát-nhã là giáo lý bàn cặn kẽ về tuệ uẩn, nên chỉ nói cho những ai có căn trí cao và có chí cầu giải thoát, tương đối đã có một căn bản tu tập về Giới và Định. Với những người chưa hiểu đạo

hay mới bước vào ngưỡng cửa Phật giáo thì không nên giới thiệu giáo lý này. Quan điểm này của Kim Cương rất phù hợp với thái độ giảng dạy của Thế Tôn qua Nikàya . Theo Nikàya, Thế Tôn thường chỉ dạy về Giới và Bố thí hữu tướng cho những người mới quy hướng Thế Tôn và cho những người căn trí kém. Một thời gian sau đó, Thế Tôn mới dạy tiếp cho họ về Tứ đế.

5. Qua các đoạn Kinh trên (từ 14h đến 16c), Kim Cương định nghĩa cái mà Hán bản gọi là căn trí Đại thừa như là căn trí có thể hiểu Bát-nhã và phát tâm cầu giải thoát mọi chấp thủ, và cái mà Hán bản gọi là căn trí Tiểu thừa, Thinh Văn như là căn trí của những ai chấp thủ tự ngã của các Pháp.
Ý nghĩa của Đại thừa và Tiểu thừa ở Kinh Kim Cương là thế. Tiểu thừa ở đây thì khác với bốn quả Thánh ở Nikàya.
6. Lời tán thán công đức của người hiểu, đọc tụng, nghiên cứu, giảng giải của Kinh Kim Cương còn nói lên một sắc thái vừa rất đặc biệt của Bát-nhã, vừa rất là truyền thống Phật giáo: Đó là ý nghĩa của sự trở về nương tựa Pháp và nương tựa chính mình. Tiếng nói rất nhân bản và thiết thực hiện tại này có thể lay tỉnh những ai còn mơ màng cho rằng Kinh Kim Cương thiên về lý luận, rời xa giáo lý truyền thống. Chúng ta có thể trưng dẫn hai ví dụ điển hình:

a/ Thế Tôn đã đánh giá cao việc một người tự mình học hiểu, giảng nói và tu tập các tưởng vô ngã, đoạn trừ các ngã tưởng, cao hơn cả việc tiền thân Thế Tôn đã trải qua nhiều kiếp phụng sự, cúng dường, hầu hạ 84.000 triệu tỷ đức Phật.

b/ Nơi nào có người học hiểu, đọc tụng, nghiên cứu và giảng nói Kinh này thì phải xem đó như là “điện tháp”, hoặc có mặt Thế Tôn hoặc đại đệ tử của Thế Tôn, đáng được toàn thể thế gian với chư Thiên, loài Người và A-tu-la cung kính, lễ bái, cúng dường.
Đấy là ý nghĩa của: Việc trở về nương tựa mình và nương tựa pháp giải thoát được xem là việc tôn kính Phật, và đại đệ tử của Phật có ý nghĩa nhất.
6. Cái ý nghĩa gọi là “hành thâm Bát-nhã” đúng là ý nghĩa rời xa các ngã tưởng mà trú niệm trên vô ngã tưởng. Nói trú niệm trên vô ngã tưởng cũng cùng nghĩa với trú niệm trên vô thường tưởng và khổ tưởng để đoạn diệt tham ái, chấp thủ và vô minh.
Đây lại là một điểm giáo lý rất truyền thống, được lặp lại nhiều lần ở Nikàya và A Hàm (sẽ được trình bày rõ ở chương III).
7. Dòng cuối của đoạn Kinh trên nói rằng: “Sự ca ngợi công đức của người học hiểu, đọc tụng... giảng nói” như trên có thể khiến cho nhiều người trở nên cuồng tâm và rối loạn. Điểm này cũng phản

ảnh những gì có thực đã xảy ra lúc Thế Tôn còn tại thế và đã được ghi lại ở Nikàya.

Trong một thời pháp về “Vô ngã” của Thế Tôn, có Tỷ-kheo không chấp nhận và hoàn tục, có Tỷ-kheo tức bực đến trào huyết ra ở miệng. Thế Tôn cũng thường xác nhận pháp mà Thế Tôn chứng ngộ thì tế nhị, khó thấy, khó hiểu, chỉ có kẻ trí mới có thể lãnh hội... (Nikàya). Vì thế mà Ngài đã lưỡng lự muốn nhập vô dư y Niết-bàn trước khi chuyển bánh xe Pháp.
8. Thực tại vô ngã như đã được bàn đến chỉ được thể nhập bằng tâm không trú tưởng. Bất cứ ai có tâm không trú tưởng đều có thể chứng ngộ thực tại như Thế Tôn đã chứng ngộ.
Ở trong thực tại như thực này, tâm chứng ngộ, quả chứng và thực tại là một, không có khác biệt. Do đó mà tâm vô trú của Thế Tôn và tâm vô trú của chúng sanh không thể khác biệt. Nếu rời khỏi hoàn toàn chấp thủ tướng, thì Tâm Phật và chúng sanh không sai biệt. Như Thế Tôn đã dạy ở Nikàya “thấy Duyên khởi là thấy Pháp, thấy Pháp là thấy Phật” (xem Phật Học Khái Luận, cùng soạn giả). Ở cái thấy Như Lai, chủ thể và đối tượng là một.
Qua các đoạn phân tích này, chúng ta hiểu mối nghi trên (ở ý kiến số 1) của thính chúng có thể được giải quyết.

Hạnh Nguyện Bồ Tát

THE BODHISATTVAS’VOW

17a. [(Subhuti asked: How, O Lord, should one set out in the Bodhisattva-vehicle stand, how progress, how control his thoughts? - The Lord replied: Here, Subhuti, someone who has set out in the Bodhisattva-vehicle should produce a thought in this manner: “all being I must lead to Nirvana, into that Realm of Nirvana which leaves nothing behind; and yet, after beings have thus been led to Nirvana, no being at all has been led to Nirvana”. And why? If in a Bodhisattva the notion of a “being” should take place, he could not be called a “Bodhi-being”. And likewise if the notion of a soul, or a person should take place in him)]. And why? He who has set out in the Bodhisattva-vehicle he is not one of the dharmas.

HẠNH NGUYÊN BỒ TÁT

17a. (Tôn giả Tu-bồ-đề hỏi: Bạch Thế Tôn, làm thế nào để một người phát Bồ-tát tâm cầu quả Phật, trú, phát triển và hàng phục tâm? Đức Phật dạy: Ở đây, này Tu-bồ-đề, một người phát tâm Bồ-tát cầu quả vị Phật nên phát tâm như thế này: “Ta phải dẫn dắt tất cả chúng sanh đến Niết-bàn, vào cảnh giới Niết-bàn, không để lại gì ở đằng sau (vô dư y Niết-bàn); tuy nhiên các chúng sanh sau khi được dẫn dắt đến Niết-bàn, thực sự không có chúng sanh nào được dẫn đến Niết-bàn”. Tại sao? Nếu trong vị Bồ-tát có tưởng về chúng sanh xảy ra, thì vị ấy

không được gọi là Bồ -tát. Tương tự nếu có tưởng về linh hồn hay tưởng về người xảy ra trong vị ấy). Tại sao?, vị ấy đã phát tâm Bồ- tát cầu quả Phật- Vị ấy không phải là một trong các pháp ( vị ấy không phải là một pháp).

