Tư Tưởng Kinh Kim Cương

Bốn Bậc Thánh

BỐN BẬC THÁNH

9a. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, vị Tu-đà-hoàn có nghĩ rằng “Ta đã chứng đắc Tu-đà-hoàn quả chăng?” - Tôn giả Tu-bồ-đề đáp: Quả thật không, bạch Thế Tôn. Tại sao? Bởi vì, bạch Thế Tôn, vị ấy không có chứng đắc bất cứ pháp nào. Cho nên vị ấy được gọi là Tu-đà-hoàn. Vị ấy không có chứng đắc sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Đấy là lý do vì sao vị ấy được gọi là Tu-đà-hoàn. Bạch Thế Tôn, nếu vị Tu-đà-hoàn nghĩ rằng “Ta chứng đắc Tu-đà-hoàn quả” thì vị ấy sẽ rơi vào chấp thủ tự ngã, chấp thủ chúng sanh, chấp thủ linh hồn, chấp thủ tướng người.
9b. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, vị Tư-đà-hàm có nghĩ rằng “Ta đã chứng đắc Tư-đà-hàm quả?” - Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, quả thật không. Tại sao? Bởi vì chưa từng có một pháp nào chứng đạt được quả Tư-đà-hàm. Đấy là lý do tại sao vị ấy được gọi là Tư-đà-hàm.
9c. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, một vị A-na-hàm có nghĩ rằng “Ta đã chứng đắc A-na-hàm quả?” - Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, quả thật không. Tại sao? Bởi vì chưa từng có một pháp nào chứng đạt được quả A-na-hàm. Cho nên vị ấy được gọi là A-na-hàm.

9d. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, một vị A-la-hán có nghĩ rằng “Ta đã chứng đắc A-la-hán quả?” - Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, quả thật không. Tại sao? Bởi vì không có pháp nào được gọi là A-la-hán. Đấy là lý do tại sao vị ấy được gọi là A-la-hán. Bạch Thế Tôn, nếu vị A-la-hán nghĩ rằng, “Ta đã chứng đắc A-la-hán” thì vị ấy sẽ rơi vào chấp thủ tự ngã, chấp thủ chúng sanh, chấp thủ linh hồn, chấp thủ tướng người.

9e. Tại sao? Bạch Thế Tôn con đã được Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Toàn Giác dạy là đệ nhất trong những người an trú trong tịch tịnh. Bạch Thế Tôn, con là một A-la-hán ly dục hoàn toàn. Bạch Thế Tôn, tuy nhiên con không nghĩ rằng “Con là một A-la-hán ly dục”. Bạch Thế Tôn, nếu con nghĩ rằng con đã chứng đắc A-la-hán thì Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Toàn Giác, đã không tuyên bố về con rằng: “Tu-bồ-đề, thiện nam tử này là người đệ nhất trong những người trú trong tịch tịnh, không trú ở bất cứ một nơi nào khác; đấy là lý do tại sao được gọi là “một người an trú trong tịch tịnh”.

Lời bàn:
1. Sau khi Thế Tôn phơi bày ý nghĩa về chứng ngộ và thuyết pháp của Như Lai, một số vị trong Thánh chúng vẫn chưa đi ra khỏi vùng nghi vấn, khởi lên ý nghĩ rằng: Nếu không có ngã, không có pháp thì tại sao Thế Tôn có chuyển pháp luân, giảng

Tứ đế, nhờ đó mà có bốn quả Thánh: Sa-môn đệ nhất, đệ nhị, đệ tam và Sa-môn đệ tứ?

Do vậy, Thế Tôn dạy tiếp đến bốn quả Thánh
2a. Quả Nhập Lưu (Tu-đà-hoàn) là quả vị chứng đắc pháp nhãn thấy rõ vô ngã tướng của các pháp và có niềm tin bất thối vào giáo lý vô ngã, vào Thế Tôn, bậc đã giác ngộ hoàn toàn.
Thánh quả này đã loại trừ ba hạ phần kiết sử: Thân kiến (chấp thủ năm uẩn là ta, là của ta, là tự ngã của ta), nghi và giới cấm thủ. Do đó, Thánh Tu-đà-hoàn không tưởng đến ngã tướng của các căn và các trần. Nội dung của việc chứng đắc Tu-đà-hoàn quả là thế, không thấy có gì để đắc cả, và không thấy có tự ngã, huống nữa là thấy có sự kiện “ Ta đắc quả Tu-đà-hoàn”.
Thấy có sự kiện “ Ta đắc quả Tu-đà-hoàn” là điều hoàn toàn trái ngược với tâm lý và trí tuệ của một vị Thánh Tu-đà-hoàn.
2b. Quả Tư-đà-hàm là quả vị chứng đắc pháp nhãn và làm muội lược (yếu hẳn đi) thêm hai kiết sử: Dục và sân.
Tương tự quả vị Tu-đà-hoàn, quả chứng Tư-đà-hàm thuộc vô vi pháp nên chưa từng có một pháp nào đặt chân đến đó được.
Nghĩ rằng, “Ta đắc quả Tư-đà-hàm” là điều không thể có trong tâm lý và trí tuệ của một vị Thánh Tư-đà-hàm.

2c. Thánh A-na-hàm là vị thấy rõ ngã không và pháp không, đã đoạn trừ hoàn toàn năm hạ phần kiết sử (thân kiến, nghi, giới cấm thủ, dục và sân).

Quả vị này thuộc vô vi pháp nên các pháp hữu vi không đặt chân đến được. Tại đây, không có mặt của sự đối đãi giữa chủ thể và đối tượng, không có sự tác thành. Do vậy, một vị Thánh A-na-hàm không bao giờ khởi niệm “Ta đắc quả A-na-hàm".
2d. Thánh A-la-hán là bậc Thánh đã đoạn tận mười kiết sử (thân kiến, nghi, giới cấm thủ, dục, sân, hữu ái, vô hữu ái, mạn, trạo cử và vô minh). Thánh quả này lìa xa hẳn tham ái, chấp thủ, vô minh. Ở đây, không còn có mặt bất cứ một dấu vết hữu tướng nào, không có mặt của hết thảy các pháp hữu vi. Tất cả các tưởng về ngã tướng hoàn toàn bị đoạn diệt, do đó không bao giờ có tưởng “ Ta đắc quả A-la-hán”.
3. Tôn giả Tu-bồ-đề nêu trường hợp chứng đắc A-la-hán của tự thân để chứng minh sự kiện “một A-la-hán không bao giờ nghĩ rằng mình chứng đắc A-la-hán”.
Bậc Thánh không nghĩ rằng “ Ta đã chứng đắc”, không có nghĩa là các vị không biết rõ mình đang ở đâu trên đường giải thoát. Sự chứng đắc ở đây là sự vắng mặt hoàn toàn của tham ái và chấp thủ. Ở đây có một trí tuệ khởi lên biết rằng mười kiết

sử đã được trừ diệt hoàn toàn, từ đây không còn tái sinh nữa.

Riêng ở ba bậc Thánh Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm và A-na-hàm có khác với A-la-hán chỉ ở một điểm là các bậc Thánh này chưa đoạn trừ được năm thượng phần kiết sử (hữu ái, vô hữu ái, mạn, trạo cử và vô minh). Tuy nhiên, các bậc Thánh đấy đều giác tỉnh về vô ngã tướng của tự thân và của các pháp, do đó, các quả vị Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm và A-na-hàm đều vô ngã; do vô ngã, nên không thật sự có sự kiện được chứng đắc.
4. Ở Kim Cương, đoạn Kinh trên xác định: Tôn giả Tu-bồ-đề, bậc A-la-hán, bậc đã ly dục hoàn toàn.
Theo giáo lý Duyên khởi, tham ái diệt, có nghĩa là chấp thủ diệt, vô minh diệt, cả mười hai chi phần nhân duyên đoạn diệt.
Như thế tại đây xác nhận rõ Tôn giả Tu-bồ-đề đã tận trừ chấp thủ trước khi dâng lên Thế Tôn câu hỏi đầu tiên vào đầu thời Kinh Kim Cương. Nói cách khác, bây giờ, Tôn giả Tu-bồ-đề đã liễu ngộ trí Bát-nhã, tự thân Tôn giả thật sự không có một vướng mắc nào cả về các tướng.
5. Ngang đây, khi nghe Thế Tôn dạy về nghĩa vô sở đắc, thì trong thính chúng lại có nghi vấn khởi lên. Nếu vô sở đắc thì tại sao có sự kiện đức Phật Nhiên Đăng thọ ký cho Thế Tôn về sau sẽ

Tâm Giác Ngộ Của Bồ Tát

thành Phật hiệu là Thích-ca-mâu-ni (Sakyamuni)? Thế Tôn tiếp tục khai mở:

THE BODHISATTVA’S THOUGHT

OF ENLIGHTENMENT

10a. The Lord aaked: What do you think, Subhuti, is there any dharma which the Tathagata has leamed from Dipankara, the Tathagata, the Arahat, the Fully-Enlightened- One?” ( Subhuti replied: Not so, O Lord, there is not.

