Giải Trình Ý Nghĩa Vu Lan

4. Hạnh Hiếu Qua Hai Mẩu Chuyện

HẠNH HIẾU

QUA HAI MẨU CHUYỆN

Hàng năm cứ đến ngày rằm tháng bảy, khi trời đất chuyển sang thu, thì trong mỗi trái tim của người con Phật xuất gia thường in đậm hai dấu ấn. Đó là ngày lễ Tự Tứ, kết thúc 3 tháng An cư kiết hạ và dịp lễ Báo hiếu đối với ân đức sinh thành. Nói đến sự báo hiếu, chúng ta không thể không nhớ đến hình ảnh hiếu thảo chấn động Thiên địa của Tôn giả Đại hiếu Mục Kiền Liên. Đề cập đến Tổn giả Mục Kiền Liên, chúng ta không thể không nhớ đến Kinh Vu Lan Bồn, một áng văn Thiên cổ bất hủ. Thế nhưng, ngoài áng văn diễm lệ này, mọi người chúng ta đều biết còn một mẩu chuyện báo hiếu khác khá lý thú tương tự như thế, mà. có lẽ nhiều người chưa được rõ lắm.

Đó là điều mà người viết muốn giới thiệu cùng quý độc giả kính mến nhân dịp lễ Vu Lan báo hiếu này vậy.

I.- Nội dung hai tư liệu

Để hiểu rõ nội dung của hai tư liệu này chuyên chở những gì, chúng ta có thể tóm tắt đại khái như sau:

1. Nội dung kinh Vu Lan Bồn (1)

Kinh này do Phật thuyết cho Đại chúng, tại tịnh xá Kỳ Viên, được Tôn giả A-Nan (Ananda) thuật lại thế này:

Lúc ấy, Tôn giả Đại hiếu Mục Kiền Liên vừa thành tựu 6 pháp thần thông, muôn báo đáp âm đức sinh thành của cha mẹ, bèn dùng thiên nhãn quan sát khắp thế giới, thì thấy mẹ mình hiện sinh trong loài ngạ quỷ, không được ăn uống, da bọc lấy xương. Tôn giả liền dùng bát đựng cơm, đem hiến cho mẹ. Nhưng mẹ Ngài do tội chướng quá nặng, cơm biến thành than lửa, không thể ăn được. Tôn giả liền trở về, thống thiết bạch lại tình cảnh vừa rồi với đức Phật. Phật dạy rằng, muốn cứu được mẹ, Tôn giả phải nhờ đến thần lực của Chư Tăng trong mười phương. Nhân dịp rằm tháng 7, ngày Chư Tăng Tự Tứ, nên sắm các phẩm vật thiết dụng, hiến cúng cho Thập Phương Đại đức chúng Tăng, vì ngày này Chư hiền Thánh Tăng đều binh đẳng

thọ cơm Tự Tứ. Nương nhờ giới thể thanh tịnh pháp lực nhiệm mầu của thánh chúng mà cha mẹ hiện tại của thí chủ được trường thọ, hạnh phúc; cha mẹ quá khứ trong bảy đời thoát khỏi khổ thú, sinh về cảnh giới an lành.

Vâng lời Phật dạy, Tôn giả Mục Kiền Liên sắm sửa các phẩm vật, thành kính dâng cúng Chư Tăng trong dịp Tự Tứ. Thế rồi, Chư Tăng thọ lễ cúng dường, thành tám chú nguyện. Chính nhờ sức chú nguyện này mà thân mẫu của Ngài ngay trong ngày ấy, thoát được nỗi thống khổ của kiếp ngạ quỷ.

Hân hoan trước thành tích cứu được mẹ mình thoát khỏi cảnh khổ đau, nên Tôn giá thỉnh cầu Phật chỉ giáo thêm về cách thức báo hiếu. Phật dạy rằng tất cả mọi người, trong hiện tại cũng như trong đời vị lai, ai muốn chu toàn hiếu hạnh, báo đáp ân đức sinh thành của cha mẹ, thì hằng năm cứ đến ngày rằm tháng bảy, đem lòng hiếu thảo tưởng nhớ song thân, sắm các phẩm vật hiến cúng Phật cùng Thánh chúng để báo đáp ân đức từ ái nuôi dưỡng của cha mẹ. Là con Phật, thì ai cũng nên tuân giữ truyền thông báo hiếu này.

Đại khái, đó là tóm lược nội dung của kinh Vu Lan Bồn.

2. Nội dung chuyện trưởng lão Xá Lợi Phất”

Chuyện này do đức Đạo Sư kể lại với Đại chúng tại tinh xá Trúc Lâm.

Thuở xưa, tại Ba-la-nại có một gia đình Bà- la-môn đại phú. Bản tính ông chồng hiền đức, chăm làm việc phước thiện, nhưng tính tình bà vợ thì keo kiệt, ác độc. Một hôm ông có công việc phải đi xa, căn đặn vợ ở nhà hễ khi nào có Sa- môn hay bất cứ du khách nào đến nhà thì tùy theo khả năng mà bố thí cho chu tất. Nhưng khi ông đi rồi bà vợ ở nhà cắt đứt phần cúng dường cho Sa-môn, đối xử tệ bạc với các lữ khách khác, và buông lời nhục mạ, nguyền rủa họ. Do ác hạnh ấy, sau khi chết, bà tái sinh làm thân nữ ngạ quỷ, chịu đủ muôn phần thống khổ. Bây giờ, bà nhớ lại những quyến thuộc xa xưa, biết được người con trai của bà thời quá khứ hiện nay là một trong hàng đại đệ tử của Phật, có danh tiếng và uy đức lớn. Bà liền thân hành tới đó xin gặp Tôn giả. Vừa thấy mặt nữ ngạ quỷ xâu xí gầy gò ấy, Tôn giả đã động lòng thương cảm, hỏi bà là ai, cần đến việc gì mà thân hình tiều tụy khốn khổ như thế, thì bà cho biết: Trong tiền kiếp, bà là mẹ của Tôn giả, do ác hạnh hủy nhục những

vị khất sĩ (người đến cầu xin vật thực) mà phải đọa vào cảnh giới ngạ quỷ, chịu mọi nỗi đói khát, thống khổ, Nay đến cầu xin Tôn giả làm phước, bố thí, để hồi hướng công đức cứu bà thoát khỏi u đồ.

Thế là ngày hôm sau, Tôn giả cùng với ba pháp hữu khác là Đại Mục Kiền Liên (Mahà- moggallàna) A-na-luật-đà (Anuruddha) và Kiếp- tân-na (Kappina) đi đến đại vương Tần-bà-ta-la (Bimbisàra), rồi Tôn giả Mục Kiền Liên trình bày lại sự việc đã xảy ra cho vua nghe và thỉnh cầu vua giúp đỡ để Tôn giả Xá Lợi Phất hoàn thành nghĩa vụ báo hiếu. Nghe vậy, nhà vua hoan hỉ hứa khả, rồi sai cận thần xây cất am thất và sấm sửa các thức cứng dường, đoạn nhà vua đích thân đem đến hiến dâng cho Trưởng lão Xá Lợi Phất. Sau đó, Trưởng lão thiết lễ trai tăng đem các phẩm vật ấy cúng dường lên Tăng chúng khắp thế gian do Đức Phật làm thượng thủ và hồi hướng công đức này cho (nữ ngạ quỷ) thân mẫu quá cố của mình.

Nữ ngạ quỷ nhờ hưởng được công đức ấy, liền tái sinh lên cõi trời. Ở đây, bà có đủ mọi thứ cần thiết của một thiên nữ, hưởng mọi lạc thú của cảnh giới chư thiên. Rồi một hôm, bà đi đến chỗ Tôn giả Đại Mục Kiền Liên, kể lại cho Tôn giả nghe tất cả mọi chi tiết trong

hai kiếp tái sinh làm ngạ quỷ và Thiên nữ của mình.

Đó là đại ý câu chuyện Mẹ Trưởng lão Xá Lợi Phất mà trong “Ngạ quỷ sự’ đã trình bày.