Lời Bàn:
1. Hám Sơn đại sư phân chia Kinh Kim Cương làm hai phần:
Phần thứ I từ đầu kinh đến đoạn 16c: Giúp thính chúng đi ra khỏi hai vướng mắc:
a/ Chấp có ngã trong tám uẩn.
b/ Chấp có pháp trong Lục độ Ba-la-mật.
- Phần thứ II từ đoạn 17a đến cuối kinh: Giúp thính chúng ra khỏi các chấp thủ tế nhị hơn:
a/ Chấp ngã như là trí năng đắc.
b/ Chấp pháp như là quả sở đắc.
Cách phân đoạn như thế cũng đem lại nhiều ý nghĩa. Ở đây, chúng ta lại tiếp tục đi vào các nhận xét riêng.
2. Sau khi vừa được Thế Tôn chỉ bày thật tánh của Pháp, của chúng sanh, và của Phật không khác nhau, một số thính chúng còn lưỡng lự, băn khoăn. Biết được điều băn khoăn ấy, Tôn giả Tu-bồ-đề liền hỏi lại pháp môn hàng phục tâm. Lời dạy của Thế Tôn bấy giờ có khác với lời dạy đầu tiên cho cùng một câu hỏi của Tôn giả Tu-bồ-đề. Phần khác biệt

ấy là: “ Vị Bồ-tát phát tâm cầu quả Phật- Vị ấy không phải là một pháp trong các pháp”.

Nếu Bồ-tát thấy mình như một cá thể độc lập đang độ sinh, và việc độ sinh ấy là có thật, thì Bồ-tát trở thành một pháp tương quan, tương duyên (rơi vào liên hệ giữa chủ thể và đối tượng) nghĩa là Bồ-tát trở thành một pháp hữu-vi.
Nhưng Bồ-tát là vị an trú trong vô ngã tưởng, rời khỏi hết ngã tưởng, nghĩa là không phải là một pháp hữu vi. Do đó, Bồ-tát không thể thấy rằng có một chúng sanh nào được độ. Nếu thấy có một chúng sanh được độ, thì hẳn không phải là Bồ-tát. Lời dạy của Thế Tôn lay đổ thêm một số chấp thủ trong hàng thính chúng.

THE BODHISATTVA’S STATE OF MIND

WHEN HE MET DIPANKARA

17b. What do you think, Subhuti, is there any dharma by which the Tathagata, when he was with Dipankara the Tathagata, has fully known the utmost, right and perfect enlightenment? Subhuti replied: there is not any dharma by which the Tathagata, when he was with the Tathagata Di- pankara, has fully known the utmost, right and perfect en- lightenment. - The Lord said: It is for this reason that the Tathagata Dipankara then predicted of me: “You, young Brahmin, will be in a future period a Tathagata, Arhat, Fully Enlightened-One, by the name of Sakyamuni!”

Cảnh Giới Tâm Của Bồ Tát Khi Gặp Đức Nhiên Đăng

CẢNH GIỚI TÂM CỦA BỒ TÁT

KHI GẶP ĐỨC NHIÊN ĐĂNG

17b. Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, khi Như Lai ở bên cạnh đức Phật Nhiên Đăng, có pháp nào mà do pháp đó Như Lai đã chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác không? Tu- bồ-đề đáp: Không có một pháp nào mà do pháp đó đức Như Lai đã chứng đắc Vô thượng Chánh giác khi Ngài ở cạnh đức Phật Nhiên Đăng. Đức Phật dạy: Chính vì lẽ này mà đức Phật Nhiên Đăng đã thọ ký cho Ta rằng: “Này Bà-la-môn, về sau ông sẽ là một Như Lai, bậc A-la-hán, bậc Toàn Giác, với hiệu là Thích-ca-mâu-ni!”
Lời bàn:

1. Đến đây, khi thời pháp còn tiếp diễn có nghĩa là còn nhiều vị trong thính chúng đang vướng mắc. Dần dần vướng mắc càng trở nên tế nhị:
- Nếu pháp vốn là không-pháp, thì Như Lai nương vào đâu để đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác? Để được đức Phật Nhiên Đăng thọ ký v.v...?
Do băn khoăn về quả chứng và chỗ trú của Phật và Bồ-tát mà tâm lý bị dao động. Nên Tôn giả Tu- Bồ- Đề cầu xin Thế Tôn dạy lại việc an trú tâm và hàng phục tâm.
Tại đoạn kinh 17b, Thế Tôn nêu rõ vấn đề để soi sáng.

2. Quả vị Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác được chứng đắc do Bồ-tát đoạn tận chấp thủ, vộ minh. Khi mà Bồ-tát an trú nơi vô trú, rời khỏi tưởng về người chứng và quả chứng, là khi Bồ-tát chứng đắc quả vị Vô thượng ấy. Kết quả chứng đắc này là vô trú, vô sinh, nên không phải là kết quả của bất cứ một nguyên nhân nào trong tương quan của hiện tượng. Chính vì thế, vào thời đức Nhiên Đăng, đức Thích Tôn đã chứng quả vô sinh đó, nên mới được Như Lai Nhiên Đăng thọ ký về sau sẽ thành Phật hiệu là Thích-ca-mâu-ni.

THE BODHISATTVA AT THE END OF HIS CAREER

17c. And why? “Tathagata”, Subhuti, is synonymous with true Suchness (tathata).
17d. And whosoever, Subhuti, were to say, “The Tathagata has fully known the utmost, right and perfect enlightenment”, he would speak falsely. And why? [(There is not any Dharma by which the Tathagata has fully known the utmost, right and perfect enlightenment - And that dharma which the Tathagata has fully known and demonstrated, on account of that there is neither truth nor fraud)]. Therefore I the Tathagata teaches, “all dharmas are the Buddha’s own and special dharmas”. And why? “All dharmas”, Subhuti, have as no-dhannas been taught by the Tathagata. Therefore all dharmas are called the Buddha’s own and special dharmas.

Bồ Tát Ở Cuối Đường Hạnh Nguyện

17e. (Just as a man, Subhuti, might be endowed with a body, a huge body). Subhuti said: That man of whom the Tathagata spoke as “endowed with a body, a huge body”, as no-body he has been taught by the Tathagata. Therefore is he called “endowed with a body, a huge body”.

BỒ TÁT Ở CUỐI ĐƯỜNG HẠNH NGUYỆN

17c. Tại sao? Này Tu-bá-đề, “Như Lai” là đồng nghĩa với Như tính.

17d. Này Tu-bồ-đề, nếu bất cứ ai nói rằng, “Như Lai đã chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác; thì người ấy nói sai. Tại sao? (Không có pháp nào mà từ đó Như Lai chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Vì pháp Như Lai đã chứng đắc và đã tuyên thuyết thì không phải thật, cũng không phải hư). Cho nên Như Lai dạy (tất cả các pháp đều là pháp đặc biệt và riêng của đức Phật). Tại sao? “Tất cả pháp” này Tu-bồ-đề, đã từng được Như Lai dạy là không pháp. Cho nên tất cả đều được gọi là các pháp đặc biệt và riêng của Như Lai.
17e. (Này Tu-bồ-đề, hệt như một người, có được cái thân khổng lồ). Tu-bồ-đề bạch: Người mà Như Lai nói có được thân khổng lồ kia, đã được Như Lai dạy là không thân. Cho nên người ấy được nói “có được cái thân khổng lồ”.