TÂM GIÁC NGỘ CỦA BỒ TÁT

10a. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, Như Lai có được đức Phật Nhiên Đăng, bậc Như Lai, bậc A-la-hán, bậc Toàn Giác thọ ký không? Tôn giả Tu-bồ-đề đáp: “Bạch Thế Tôn, không, Như Lai không có đắc pháp gì từ đức Phật Nhiên Đăng”.

Lời bàn:
Chính vì, trước đức Nhiên Đăng, đức Thích-ca đã là một vị Bồ-tát chứng đắc rốt ráo thực tướng vô tướng của các pháp, hay Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, nghĩa là hoàn toàn thấy không có gì được chứng đắc, do đó đức Nhiên Đăng mới xác nhận (thọ ký) về sau sẽ thành Phật hiệu là Thích-ca Mâu-ni.

Bồ Tát Và Cõi Phật

Đây cũng là ý nghĩa thọ ký xảy ra giữa hai Thế Tôn: Thọ ký là một sự xác nhận đích thực không có gì để trao hay để nhận.

Do hiểu được nghĩa này, Tôn giả Tu-bồ-đề đã bạch như trên.

THE BODHISATTVA AND HIS PURE LAND

10b. The Lord said: If any Bodhisattva would say, “I will create harmonious Buddhafields”, he would speak falsely. And vvhy? The harmonies of Buddhafields, Subhuti, as no- harmonies have they been taught by the Tathagata, therefore he spoke of “harmonious Buddhafields”.

BỒ TÁT VÀ CÕI PHẬT

(cõi nước thanh tịnh)

10b. Đức Phật dạy: Nếu có vị Bồ-tát nói “Ta sẽ tạo ra những cõi Phật trang nghiêm” thì vị ấy nói sai. Tại sao? “Này Tu-bồ-đề, các sự trang nghiêm của cõi Phật, từng được Như Lai dạy không phải là trang nghiêm, cho nên Như Lai nói “các cõi Phật trang nghiêm”

(ghi chú: Harmonious có nghĩa là accomplished, nchieved, perfect, ripen, mature là nghĩa của từ Sanskrit: Nispadayati, ở đây có thể dịch là trang nghiêm, như ở Hán bản).

Lời bàn:

1. Cõi Phật và quả Phật đều vô tự tướng, làm sao để có thể được làm cho trang nghiêm? Nhưng tại sao Thế Tôn thường dạy Bồ-tát cần trang nghiêm cõi Phật bằng chính các Ba-la-mật (Lục độ ba-la-mật) bằng Giới, Định và Tuệ Ba-la-mật của Bồ-tát?
Đấy là sự hoài nghi đang ám ảnh một số vị trong thính chúng.
Thế Tôn liền đi vào khai mở thật nghĩa của trang nghiêm cõi Phật.
- Bước khai mở thứ nhất: Thế Tôn chỉ rõ ý nghĩa của trang nghiêm thông thường là ý nghĩa đối đãi giữa các tướng, thuộc hữu vi. Do đó, những sự trang nghiêm cõi Phật, cõi vô vi, thì không phải là nghĩa trang nghiêm của hữu vi.
- Bước thứ hai khai mở: Do vì nghĩa trang nghiêm cõi Phật không phải là nghĩa trang nghiêm hữu tướng nên Thế Tôn mới gọi là cõi Phật trang nghiêm, hay là trang nghiêm cõi Phật.
Ở đây, chúng ta thấy rằng: Những vị thắc mắc là những vị đang bị vướng mắc vào biến kế sở chấp tánh, Thế Tôn khai mở lần thứ nhất để chỉ rõ các điều kiện đối đãi của pháp hữu vi là hữu tướng, là hư vọng. Nhờ thấy được y tha khởi tánh này, thính chúng hiểu được nghĩa trang nghiêm cõi Phật không phải là nghĩa trang nghiêm thông thường của chấp

thủ. Từ đây, Thế Tôn dạy, do vì “trang nghiêm cõi Phật” thoát ly nghĩa tác thành của duyên sinh (y tha khởi) nên Thế Tôn mới nói là “trang nghiêm cõi Phật”. Đây là ý nghĩa của viên thành thật tánh của Duy thức luận.

2. Qua sự chỉ bày thật nghĩa của bố thí, của chứng đắc, của thọ ký, của trang nghiêm cõi Phật, Thế Tôn đã phơi bày cảnh giới của Bát-nhã. Những ai không còn vướng mắc vào các chấp tướng thì có thể trực nhận ngay thực thể của Bát-nhã bất khả tư nghì ấy từ mỗi sự chỉ bày của Thế Tôn.
3. Đặc biệt, xuyên qua sự chỉ bày này, Kinh Kim Cương luôn luôn làm nổi bật hẳn trong từng đoạn Kinh cái sắc thái đặc biệt của Phật giáo rằng: Vấn đề hiểu rõ, thấy rõ thực tướng, thực tánh của các pháp là vấn đề đoạn trừ ái, thủ, mà không phải là vấn đề thuần lý của hiểu biết qua khái niệm. Cần phải tu tập đoạn trừ ái, thủ mới có thể trực nhận thực tại như thực. Những lời dạy của Thế Tôn về thực tại như thật dù có sắc bén tinh tế đến đâu cũng chỉ có tác dụng đánh thức tuệ giác trong thính chúng, hay chỉ giúp thính chúng định lại hướng nhìn, tư duy của mình.
Sự thật của vô ngã tướng là sự rơi rụng của các tưởng về ngã tướng, sự rơi rụng các chấp thủ ngã tướng từ nơi cái nhìn của thính chúng.

Niết - Bàn Tối Hậu Của Bồ Tát

Ở cõi Phật, cảnh giới trang nghiêm, chư Phật và cái gọi là “làm trang nghiêm cõi Phật” chỉ là một: Đó là thực tướng rời khỏi hết thảy các ngã tưởng, ngã tướng.

THE BODHISATTVA’S FINAL NIRVANA

10c. Therefore then, Subhuti, The Bodhisattva, the great being, should produce an unsupported thought, i.e. a thought which is nowhere supported, a thought unsupported by sights, sounđs, smells, tastes, touchables or mind-objects.

NIẾT-BÀN TÓI HẬU CỦA BỒ TÁT

10c. Vì thế, này Tu-bồ-đề, Bồ-tát cần khởi tâm không trú trước, đó là tâm không trú trước vào bất cứ đâu, đó là tâm không trú trước sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp (đối tượng của ý)

Lời bàn:

1. Tiếp theo lời dạy trên, Thế Tôn dạy cần khởi tâm (khởi tưởng hay khởi niệm) không chấp thủ các tướng (các pháp trần). Chính tâm vô trú ấy là nơi an trú chân thật của Bồ-tát. Chính tâm đó là tâm làm trang nghiêm cõi Phật, là cõi Phật, là Phật.

2. Vấn đề không trú trước vào các pháp trần (sắc, thinh...) không có nghĩa là chạy ra xa khỏi các trần tướng, chạy trốn khỏi cuộc đời, mà là khái niệm giác tỉnh vô ngã tướng ngay giữa lòng đời.

Chỉ việc làm vô trú trước này quyết định một vị Bồ-tát là Bồ-tát đúng nghĩa.

3. Thế là, Thế Tôn, tại đây cũng đã nói hết về những gì có thể nói về thật tướng, về chân nghĩa của Bồ-tát... Nếu còn có một thắc mắc nào rơi rớt lại, thì đó là phần vướng mắc vào chấp thủ của thính chúng.