II.- So sánh 2 mẩu chuyện

Xuyên qua nội dung của 2 mẩu chuyện vừa được tóm tắt ở trên, ta có thể rút ra một số điểm dị đồng giữa chứng như sau :

1. Những điểm giống nhau :

Trọng tâm câu chuyện của hai tư liệu trên xoay quanh sự kiện một bà mẹ trong tiền kiếp gây nên ác hạnh, do đó hiện kiếp bị đọa làm nữ ngạ quỷ, chịu đủ mọi nỗi đói khát, thống khổ. Thế rồi, nhờ người con trong đời trước của mình hiện là đại đệ tử của đức Phật có danh tiếng, và đức hạnh, sắm sửa lễ vật cúng dường cho Chư Tăng trong mười phương do Đức Phật lãnh đạo. Chính nhờ công đức cúng dường ấy mà nữ ngạ quỷ kia thoát khỏi thân quỷ đói, sinh về cảnh giới an lành.

Tóm lại, đây là câu chuyên nhiệt thành báo hiếu của một người xuất gia đệ tử của Phật đối với thân mẫu trong đời quá khứ. Và nhờ sức chú nguyện của Thập phương hiền Thánh Tăng

mà hóa giải được ác báo chuyển thành thiện quả.

Đó là tóm tắt những điểm tương đồng giữa hai mẩu chuyện. Và sau đây là vài chi tiết dị biệt.

2. Những điềm dị biệt :

Trong kinh Vu Lan Bồn (VLB) cho biết nữ ngạ quỷ ấy là mẹ quá khứ của Tôn giả Mục Kiền Liên (MKL); còn câu chuyện Mẹ Trưởng Lão Xá Lợi Phất (MTLXLP) thì nữ ngạ quỷ ấy là mẹ quá khứ của Tôn giả Xá Lợi Phất (XLP).

• Kinh VLB nói chính Tôn giả MKL đi tìm mẹ, còn chuyện MTLXLP thì nữ ngạ quỷ kia đi tìm Tôn giả XLP.

• Kinh VLB nói rõ ngày tổ chức cúng dường là rằm tháng bảy, nhân dịp thập phương Tăng Tự Tứ; còn chuyện MTLXLP không xác định rõ thời điểm cúng dường.

• Kinh VLB cho biết phẩm vật cúng dường do chính Tôn giả MKL sắm sửa; còn chuyện MTLXLP thì nói rằng vua Tần-bà-ta-la đã hiến dâng phẩm vật để Tôn giả XLP chu toàn phận sự cúng dường.

- Kinh VLB chỉ nói nữ ngạ quỷ ấy thoát khỏi cảnh khổ của cõi ngạ quỷ, còn chuyện MTLXLP thì cho biết vị ấy sau khi được sinh lên thiên giới bèn trở lại trần gian kể cho Tôn giả MKL nghe về tình trạng hiện tại của mình.

- Kinh VLB chủ yếu Phật trao đổi với Tôn giả MKL và nhắc nhở Chúng Tăng khi thọ trai phải chú nguyện cho thí chủ, đồng thời khuyên mọi người con Phật nên noi theo gương báo hiếu của Tôn giả MKL, còn chuyện MTLXLP thì Phật không khuyên bảo việc đó. Ở đây, ngoài Tôn giả XLP còn có sự hiện diện của ba pháp hữu của Tôn giả và vua Tần-bà-ta-la.

- Kinh VLB Phật thuyết tại tinh xá Kỳ Viên, còn chuyện MTLXLP Phật thuyết tại tinh xá Trúc Lâm.

- Kinh VLB không có trong Đại tạng Nam Truyền cũng như chuyện MTLXLP chưa được dịch sang Hán Tạng.

Trên đây là tóm lược vài nét giống và khác nhau giữa hai mẩu chuyện, còn những chi tiết nhỏ nhặt khác không cần phải đề cập đến. Thế nhưng, có một điểm khá nổi bật mà chúng ta cần tìm hiểu, đó là vấn đề ngạ quỷ trong kinh điển Phật giáo.

III.- Sự tích ngạ quỷ

Thông thường nhân gian Ấn Độ có hai hình thức tín ngưỡng chư Thiên và ngạ quỷ. Các chóng sinh này thường ở cách xa trú xứ của chúng ta, như ở những nơi ven núi, bờ sông, chỉ khi nào chúng ta đi lạc đường mới gặp được họ. Theo truyền thuyết của Bắc phương thì Tăng Hộ (Sangharasita) sau khi đi tham học trở về nước theo đường biển, do bị lạc đường mà trông thấy ngạ quý (3). Trường hợp Ức Nhĩ (Sronakoti- kotikarna) cũng do lạc đường mà gặp ngạ quỷ giống như Tăng Hộ (4). Đồng thời trong “Ngạ quỷ sự” thuộc Nam truyền cũng nói trường hợp vua Pingala do lạc đường mà thấy ngạ quỷ (5).

Ngoài ra chuyện ngạ quỷ còn được ký tải ở các chỗ khác, như:

- Phật thuyết Quỷ vấn Mục Liên Kinh gồm 17 truyện, theo truyền thuyết thì do An Thế Cao dịch, nhưng được ghi là thất dịch, thuộc đời Lưỡng Tấn (6)

Phật thuyết Tạp Tạng Kinh, 1 quyển, do Pháp Hiển đời Tấn dịch, khoảng năm 416 Công Nguyên. Phần đầu quyển này trình bày việc quỷ hỏi và Mục Liên đáp gồm 17 chuyện tương đương với bộ kinh kể trên. Kế đến 4 chuyện cuối nói

về thiên sự: chuyện 1 và 3 thì Mục Liên hỏi, Thiên đáp. Chuyện 2 và 4 thì thể tài không đồng nhất (7).

- Ngạ quỷ Báo ứng Kinh, gồm 35 chuyện, thuộc về loại kinh thất dịch (mất tên người dịch) đời Đông Tấn. Mười bảy chuyện của hai bộ kể trên phần lớn đều bao hàm trong kinh này. (8)

- Trong kinh Tạp A hàm có nói về trường hợp Mục Kiền Liên từng thấy nhiều quỷ, rồi nhân La- Sát (Laksana) hỏi, thầy trình bày lại nghiệp nhân của ngạ quỷ trước Đức Phật (9).

- Điều Ba-la-di thứ tư của kinh phân biệt thuộc Đồng Diệp luật cũng nói đến ngạ quỷ (10).

Chung quy, các sự tích Ngạ quỷ trong hệ thống kinh điển Bắc truyền thường được trình bày theo thể văn xuôi, còn chuyện ngạ quỷ trong kinh điển Nam truyền thì chủ yếu được trình bày theo lối vấn đáp bằng kệ tụng.

Theo đại sư Ấn Thuận thì diễn tiến hình thành Ngạ quỷ sự có trước Thiên cung sự, và hai vấn đề này liên quan mật thiết với nhau. Như các chuyện 17, 37 và 39 của Ngạ quỷ sự và các chuyện 83, 84 và 52 của Thiên cung sự thuộc kinh điển Nam truyền là hoàn toàn tương đồng với nhau (11).

Xuyên qua những gì được trình bày trên đây gợi cho chúng ta nhớ đến một vấn đề rất hệ trọng. Đó là sự tri ân, báo hiếu. Vì các loài động vật khác chỉ có thiên tính nuôi con mà không có ý thức báo hiếu. Chính cái đức báo hiếu mẹ cha, tôn kính sư trưởng mới khẳng định được phẩm giá và địa vị của con người là cao quý tốt đẹp hơn tất cả mọi sinh vật thấp kém khác đang hiện hữu trên hành tinh này.

Chú thích:

(1) Kinh Vu Lan Bồn, HT Trí Quang dịch giải, XB PL 2515.

(2) Chuyện Mẹ trưởng lão Xá Lợi Phất ” trong Ngạ quỷ sự, do GS. Trần Phương Lan phiên dịch. Thập Tụng Luật, quyển 25, Đ23, tr 178a-180b.

(3) Nhân duyên Tăng Hộ Kinh, Đ17, tr 565c-572b.

(4) Thập Tụng Luật, quyển thượng, Đ23, tr 1048c-1051b.

(5) Ngạ quỷ sự, Tạng Nam truyền, tập 25, tr 87-94.

(6) Phật thuyết Quỷ vấn Mục Liên Kinh, Đ17, tr 535b-536b.

(7) Phật Thuyết Tạp Tạng Kinh, Đ17, tr 557b-560b.