Lời bàn:

1. Đoạn Kinh 17c, 17d, và 17e tiếp tục khai mở các điểm vướng mắc tế nhị về Như Lai.

Vấn đề thành Phật không phải là vấn đề tương quan nhân quả của hiện tượng giới. Để hiển thị thực nghĩa, Thế Tôn, qua đoạn kinh nêu trên, định nghĩa về Như Lai và sự kiện chứng ngộ Phật quả.

2. Nếu lấy ra khỏi các pháp cái ngã tính, ngã tướng do ngã tưởng gán vào, thì các pháp trở về chính nó. Pháp chính nó gọi là như pháp hay như tính. Do vì như tính là rời khỏi hết thảy các ngã tính của chấp thủ nên nó rời khỏi tính thật và tính hư của khái niệm, ở ngoài tính thật và tính hư của các ngã tưởng, tất cả các pháp đều là thật pháp và đều là pháp đặc biệt của chư Phật. Các pháp đặc biệt của chư Phật và chư Phật là không phải hai, không phải khác.

3. Về “thân khổng lồ”, Edward Conze cho rằng, đoạn Kinh nói về “thân khổng lồ” như là bị sót mất cái gì, nên ý bỗng nhiên không rõ. Có lẽ tại đây, Như Lai đang nói đến Pháp thân là một thân của Phật (Pháp thân và Giải thoát thân), đặc biệt của chư Phật. Thực tướng “Không tướng” là Pháp thân, còn thân khổng lồ là hữu tướng của khái niệm nên mới có thể nói về.

Kinh Nikàya có nơi đề cập chư Thiên có thân ánh sáng (không phải sắc thân) to lớn bằng cả chục mẫu ruộng, nhưng có thể có hàng nghìn chư Thiên

ấy tụ họp trên đầu mũi kim mà không vướng ngại nhau. Chúng ta ta có thể hình dung rằng: Khi Thế Tôn dạy “ Hệt như cái thân khổng lồ: Vì không phải Pháp thân nên mới là thân khổng lồ”, là đưa ra một hình ảnh của khái niệm về pháp để từ đó thính chúng dễ nắm bắt đựợc thực nghĩa của “tất cả pháp là không pháp, nên được gọi là pháp đặc biệt của Như Lai”.

4. Dưới cái nhìn không trước tướng, tất cả pháp đều xuất hiện như thực, là thực tại như thực, nên Bát Nhã cho rằng: Tất cả pháp đều là pháp đặc biệt của đức Phật”.
Cái nhìn ấy của Bát Nhã sẽ dẫn đến một thái độ sống rất tích cực: Chấp nhận toàn thể cuộc đời này; ở lại và xây dựng cuộc đời thành cõi nước thanh tịnh bằng chính cái nhìn không chấp thủ tướng. Cái nhìn ấy bất cứ ai cũng có thể thực hiện, nếu nỗ lực.
Nikàya cũng chép lời Thế Tôn xác định quan điểm của Ngài rằng: “Khi Tâm thanh tịnh, Ta thấy thế giới thanh tịnh” ( sẽ được bàn đến ở chương III sách này).

THE BODHISATTVA’S ATTITUDE TO BIS TASKS

17f. The Lord said: So it is, Subhuti, The Bodhisattva who would say: “will lead beings to Nirvana”, he should not be called a “Bodhi-being”. And why? Is there, Subhut

Thái Độ Của Bồ Tát Đối Với Việc Độ Sinh

any dharma named “Bodhi-being”? - Subhuti replied: No indeed, O Lord. - The Lord said: Because of that the Tathagata teaches, “selfless are all dharmas, they have not the character of living beings, they are without a living soul, without personality”

17g. If any Bodhisattva should say, “I will create harmonious Buddhafields”, he likewise should not be called a Bodhi-being. (And why? “The harmonies of Buddhafields, the hannonies of Buddhafields”, Subhuti, as no-harmonies have they been taught by the Tathagata. Therefore he spoke of “harmonious Buddhafields”).
17h. The Bodhisattva, however, Subhuti, who is intent on “without self are the dharmas, without self are the dharmas”, him the Tathagata, the Arahat, the Fully-Enlight- ened-One has declared to be a Bodhi-being, a great being.

THÁI ĐỘ CỦA BỒ TÁT ĐỐI VỚI VIỆC ĐỘ SINH

17f. Đức Phật dạy: Đúng vậy, này Tu-bồ-đề. Một vị Bồ-tát nếu nói rằng, “Ta sẽ dẫn dắt chúng sinh đến Niết-bàn”, vị ấy sẽ không được gọi là “Bồ-tát”. Tại sao? Này Tu-bồ-đề, có pháp nào được gọi là “Bồ-tát” không? “Tu-bồ-đề đáp: Quả thật không, bạch Thế Tôn. - Đức Phật dạy: Bởi vì thế Như Lai dạy “Tất cả pháp là không có tự ngã, không có đặc tính của chúng sanh, không có linh hồn, không có tính người (một thực thể thường hằng tái sinh).

17g. Nếu có một Bồ-tát nào nói rằng: “Ta sẽ trang nghiêm cõi Phật”, tương tự, vị ấy sẽ không được gọi là Bồ-tát, Tại sao? “Trang nghiêm cõi Phật, trang nghiêm cõi Phật”, này Tu-bồ-dề, đức Như Lai dạy là không-trang nghiêm. Cho nên Như Lai nói “trang nghiêm cõi Phật”.

17h. Tuy nhiên, này Tu-bồ-đề, vị Bồ-tát rõ “hết thảy các pháp là không có tự ngã, hết thảy các pháp là không có tự ngã” Như Lai, bậc A-la-hán, bậc Toàn Giác, tuyên bố vị ấy thực sự là Bồ-tát.

Lời bàn:
1. Khi nghe Thế Tôn dạy “các pháp là không-pháp, không có pháp nào nhờ đó Như Lai chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác...” thì một số thính chúng còn phân vân: Bồ-tát được gọi là Bồ-tát là do có hạnh nguyện độ sinh và chí cầu quả Phật, nay quả Phật không có thật chứng đắc, và chúng sanh là không chúng sinh, thì danh nghĩa Bồ-tát làm sao còn tồn tại?
Thấy được tâm tư ấy, Thế Tôn liền cắt nghĩa rõ thế nào là một Bồ-tát?
2. Lần định nghĩa thứ hai này về Bồ-tát, Thế Tôn nhấn mạnh hơn và đã lặp lại một số lời đã dạy ở phần một của Kinh.
Sự lặp lại có tác dụng đánh thức, lay tỉnh các tâm thức giác tỉnh muộn.

Chư Phật Ngũ Nhãn Của Đức Phật

Tất cả các pháp là vô ngã, rời hết các ngã tướng. Bồ-tát phải là vô ngã, thì không thể có sự phân biệt giữa nhân cách Bồ-tát và cõi Phật.

Chính do thể nhập thực tại vô ngã mà Bồ-tát xứng danh là Bồ-tát; chính sự thể nhập đó là ý nghĩa “làm trang nghiêm cõi Phật”, và là khả năng dẫn dắt chúng sanh đến Niết-bàn.