10c. Suppose, Subhuti, there were a man endovved with a body, a huge body, so that he had a personal existence like Sumeru, king of mountains. Would that, Subhuti, be a. huge, personal existence? I Subhuti replied: Yes, huge, O Lord, huge, O Well-Gone, would his personal existence be. And why so? “Personal existence, personal existence”, as no-existence has that been taught by the Tathagata; therefore is it calied “personal existence”.
10c. Này Tu-bồ-đề, giả tỉ có một người có cái thân lớn, lớn như núi Tu-di lớn nhất. Này Tu-bồ-đề, thân ấy có lớn không? - Tu-bồ-đề đáp: “Bạch Thiện Thệ rất lớn, thân ấy rất lớn. Tại sao? “Thân người, thân người” đã được Như Lai dạy là không phải thân người; vì thế nó được gọi là thân người”.

Lời bàn :

1. Chữ thân người (personal existence) là dịch từ chữ Sanskrit àtma-bhàva, có nghĩa tương đương với “all their belongings” (thân mạng, thân thể) hay “body” hoặc “all the five skandhas together”.

Đoạn Kinh trên, Edward Conze bảo rằng, theo Buddhaghosa thì hình như thiếu mất một từ nào đó có lẽ là từ Pháp thân ở chặng hai dòng cuối.

2. Chúng ta tạm thời hiểu rằng:
a/ Việc một người có thân lớn như núi Tu-di chỉ là giả thiết (suppose there were a man...)
b/ Cái gọi là thân người (personal existence), thật ra chỉ là hiện hữu của một mớ ngôn ngữ, khái niệm và tư tưởng của con người, mà không thật. Cái gọi là thân người ấy chỉ là tập hợp của các tế bào v.v..., chỉ là sự rỗng không; do đó nó không phải là thân người muốn nói, nghĩa là không thật có.
3. Đoạn Kinh này là đoạn tiếp nối đoạn Thế Tôn dạy về cõi Phật, có lẽ ở đây đề cập đến Pháp thân.
Nếu là Pháp thân (thân như thật của các pháp), thì quả thật không phải là sự hiện hữu của thân vật lý giả hợp, nó cũng không phải là sự phủ nhận thân vật lý ấy, bởi vì sự xác nhận hay phủ nhận là thuộc ý niệm của ngã tướng mà không phải của thực tướng.
Cái thực thể thì thoát ly niệm, chỉ có cái thân hư vọng mới có mặt trong khái niệm, do đó thân hư vọng ấy mới được gọi là “thân người” (thân; là ý niệm; và người cũng là ý niệm).

4. Sumeru: núi Tu-di, ở trung tâm thế giới. Phần ở dưới biển chừng 84.000 hải lý (336000km), phần ở trên mặt biển chừng 84.000 hải lý (336000km)

THE MERIT DERIVED FROM PERFECT WISDOM

11. The Lord asked: What do you think, Subhuti, if there were as many Ganges rivers as there are grains of sand in the large river Ganges, would the grains of sand in them be many? - Subhuti replied: Those Ganges rivers would indeed be many, much more so the grains of sand in them. The Lord said: This is what I announce to you, Subhuti, this is what I make known to you, - if some woman or man had filled with the seven precious things as many world Systems as there are grains of sand in those Ganges Rivers, and would gi ve them as a gift to the Tathagatas, Arahats, Fully-Enlightened-Ones - What do you think, Subhuti, would that woman or man on the strength of that beget a great heap of merit? - Subhuti replied: Great, O Lord, great, O Well-Gone, would that heap of merit be, immeasurable and incalculable - The Lord said: But if a son or daughter of good family had taken from this discourse on dharma but one stanza of four lines, and were to demonstrate and illuminate it to others, then they would on the strength of that beget a still greater heap of merit, immeasurable and incalculable.

12. Moreover, Subhuti, that spot of earth where one ; has taken from this discourse on dharma but one stanza of

Công Đức Phát Sinh Từ Trí Bát - Nhã

four lines, taught and illumined it, thut spot of earth will be like a shrine for the whole world with its gods, men and Asuras. What then should we say of those who will bear in mind this discourse on dharma entirely, who will recite, study, and illuminate it in full detail for othere ! Most wonderfuHy blest, Subhuti, they will be ! And on that spot of earth, Subhuti, either the Tcacher dwells, or a sage representing him.

CÔNG ĐỨC PHÁT SINH TỪ TRÍ BÁT-NHÃ

11. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, nếu có nhiều sông Hằng bằng số cát trong một con sông Hằng rộng lớn kia, thì số cát trong những sông Hằng ấy có nhiều không? - Tôn giả Tu-bồ-đề đáp: Số sông Hằng kia thực đã nhiều, càng nhiều hơn nữa là số cát trong những sông Hằng ấy - Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, đây là điều Như Lai bảo cho ông biết, - Nếu có một thiện nam, tín nữ với bảy báu trải đầy các vũ trụ hệ nhiều như số cát trong những sông Hằng kia đem cúng dường chư Phật, các bậc A-la-hán, bậc Toàn Giác, - Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, người thiện nam, tín nữ kia sẽ gặt được nhiều phước đức không? - Tôn giả Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, rất nhiều, bạch đấng Thiện Thệ, rất nhiều, không thể đo lường, tính toán được - Đức Phật dạy: Nhưng nếu một thiện nam, tín nữ hiểu được Kinh này dù chỉ một bài kệ bốn câu, và diễn nói, soi sáng Kinh ấy cho người khác, thì họ sẽ còn

được phước đức nhiều hơn nữa, không thể không thể tính được.

12. Này Tu-bồ-đề, hơn nữa, nơi nào ở đời có người hiểu Kinh này dù chỉ một bài kệ bốn câu, dịch nói hay soi sáng nghĩa Kinh, nơi đó sẽ như là điện tháp, hay thánh tích thiêng liêng, đối với chư Thiên, loài Người, và A-tu-la của toàn thế gian đáng để cung kính, cúng dường. Huống chi là đối với những người thọ trì, đọc tụng, học hỏi và giảng nói toàn thể Kinh này cho những người khác nghe! Này Tu-bồ-đề, những người ấy sẽ được phước đức hi hữu bậc nhất! Và, này Tu-bồ-đề, nơi có Kinh điển đọc hiểu, giảng nói ấy có đức Phật hay bậc đệ tử tôn trọng (đại đệ tử) của Phật đang trú.

Lời bàn:
1. Đến đây là lần thứ ba Thế Tôn tán thán công đức của người hiểu biết, đọc tụng và giảng nói Kinh Kim Cương, đồng thời nhấn mạnh và đề cao bố thí pháp là tối thắng trong các bố thí. Hạnh thí của Bồ-tát là Ba-la-mật, dù là hành tài thí hay pháp thí. Thí Ba-la-mật thì đi vào tuệ Ba-la-mật. Hay nói cách khác, có tuệ Ba-la-mật thì hành thí Ba-la-mật mới được thành tựu. Ca tụng công đức hiểu Kinh, giảng Kinh... là ca tụng tuệ Ba-la-mật vậy.
2. Như đã được đề cập ở phần trước, bố thí vật chất là hữu tướng chỉ đem lại kết quả phước đức hữu lậu, có giới hạn. Chỉ có bố thí pháp Bát-nhã,

pháp, chỉ bày thật tướng vô ngã tướng mới có kết quả của phước đức vô lậu. Kết quả phước đức vô lượng là chỉ đến kết quả đi vào giải thoát sinh tử, chứng đắc Niết-bàn.