(8) Ngạ quỷ Báo ứng Kinh, Đ17, tr 660b-562b.

(9) Tạp A-hàm kinh quyển 19, Đ2 tr 135a-139a. Tương Ưng bộ, Lặc-xoa-na Tương Ưng, Nam truyền, tập 13, tr 337-387.

(10) Đồng Diệp Luật, Kinh Phân Biệt, Nam truyền tập 1,, tr 575-580b.

(11) Nguyên Thỉ Phật giáo Thánh Điển chi tập thành, Ấn Thuận trước, Đài Bắc, XB1988, tr 851.

5. Vu Lan, Ngày Báo Hiếu

VU LAN, NGÀY BÁO HIẾU

Cứ mỗi độ thu về, chúng ta lại có dịp cử hành lễ Vu-lan báo hiếu. Báo hiếu là bổn phận thiêng liêng của tất cả mọi người. Đông cũng như Tây, xưa cũng như nay, những người con hiếu không ai là không nhớ đến công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ. Nhưng cách thể hiện tấm lòng cụ thể tùy theo trình độ văn minh và phong tục tập quán của mỗi dân tộc mà có những khác biệt.

ở Việt Nam ta, nhờ ảnh hưởng tinh thần kinh Vu-lan-bồn, mà ngày rằm tháng bảy hằng năm đã trở thành ngày hội truyền thống tốt đẹp của cả dân tộc. Đây là cơ hội quý báu để những người con hiếu thảo báo đáp một phần nào công ơn trời bể của hai đấng sinh thành.

CÔNG ƠN CHA MẸ ĐƯỢC CA NGỢl

a. Qua kinh điển:

Theo truyền thống văn học Trung Quốc, có lẽ Kinh Thi là bản kinh trình bày công ơn của mẹ khá khúc chiết. Nó tóm tắt công đức của mẹ

thành chín điểm, gọi là chín chữ cù lao. Đó là: “Sinh nở, nâng đỡ, vỗ về, dạy dỗ, cho bú, nuôi lớn, trông nom, nuông chiều, che chở ” (sinh, cúc, phủ, dục, súc, trưởng, cố , phục, phúc).

Thế nhưng, kinh điển Phật giáo lại trình bày công ơn cha mẹ và phương pháp báo ân còn cụ thể và rốt ráo hơn. Chẳng hạn, kinh Đại Báo Phụ Mẫu Trọng Ân, đức Phật kể đến mười công đức của mẹ đối với con:

1. Chín tháng cưu mang khó nhọc.

2. Sợ hãi, đau đớn khi sinh.

3. Nuôi con cam đành cực khổ.

4. Nuốt cay, mớm ngọt cho con.

5. Chịu ướt, nhường ráo cho con.

6. Sú nước, nhai cơm cho con.

7. Vui giặt đồ dơ cho con.

8. Thương nhớ khi con xa nhà.

9. Có thể tạo tội vì con.

10. Nhịn đói cho con được no.

Trong kinh Tâm Địa Quán, đức Phật ví công ơn cha mẹ như núi cao biển rộng:

Ân cha lành cao như núi Thái.

Đức mẹ hiền sâu tợ biển khợi.

Dù cho dâng trọn một đời.

Cũng không trả hết ân người sinh ta.

Đức Phật còn thuyết giảng cho đồ chúng biết công đức cao cả của mẹ hiền: “Này các Thầy Tỳ- kheo, sữa mẹ mà các Thầy đã bú khi lang thang trong sáu nẻo luân hồi còn nhiều hơn là nước trong bốn đại dương” (Kinh Tương Ưng II, 208).

Trong kinh Tăng Nhất A-hàm, đức Phật cũng kể đến công ơn sâu dày của cha mẹ, và khuyên con thảo phải báo đáp ân sâu: “ Này các Thầy Tỳ- kheo, nếu có kẻ vai trái cõng cha, vai phải cõng mẹ, đi xa nghìn dặm, cung phụng đủ mọi thức ăn, đồ mặc, chăn nệm và thuốc thang, thậm chí cha mẹ có tiểu tiện trên vai mình đi nữa, cũng chưa trả được ân sâu. Các Thầy phải hiểu rằng, ân cha mẹ nặng lắm, bồng bế nuôi nấng, dưỡng dục đúng lúc, làm cho ta trưởng thành. Vì thế mà biết ân đó khó trả. Này các Tỳ kheo, có hai việc làm cho phàm phu được công đức lớn, được quả báo lớn, đó là phụng sự cha và phụng sự mẹ.” (Tăng Nhất A-hàm, Đ.II, 601).

Công ơn cha mẹ trọng đại như vậy, cho nên không có tội ác nào bằng tội bất hiếu, như trong kinh Nhẫn Nhục mô tả:

“ Cùng tột điều thiện, không gì hơn hiếu,

Cùng tột điều ác, không gì hơn bất hiếu”.

b. Qua ca dao tục ngữ:

Có lẽ ca dao tục ngữ là loại hình văn học có sức thuyết phục nhất dùng để mô tả tình cảm chân thành của những người con hiếu thảo đối với công ơn dưỡng dục bể trời của hai đấng sinh thành. Từ bé đến già, không nhiều thì ít, ai cũng cảm thấy thấm thía ân đức cao cả của mẹ cha:

Công cha đức mẹ cao dày

Cưu mang trứng nước những ngày còn thơ

Nuôi con khó nhọc đến giờ

Trưởng thành con phải biết thờ song thân.

“Biết thờ song thân ”, thờ trong khi sống, thờ sau khi chết, thờ thế nào cho phải đạo làm con, cho xứng đáng phần nào công lao tần tảo nuôi con của mẹ:

Nuôi con buôn tảo bán tần

Chỉ mong con lớn nên thân với đời.

Những khi trái nắng trở trời,

Con đau là mẹ đứng ngồi không yên.

Trọn đời vất và triền miên,

Chạy lo bát gạo đồng tiền nuôi con.

Thế nên, nếu so sánh công đức của mẹ hiền như non cao cũng chưa xứng đáng:

Ai rằng công mẹ như non,

Thực ra công mẹ lại còn lớn hơn.

Tình mẹ thương con đậm đà như chuối ba hương, dẻo thơm như xôi nếp một, mà ngọt ngào như đường mía lau :

Mẹ già như chuối ba hương,

Như xôi nếp một, như đường mía lau.

Lá cây trong rừng dẫu nhiều cũng không thể sánh bằng công ơn của mẹ. Sao trên trời thật khó đếm, nhưng công của mẹ lại càng khó đếm hơn những vì sao:

Đố ai đếm được lá rừng,

Đố ai đếm được mấy từng trời cao,

Đố ai đếm được vì sao,

Đố ai đếm được công lao mẫu từ.

Chín tháng cưu mang, ba năm bú mớm, sinh lực hao mòn, nặng nhọc gánh chịu, làm sao ta có thể quên được tình mẹ bao la như biển cả ấy:

Nhớ ơn chín chữ cù lao,

Ba năm nhũ bộ biết bao nhiêu tình.

Tình ở đây là tình mẹ thương con. Tình thương ấy thực bao la, bát ngát, nên mỗi khi mẹ cất tiếng ru con thì đời con thêm tươi sáng :

Ví dầu cầu ván đóng đinh,

Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi.

Khó đi mẹ dắt con di,

Con đi trường học, mẹ đi trường đời.

Người con trong lúc tuổi trẻ cắp sách đến trường, phải đua tranh với bè bạn, thi thố tài năng dưới mái học đường, tuy có vất vả, nhưng chẳng có nghĩa lý gì so với sự đảm đang tần tảo, chiều chồng nuôi con của mẹ hiền, khiến cho gia đạo thuận hòa, con cái nên người. Chính người mẹ đã dự vào cuộc thi của trường đời, đó là một cuộc thi đầy cam go, thử thách.