THE BUDDHAS

THE BUDDHA’S FIVE EYES

18a. What do you think, Subhuti, does the fleshly eye of the Tathagata exist? Subhuti replied: so it is, O Lord, the fleshiy eye of the Tathagata docs exist. - The Lord asked: What do you think, Subhuti, does the Tathagata’s heavenly eye exist his wisdom eye, his Dharma-eye, his Buddha-eye? Sabhuti replied: So it is, O Lord, the heavenly eye of the Tathagata does exist, and so does his wisdom eye, his Dharma-eye and his Buddha-eye.

CHƯ PHẬT NGŨ NHÃN CỦA ĐỨC PHẬT

18a. Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, Như Lai có nhục nhân không? - Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, Như Lai có nhục nhân. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, Như Lai có thiên nhãn không? Có tuệ nhãn không? Có pháp nhãn không? Có Phật nhãn không? Vâng bạch Thế Tôn, Như Lai có thiên nhãn, có tuệ nhãn, có pháp nhãn và có Phật nhãn.

Lời bàn:

1. Phần 17, 17g và 17h, Thế Tôn dạy về chân nghĩa của Bồ-tát và các pháp của Bồ-tát. Từ đoạn 18a đến 26b, Thế Tôn dạy các pháp đặc biệt của chư Phật và chân nghĩa của Phật, để gỡ những vướng mắc tế nhị còn lại của thính chúng.

2. Nhục nhãn là con mắt trần của người. Như Lai có mắt trần để thấy biết con người và các vấn đề của con người.

• Thiên nhãn là con mắt của chư Thiên. Như Lai có mắt chư Thiên để thấy biết các cõi Trời và các vấn đề của chư Thiên.

• Tuệ nhãn là con mắt tuệ thấy rõ vô ngã pháp, thấy rõ tính duyên sinh của các pháp, cấp độ thấy biết của tuệ nhãn đối với những vị chưa đoạn trừ lậu hoặc thì có giới hạn.

• Pháp nhãn là con mắt thấy rõ pháp, thấy thật sâu xa về pháp tính. Với các vị chỉ có pháp nhãn, thì các thượng phần kiết sử chưa được đoạn trừ.

• Phật nhãn là con mắt của chư Phật, thấy rõ mọi loài chúng sinh, mọi cảnh giới, thấy rõ nhân quả v.v... (gồm đủ 10 Như Lai lực).

Các vị xuất gia thường tán dương 5 con mắt thấy pháp ở trên qua diễn đạt với mỹ từ: Ngũ phần hương; hương giới, hương định, hương tuệ, hương giải thoát và hương tri kiến giải thoát.

3. Bằng con mắt của Phật và bằng cả 5 Con mắt, Thế Tôn thấy rõ hết thảy các pháp, hết thảy chúng sinh, bao gồm chư Phật và chư Bồ-tát. Tất cả đều vô ngã. Tất cả đều đồng một thể tánh, đó là vô ngã tánh.

THE BUDDHA’S SUPERKNOWLEDGE

OF OTHER’S-THOUGHTS

18b. The Lord said: What do you think, Subhuti, has the Tathagata used the phrase, “as many grains of sand as there are in the great river Ganges? - Subhuti replied: So it is, O Lord, so it is, O Well-Gone! The Tathagaia has done so. The Lord asked: What do you think, Subhuti, if there were as many Ganges rivers as there are grains of sand in the great river Ganges, and if there were as many world systems as there are grains of sand in the great river Gangcs, and if there were as many world systems as there are grains of sand in them, would these world systems be many? - Subhuti replied: So it is, o Lord, so it is, o Well-Gone, those world systems would be many. The Lord said: As many beings as there are in these world systems, of them I know, in my wisdom the manifold trends of thought”. And why? “Trends of thought, trends of thought”, Subhuti, as no-trends have they been taught by the Tathagata. Therefore are they called “trends of thought”. And why? Past thought is not got at; future thought is not got at; present thougbt is not got at.

Thắng Trí Biết Tâm Tất Cả Chúng Sinh Của Đức Phật

THẮNG TRÍ BIẾT TÂM

TẤT CẢ CHÚNG SINH CỦA ĐỨC PHẬT

18b. Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, có phải Như Lai đã diễn đạt lại rằng, “có nhiều con sông Hằng như số lượng cát trong một sông Hằng này không? - Tu-bồ-đề đáp: Vâng có, bạch Thế Tôn, vâng có bạch Thiện Thệ! Như Lai đã diễn đạt. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, nếu có nhiều sông Hằng như là số lượng cát trong sông Hằng kia, và nếu có nhiều thế giới hệ như là số lượng cát trong những con sông Hằng ấy, các thế giới hệ ấy có nhiều không? - Tu-bồ-đề đáp: Vâng nhiều, bạch Thế Tôn, vâng nhiều, bạch Thiện Thệ, các thế giới hệ ấy là nhiều. Đức Phật dạy: Với tuệ giác của Ta, Ta biết rõ tâm hướng của tất cả chúng sanh trong tất cả thế giới hệ ấy. Tại sao? Tâm ở quá khứ không đạt đến được; tâm ở tương lai không đạt đến được; tâm ở hiện tại không đạt đến được.

Lời bàn
1. Do Thế Tôn biết rõ tâm hướng của tất cả chúng sanh nên Thế Tôn biết rất rõ tất cả đều là duyên sinh nên vô ngã. Tâm quá khứ là vô ngã nên không đạt đến được, tâm vị lai là vô ngã nên không đạt đến được; tâm hiện tại là vô ngã nên không đạt đến được. Trong tất cả thời gian quá khứ, hiện tại và vị lai tâm ấy vẫn là vô ngã. Đấy là sự thật muôn thuở, không đổi khác.

Phước Đức Của Đức Phật Là Không Phước Đức

2. Trí tuệ tối thắng của Thế Tôn chính là Trí tuệ thể nhập thực tại vô ngã ấy.

THE BUDDHA’S MERITIS NO MERIT

19. What do you think. Subhuti, if a son or a daughter of good family had filled this world system of 1,000 million worlds with the seven precious things, and then gave it as a gift to the Tathagatas, the Arahats, the Fully-Enlightened- Ones, would they on the strength of that beget a great heap of merit? - Subhuti replied: they would, O Lord, they would, O Well-Gone ! - The Lord said: So it is, Subhuti, so it is. On the strength of that this son or daughter of good family would beget a great heap of merit, immeasurable and incal- culable. But if, on the other hand, there were such a thing as a heap of merit, the Tathagata would not have spoken of a “heap of merit”.

PHƯỚC ĐỨC CỦA ĐỨC PHẬT LÀ “KHÔNG PHƯỚC ĐỨC ”

19. Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, nếu một thiện nam, tín nữ đem của bảy báu để đầy cả Tam thiên Đại thiên thế giới này cúng dường chư Như Laị, các bậc A-la-hán, các bậc Toàn Giác, do nhơn duyên đó họ có được nhiều phước đức không? -Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, họ sẽ được phước đức nhiều, bạch Thiện Thệ, họ sẽ được phước đức nhiều!- Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, đúng thế, đúng thế.

Do nhơn duyên ấy, thiện nam, tín nữ này được phước đức không thể lường, không thể tính. Nhưng mặt khác, nếu có một pháp nào là phước đức, thì Như Lai đã không nói “phước đức nhiều”.