3. Đặc biệt ở đoạn này, đã nói đến bố thí tài vật cũng được phước đức vô lượng, dù chưa thật sự nhấn mạnh, bởi vì nếu hành bố thí tài vật mà “ ly tứ tưởng” thì vẫn vào được Ba-la-mật.
Thế Tôn xem nơi nào có người hiểu Kim Cương, học hỏi, giảng nói... như là nơi có mặt Thế Tôn hay đại đệ tử của Thế Tôn (vị đệ tử có thể thay mặt Thế Tôn giảng dạy), hoặc như nơi điện tháp đáng tôn kính, cúng dường đối với chư Thiên, loài Người và A-tu-la. Đây là lối diễn đạt biểu tượng nói lên rằng:
a/ Đây là quan điểm của Kim Cương, khích lệ con người đi vào học hỏi Chánh pháp và hành trì Chánh pháp (hay đoạn trừ ái, thủ). Chính công việc học hiểu và hành trì, giảng nói Kinh có ý nghĩa thiết thực hơn là việc đảnh lễ và tôn thờ tháp miếu (tháp, tự), tôn thờ Xá-lợi một cách hình thức.
b/ Ý nghĩa thiết thực thứ hai là ý nghĩa tôn thờ, kính trọng Như Lai, hay đại đệ tử của Như Lai, đúng nghĩa nhất chính là việc quay trở về chính mình thực hiện việc học hỏi và tu tập Chánh pháp để đoạn trừ tham ái và chấp thủ.

Phần Kết Thúc Đầu

c/ Nơi có mặt người hiểu Kinh, giảng Kinh chính là nơi có mặt thực tại vô ngã và có sự an trú vào thực tại ấy. Đây là ý nghĩa chẳng khác nào ở nơi đó có sự xuất hiện của Như Lai hay đệ tử tôn trọng của Như Lai

Văn ý của Kinh Kim Cương đến đây như có chiều sắp kết thúc thời pháp.

THE FIRST ENDING

13. Subhuti asked: What then, O Lord, is thu discourse on Dhanna, and how should I bear it in mind? - The Lord replied: this discourse on dharma, Subhuti, is called “Wisdom which has gone beyond”, and as such should you bear it in mind.

PHẦN KẾT THÚC ĐẦU

13. Tôn giả Tu-bồ-đề bạch: Bạch Thế Tôn, Kinh này tên gọi là gì và chúng con cần ghi nhớ như thế nào? - Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, Kinh này được gọi là “Bát-nhã Ba-la-mật” ông nên ghi nhớ như vậy.

Lời bàn:

1. Thông thường ở các thời giảng của Thế Tôn, khi đặt tên cho thời Pháp là khi kết thúc thời giảng pháp, ở đây, tên Kim Cương Bát-nhã Ba-la-mật đã không được nói lên, nhưng thời pháp còn tiếp diễn khá

dài. Chúng ta chỉ ghi nhận đây là một trường hợp đặc biệt của Kim Cương. Khó cho chúng ta cắt nghĩa thỏa đáng lý do tại sao.

2. Edward Conze (Ibid, p.51) nhận định: Có lẽ bản Kinh Kim Cương đầu tiên kết thúc ngang đấy, về sau các nhà luận sư thêm vào phần sau. Cũng có thể do các vị trì tụng có thêm bớt, hoặc giả qua thời gian lưu hành, bản kinh có thể bị sắp xếp nhầm thứ tự các tờ Kinh lá bối.
Do đó, từ đoạn Kinh 13b đến 29, Edward Conze chỉ lặp lại những gì đã nói ở phần trước. Diễn tiến các đoạn Kinh ấy không được liên tục và mạch lạc, cho đến ngay cả pháp sư Vô Trước (Asanga), Thế Thân (Vasubandhu) và Lamalasila cắt nghĩa cũng không hoàn toàn ổn, không hoàn toàn liên tục.
Chúng ta thật khó mà tìm ra cách cắt nghĩa thích hợp. Dù vậy, chúng ta cứ thử đề bạt một hình thái cắt nghĩa các diễn tiến của Kinh như là liên tục hợp lý, đề bạt một cách đầy khiêm tốn và cẩn trọng.

TRANSCENDENTALITY

THE ĐIALECTICAL OF REALITY

13a. And why? Just that which the Tathagata has taught as the wisdom which has gone beyond, just that he has taught as not gone beyond. Therefore is it called “Wisdom which has gone beyond”.

Tính Chất Siêu Việt Tính Biện Chứng Của Thực Tại

13b. What do you think, Subhuti, is there any dharama which the Tathagata has taught? - Subhuti replied: No, indeed O Lord, there is not.

13c. The Lord said: When, Subhuti, you consider the number of particles of dust in this world system of 1.000 million worlds-would they be many? - Subhuti replied: Yes,

O Lord. Because what was taught as particles of dust by the Tathagata, as no-particles that was taught by the Tathagata. Therefore are they called “particles of dust”. And this world- system the Tathagata has taught as no-system. Therefore is it called a “world system”.

13d. The Lord asked: What do you think, Subhuti, can the Tathagata be seen by means of the thirty-two marks of the superman? - Subhuti replied: No indeed, O Lord. And why? Because those thirty-two marks of the superman which were taught by the Tathagata, they are really no marks. Therefore are they called “The thirty-two marks of the superman”.

TÍNH CHẤT SIÊU VIỆT

TÍNH BIỆN CHỨNG CỦA THỰC TẠI

13a. Tại sao? Chính điều mà Như Lai dạy là Bát-nhã Ba-la-mật là không phải Ba-la-mật. Cho nên nó được gọi là “Bát-nhã Ba-la-mật”.

13b. Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, có pháp nào Như Lai đã dạy không?

- Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn quả thực không, không có pháp nào Như Lai đã dạy.

13c. Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, ông xem số vi trần trong Tam thiên Đại thiên thế giới này có nhiều không? - Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn nhiều. Bởi vì điều mà Như Lai dạy là các vi trần là không phải các vi trần. Cho nên chúng được gọi là các vi trần, và thế giới này Như Lai dạy là không phải thế giới. Cho nên nó được gọi là “thế giới”.

13d. Đức Phật hỏi: Này Tu-bồ-đề, ý ông nghĩ sao, Như Lai có thể được thấy qua 32 tướng đại nhân không? Tu-bồ-đề đáp: Bạch Thế Tôn, quả thực không. Tại sao? Bởi vì 32 tướng đại nhân ấy mà Như Lai đã dạy, chúng thật sự là “Không tướng”. Cho nên chúng được gọi là 32 tướng đại nhân.
Lời bàn:

1. Phần sau này của Kinh có lập lại các vấn đề của phần đầu, nhưng được lập lại với một tác dụng mới.
Trong thính chúng có nhiều căn cơ bất đồng. Một số các vị Bồ-tát và Tỷ-kheo có thể thấy rõ Bát-nhã từ lời dạy đầu tiên của Thế Tôn. Một số thính chúng có thể hiểu nghĩa Kinh từ lời dạy thứ 2 đến lời dạy thứ 13 của phần đầu Kinh. Nhưng

vẫn còn nhiều vị trong thính chúng vẫn còn vướng mắc chấp thủ cho đến đây. Đo đó, Thế Tôn phải phương tiện tiếp tục khai mở dần các chỗ vướng mắc cho đến cuối Kinh Kim Cương. Sự kiện này cũng dễ nhận ra. Chúng ta ngày nay tụng đọc Kinh Kim Cương cả hàng chục, hàng trăm lượt vẫn còn chưa liễu ngộ, do vì tập khí sinh tử quá dày.

Lập luận như thế để chúng ta khỏi băn khoăn rằng Kinh Kim Cương chấm dứt ngang đoạn 13 mới hợp lý hay phải đến đoạn 32 mới ổn v.v... Thực ra, Kinh Kim Cương có thể được xem chấm dứt bất cứ từ đoạn nào của Kinh tùy theo điều kiện tâm thức của từng vị trong thính chúng bị vướng mắc vào chấp thủ nhiều hay ít. Cũng có thể kéo dài thời Kinh, dài cho đến bằng Tiểu phẩm hay Đại Phẩm Bát-nhã.
Vấn đề của chúng ta là nỗ lực nhìn cho ra tính liên tục và diễn tiến hợp lý của thời pháp song song với các diễn tiến của tâm lý và tư duy của hơn 1250 vị đệ tử của Thế Tôn.
2. Đến lượt thứ ba Thế Tôn tán thán Kinh Kim Cương và tán thán người đọc hiểu, thọ trì, giảng nói Kinh Kim Cương, thì Tôn giả Tu-bồ-đề biết đã đến lúc rất nhiều vị trong thính chúng muốn biết tên Kinh để thọ trì, nên đã bạch hỏi Thế Tôn.
Khi Thế Tôn vừa nói ra tên Kinh là “Bát-nhã Ba-la-mật” thì thính chúng liền muốn biết ý nghĩa.