Vào những đêm thu, con không ngủ được vì trái nắng, trở trời, mẹ hiền phải thức thâu đêm để đưa võng ru con:

Gió mùa thu mẹ ru con ngủ,

Năm canh chầy, thức đủ năm canh.

c. Qua những bài hát

Các nhạc sĩ là những người có tâm hồn nhạy cảm, dào dạt, nên thường diễn tả hình ảnh của bà mẹ rất sống động và hiện thực. Những bà mẹ

sống với ruộng rẫy nương dâu, nơi đồng chua nước mặn, ăn mặc giản dị nâu sồng, không phấn sáp xa hoa, mà tâm hồn hiền hòa, chất phác. Những bà mẹ sống cuộc đời bình lặng như mặt nước hồ thu, nhưng vẫn giữ khí tiết kiên trung, cao cả. Chính những bà mẹ ấy đã đem những giọt mồ hôi tưới mát ruộng đồng, làm đẹp cuộc đời và đẹp cả quê hương:

Mẹ Việt Nam không son, không phấn,

Mẹ Việt Nam chân lấm, tay bùn,

Mẹ Việt Nam không mang nhung gấm,

Mẹ Việt Nam mang tấm nâu sồng.

Hình ảnh mẹ Việt Nam thật cao đẹp, công ơn của mẹ đối với con thật bao la. Công ơn ấy đã được khắc ghi sâu đậm vào tâm não của con, bộc phát thành những lời ca, tiếng nhạc hết sức dạt dào:

Rủi mai này mẹ hiền mất đi, thì con côi

Như đóa hoa không mặt trời, như tuổi thơ không nụ cười,

Như đời mình không lớn khôn thêm, như bầu trời thiếu ánh sao đêm.

Mẹ là dòng suối diệu hiền. Mẹ là bài hát thần tiên,

Là bóng mát trên cao, là mắt sáng trăng sao,

Là ánh đuốc trong đêm khỉ lạc lối.

Mẹ là lọn mía ngọt ngào. Mẹ là nải chuối, buồng cau,

Là tiếng dế đêm thâu, là nắng ấm nương dâu,

Là vốn liếng yêu thương cho cuộc đời.

Và một bản nhạc khác diễn tả:

Vì song thân có công sinh thành:

Sinh con tái tê lòng đau.

Nuôi con sánh công cù lao.

Sinh con ví ân trời cao.

Sinh con máu đào xiết bao!

Vào những đêm khuya bâng khuâng nhớ mẹ, người con xa nhà, trông về quê cũ tưởng tượng hình ảnh mẹ hiền đang tựa cửa trông con:

Đêm khuya trăng mơ, mắt trông về trong cõi xa mờ.

Nơi xa xăm kia, tôi say nhìn quê cũ dấu yêu.

Ôi tình quê hương, nơi chốn xưa có người mẹ hiền,

Tóc màu hoa bạc, chiều chiều mắt hoen mờ vì cơn ...

Vì thương nhớ mẹ đơn chiếc ở nơi quê hương xa xôi, nên khi gặp bạn bè trở lại quê nhà, Con gởi lời thăm mẹ, và hứa với mẹ luôn luôn khắc ghi những lời mẹ khuyên dạy:

Ai đi về phía quê tôi,

Làm ơn cho nhắn vài lời nhớ thương.

Xa xôi buồn nhớ quê hương,

Mẹ già một nắng hai sương mỏi mòn.

Ra đi một sáng tinh sương.

Mẹ ôi, con vẫn nhớ lời mẹ khuyên.

BÁO ĐÁP CỔNG ƠN CHA MẸ

a. Qua kinh điển :

Trong kinh Thi-ca-la-việt, đức Phật kể đến năm bổn phận của con đối với cha mẹ:

1. Cung kính và vâng lời cha mẹ,

2. Phụng dưỡng cha mẹ khi cha mẹ già yếu.

3. Giữ gìn thanh danh và truyền thống gia đình

4. Bảo quản tài sản do cha mẹ để lại.

5. Lo tang lễ chu đáo khi cha mẹ qua dời

(Trường Bộ Kinh IV. 188).

Kẻ nào làm tròn các bổn phận trên đây mới xứng đáng là người con hiếu thảo. Rồi đức Phật đề cập đến bốn trách nhiệm mà người con phải làm để hướng dẫn cha mẹ sống theo Chánh pháp:

1. Nếu cha mẹ không có niềm tin, khuyến khích cha mẹ phát tâm tin tưởng Tam Bảo.

2. Nếu cha mẹ xan tham, khuyên cha mẹ phát tâm bố thí.

3. Nếu cha mẹ làm ác, khuyên cha mẹ hướng về đường thiện.

4. Nếu cha mẹ theo tà kiến, khuyên cha mẹ theo Chánh kiến (Tăng Chi Bộ Kinh, IA, 59).

Chúng ta lại thấy trong kinh Đại Báo Phụ Mẫu Trọng Ân, đức Phật cũng dạy những người con hiếu, những Phật tử chân chính cần thực hiện sáu bổn phận sau đây:

1. Giữ gìn Tam quy, Ngũ giới.

2. Thường học hỏi và đọc tụng kinh điển.

3. Siêng năng lễ Phật sám hối.

4. Thường cúng dường Tam Bảo.

5. Bố thí làm phước, hồi hướng công đức cho cha mẹ.

6. Cúng dường chư Tăng trong ngày Tự tứ

Có nhiều phương thức để báo ân cha mẹ, như đức Phật đã kể lại hai tiền thân của Ngài trong kinh Đại Phương Tiện Phật Báo Ân:

- Trường hợp thứ nhất, Ngài là một Thái tử tên Tu-xà-đề, đã tự lóc thịt mình dâng cha mẹ đỡ lòng trong lúc chạy giặc hết cả lương thực.

- Trường hợp thứ hai, Ngài tên Thái tử Nhẫn Nhục, đã hiến đôi mắt mình để làm thuốc cứu cha thoát khỏi cơn bệnh hiểm nghèo.

Ngoài ra một bài kệ trong kinh Tăng Chi còn mô tả:

Cha mẹ là Phạm Thiên,

Là Đạo sư đời trước,

Xứng đáng được cúng dường,

Vì thương yêu con thảo ...

Do vậy bậc Hiền trí,

Đảnh lễ và tôn trọng.

Dâng thức ăn nước uống,

Vải mặc và giường nằm

Thoa bóp cả thân thể,

Tắm rửa cả tay chân,

Bằng việc làm như vậy,

Đối với mẹ và cha.

Đời nầy nhiều người khen,

Đời sau hưởng thiên lạc.

(Tăng Chi Bộ kinh I,124).

Dâng đồ ăn, đồ mặc, tôn trọng và đảnh lễ, đương nhiên là cách báo hiếu rất phổ thông. Nhưng đặc biệt hơn cả là báo hiếu theo tinh thần kinh Vu Lan Bồn. Qua kinh này, đức Phật dạy những người con hiếu nên làm theo gương của Tôn giả Mục Kiền Liên. Nhân dịp rằm tháng bảy, ngày xá tội vong nhân, và cũng là ngày chúng Tăng Tự tứ, chư Phật hoan hỷ, Phật tử nên sắm sửa trai soạn và các thứ nhu yếu dâng lên cứng dường chứng Tăng, nhờ chư Tăng chú nguyện để cầu siêu độ cho cha mẹ quá khứ và lục thân quyến thuộc nhiều đời. Hình ảnh của Tôn giả Mục Kiền Liên dâng cơm cho mẹ đã được một thi sĩ mô tả bằng những lời thơ thật cảm động:

Đây bát cơm đầy nặng ước mong,

Mẹ ôi, đây ngọc với đây lòng,

Đây tình con đọng trong tha thiết,

Ơn nghĩa sinh thành chưa trả xong.

b. Qua ca dao, tục ngữ :

Ca dao tục ngữ là một hình thức phô diễn rất phong phú, tự nhiên và thực tế của dân gian, cũng thường đề cập đến cách báo hiếu của con đối với cha mẹ.

Thông thường tuổi thọ con người dài hay ngắn là tùy theo hạnh nghiệp, không một ai có quyền làm tăng thêm hay giảm bớt, nhưng vì quá thương cha mẹ, những người con hiếu hằng đêm thường thành tâm cầu nguyện Phật trời cho cha mẹ trường thọ để cha mẹ được sống mãi bên con:

Đêm đêm khấn nguyện Phật trời,

Cầu cho cha mẹ sống đời với con.

Thế nhưng muôn được gần gũi cha mẹ thì con phải có bổn phận:

Muốn cho gần mẹ gần cha,

Khi vào thúng thóc, khỉ ra quan tiền

Hay là:

Mẹ già ở túp lều tranh,

Sớm thăm tôi viếng mới đành dạ con.