Lời bàn:
1. Ở đây, Thế Tôn lặp lại hạnh cúng dường (bố thí) chư Phật của thiện nam tín nữ, nhưng bây giờ là cúng dường vô lậu, để trang nghiêm thân tâm, nên được phước đức vô lượng.
Như thế, cùng hạnh cúng dường, nhưng tùy theo tâm cúng dường chấp thủ hay không chấp thủ mà kết quả sẽ là hữu lậu hay vô lậu.
2. Kinh chép: “Nếu có một pháp nào đó là phước đức, thì Thế Tôn đã không nói đó là phước đức nhiều”. Có nghĩa là nếu phước đức là hữu tướng, như là một pháp, thì đã là hữu hạn và do đó không thể nói là phước đức nhiều. Nhưng do bởi phước đức ấy là không phước đức (ở ngoài tướng phước đức thông thường quan niệm), nên Thế Tôn dạy là “phước đức nhiều".
Hạnh cúng dường ly ngã tưởng, ly thủ như vậy sẽ dẫn đến chứng đắc vô tướng. Đây là phước đức đắc quả Phật, hay gọi là phước đức của Phật.

THE BUDDHA’S PHYSICAL BODY

20a. What do you think, Subhuti, is the Tathagata to by means of the accomplishment of his form-body?

Thân Sắc Của Đức Phật

- Subhud replied: No indeed, o Lord, the Tathagata is not to be seen by means of the accomplishment of his form-body, And why?

“Accomplishment of his form-body, accomplish- ment of his form-body ”, this O Lord, has been taught by the Tathagata as no-accomplishment. Therefore it is called “accomplishment of his form-body”.
20b. The Lord asked: What do you think, Subhuti, is the Tathagata to be seen through his possession of marks? - Subhuti replied: No indeed, O Lord. And why? This possession of marks, O Lord, which has been taught by the Tathagata, as a no-possession of no-marks this has been taught by the Tathagata. Therefore it is called “possession of marks”.

THÂN SẮC CỦA ĐỨC PHẬT

20a. Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, có nên thấy Như Lai qua sự thành tựu của sắc thân Như Lai không?, Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, quả thật không? Không nên thấy Như Lai qua sự thành tựu của sắc thân Như Lai. Tại sao? “Sự thành tựu các tướng tốt của Như Lai, sự thành tựu các tướng tốt của Như Lai”, bạch Thế Tôn, sự thành tựu này đã được Như Lai dạy là “không-thành tựu”. Cho nên sự thành tựu ấy được gọi là “sự thành tựu của thân sắc”.

20b. Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, có nên thấy Như Lai qua các tướng không? - Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, quả thật không. Tại sao? Bạch Thế Tôn, sự có các tướng này do được Như Lai dạy là không phải sự có được không-tướng.

Cho nên được gọi là “sự có được các tướng”.

Lời bàn:
1. Do vì chưa giác tỉnh vô ngã tướng của hết thảy pháp, một số thính chúng còn kẹt vào chấp thủ. Khi nghe Thế Tôn dạy “tất cả pháp đều là pháp đặc biệt của Như Lai” (đoạn Kinh 17c) số thính chúng còn chấp thủ liền nghĩ rằng: Vậy thì báo thân của Như Lai là Như Lai, bởi vì báo thân này là kết tụ của vô lượng công đức.
Để gỡ vướng mắc của các vị này, Thế Tôn dạy đoạn 20a và 20b.
Ở đây, có một điểm tế nhị cần được nhận thức rõ ràng:
a/ Với người không chấp thủ thì khi thấy vô tướng của 32 tướng quý, hay của báo thân Như Lai, tức là thấy Như Lai.
b/ Nhưng với- người còn chấp thủ, nghĩa là không thấy được vô tướng của 32 tướng, hay báo thân, thì hẳn nhiên là thấy báo thân như là một ngã tướng nên không thể thấy được Như Lai.

c/ Những vị còn chấp thủ lại cho rằng báo thân là Như Lai, như thế có nghĩa nhìn Như Lai như là một ngã tướng, là một chấp trước sai lầm.

Do đó, ở đấy, Thế Tôn chỉ rõ báo thân không phải Như Lai để giúp các vị chấp thủ ấy rời khỏi chấp trước báo thân, hầu có thể ngộ được vô tướng của báo thân và của Như Lai.
2. Qua sự chấp thủ, sự thành tựu của sắc thân Như Lai trở thành một kết quả của công đức tu hành trải qua nhiều kiếp. Cái sắc thân được thấy qua sự chấp thủ của người thấy thì chỉ là sự hiện hữu của ngã tưởng, hay khái niệm, nên không phải là sự thành tựu sắc thân ấy - vốn sắc thân ấy là “Không tướng” - Vì vậy, nó mới được gọi là “sự thành tựu của sắc thân”. “Sự thành tựu sắc thân” ấy như là hậu quả của tưởng về ngã tướng, chỉ có mặt trong tương quan nhân duyên, mà không phải là thực tại. Nếu nó là thực tại thì không thể nói là “ sự thành tựu của sắc thân”.
Cũng vì vậy, Thế Tôn dạy không nên thấy Như Lai qua sắc thân đó.
Nhưng, nếu lìa khỏi các tưởng, rời khỏi chấp thủ về sự thành tựu của sắc thân” thì sẽ thấy Như Lai ngay cả từ cái gọi là sắc thân ấy.
3. Đối với các đệ tử còn vướng chấp thủ, Thế Tôn thường dạy không nên nhìn Như Lai qua sắc thân vật lý bất tịnh, mà nên nhìn vào các pháp

“Ai thấy duyên khởi là thấy Pháp. Ai thấy Pháp là thấy Như Lai” (sẽ được bàn thêm ở chương III).

4. Tương tự, đối với 32 tướng quý của Như Lai. Với những người còn chấp thủ thì cần nhận thức “sự có được các tướng ấy” không phải là “sự có được vô tướng” để rờí khỏi chấp thủ tướng. Thế Tôn thuyết giảng là để giúp thính chúng rời khỏi chấp thủ tướng này.

THE BUDDHA’S TEACHING

21a. The Lord asked: What do you think, Subhuti, does it occur to the Tathagata, “by me has Dharma been demonstrated?” whosocver, Subhuti, would say, “the Tathagata has demonstrated Dharma”, he would speak falsely, he would misrepresent me by seizing on what is not there. And why? “Demonstration of Dharma, demonstration of dharma”, Sub- huti, there is no Dharma that can be understood as a demonstration of Dharma.

21 b. Subhuti asked: Are there, o Lord, any beings in the future, in the last time, in the last epoch, in the last 500 years, at the time of the collapse of the good doctrine who, ơn hearing such dharmas, will truly believe? - The Lord replied: They, Subhuti, are neither beings nor no-beings. And why? “Beings, beings”, Subhuti, the Tathagata has taught that they are all no-beings. Thereíore has he spoken of “all beings”.