Thực tại Bát-nhã vốn thoát ly tư tưởng, thoát ly thế giới khái niệm. Tên Kinh “Bát-nhã Ba-la-mật” không nói lên gì được về thực tại Bát-nhã, mà chỉ bày gián tiếp con đường để thể nhập thực tại ấy. Do đó, Thế Tôn dạy rõ “Bát-nhã Ba-la-mật” là “không Bát-nhã Ba-la-mật”. Cho nên Thế Tôn nói là “Bát-nhã Ba-la-mật”.

Nội dung của cái gọi là “Bát-nhã Ba-la-mật” chỉ là ngôn từ và ý niệm, nó là sự kết hợp các ý niệm của các tướng, các từ cho nên rỗng không, không có gì gọi là “Bát-nhã Ba-la-mật” cả. Vì nó không phải là Bát-nhã và không phải là thực tại qua tâm chấp thủ của thính chúng, nên nó mới được gọi là “Bát-nhã Ba-la-mật”, nên nó mới bị nhìn và bị nói về.
Tác dụng của Kim Cương là luôn luôn loại trừ chấp thủ của thính chúng, nên Thế Tôn dạy thính chúng hãy rời khỏi ngay những lời lẽ Thế Tôn dạy, hãy rời khỏi ngay cả tên Kinh “Bát-nhã Ba-la-mật” để trở về chính mình mà đoạn trừ các ngã tưởng, các khái niệm và các chấp thủ do tưởng và khái niệm dựng lên. Bát-nhã không phải là triết lý để cho chúng ta nhận thức, bởi Bát-nhã không phải là một đối tượng để chúng ta nhận thức, để thấy hay để trú. Đấy là những gì Bát-nhã muốn nói với chúng ta, và đấy là những gì chúng ta cần giới thiệu về Bát-nhã.

3. Vì Bát-nhã ở ngoài ngôn ngữ và diễn đạt khó hiểu khó tin, nên Thế Tôn đưa ra một câu hỏi trắc nghiệm khả năng lãnh hội: “Có Pháp nào Như Lai thuyết không?” - Hỏi ở đây tức là trả lời.

4. Từ đây, đã hiển lộ thực tại như thực, Thế Tôn thường chỉ rõ cho thính chúng: Vấn đề không phải để hiểu Bát-nhã là gì, để thấy Bát-nhã là gì, mà là vấn đề từ bỏ các tưởng, từ bỏ khái niệm, và từ bỏ chấp thủ các tướng. Khi mà khái niệm hay tưởng về các pháp rơi rụng khỏi cái nhìn, thì tức khắc thực tại như thực hiển hiện.
Nếu có một pháp nào mà Như Lai nói, thì qua ngôn ngữ khái niệm, cái gọi là pháp ấy chỉ là cái xác khái niệm. Do đó mà Tôn giả Tu-bồ-đề đã bạch: “Bạch Thế Tôn, quả thật không có pháp nào được Như Lai thuyết cả”.
Cũng thế, khi Thế Tôn đề cập đến thế giới và vi trần (các lượng nguyên tử) thì thế giới hay vi trần qua tâm chấp thủ của thính chúng chỉ còn là các từ ngữ, các ý niệm, và các tư tưởng. Hơn nữa, thế giới chỉ là tập hợp của các vi trần, mà vi trần thì cũng chỉ là một năng lượng, là rỗng không; cho nên trên thực tế, thế giới và vi trần chỉ là sự rỗng không. Do đó, Thế Tôn đã dạy: “ Thế giới là không thế giới”; “vi trần là không vi trần”. Vì thế chúng được gọi, được nhìn lại, được nói lên là “thế giới”, Vi trần”. Và chúng được nói đến là nói với ý nghĩa

vừa được phơi bày: “Thế giới” là “không thế giới”; “vi trần” là “không vi trần”.

5. Đi xa hơn và nói mạnh hơn nữa, Thế Tôn đã đề cập 32 tướng quý của Như Lai: “Này Tu-bồ-đề, Như Lai có thể được thấy qua 32 tướng quý của Như Lai không?”
Như Lai là thật tướng. Còn 32 tướng quý là tướng sinh diệt. Ba mươi hai tướng quý ấy lại được nhìn qua tâm thức đầy ắp các ngã tưởng, các khái niệm của người nghe, nên lại thêm một lần sai lạc nữa: Bấy giờ chúng chỉ là một mớ khái niệm.
Cái được gọi là “32 tướng quý”, thực chất chỉ là sự tổ hợp của nhiều duyên nên rỗng không, không có thực thể. Do đó, Thế Tôn dạy: 32 tướng là “không-tướng”.
Do vì vậy, nó được nhìn và được gọi là “32 tướng” và được nói đến với nghĩa “tướng” vốn là “không-tướng” (không phải tướng).
Cũng chính do vậy, nên Tôn giả Tu-bồ-đề đã đáp:
“Bạch Thế Tôn, không thể nhìn thấy Như Lai qua 32 tướng”.

THE SUPREME EXCELLENCE

OF THIS TEACHING

13e. The Lord said: And again, Subhuti, suppose a woman or a man were to renounce all their belongings as

many times as there are grains of sand in the river Gange; and suppose that someone else, after taking from this discourse on dharma but one stanza of four lines, would demonstrate it to others. Then this latter on the strength of that would beget a greater heap of merit, immeasurable and incalculable.

14a. Thereupon the impact of Dharma moved the Venerable Subhuti to tears. Having shed tears, he thus spoke to the Lord: It is wonderful, O Lord, it is exceedingly wonderful, O Well-Gone, how well the Tathagata has taught this discourse on Dharma. Through it cognition has been produced in me. Not have I ever before heard such a discourse on Dharma. Most wonderfully blest will be those who, when this sutra is being taught, will produce a true perception. And that which is true perception, that is indeed no perception. Therefore the Tathagata teaches, “true perception, true perception” .

14b. It is not difficult for me to accept and believe this discourse on Dharma when it is being taught. But those beings who will be in a future period, in the last time, in the last epoch, in the last 500 years, at the time of the collapse of the good doctrine, and who, O Lord, will take up this discourse on Dharma, bear it in mind, recite it, study it, and illuminate it in full detail for others, these will be most wonderfully blest.
14c. In them, however, no perception of a self will take place, or of a being, a soul, or a person. And why?

Tối Thắng Của Giáo Lý Này

That, O Lord, which is perception of self, that is indeed no perception. That which is perception of a being, a mad soul person, that is indeed no perception. And why? Because the Buddhas, the Lords, have left all perception befhind

14d The Lord said; So it is, Suhhuti, Most wonderfufly blest will he those beings who, on hearing this Sutra, will not tremble, nor be frightened, or terrified. And why? The Tathagata has taught this as the highest perception (paramita). And what the Tathagata teaches as the highest perception, that also the innumerable Blessed Buddhas do teach therefore it is called the “highest perception".

TỐI THẮNG CỦA GIÁO LÝ NÀY

13e. Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, lại nữa, giả tỷ có một thiện nam, tín nữ bố thí thân mạng mình nhiều như số cát trong những sông Hằng kia, lại nếu một người nào khác, sau khi hiểu rõ Kinh này dù chỉ một bài kệ bốn câu, diễn nói cho người khác nghe. Thì người sau sẽ được phước đức nhiều hơn không thể đo lường tính toán được.

14a. Liền khi ấy thấy thâm nghĩa của pháp, Tôn giả Tu-bồ-đề xúc động đến rơi nước mắt. Tôn giả sụt sùi bạch Thế Tôn: Bạch Thế Tồn: Thật là tuyệt diệu, bạch đấng Thiện Thệ, thật vô cùng tuyệt diệu, Như Lai đã dạy Kinh này sâu xa biết bao. Qua Kinh, tuệ nhãn đã khởi lên trong con. Trước

đây con chưa từng được nghe một Kinh như thế. Thật là phước đức bậc nhất cho những ai khi Kinh này khởi tưởng chân thật. Và cái gọi là thật tưởng, thật sự là không-tưởng. Cho nên Như Lai dạy, “thật tưởng, thật tưởng”.