Khi ở xa quê hương, người con hiếu luôn thương nhớ hai đấng sinh thành và không quên gởi về những nhu yếu mà cha mẹ thường dùng:

Ai về tôi gởi buồng cau,

Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy

Ai về tôi gởi đôi giày,

Phòng khi mưa gió để thầy mẹ đi.

Nếu ở gần cha mẹ thì con phải chiều theo sự ưa thích của cha mẹ mà dâng những món ngon, vật lạ:

Tôm càng lột vỏ bỏ đuôi,

Giã gạo cho trắng mà nuôi mẹ già.

Đói lòng ăn đọt chà là,

Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.

Con cái hiếu thảo với cha mẹ ruột là sự thường tình, nhưng chàng rể có hiếu với cha mẹ vợ thực là điều hy hữu. Thế nhưng, việc này cũng đã từng xảy ra. Khi người vợ bạc bẽo, lỗi đạo phu thê, rẽ sang thuyền khác, người chồng vẫn sống độc thân, nuôi cha mẹ vợ trọn đời mà không quản gì khó nhọc:

Chữ dâu hiền con gái,

Câu rể thảo con trai,

Bậu dù quên nghĩa trúc mai,

Qua kính thờ song nhạc, há nài công lao!

Người đời thường bảo “thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn”, cho nên khi vợ chồng hòa thuận sẽ làm được nhiều điều hữu ích, chẳng những tạo được một già đình hạnh phúc, mà còn khiến cho cha mẹ vui lòng; nhờ thế, được người đời hết lời khen ngợi:

Em thì đi cấy ruộng đông,

Anh đi cắt lúa để chung một nhà,

Đem về phụng dưỡng mẹ cha,

Muôn đời tiếng hiếu người ta còn truyền.

c. Qua thơ văn:

Một người con hiếu khi thấy mình càng ngày càng khôn lớn, thì cha mẹ trở nên già yếu, động lòng hiếu tử, nữ thi sĩ Trinh Tiên đã ước nguyện giảm bớt tuổi mình để cha mẹ được tăng thêm tuổi thọ:

Con nguyện dâng bớt tuổi thọ mười năm,

Mười năm ấy dẫu vàng son gấm vóc,

Mười năm ấy dù hương vàng châu ngọc,

Phủ che đời danh vọng cũng không ham.

Con vui chi mây khói cảnh trần gian,

Khi cha mẹ sức mòn theo hạnh nghiệp!

(Chánh Tín, 31).

Truyện Kiều là một tuyệt tác của dân tộc. Tố Như tiên sinh đã dốc hết tâm lực

“ máu chảy ở đầu ngọn bút, nước mắt thấm trên tờ giấy ” mà soạn ra tác phẩm ấy. Đoạn cảm động nhất là Tiên sinh tả cảnh tượng Thúy Kiều bán mình chuộc cha:

Sao cho cốt nhục vẹn tuyền,

Trong khi ngộ biến tùng quyền biết sao?

Duyên hội ngộ, đức cù lao,

Bên tình bên hiếu, bên nào nặng hơn.

Để lời thệ hải minh sơn,

Làm con trước phải đền ơn sinh thành.

Quyết tình nàng mới hạ tình,

Rẽ cho để thiếp bán mình chuộc cha.

Đứng giữa hai sự lựa chọn bên tình bên hiếu, người con gái không thể giữ vẹn cả hai, Kiều quyết định hy sinh tình yêu để báo đáp thâm ân cha mẹ. Thực là một sự lựa chọn khá thương tâm, đầy cao thượng, khiến cho ai xem đến cũng phải cảm thương, kính phục.

Qua những trình bày trên đây, tất cả đều nhằm minh họa công ơn cha mẹ thật là lớn lao, cao cả. Do đó, phận làm con phải báo đáp công ơn sinh thành dưỡng dục, vì đây là nghĩa vụ thiêng liêng nhất trong những nghĩa vụ làm người.

Tựu trung có hai cách báo hiếu: theo thế thường và theo Phật giáo. Theo thế thường, khi cha mẹ còn sinh tiền, con cái phải chu cấp đầy đủ những nhu yếu vật chất để cha mẹ được an vui khi cha mẹ qua đời, con cái phải phụng thờ và thực hiện những di chúc để lại. Cách báo hiếu như vậy tuy cũng tốt đẹp, đáng quý, nhưng có lẽ chưa trọn vẹn như cách báo hiếu mà đức Phật đã dạy

Theo Phật giáo, khi cha mẹ còn hiện tiền, con cái không những cung phụng đầy đủ các nhu yếu vật chất, mà còn phải chăm sóc cha mẹ về phương diện tinh thần. Nếu cha mẹ làm điều ác, phải khuyên cha mẹ làm điều thiện, nếu cha mẹ theo tà kiến, phải khuyên cha mẹ theo chánh kiến, hướng dẫn cha mẹ tạo nhân lành để hưởng được quả báo an vui. Vì thế, người con không những báo hiếu cha mẹ hiện tại, mà còn báo hiếu cha mẹ trong nhiều đời quá khứ, không những trả ơn cha mẹ trong một kiếp mà còn trả ơn cha mẹ trong vĩnh kiếp. Thiết tưởng đó mới là cách báo hiếu đúng với Chánh pháp và rốt ráo hơn cả.

Mùa Vu-lan P.L 2539.

6. Hạnh Hiếu Cũng Là Hạnh Phật

HẠNH HIẾU

CŨNG LÀ HẠNH PHẬT

Để khái quát những sinh hoạt tiêu biểu của mỗi tháng trong một năm, ca dao từng mô tả:

“Tháng Giêng là tháng ăn chơi,

Tháng Hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà.

... Tháng Sáu buôn nhãn bán trâm,

Tháng Bảy ngày rằm xá tội vong nhân

Như vậy, chứng tỏ ngày quan trọng nhất trong tháng Bảy chính là ngày “xá tội vong nhân”. Mà “xá tội vong nhân” là nhắc đến sự tích báo hiếu của Tôn giả Mục Kiền Liên, hay nói cách khác là tôn vinh ngày Vu Lan báo hiếu. Do thế, ngày lễ Vu Lan đối với nhân dân ta ngày nay không còn là ngày lễ riêng của Phật Giáo mà đã nghiễm nhiên trở thành ngày lễ truyền thống của cả dân tộc. Bởi hiếu đạo không phải là một di sản riêng của người Phật tử mà là nghĩa vụ thiêng liêng của tất cả mọi người trên thế gian này; vì từ các đấng thánh nhân cao cả cho đến một người tầm thường nhất không ai là không do cha mẹ sinh ra. Chính

cha mẹ đã san sẻ một phần máu thịt của riêng mình để tạo nên hình hài cho mỗi chúng ta. Tất cả chúng ta đều hiểu rằng, nếu không do công ơn bể trời của hai đấng sinh thành thì làm sao chúng ta có mặt trên cõi đời này. Cha mẹ không những hy sinh một phần máu thịt cho con, mà còn tốn biết bao mồ hôi, nước mắt cưu mang nuôi dưỡng, tốn biết bao thì giờ và sức lực để dạy dỗ con thơ trở thành người có ích cho nhân quần xã hội. Sự hy sinh ấy là sự hy sinh không giới hạn, hoàn toàn vô vụ lợi, và tuyệt đối quên mình vì con. Tình thương của cha mẹ dành cho con là thứ tình cảm thiêng liêng không một thứ tình cảm nào trên đời này có thể sánh được. Do đó, báo hiếu là bổn phận mà mỗi người phải thực hiện. Đúng ra, hiếu đạo không những là bổn phận mà còn là một diễm phúc mà chỉ có những người con đức hạnh mới cảm nhận được một cách sâu sắc.Thế nên, chỉ có những người con hiếu thảo mới hoàn thành trọn vẹn cái thiên chức cao đẹp nhất của mỗi con người. Vì lẽ, con người là một sinh vật ưu việt nhất trong tất cả muôn loài. Cái luận điệu cho rằng: “cha mẹ vì một phút hoan lạc mà sinh ra con chứ nào có ân tình gì đối với con” là một luận điệu phi nhân tính. Một người Phật tử chân chính dù mới thoáng nghe qua cái luận điệu ấy thôi cũng đủ cảm thấy rùng rợn, chứ đừng nói là dám

manh nha một ý nghĩ càn quấy như vậy. Thế nên, ta có thể khẳng định rằng thứ luận điệu ấy tuyệt nhiên không thể hiện hữu trong tâm hồn của người con Phật.