Sự Giảng Dạy Của Đức Phật

SỰ GIẢNG DẠY CỦA ĐỨC PHẬT

21a. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, Như Lai có nghĩ rằng, “Pháp đã được Như Lai thuyết giảng?” Này Tu-bồ-đề, bất cứ ai nếu nói rằng, “Như Lai đã giảng Pháp” thì người ấy nói sai, người ấy đã xuyên tạc Ta do không hiểu thấu những gì Ta muốn nói. Tại sao? “Thuyết giảng Pháp, thuyết giảng Pháp”, này Tu-bồ-đề, không có một pháp nào có thể được hiểu như là sự thuyết giảng pháp cả.
21b. Tu-bồ-đề bạch: Bạch Thế Tôn, trong tương lai, trong thời kỳ cuối cùng, trong giai đoạn cuối cùng, trong 500 năm sau cùng vào thời kỳ Chánh pháp suy đồi, có những chúng sanh nào khi nghe những pháp như thế, sẽ thực sự tin tưởng không?
- Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, họ không phải là chúng sinh, cũng không phải là không-chúng sinh. Tại sao? “ Chúng sinh, chúng sinh”, này Tu-bồ-đề, Như Lai đã từng dạy rằng tất cả chúng sinh là không-chúng sinh. Cho nên Như Lai nói là “tất cả chúng sinh”.

Lời bàn:
1. Chúng ta cần hiểu rằng đối với những ai đã thấy thật pháp, chứng ngộ thật pháp, thì Thế Tốn không phải chỉ bày thật pháp nữa. Nhưng đối với những ai chưa chứng ngộ thật pháp, thì Thế

Tôn không thể giảng dạy để chỉ thẳng thật pháp được, vì hai lẽ:

a/ Dù giảng dạy với sự diễn đạt thiện xảo nhất, những người chấp thủ cũng khó lãnh hội, do vì vướng mắc chấp thủ tướng.
b/ Ngôn ngữ khái niệm chở đầy ngã tính nên không thể nói lên được thật tướng không-tướng, đối với người còn mê.
Do lẽ đó, Thế Tôn nói Pháp không nhằm mục đích nói lên thực tại như thực, mà chỉ để đánh thức người nghe rời khỏi các ngã tưởng.
Nếu hiểu như thế thì ý nghĩa của đoạn Kinh 21a tự hiển lộ: Thế Tôn chỉ hỗ trợ, giúp đỡ thính chúng đi ra khỏi chấp thủ tướng mà không thật sự giảng dạy Pháp.
Ý nghĩa trên đã được Nikàya xác định: Cho đến khi nào vị Tỷ-kheo nói về ly tham (ly thủ), cho đến khi ấy vị Tỷ-kheo ấy mới được gọi là thuyết pháp (sẽ bàn đến ở chương III).
2. Thế Tôn dạy: “Ai nói Ta thuyết pháp là nói sai, người ấy đã xuyên tạc Ta”. Lời dạy ấy đã đến ngoài sự mong chờ của các vị còn chấp thủ, có thể gây nên một kinh ngạc lớn, và có thể lay tỉnh một số thính chúng trở về với thực tại vô ngã.
3. Tôn giả Tu-bồ-đề lo lắng: Đối với những người có tập quán chấp thủ nặng thì khó khởi lòng tin

lời dạy trên, nên bạch hỏi Thế Tôn về chúng sinh trong 500 năm cuối, vào thời Phật pháp suy đồi, không biết có lòng tin chân chính khi nghe giảng dạy như vậy không? Lần này Thế Tôn không trả lời như lần trước rằng sẽ có những chúng sanh có khả năng về Giới, về Đức, về Tuệ v.v... mà mở ngay chỗ vướng về “tưởng” có chúng sinh như là thực thể. Thế Tôn dạy: “Các chúng sinh ấy là không-chúng sinh, cũng không phải là không-chúng sinh”. Lời dạy này có nghĩa rằng:

a/ Để mở chỗ chấp trước của thính chúng là có chúng sinh, Thế Tôn dạy: “Họ là không-chúng sinh”, một trong bốn tưởng mà một vị Bồ-tát phải rời khỏi. Cái gọi là chúng sinh, thật ra nó là sản phẩm của tư tưởng, khái niệm tạo ra, chứ trong thực tế không thể có. Chúng sinh ấy chỉ là tập hợp của nhóm các duyên và do vọng tưởng mà có: Nó chỉ là vọng tưởng mà không là chúng sinh.
b/ Nhưng, khi lập luận như thế, Thế Tôn không có ý xác nhận đó là sự thật - bởi vì sự thật thì không phải là kết quả của lập luận, hay của chứng minh - mà chỉ gỡ rối tâm chấp thủ là gốc khổ đau của thính chúng. Do đó, để tránh cho thính chúng khỏi rơi vào chấp các không-chúng sinh như là một ngã tướng - do tưởng của thính chúng mà có - và xem đó như là sự thật, Thế Tôn lại phải lập luận tiếp: “Cũng không phải không-chúng sinh”.

Thế là để trọn vẹn đưa thính chúng ra khỏi cái tưởng về chúng sinh (chúng sinh tưởng), bởi tưởng về chúng sinh, hay tưởng về không- chúng sinh đều rơi vào chúng sinh, hay rơi vào chúng sinh tưởng hết thảy. Rốt ráo hơn nữa là để đưa thính chúng ra khỏi tưởng uẩn (ra khỏi hết thảy các tưởng).

Gọn hơn, Thế Tôn dạy: “Chúng sinh, chúng sinh” là “không-chúng sinh”. Cho nên Thế Tôn nói về “chúng sinh”.
Như đã được bàn, “chúng sinh” thực ra đấy chỉ là tưởng, là khái niệm, nó là pháp duyên sinh nên vô ngã, do đó, nó là không-chúng sinh.
Chính do sự kiện chúng sinh ấy chỉ là tưởng, là khái niệm, là không thật, nên Như Lai mới nói về nó, hay nó mới được nói về.
Nếu chúng sinh là thực tại, thì Thế Tôn đã không nói về; nó không thể được nói về. Tất cả những gì thuộc thực tại đều không thể nói về.

THE BUDDA’S DHARMA

22. What do you think, Subhuti, is there any dharma by which the Tathagata has fully known the utmost, right and perfect enlightenment? - Subhuti replied: No indeed, o Lord there is not any dharma by which the Tathagata has fully known the utmost, right and perfect enlightenment -The Lord said: So it is, Subhuti, so it is. Not even the least

Pháp Của Đức Phật

(any) dharma is there found or got at. Therefore is it called “utmost” (anuttara), right and perfect enlightenment”.

23. Fujrthermore, Subhuti, self-indentical (sama) is that đharma, and nothing is there in at variance (vishama). Therefore is it called “utmost”, right (samyak) and perfect enlighten- ment. Self-indentical, through the absence of a self, a being, a soul, or a person, the utmost, right and perfect enlightenment, is fully known as the totality of all the wholesome dharmas. “Wholesome dharmas, wholesome dharmas”, Subhuti, - Yet as no-dharmas have they been taught by the Tathagata.

Therefore are they called “wholesome dharmas”.

PHÁP CỦA ĐỨC PHẬT

22. Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, có pháp nào mà do đó Như Lai chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác không? - Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, quả thật không, không có pháp nào do đó Như Lai chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Đức Phật dạy: Quả thế, này Tu-bồ-đề, quả thế ! Ngay cả pháp nhỏ nhiệm nhất cũng không có, không đắc. Cho nên được gọi là Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.
23. Hơn nữa, này Tu-bồ-đề, pháp ấy là bình đẳng, ở đó không có sự khác nhau. Cho nên được gọi là Chánh đẳng Chánh giác. Pháp bình đẳng do không có tướng tự ngã, tướng chúng sanh, tướng linh

hồn hay tướng người, mà Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác được chứng ngộ như là tất cả các thiện pháp. Các thiện pháp, các thiện pháp, này Tu-bồ-đề từng được Như Lai dạy là không-thiện pháp. Cho nên chúng được gọi là “các thiện pháp”.