14b. Thật không khó đối với con để chấp nhận và tin tưởng khi nghe Kinh này. Nhưng những ai trong tương lai, vào thời gian 500 năm sau cùng vào thời gian suy đồi của Chánh pháp, bạch Thế Tôn, hiểu được Kinh này, ghi nhớ, đọc tụng, nghiên cứu và diễn nói cho người khác nghe, những người ấy sẽ được phước đức hi hữu bậc nhất.

14c. Tuy nhiên, ở trong những người ấy không có tưởng tự ngã, tưởng chúng sinh, tưởng linh hồn, tưởng con người xảy ra. Tại sao? Bạch Thế Tôn, cái gọi là tưởng tự ngã, thật ra là không phải tưởng. Cái gọi là tưởng chúng sinh, linh hồn, người, thực ra là không phải tưởng. Tại sao? Bởi vì chư Phật, chư Thế Tôn đã từ bỏ tất cả tưởng.
14d. Đức Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, đúng vậy, thật là phước đức bậc nhất cho những ai khi nghe Kinh này không run, không sợ, không khiếp. Tại sao? Như Lai đã dạy Kinh này là Ba-la-mật bậc nhất. Và điều mà Như Lai dạy là Ba-la-mật bậc nhất thì vô lượng chư Phật cũng dạy. Cho nên nó được gọi là “Ba-la-mật bậc nhất”.

Lời bàn:

1. Edward Conze nhận định: Các đoạn Kinh ở phần hai này chỉ trình bày lại những điểm thâm áo của phần trước, nhưng bằng những cách diễn đạt có khi không được rõ bằng.
Edward Conze có lý qua nhận định đó. Nếu chúng ta tế nhị phân tích kỹ thì chúng ta sẽ khỏi rơi vào lúng túng khi cắt nghĩa. Chẳng hạn, bố thí vô lượng thân mạng, phước đức vẫn ít hơn nhiều so với việc hiểu, thọ trì, nghiên cứu và giảng nói chỉ bốn câu kệ của Kinh. Điều này tương đối khó lãnh hội, bởi lẽ nếu chấp ngã thì khó mà bố thí thân mạng.
Tuy nhiên, nếu chúng ta hiểu rằng cách diễn đạt rời xa thực tế ở trên làm nổi bật hẳn vấn đề muốn nói, thì vấn đề trở nên rõ ràng.
Bố thí bảy báu là bố thí ngoại tài, nếu chấp tướng thì bố thí ấy sẽ kém xa bố thí pháp Bát-nhã, dù chỉ bốn câu kệ; cách diễn đạt này nói lên giá trị thực tại của trí tuệ vô ngã: Đây là giá trị giải thoát. Bố thí đem đến phước hữu lậu chỉ đưa hành giả vào sâu sinh tử, nên phước đức không bằng phước đức trước.
Tương tự, ở đoạn này, bố thí thân mạng là bố thí nội tài, nếu hành hữu tướng thì cũng chỉ dẫn đến phước hữu lậu. Kim Cương đã đẩy bố thí tài vật (nội và ngoại tài) đến cao điểm của nó để xác

định rõ ràng kết quả giới hạn của nó so với bố thí pháp đưa đến giải thoát.

Xác định “pháp thí thắng mọi thí” là điểm giáo lý rất truyền thống của Phật giáo.
Điểm mập mờ duy nhất của đoạn Kinh là không xác định rõ loại bố thí thân mạng trên cũng là loại bố thí hữu tướng, bởi lẽ thân mạng mà bố thí được thì hành giả dễ dàng đi ra khỏi chấp thủ ngã, pháp(nghĩa là trở thành bố thí Ba-la-mật).
2. Nếu giá trị giải thoát là tối thượng, thì giá trị các pháp tu tập cần được đặt trên cơ sở trí tuệ giải thoát mà không đặt trên việc khó làm. Theo đó, dù bố thí vô lượng thân mạng trong một ngày giá trị giải thoát vẫn được xếp sau bố thí pháp, dù chỉ bốn câu kệ.
Nikàya (xem “Phật Học Khái Luận” cùng soạn giả) cũng dạy điều tương tự: “... Tế đàn hoa trái là tốt hơn; tốt hơn nữa là bố thí; tốt nhất là tự mình tu tập Giới, Định, Tuệ”.
3. Đoạn Kinh trên nhấn mạnh “ly tứ tưởng" để tròn quả Phật, khiến một số vị trong thính chúng băn khoăn:
- Nếu giải thoát là “rời khỏi bốn tưởng” thì Thế Tôn chỉ cần dạy “rời bốn tưởng”, tại sao lại phải bố thí?

- Nếu hạnh Bồ-tát là bố thí, thì tại sao Thế Tôn xem nhẹ bố thí mà đề cao việc “rời bốn tưởng”?

Như đã bàn ở phần trước, thật là dễ hiểu rằng:
- Nếu Bồ-tát chỉ bố thí mà không “rời bốn tưởng” thì đánh mất trung tâm điểm giải thoát cho tự thân và tha thân.
- Nếu Bồ-tát chỉ hành “rời bốn tưởng”, thì đánh mất bản nguyện độ sinh.
Do vậy, Thế Tôn dạy bố thí “rời bốn tưởng” để Bồ-tát trên thì tròn quả Phật (thượng cầu), dưới thì hóa độ những ai chưa giác ngộ giải thoát (hạ hóa).
Chúng ta đều biết rằng, đối tượng nghe Kinh chính là hàng Bồ-tát. Nên Thế Tôn nhấn mạnh đến “rời bốn tưởng” là trọn vẹn. Nếu không có trí tuệ Bát-nhã (rời bốn tưởng) thì Bồ-tát tự mình không thể thành tựu Lục độ Ba-la-mật thì còn nói chi đến việc độ sinh...!
4. Do hiểu rõ thâm nghĩa ấy, Tôn giả Tu-bồ-đề cảm động trước mối quan tâm và lòng thương tưởng của Thế Tôn dành cho chư Bồ-tát và chúng sinh mà rơi nước mắt. Đây là những hạt nước mắt đầy từ bi và trí tuệ. Nước mắt rơi chính là lúc trí tuệ đang tuôn trào. Bấy giờ Tôn giả, cảm kích lại kính dâng Thế Tôn bài tán thán pháp (14a, 14b, 14c, 14d).

5. Theo nhận xét của Tôn giả Tu- bồ-đề, nếu mà bây giờ chúng ta (những người của thời kỳ 500 năm sau cùng của mạt pháp) hiểu Bát-nhã, đọc tụng Bát-nhã, nghiên cứu Bát-nhã, diễn giảng Bát-nhã, Và chấp nhận, tin tưởng sâu xa vào Bát-nhã thì phải biết là chúng ta đã tu nhiều phước trí, trồng căn lành nhiều kiếp, giờ đang và sẽ có được nhiều hồng ân Phật (14b).

Đoạn 14c nói rõ người tin, hiểu Bát-nhã là người tu tập rời khỏi các tưởng về ngã, hay gọi là an trú vào chánh niệm tỉnh giác.
Thế là ở đây, Kim Cương cũng đề nghị đoạn trừ tưởng thủ uẩn, hay đoạn trừ năm thủ uẩn để vào trí Bát-nhã. Điều mà chúng ta gặp ở rất nhiều nơi trong Nikàya và A Hàm.
Tại đây, chúng ta thấy điểm giáo lý rời hết các ngã tưởng, (hay rời hết các chấp thủ tướng), chính là rời khỏi vọng tưởng, là điểm giáo lý rất thiết thực và rất là nguyên thủy! Chư Phật đều dạy như thế về Bát-nhã, pháp hàng phục vọng tâm, thoát khỏi khổ đau, Đó là sự thật muôn thuở! (14d)

SELFLESS PATIENCE

AND PEREECTINNER EREEDOM

14e. Moreover, Subhuti, the Tathagata’s perfection of patience is really no perfection. And why? Because, Subhuti,

Nhẫn Nhục Vô Ngã Tướng Và Tâm Giải Thoát Hoàn Toàn

when the King of Kalinga cut my flesh from every limb, at that time I had no perception of a self, of a being, of a soul, or a person. And why? If, Subhuti, at that time I had bad a perception of self, I would also have had a perception of ill-will at that time. And so, if I I had had a perception of a being, of a soul, or of a person. With my superknowledge I recail that in the past I have five hundred births led the I life of a sage devoted to patience. Then also have I had no perception of a self, of a being, of a soul, or a person.