Đức Phật đã từng dạy :

“Hiếu tâm tức thị Phật tâm,

Hiếu hạnh vô phi Phật hạnh.

Dục đắc đạo đồng chư Phật,

Tiên tu hiếu dưỡng nhị thân. ”

(Tâm hiếu chính là tâm Phật,

Hạnh hiếu cũng là hạnh Phật.

Muốn được đạo quả như Phật,

Trước phải hiếu dưỡng song thân.)

(Liên Tông Bảo Giám)

Vì vậy mà Phật minh định: “Cùng tột điều thiện không gì hơn hiếu, cùng tột điều ác, không gì hơn bất hiếu“.

Chúng ta thường nghe người đời ca tụng tình yêu đôi lứa, cho đó là thứ tình cảm cao quý nhất. Thế nhưng, giả sử một ngày nào đó chúng ta lâm vào cảnh ngộ bất hạnh, người yêu phải vĩnh viễn ra đi, thì chúng ta vẫn còn hy vọng tìm được một tình yêu khác trên cõi đời này. Trái lại, đối với cha mẹ thì hoàn toàn khác hẳn, một khi cha mẹ đã

khuất núi lìa đời thì dù cho chúng ta có lặn lội đi tìm khăp mặt đất và suốt cả kiếp người, chắc chắn cũng không thể tìm được một người cha, người mẹ thứ hai, thứ ba nào khác, bởi vì “mỗi người chỉ một mẹ thôi”. Thế thường, con có thể không thương cha mẹ, nhưng ít có người mẹ nào mà chẳng yêu con. Cho nên tục ngữ ta từng nói : “Cọp dữ cũng không nỡ ăn thịt con” là vậy. Thế thì, một người có chút lương tâm làm sao dám quên công ơn cha mẹ. Có lần đức Phật đã giải thích mối tương quan ân đức ấy như sau: “ Từ vô lượng kiếp đến nay, chúng sinh lang thang trong nẻo luân hồi, bỏ thân này, nhận thân khác, sinh đi, sinh lại bao lần, sữa mẹ mà chúng ta đã uống còn nhiều hơn nước của bốn đại dương”. Điền đó nhắc nhở cho chúng ta thấy công ơn cha mẹ to lớn biết chừng nào, và việc báo đáp công ơn sinh dưỡng là một nghĩa vụ rất thiết thân với mỗi con người.

Trong kinh Đại Báo Phụ Mẫu Trọng Ân, đức Phật kể ra mười công đức của mẹ đối với con:

• Chín tháng cưu mang khó nhọc.

• Đau đớn, sợ hãi khi sinh con.

• Cam chịu khể cực để nuôi con khôn lớn

• Ăn cay đắng, nhường ngon ngọt cho con.

• Mẹ nằm chỗ ướt, nhường con chỗ ráo.

• Sú nước, nhai cơm cho con, khi con còn thơ bé.

• Giặt giữ đồ nhơ bẩn của con mà không nhờm gớm.

• Khi con đi xa, mẹ già trông đợi nhớ thương.

• Vì muốn con sung sướng, mẹ có thể gây nên tội lỗi.

• Chịu đói lạnh để con được ấm no.

Người con đã được mẹ hiền chăm sóc tận tụy như vậy cho nên phải thực hiện sáu bổn phận để báo đáp phần nào thâm ân nuôi dưỡng:

• Giữ gìn Tam quy, ngũ giới.

• Thường học hỏi và tụng đọc các kinh điển.

• Siêng năng lễ Phật sám hối.

• Chí thành phụng sự Tam Bảo.

• Bố thí, làm phước hồi hướng công đức cho cha mẹ.

• Cúng dường thập phương Tăng trong ngày Vu Lan Tự tứ .

Đó là bổn phận thiết thực của người Phật tử chân chính nhằm báo ân cha mẹ và đồng thời cũng để trang bị cho chính bản thân mình.

Ngoài ra, trong kinh Tâm Địa Quán, đức Phật còn ví công ơn cha mẹ mênh mông như trời bể:

“Ơn cha lành cao như núi Thái

Đức mẹ hiền sâu tợ bể khơi.

Dù cho dâng trọn một đời,

Cũng không trả hết ân người sinh ta”.

Đồng thời, bằng một giọng vô cừng thống thiết, đức Phật còn giảng giải cho các Tỷ kheo về công đức của cha mẹ, như kinh Tăng Nhất A Hàm minh họa: “Này các Tỷ-kheo, có hai người mà các thầy không thể nào đền ơn hết cho được, đó là cha và mẹ. Nếu có kẻ vai trái cõng cha, vai phải cõng mẹ, đi xa ngàn dặm, cung phụng đủ mọi thức ăn, đồ mặc, chăn nệm và thuốc thang; thậm chí cha mẹ có tiểu tiện, đại tiện trên vai mình đi nữa, cũng chưa trả được ân sâu cha mẹ. Các Thầy phải biết, ân cha mẹ nặng lắm, bồng bế nuôi nấng, dưỡng dục đúng lúc, dạy cho ta trưởng thành. Vì thế mà biết ân đó rất khó trả. Do vậy, người con hiếu thảo muôn báo đáp công ơn cha mẹ đúng với chánh pháp cần phải thực hành những việc sau đây:

- Nếu cha mẹ chưa có niềm tin, phải khuyến khích cha mẹ phát tâm tin tưởng Tam Bảo.

• Nếu cha mẹ xan tham, phải khuyến khích cha mẹ phát tâm bố thí.

• Nếu cha mẹ theo điều ác, phải khuyến khích cha mẹ hướng về đường thiện.

• Nếu cha mẹ theo tà kiến, phải khuyến khích cha mẹ trở về với chánh kiến.

Làm được như vậy là trả ơn cha mẹ đúng với chánh pháp, khiến cha mẹ không những được an vui trong hiện tại mà còn gieo được phước lành trong tương lai.”.

Chúng ta cũng tìm thấy cách báo hiếu cha mẹ mà Phật đã dạy cho chàng thanh niên Thiện Sinh như kinh Trường Bộ đã liệt kê thành năm bổn phân:

1. Cung kính và vâng lời cha mẹ.

2. Phụng dưỡng cha mẹ khi cha mẹ già yếu.

3. Giữ gìn thanh danh và truyền thống gia đình.

4. Bảo vệ tài sản do cha mẹ trao lại.

5. Lo tang lễ chu đáo khi cha mẹ qua đời.

Đó là những cách báo hiếu thông thường mà bất cứ ai cũng có thể làm được. Thế nhưng phổ biến và cảm động hơn cả là tấm gương báo hiếu của Tôn giả Mục Kiền Liên đã ghi lại trong kinh

Vu Lan Bồn mà có lẽ trong chúng ta ai cũng biết Theo tinh thần kinh này, đức Phật dạy các Phật tử vào dịp rằm tháng bảy ngày giải đảo huyền xá tội vong nhân, cũng là ngày chúng Tăng tự tứ và chư Phật hoan hỷ, các Phật tử nên phát tâm cúng dường mười phương Tam Bảo và hiện tiền Tăng chúng, để hồi hướng công đức cầu siêu độ cho cha mẹ quá khứ và lục thân quyến thuộc đã qua đời. Bởi lẽ, Tam Bảo là đám ruộng phước tốt đẹp và thích hợp nhất cho trời người trông cậy. Trải qua ba tháng An cư, chúng Tăng đã nghiêm trì tịnh giới, thúc liễn thân tâm, nỗ lực huân tu đạo nghiệp, nên phần đông đã gặt hái được những kết quả rất đáng khích lệ. Một khi Tăng chúng cùng nhau tu tập trong tinh thần hòa hợp, giới luật được nghiêm trì thanh tịnh, đó chính là hiện tượng Tăng Bảo hưng thịnh, là mình chứng cho chánh pháp bền vững. Do vậy mà Chư Phật hoan hỷ.