Lời bàn:

1. Một số thính chúng vẫn còn hồ nghi: Do công đức tu hành vô lượng kiếp, Thế Tôn mới chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.
Thế Tôn liền xác định: “Không có pháp nào nhờ đó mà Thế Tôn chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác”. Tại sao?
Chúng ta đều biết rằng, quả vị giác ngộ ấy là quả vị thấy suốt thực tại vô ngã. Ở đó, tất cả đều bình đẳng trong vô ngã tướng: Không có sự khác biệt giữa người chứng và pháp chứng, cũng không có sự khác biệt hay tương quan nào giữa Như Lai và các pháp đặc biệt của Như Lai. Ở đó, vắng mặt tất cả sự tương quan giữa nhân và quả nên mới gọi là quả vị giác ngộ “Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác”.
Nếu thính chúng loại bỏ tất cả tưởng về ngã tướng thì tâm sẽ tan biến mọi thắc mắc mà thấy rõ thật tướng của cảnh giới giác ngộ ấy.
2. Lời dạy: “Tất cả thiện pháp là không-thiện pháp, cho nên được gọi là “tất cả thiện pháp” là lời dạy đưa thính chúng lại trở về với biện chứng

Lại Một Lần Nữa Nói Về Phước Đức Của Phật

giải thoát: Loại bỏ chấp thủ tướng, rời khỏi các ý niệm về thiện pháp để thấy như thật tướng của thiện pháp.

ONCE MORE ABOUT THE BUDDHA’S MERIT

24. And again, Subhuti, if a woman or man had pilled up the seven precious things until their bulk equalled that of ail the Sumerus, Kings of moutains, in the worlđ System of 1.000 million worlds, and would give them as a gift, and if, on the other hand, a son or a daughter of good family would take up from this Prạnõaparamita, this discourse on Dharma, but one stanza of four lines, and demonstrate it to others, compared with his heap of merit the former heap of merit does not approach one hundredth part, ect; until we come to, it will not bear any comparison.

LẠI MỘT LẦN NỮA NÓI VỀ PHƯỚC ĐỨC CỦA PHẬT

24. Lại nữa, này Tu-bồ-đề, nếu có thiện nam, tín nữ chồng chất bảy báu bằng những núi Chúa Tu Di trong Tam thiên Đại thiên thế giới này mà bố thí; và nếu một thiện nam, tín nữ mặt khác hiểu được Kính Bát-nhã này, dù chỉ một bài kệ bốn câu, và giảng nói cho những người khác nghe, thì phước đức của người trước so với phước đức của người này không bằng 1/100 v.v... nhỏ cho đến không thể so sánh được nữa.

Lời bàn:

Từ các đoạn Kinh của phần 2 của Kim Cương Bát-nhã, Thế Tôn đã giảng dạy xoay quanh các pháp đặc biệt của Như Lai như là chứng ngộ, phước đức, trí tuệ, thuyết pháp, độ sinh, nhằm thức tỉnh thính chúng buông bỏ tư duy hữu ngã, buông bỏ tất cả các tưởng về pháp.
Đoạn Kinh 24 lặp lại những gì Thế Tôn đã giảng về phước đức bố thí và phước đức học hỏi, giảng nói Kinh Kim Cương. Sự lặp lại như tiếng sóng hải triều để đánh thức những vị đang còn mơ màng trong ngã tưởng.
Chúng ta cũng gặp kỹ thuật giảng dạy này của Thế Tôn trong các Nikàyas.
Mỗi lần lặp lại là mỗi lần ngôn ngữ của Thế Tôn đi sâu vào tâm thức của những vị nặng tập quán chấp thủ, giúp các vị tỉnh thức buông bỏ các tưởng. Tiếng gọi (“này Tu-bồ-đề”) cũng có tác dụng tương tự như là sự nhắc nhở, kêu gọi: Hãy dậy đi ! Hãy tỉnh đi ! Thực tại đang ở trước mắt ! Vấn đề là tỉnh giác mà không phải là tư duy !...

THE BUDDHA AS A SAVIOUR,

AND THE NATURE OF EMANCIPATION

25. What do you think, Subhuti, does it occur to a Tathagata, “ by me have beings been set free? Not thus should

Đức Phật, Đấng Cứu Độ Và Bản Chất Của Giải Thoát

you see it, Subhuti! And why? There is not any beings whom the Tathagata had set free.

Again, if there any being whom the Tathagata had set free, then surely there would have been on the part of the Tathagata a seizing of a self, of a being, of a soul, of a person. “Seizing of a self ” as a no-seizing, Subhuti, has that been taught by the Tathagata. And yet the foolish common peoplc have seized upon it. “foolish common people” Subhuti, as really no people have they been taught by the Tathagata. Therefore are they called “foolish common people”.

ĐỨC PHẬT, ĐẤNG CỨU ĐỘ VÀ BẢN CHẤT CỦA GIẢI THOÁT

25. Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, Như Lai có nghĩ rằng: “Như Lai cứu độ chúng sinh?”. Này Tu-bồ-đề, đừng nghĩ thế. Tại sao? Không có một chúng sinh nào mà Như Lai đã độ cả.
Lại nữa, nếu đã có chúng sinh nào mà Như Lai độ, thì hẳn Như Lai chấp thủ tự ngã, chấp thủ chúng sinh, chấp thủ linh hồn, chấp thủ người. Này Tu-bồ-đề, “chấp thủ tự ngã” đã dược Như Lai dạy là không-chấp thủ. Tuy nhiên kẻ phàm phu vẫn chấp thủ sự chấp thủ. Này Tu-bồ-đề “người phàm phu” do được Như Lai dạy thực sự là không người (phàm phu). Cho nên họ được gọi là “người phàm phu”.

Lời bàn:

1. Ở mặt thực tướng, thực tính, thì tất cả đều vô ngã, đều ở trong “như thể” bình đẳng. Do đó, không có mặt ngã chúng sanh, ngã phàm phu, hay ngã cứu độ.

Nhìn thấy có chúng sinh, có phàm phu và có cứu độ là cái nhìn ngã tưởng, đầy mê vọng... Thế Tôn phủ nhận các ngã tướng chúng sanh, phàm phu v.v... là phủ nhận các ngã tưởng. Rời hết thảy các tưởng thì “thính chúng sẽ đi vào Diệt thọ tưởng định, và ở định này, chánh trí giải thoát (hay trí Bát-nhã) sinh khởi.
2. Chấp thủ tự ngã (self) là không-chấp thủ:
Tự ngã (self) vốn là vọng tưởng, không thật, nên cái gọi là chấp thủ tự ngã hẳn là không-chấp thủ, không thành lập được nghĩa chấp thủ. Tự ngã vốn không có, nghĩa là đối tượng của “chấp thủ” không có, thì chủ thể của chấp thủ hẳn cũng không có.
Kẻ trí thấy được điều đó thì từ bỏ chấp thủ, nhưng kẻ phàm phu vì không thấy điều đó nên cứ nắm giữ chấp thủ.
3. Người phàm phu không phải là người.
Người chỉ là ý niệm về tập hợp ngũ uẩn mà không có thực thể gọi là người; phàm phu cũng chỉ là ý niệm. Đo đó, người phàm phu không có một cá thể gọi là người. Do vì người phàm phu không

thật có, nên nó mới có thể trở thành đối tượng của nhận thức, của cái nhìn, của nói về...