Therefore then, Subhuti, the Bodhi-being, the great being, after he has got rid of all perceptions, should raise his thought to the utmost, right and perfect enlightenment. He should produce a thought which is unsupported by forms, sounds, smells, tastes, touchables, or mind-objects, unsupported by dharma, unsupported by no-dharma, unsupported by anything. And why? All supports have actually no support. it is for this reason that the Tathagata teaches: By an unsupported Bodhisattva should a gift be given, not by one who is supported by forms, sounds, smells, tastes, touchables, or mind-objects.

NHẪN NHỤC VÔ NGÃ

TƯỚNG VÀ TÂM GIẢI THOÁT HOÀN TOÀN

14e. Hơn nữa, này Tu-bồ-đề, nhẫn nhục Ba-la-mật của Như Lai thực sự là không Ba-la-mật. Tại sao? Bởi vì, này Tu-bồ-đề, ngày xưa khi vua Ca-lợi cắt đứt từng miếng thịt ở tay, chân Ta, khi ấy Ta không có tưởng tự ngã, chúng sinh ngã, linh hồn ngã, hay

nhơn ngã. Tại sao? Này Tu-bồ đề, nếu lúc ấy Ta có tưởng tự ngã, Ta đã khởi tâm sân hận. Cũng thế, nếu Ta có tưởng chúng sanh ngã, linh hồn ngã hay nhơn ngã. Với tri kiến thù thắng của Ta, Ta nhớ lại trong quá khứ Ta đã sống 500 kiếp là bậc Thánh tu hạnh nhẫn nhục. Bấy giờ Ta đã không có khởi tưởng tự ngã, chúng sanh ngã, linh hồn ngã hay nhơn ngã. Cho nên, này Tu-bồ-đề, một vị Bồ-tát sau khi đã loại trừ tất cả các loại tưởng, cần khởi tâm cầu Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Vị ấy cần khởi tưởng không trú trước vào các sắc, thinh, hương, vị, xúc hay pháp, không trú trước vào Pháp (dharma), không trú trước vào không-pháp (adharma), không trú trước vào bất cứ gì. Tại sao? Tất cả sự trú trước thật sự là không-trú. Chính vì lẽ này mà Như Lai dạy: Bồ-tát cần bố thí không trú tướng, mà không phải là bố thí trú tướng vào sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp.

Lời bàn:

1. Đến đây, Kim Cương trình bày thẳng vào bố thí ly tứ tưởng (mà không còn đề cập bố thí hữu tưởng) và nhẫn nhục ly tứ tưởng. Như thế văn ý các đoạn Kinh được diễn tiến liên tục theo sát với diễn tiến tâm lý và nhận thức của thính chúng của nhiều cấp độ giác ngộ khác nhau.

2. Ở đoạn Kinh này, Thế Tôn cắt nghĩa sở dĩ tiền thân của Thế Tôn nhẫn chịu sự đau đớn bị Cắt

từng mảnh thịt mà không khởi tâm sân hận là do Thế Tôn trú vào tỉnh giác, chánh niệm rời hết các ngã tưởng.

Ý nghĩa của nhẫn nhục Ba-la-mật trọng tâm là ở chỗ rời hết thảy các tưởng về ngã mà không phải là sự nhẫn chịu đau đớn. Tại đây bùng lên hai điểm giáo lý căn bản và truyền thống:
a/ Do tỉnh giác vô ngã mà rời khỏi các tưởng về ngã. Do rời khỏi các tưởng về ngã, mà rời khỏi các tâm tham, sân và si, đoạn tận gốc rễ của khổ đau.
Giáo lý Tứ đế xác định gốc của khổ là tham ái. Kim Cương thì xác định gốc của khổ là chấp thủ. Trở về 12 chi phần nhân duyên của giáo lý Duyên khởi, ta thấy rõ tham ái chính là chấp thủ, chấp thủ chính là tham ái: Ở đâu có chấp thủ, ở đó tham ái sinh khởi, ở đâu có tham ái, ở đó chấp thủ sinh khởi.
Đây là một điểm giáo lý rất căn bản và nguyên thủy.
b/ Kim Cương nhấn mạnh “Ba-la-mật” là nhấn mạnh đến trí tuệ giải thoát-vai trò chủ đạo các hạnh tu, và là đích đến của các hạnh tu-mà không ca tụng khổ đau như ngoại đạo; đây là tinh thần tu tập Trung đạo của giáo lý Bát Thánh đạo.
3. Phần cuối, Thế Tôn dạy Bồ-tát cầu quả Phật, cần đoạn trừ tưởng thủ uẩn, giữ chánh niệm không trú trước vào sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp; không

Sự Hiện Hữu Và Không Hiện Hữu Của Chúng Sinh

trú vào bất cứ pháp nào, cũng không trú vào không-pháp. Đấy là “tâm vô sở trụ”.

Tâm “vô sở trụ” này đích thị là tâm trú niệm tỉnh giác được đề cập ở Nikàya và A Hàm.
Đây chính là câu trả lời cho câu hỏi đầu tiên của Tôn giả Tu-bồ-đề về an trú tâm và hàng phục tâm được Thế Tôn giảng dạy dưới một hình thức trình bày khác, rất gọn và rất mạnh.

THE EXISTENCE AND NON-EXISTENCE

OF BEINGS

14f. And further, Subhuti, it is for the weal of all beings that a Bodhisattva should give gifts in this manner. And why? This perception of a being, Subhuti, that is just a non-perception. Those all beings of whom the Tathagata has spoken, they are indeed no-beings. And why? Because the Tathagata speaks in accordance with reality, speaks the truth, speaks of what is, not otherwise. A Tathagata does not speak talsely.

SỰ HIỆN HỮU VÀ KHÔNG HIỆN HỮU

CỦA CHÚNG SINH

14f. Hơn nữa, này Tu-bồ-đề, chính vì hạnh phúc của tất cả chúng sinh mà Bồ-tát bố thí theo cách ấy. Tại sao? Này Tu-bồ-đề, cái tưởng chúng sinh này, đúng thật là không-tưởng. Những chúng sinh kia mà Như Lai hỏi đến, quả thật là không chúng

Sinh. Tại sao? Bởi vì Như Lai nói theo thực tại, nói sự thật, nói những gì có thật, mà không nói những gì khác. Đức Như Lai không nói hư dối.

Lời bàn:

1. Kim Cương trình bày Thế Tôn nói pháp vì lợi ích, vì hạnh phúc của tất cả chúng sinh; đây là mục đích của nói Pháp, như Nikàya (và A Hàm) thường đề cập.

Do vì mục đích đó, nên Bồ-tát không vì chấp thủ của chúng sinh mà không tìm cách soi sáng, diễn nói con đường ra khỏi chấp thủ; cũng không vì sự hư hữu của chúng sinh mà xao lãng việc độ sinh.

2. “Tưởng chúng sinh là không-tưởng” và “chúng sinh là không chúng sinh”. Chúng ta biết rằng cái gọi là chúng sinh chỉ là sản phẩm của chấp ngã tướng, của khái niệm, của vọng tưởng. Chúng sinh và tâm thức của thính chúng chỉ là một mớ khái niệm, trống rỗng, không có thực thể; lại nữa cái gọi là tưởng cũng trống rỗng, vì do các duyên sinh ra. Do đó, chúng sinh kia thực ra là không-chúng sinh. Và tưởng về cái đối tượng chúng sinh trống rỗng đó hẳn là không-tưởng (không có ý nghĩa gì của tưởng). Tất cả cái gọi là tưởng và chúng sinh ấy chỉ là một mớ khái niệm, ngôn ngữ, mà không phải là thực tại.

Tác dụng của cái thấy “tưởng là không-tưởng” và “chúng sinh là không-chúng sinh” giúp cho thính

chúng giác tính buông rời hết thảy các tuởng đang dính mắc trong tâm. Khi các tưởng đổ xuống, thì trí tuệ thấy thực tại như thực xuất hiện. Khi các tưởng chưa được buông bỏ, thì do thấy cái tướng không thật của tưởng và của chúng sinh mà thính chúng rời khỏi dần tham ái và chấp thủ.