Ngày chúng Tăng Tự Tứ, chư Phật hoan hỷ, các Phật tử có cơ hội thực hiện nghĩa vụ thiêng liêng báo đáp thâm ân cha mẹ, thì đó quả là một ngày vô cùng có ý nghĩa. Ý nghĩa ấy không phải chỉ dành riêng cho người Phật tử mà dành cho tát cả những ai có thiên lương cao quý và có hoài bão hướng đến mục đích Chân Thiện Mỹ.

7. Ân Đức Sinh Thành

ÂN ĐỨC SINH THÀNH

Mỗi năm vào dịp rằm tháng Bảy, chúng ta cử hành Đại lễ Vu Lan báo hiếu, ôn lại sự tích hiếu thảo của Tôn giả Mục Kiền Liên để nhắc nhở mỗi chúng ta nhơ đến công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ và bổn phận báo hiếu của những người con thảo. Sự tích của Tôn giả Mục Kiền Liên có một tác dụng rất cảm động, vì thế mà đã trải qua hơn 25 thế kỷ nó vẫn còn giá trị rất hiện thực. Tấm gương báo hiếu của Tôn giả là một lời cảnh tỉnh hùng hồn làm lay động tất cả mọi con tim của mọi thời đại.

Chính các bậc Cổ đức từng dạy:

Thiên hữu tứ thời Xuân tại thủ,

Nhân sinh bách hạnh hiếu vi tiên.

(Trời có bốn mùa xuân là gốc,

Người sinh trăm nết, hiếu đứng đầu).

Điều đó minh định hiếu hạnh là một nghĩa vụ rất cao qúi và thiêng liêng, bởi vì trong Kinh Thi có câu:

Phụ hề sinh ngã

Mẫu hề cúc ngã

Ai ai phụ mẫu

Sinh ngã cù lao

Dục báo thâm ân

Hiệu thiên võng cực.

(Cha sinh ra ta,

Mẹ nuôi nấng ta.

Thương thay cha mẹ,

Sinh ta khó nhọc

Muốn báo ân sâu,

Trời cao vòi vọi).

Bài này dùng chữ “Cù lao” để mô tả công ơn cha mẹ. CÙ nghĩa là to lớn, LAO nghĩa là công lao khó nhọc. Như vậy “ Cù Lao” nghĩa là công lao to lớn khó nhọc (của cha mẹ). Công lao này được cô đọng thành 9 điểm, và được gọi là “cửu tự cù lao” (9 chữ Cù lao). Đó là: “Sinh, cúc, phủ, súc, trưởng, dục, cố, phục, phúc”. (Sinh, nuôi nâng, vuốt ve, cho bú cho ăn, nuôi lớn, dạy dỗ, trông nom, tùy tính mà dạy, che chở) [KinhThi].

Thoát thai từ điển tích này trong Kinh Thi mà ca dao ta có câu:

Nhớ ơn chín chữ Cù lao

Ba năm nhũ bộ, biết bao nhiêu tình.

Và trong Truyện Kiều cũng có đề cập đến:

Duyên hội ngộ, đức Cù lao,

Bên tình bên hiếu, bên nào nặng hơn.

Do 9 ân sâu nặng đó nên người con phải báo hiếu cha mẹ. Cách báo hiếu có hai mức độ cạn và sâu. Báo hiếu cạn, phổ thông thì phải là: “ Thân thể phát phu thụ chi phụ mẫu bất cảm hủy thương, hiếu chi thỉ dã” (Thân thể da tóc (của ta) nhận từ cha mẹ nên không dám làm thương tổn, đó là nết hiếu khởi đầu). Báo hiếu thâm sâu, trọn vẹn, thì phải thực hiện: “Lập thân hành đạo, dương danh ư hậu thế dĩ hiển kỳ phụ mẫu, hiếu chi chung dã” (Lập thân hành đạo làm rạng danh đời sau, để cho cha mẹ được vinh hiển, đó là sự báo hiếu trọn vẹn).

Tiến thêm một bước nữa, phân tích cách hiếu thảo của con đối với cha mẹ bao gồm 5 cử chỉ : “ Phàm vi nhân tử giả, xuất tất cáo, phản tất diện, du tất hữu thường, tập tất hữu nghiệp, hằng ngôn bất xưng lão.” (Phàm làm con thì đi phải thưa, về phải trình, đi chơi thì phải chơi chỗ thường ngày, phải học tập có nghề nghiệp, thường nói năng khiêm tốn không được huênh hoang).

Đó là năm cách ứng xử với cha mẹ của người con được xem là có hạnh kiểm tốt, biết kính trọng cha mẹ. Ngược lại, nếu người con làm 5 việc sau đây, thì được xem là bất hiếu:

1. Nọa kỳ tứ chi, bất cố phụ mẫu chi dưỡng, nhất bất hiếu dã;

2. Bác định, hiếu ẩm tửu, bất cố phụ mẫu chi dưỡng, nhị bất hiếu dã;

3. Hiếu hóa tài tư thê tử, bất cố phụ mẫu chi dưỡng, tam bất hiếu dã;

4. Tùng nhĩ mục chi dục, vi phụ mẫu lục, tứ bất hiếu dã;

5. Hiếu dõng đấu ngận, dĩ nguy phụ mẫu, ngũ bất hiếu dã”.

(1. Lười biếng trễ nải, chẳng đoái hoài việc nuôi cha mẹ, là điều bất hiếu thứ nhất;

2. Mê cờ bạc, ham rượu chè, chẳng lo việc phụng dưỡng cha mẹ, là điều bất hiếu thứ hai;

3. Ham mê tiền của, tom góp cho vợ con mà chẳng lo việc nuôi cha mẹ, là điều bất hiếu thứ ba;

4. Buông lung theo thị dục của tai mắt, làm cho cha mẹ phải khốn đốn vì mình, là điều bất hiếu thứ tư;

5. Ỷ sức, cậy tài đua tranh đánh lộn, làm cho cha mẹ phải bị vạ lây, là điều bất hiếu thứ năm). [Mạnh Tử].

Năm tội bất hiếu mà Mạnh Tử đã đề cập cách đây trên 23 thế kỷ mà ngày nay vẫn còn giá trị rất thiết thực. Thế nên, những kẻ ăn không ngồi rồi, cờ bạc, rượu chè sống thác loạn, gây rối xã hội không những phạm vào các tội hình sự mà còn mang tội bất hiếu với cha mẹ, vì làm cho cha mẹ buồn khổ, danh dự gia đình bị tổn thương, thân tộc anh em phải liên lụy.

Phát xuất từ những nguyên tắc đạo lý rất nhân bản ấy, các bậc tiền bối lây đó làm kim chỉ nam hướng dẫn mọi người hành động để tạo nên một xã hội có kỷ cương, trật tự, sống có đạo đức tốt đẹp. Chính nhờ những nguyên tắc chỉ đạo này mà hàng ngàn năm qua dân tộc ta đã xây dựng một xã hội ổn định, có luân thường đạo lý vững chắc, xứng đáng là một trong những dân tộc có truyền thông văn minh. Những nguyên tắc sống ấy thâm nhập vào trong tâm khảm của dân chúng rồi dần dần chuyển hóa thành hơi thở của cuộc sống và được thốt ra thành những câu ca dao tục ngữ đầy nghĩa tình nhân á.

1. Ca dao nói về cha:

Trong các hình thái văn chương thì hình thái ca dao tục ngữ là phổ biến, dung dị, dễ nhớ và có sức truyền cảm mạnh mẽ nhất. Ta thấy có những câu ca dao nói về cha, như:

Con có cha như nhà có nóc

Con không cha như nòng nọc đứt đuôi.

Hay:

Còn cha gót đỏ như son,

Một khi cha khuất, gót con đen sì.

Còn cha nhiều kẻ yêu vì

Đến khi cha mất, ai thì yêu con.

Đó là những câu ca dao đề cao người cha, xem cha như một chỗ dựa tinh thần vững chắc đối với con, chẳng những khi con còn thơ bé mà khi con đã trưởng thành thì người cha vẫn là một cột trụ, một cố vấn đáng tin cậy để hướng dẫn con trên mọi nẻo đường trần thế.

Thế nhưng, nói chung thì các thể loại văn chương ca ngợi người cha vẫn ít hơn là người mẹ, và ca dao cũng không ra ngoài thông lệ ấy. Do vậy, chúng ta thấy ca dao đề cập rất nhiều đến mẹ.