4. Hình thức gỡ rối dây chuyền (chúng sinh, chấp thủ, phàm phu) nói lên thái độ của người đi vào giải thoát rằng: Không phải là vấn đề thảo luận, tư duy để thấy rõ thực hư, mà là vấn đề dập tắt các tưởng và qua cả vô tưởng (cõi Vô tưởng và cõi Phi tưởng phi phi tưởng).

THE TRUE NATURE OF A BUDDHA

26a. What do you think, Subhuti, is the Tathagata to be seen by means of his possession of marks?- Subhuti replied: No indeed, O Lord. - The Lord said: If, Subhuti the Tathagata could be recognized by his possession of marks, then also the universal monarch would be a Tathagata. Therefore the Tathagata is not to be seen by means of his possession of marks - Subhuti then said: As I, o Lord, understand the Lord’s teaching, the Tathagata is not to be seen through his possession of marks.
Further the Lorđ taught on that occasion the following stanzas:

Those who by my form did see me,

And those who followed me by voice,
Wrong the efforts they engaged in,
Me those people will not see.

26b. From the Dharma should one see the Buddhas,

Thực Tính Của Phật

From thc Dharma bodies comes their guidance.

Yet Dharma’s true nature cannot be discemed,
And no one can be conscious of it as an object.

THỰC TÍNH CỦA PHẬT

26a. Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, có nên thấy Như Lai qua các tuớng quý của Như Lai không? - Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, quả thật không. Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, nếu Như Lai có thể được nhận thức qua các tướng quý, thì Chuyển luân Thánh vương sẽ là Như Lai. Cho nên, không nên thấy Như Lai qua các tướng quý của Như Lai - Tu-bồ-đề bạch: Bạch Thế Tôn, như điều con hiểu lời dạy của Như Lai, không nên thấy Như Lai qua các tướng quý của Như Lai. Bây giờ Thế Tôn dạy thêm hai bài kệ sau:
Những ai nếu thấy Ta qua thân sắc của Ta,

Những ai nếu nghe Ta qua tiếng nói của Ta.
Những người ấy dấn thân vào những nỗ lực sai lạc,

Họ sẽ không thấy Ta.
26b. Nên thấy chư Phật ở các Pháp,

Nên thấy sự chỉ giáo của chư Phật ở pháp thân,
Nhưng thực tính của các pháp không thể nhận thức,
Và không ai có thể nhận thức thực tính như một đối tượng.

Lời bàn:

1. Đây là lần thứ 4 đề cập đến các tướng quý của Như Lai. Lần này, sự phân tích và chỉ bày của Thế Tôn có ý nghĩa khác hơn.

Như chúng ta đều biết, nếu thấy được vô tướng của các tướng thì thấy được Như Lai qua các tướng quý của Như Lai. Nhưng ở đây, Như Lai không muốn thính chúng còn chấp thủ nhìn thấy Ngài qua các tướng ấy, bởi vì rất dễ cho các vị này nhận lầm thân sắc của Như Lai là Như Lai. Thế Tôn muốn thính chúng nhìn thấy Ngài qua các Pháp; một khi thấy vô tướng của các pháp thì liền thấy Như Lai. Nếu còn chấp thủ, thính chúng cũng sẽ không lầm chấp các tướng là Như Lai, từ đó dễ có điều kiện để rời khỏi chấp thủ. Vấn đề tế nhị ở đây là phải rời khỏi chấp thủ chứ không phải là nỗ lực để thấy và hiểu Như Lai. Khi chấp thủ được tận trừ thì tất cả các pháp là thật pháp và là Như Lai.
Do vậy, Tôn giả Tu-bồ-đề hiểu ý đức Phật muốn thế, nên đã bạch: “Như điều con hiểu lời Thế Tôn dạy, không nên thấy Như Lai qua các tướng quý của Như Lai”. Chúng ta hiểu Tôn giả Tu-bồ-đề thừa biết rằng với người không chấp thủ có thể thấy Như Lai bất cứ ở đâu.
2. Hai bài kệ trên nói rõ ý Phật: Như Lai không muốn thính chúng hiểu Như Lai như một “đấng”, hay một cá thể, mà là thật tính của các pháp. Do đó, nên nhìn vào Pháp, thấy rõ pháp thân

và nghe tiếng nói vô tướng, vô tưởng của pháp thân, thay vì nhìn thấy sắc thân Như Lai và nghe theo tiếng nói của Như Lai là những gì của tâm chấp thủ nhiễm đầy khái niệm ngã tướng,

3. Vấn đề chủ yếu của việc giảng dạy của Như Lai là giúp thính chúng thể nhập thực tại giải thoát của vô ngã. Vấn đề ngộ pháp và thể nhập pháp thân là vấn đề thính chúng quay trở về chính mình để đoạn trừ chấp thủ (ái, thủ và vô minh)- Chính thân giáo của Như Lai (sắc tướng Như Lai) và khẩu giáo của Như Lai (tiếng nói Như Lai) là nhằm chỉ bày cho thính chúng đoạn trừ tất cả chấp thủ, đoạn trừ tất cả tưởng, để đi ra khỏi hết những vướng mắc của các trần (sắc, thinh, hương, vị, xúc và pháp) Nếu chấp vào thân tướng và âm thanh của Như Lai, thì thính chúng sẽ rơi vào trường hợp nắm giữ chiếc bè hay nắm giữ ngón tay, thay vì nương vào nó để qua bờ bên kia của chấp thủ, hay để thấy trăng chân như.
Rời khỏi thân tướng và âm thanh Như Lai để đi vào các pháp là biện pháp hữu hiệu nuôi dưỡng tỉnh giác đi ra khỏi mọi tưởng và mọi chấp thủ. Nhưng một khi được giác tỉnh trọn vẹn, thì thính chúng sẽ thấy Như Lai ở khắp nơi, ở cả nơi thân sắc và âm thanh Như Lai.
Ngoài nỗ lực đoạn trừ chấp thủ để trực ngộ thực tướng, hành giả không thể mong chờ thực tướng

ở bất cứ đâu, bởi vì thực tướng không thể là đối tượng của nhận thức và không phải là đối tượng của tìm kiếm hay của chứng đắc.

THE EFFECTIVENESS OF MERITORIOUS DEEDS

27. What do you think, Subhuti has Tathagata fully known the utmost, right and perfect enlightenment through his possession of marks? Not so should you see it, Subhuti. And why? Because the Tathagata could surely not have hilly known, the utmost, right and perfect enlightenment through his possession of marks.
Nor should anyone, Subhuti, say to you, “those who have set out in the Bodhisattva-vehicle have conceived the destruction of a dharma, or its annihilation”. Not so should you see it, Subhuti! For those who have set out in the Bodhisattva-vehicle have not conceived the destruction of a dharma, or its annihilation.
28. And again, Subhuti, if a son or daughter of good family has filled with the seven precious things as many world Systems as there grains of sand in the river Ganges, and gave them as a gift to the Tathagatas, Arahats, Fully- Enlightened-Ones, - and if on the other hand a Bodhisattva would gain the patient acquiescense in dharma which are nothing of themselves and which fail to be produced, then this latter would on the strengh of that beget a greater heap of merit, immeasurable and incalculable.