Ở đây, chúng ta cần nhận rõ rằng: Khi có ngã tưởng thì chấp thủ sinh và tham ái (sân hận) sinh; khi tham ái, sân hận, chấp thủ vơi nhẹ đi thì tập quán của ngã tưởng cũng yếu kém đi; khi tham ái và chấp thủ tiêu, thì ngã tưởng cũng do đó mà tiêu (xem thêm chương Ngũ uẩn, Phật Học Khái Luận, cùng soạn giả).
3. Các đoạn Kinh vừa bàn đều diễn tiến liên tục và nhất quán nhắm vào việc đoạn trừ tưởng uẩn và chấp thủ, tham ái (thuộc hành uẩn).

TRUTH AND FALSEHOOD

14g. But neverthless, Subhuti, with regard to that dharma which the Tathagata has fully known and demonstrated, on aecount of that there is neither truth nor fraud.

In be darkness a could not see anything. Just so should be viewed a Bodhisattva who has fallen among things, renounces a gift. A man with eyes would, when the night becomes light and the sun has arisen, see manifold forms. Just so should be viewed a Bodhisattva

Thật Và Hư

who has not fallen among things, and who, without having fallen among things, renounces a gift.

THẬT VÀ HƯ

14g. Tuy nhiên, này Tu-bồ-đề, với Pháp mà Như Lai đã chứng ngộ và tuyên thuyết thì không thực và cũng không hư.

Như trong bóng tối mà người ta không thể thấy gì cả. Cũng như thế, một vị Bồ-tát bố thí mà rơi đắm vào sự vật. Như khi đêm trở nên sáng và mặt trời mọc, người ta có thể thấy nhiều sắc tướng. Cũng thế, một vị Bồ-tát bố thí mà không có rơi đắm vào sự vật.

Lời bàn:
1. Pháp mà Như Lai chứng ngộ và tuvên thuyết là pháp ở ngoài tham ái và chấp thủ. Pháp ấy là vô ngã tướng, lìa hết thảy các tướng. Do lìa hết thảy các tướng nên ở ngoài cả tướng thật và tướng hư của khái niệm. Lập luận như thế để làm lộ rõ rằng: Thực pháp không bao giờ là kết quả của một diễn đạt hay lập luận nào, mà chỉ xuất hiện khi chúng ta sạch hết các lậu hoặc (dục lậu, hữu lậu, và vô minh lậu). Nó cũng không bao giờ là đối tượng của nhận thức hay cảm thọ.
Đấy là ý nghĩa nếu Bồ-tát vướng mắc vào các ngã tướng thì không thấy thực tướng ở đâu cả, như người mà trong đêm đen; nếu Bồ-tát giác tỉnh không

bị vướng mắc vào ngã tướng, thì sẽ thấy thực tướng có mặt khắp mọi nơi, như giữa ban ngày, một người có mắt sẽ thấy sắc tướng.

2. Qua lời bàn và ý kiến nêu trên, chúng ta đi đến các nhận định:
a/ Khi lòng đầy tham ái và chấp thủ mà cho rằng cuộc đời được đón nhận qua ngũ uẩn là thật thì rơi vào tà kiến.
b/ Nếu hành Lục độ mà còn chấp thủ tướng thì như mài gạch để làm gương, tuyệt nhiên không được đạo.
c/ Nếu cho rằng tư duy để thấy đạo, cũng thế, sẽ rơi vào tuyệt vọng của người nấu cát mong thành cơm:
Do vậy, thực tại chỉ được thấy bằng trí tuệ giác tỉnh vô ngã, rồi rời xa ái, thủ. Tu bất cứ pháp nào cũng phải y cứ vào niệm giác tỉnh vô ngã tướng của các pháp mới thấy đạo, ngộ đạo và chứng đạo.
Con đường nuôi dưỡng và an trú tỉnh giác ấy là thiền quán trên tính vô ngã, vô thường và khổ đau của các pháp mà chúng ta sẽ gặp vào cuối thời Kinh. Chính đây là trọng điểm, là nút bấm của Kinh Kim Cương để Bồ-tát thể nhập thực tại như thực.
Cũng chính ở đây nói lên rõ ràng Kinh Kim Cương không phải là tư tưởng hay triết lý nói lên một giá trị giải thoát, mà là con đường an trú tâm

và hàng phục tâm; đó là con đường thiền định của phật giáo (Định và Tuệ song tu, song chiếu) rất thiết thực. Do lẽ đó, Bát-nhã Tâm Kinh đã rất khéo léo cô đọng toàn tạng Bát-nhã trong một câu: “ Quán Tự Tại Bồ-tát, hành thâm Bát-nhã Ba-la-mật-đa thời, chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhứt thiết khổ ách”.

Ý nghĩa “phi thực phi hư” nêu trên đã được biểu lộ một cách tuyệt hảo qua hình ảnh của Thế Tôn “trước y, trì bát...” mở đầu Kinh.
3. Pháp chứng ngộ thì “phi thực phi hư”, nghĩa là vô tướng, đấy là khai mở nhận thức cho hành giả tỉnh giác. Nhưng trên đường tu tập giải thoát, thì hành giả cần có những bước đi Giới và Định vững chắc trước khi có thể hành Bát-nhã, Lục độ Ba-la-mật có hiệu quả. Hành giả cần thấy rõ tâm lý và nhận thức của mình đang ở đâu để phát triển Thiền chỉ và Thiền quán cho khế hợp và hữu hiệu trong việc đoạn trừ tham ái và chấp thủ, đoạn trừ các vọng tưởng.

THE MERIT ACQUIRED,

ITS PRESUPPOS1TIƠNS AND RESULTS

14h. Burtbermore, Subhuti, those Sons and daughters on good family who take up this discourse on dharma, will bear it in mind, recite, study, and illuminate it in full detail for others, they have been known, Subhuti, by the Tathagata with his Buddha-cognition, they have been seen,

Subhuti, by the Tathagata with his Buddha-eye, they have been fully known by the Tathagata. All these beings, Subhuti, will beget and acquire an immeasurable and incalculable heap of merit.

15a. And if, Subhuti, a woman or man should renounce in the morning all their belongings as many times as there are grains of sand in the river Ganges, ami if they should do likewise at noon and in the evening, and if in this way they should renounce all their belongings for many hundreds of thousands of millions of milliards of aeons; and someone else, on hearing this discourse on Dharma, would not reject it; then the latter would on the strength of that beget a greater heap of merit, immeasurable and incalculable. What then should we say of him who, after writing it, would learn it, bear it in mind, recite, study and illuminate it in full detail for others?

15b. Moreover, Subhuti, unthinkable and incomparable this discourse on Dharma. The Tathagata has taught it for the weal of beings who have set out in the best, in the most client vehicle. Those who will take up this discourse on Dharma, bear it in mind, recite, study and illuminate it in detail for others, the Tathagata has known them with an Suddha-cognition, the Tathagata has seen them with his tathagata has fully known them. All these Subhuti, will be blest with an immeasurable heap of with a heap of merit unthinkable,

incomparable, mcasureiess and illimitable. All these beings, Subhuti, will carry along an equal share of enlighten. And why? Becausc it is not possiblc, Subhuti, that this discourse on Dharma could be heard by beings of inferior resolve, nor by such as have a self in view, a being, a sou, or a person. Nor can beings who havc not taken the pledge of Bodhi-beings either hear this discourse on Dharma, or take it up, bear it in mind recite or study it. That cannot be.

15c. Moreover, Subhuti, the spot of earth where this Sutra will be revealed, that spot of earth will be worthy of worship by the whole world with its Gods, Men and Asuras, worthy of beings saluted respectfully, worthy of being hon- oured by circumambulation, - like a shrine will be that spot of earth.

16a. And yet, Subhuti, those sons and daughters of good family, who will take up these very Sutras, and will bear them in mind, recite and study them, they will be humbled, - well humbled they will be! And why? The impure deeds which these beings have done in their former lives, and which are liable to lead them into the States of woe, - in this very life they will, by means of that humiliation, annul those impure deeds of their former lives, and they will reach the enlightenment of a Buddha.
16b. With my superknowledge, Subhuti, I recall that in the past period, long before Dipankara, tha Tathagata, Arahat, Fully-Enlightened One, during incalculable, quite in-