2. Ca dao nói về mẹ:

Tình cảm của mẹ đối với con thật êm đềm, ngọt ngào chẳng khác gì:

Mẹ già như chuối ba hương,

Như xôi nếp một, như đường mía lau.

Chiều chiều ra đứng ngỗ sau,

Ngó về quê mẹ, ruột đau chín chiều.

Mẹ già là túp lều tranh,

Sớm thăm tối viếng mới đành dạ con.

Gió mùa thu mẹ ru con ngủ,

Năm canh chầy thức đủ năm canh.

Cảm động nhất là khi con khôn lớn, làm nên sự nghiệp, sánh vai với đời, hồi tưởng lại những ngày thơ bé được mẹ dắt tay đến trường để dồi mài kinh sử:

Ví dầu cầu ván đóng đinh,

Cầu tre lắt léo gập ghềnh khó di.

Khó đi mẹ dắt con đi,

Con đi trường học, mẹ di trường đời.

Vì nghĩ đến công lao nhọc nhằn của mẹ quá cao vờì mà người con đã làm một sự so sánh thật phóng đại, nhưng cũng rất thi vị:

Đố ai đếm được lá rừng,

Đố ai đếm được mấy từng trời cao.

Đố ai đếm dược vì sao,

Đố ai đếm được công lao mẹ hiền.

Thế nhưng, bản chất tần tảo sớm hôm, chân lấm tay bùn, sống giản dị thanh đạm để dành mọi sự ưu đãi cho con thì đúng là bản chất đích thực của người mẹ Việt Nam:

Mẹ Việt Nam không son không phấn,

Mẹ Việt Nam chân lấm tay bùn.

Mợ Việt Nam không mang nhung gấm,

Mẹ Việt Nam mang tấm nâu sóng.

Thử hỏi bà mẹ nào mà chẳng hết lòng thương con, dành mọi sự ưu đãi tốt nhất cho con, cho nên những người nào bất hạnh mồ côi mẹ thì đến khi khôn lớn, nỗi ám ảnh về thân phận mồ côi vắng bóng mẹ hiền thân yêu sẽ đeo đẳng suốt cả cuộc đời:

Năm xưa tôi còn nhỏ,

Mẹ tôi đã qua đời.

Lần đầu tiên tôi hiểu,

Thân phận kẻ mồ côi.

Quanh tôi ai cũng khóc,

Im lặng tôi sầu thôi.

Để dòng nước mắt chảy,

Là bớt khô đi rồi.

... Kìa nhà ai sung sướng.

Mẹ con vồ về nhau.

Tìm mẹ, con không thấy,

Khi buồn biết trốn đâu!

(Rồi năm tháng dần trôi,

Mỗi khi chiều buông xuống)

Hoàng hôn phủ trên mộ

Chuông chùa nhẹ rơi rơi.

Tôi thấy tôi mất mẹ

Mất cả một bầu trời.

(Thanh Tịnh)

3.Ca dao nói về cha và mẹ:

Mảng ca dao minh họa về hình ảnh kính yêu và công ơn cao cả của cha mẹ chiếm một lượng tương đối khá nhiều mà phần lớn chúng ta ai cũng thuộc nằm lòng từ lúc còn thơ ấu, như các câu:

Công cha đức mẹ cao dày,

Cưu mang trứng nước những ngày còn thơ.

Nuôi con khó nhọc đến giờ,

Trưởng thành con phải biết thờ song thân.

Ở dời ai cũng có lần,

Làm cha mẹ mới biết công sinh thành.

Người xưa khó nhọc nuôi mình,

Khác nào mình đã hết tình nuôi con.

Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng,

Con nuôi cha mẹ tính tháng, tính ngày.

Có những người con cần cù chăm chỉ làm ăn để nuôi dưỡng mẹ cha, nhưng gia cảnh vẫn bần hàn phải rời xa quê hương lo việc mưu sinh, mỗi lẫn có bè bạn trở về quê hương bèn sắm cho cha mẹ những nhu yếu mà cha mẹ đang cần đến, để biểu lộ tấm lồng hiếu tử:

Ai về tôi gởi buồng cau,

Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy.

Ai về tôi gởi đôi giày,

Phòng khi mưa gió để thầy mẹ di.

Người con gái khi trưởng thành lên xe hoa về nhà chồng, rời xa quê hương cũng bị thiên hạ chê trách:

Chim đa đa đậu nhánh cây đa,

Chồng gần không lấy, đi lấy chồng xa.

Mai sau cha yếu mẹ già,

Chén cơm đôi đũa, kỷ trà ai dâng!

Cuộc đời người phụ nữ là thế. Khi còn bé là con của cha mẹ mình, nhưng khi lớn lên đi lấy chồng thì thành con của người khác. Do đó, người xưa nói: “Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô” (Một người con trai vẫn xem là có, mười người con gái vẫn xem là không). Câu nói này tuy có vẻ như kỳ thị, nhưng cũng phản ảnh đúng phần nào thực tế xã hội cổ xưa. Cho nên bổn phận đương nhiên

của người con trai xưa kia là dưỡng nuôi cha mẹ khi còn sống và thờ phụng cha mẹ khi qua đời:

Trông lên trời thấy cặp cu đang đá,

Ngó ra ngoài bể, thấy cặp cá đang đua.

Anh về lập miếu thờ vua,

Lập trang thờ mẹ, lập chùa thờ cha.

Ngoài mảng văn chương bình dân - ca dao tục ngữ - minh họa rất truyền cảm về hình ảnh và công ơn cha mẹ, chúng ta còn thấy một số truyện thơ nôm khác cũng chuyên chở về đề tài chữ Hiếu rất đậm đà.

• Truyện Kiều:

Đây là một kiệt tác văn chương Việt Nam của đại thi hào Nguyễn Du. Nội dung nói về lòng hiếu thảo rất cảm động của nàng Kiều phải hy sinh tình yêu, bán mình chuộc cha, khi cha nàng gặp cảnh ngang trái mà nàng không còn con đường lựa chọn nào khác:

Sao cho cốt nhục vẹn tuyền,

Trong khi ngộ biến tùng quyền biết sao!

Duyên hội ngộ, đức cù lao,

Bên tình, bên hiếu, bên nào nặng hơn?

Để lời thệ hải minh sơn,

Làm con trước phải đền ơn sinh thành.

Quyết tình, nàng mới hạ tình:

Rẽ cho để thiếp bán mình chuộc cha!

Đứng trước một sự lựa chọn quá khốc liệt của người con gái hiếu thảo, khiến Vương Ông phải buộc miệng than trời:

Nuôi con những ước về sau,

Trao tơ phải lứa, gieo cầu đáng nơi.

Trời làm chi cực bấy trời!

Này ai vu thác cho người hợp tan.

Búa rìu bao quản thân tàn,

Nỡ đày đọa trẻ càng oan khốc già.

Một lần sau trước cũng là,

Thôi thì mặt khuất, chẳng thà lòng đau!

Nhưng chung cục thì Thúy Kiều cũng phải nói lời từ biệt trong cảnh nghẹn ngào:

Hổ sinh ra phận tơ đào,

Công cha nghĩa mẹ kiếp nào trả xong!

Lỡ làng nước dục bụi trong,

Trăm năm để một tấm lòng từ đây!

Thế nhưng “ Hoàng thiên bất phụ hiếu tâm nhân” (Trời xanh không phụ người có lòng hiếu thảo), nên nàng Kiều đã được đoàn tụ với cha mẹ và chàng Kim, vẫn giữ trọn vẹn cả tình cùng hiếu, để lại tiếng thơm cho muôn đời như lời tổng bình của một thi nhân:

Cuốn ngỏ rèm xuân trải mấy sương,

Sắc tài chi lắm để làm gương!

Công cha bao quản liều thân thiếp,

Sự nước xui nên phụ nghĩa chàng.

Cung oán nỉ non đàn bạc mệnh,

Duyên may dong ruổi lưới Tiền Đường.

Hai bên vẹn cả tinh cùng hiếu,

Đem bắc đồng cân đáng mấy vàng.

Ngoài Truyện Kiều còn một truyện Nôm khác cũng đề cao hiếu hạnh rất nổi tiếng, đó là tác phẩm “Lục Vân Tiên” của nhà thơ ái quốc Nguyễn Đình Chiểu.

❖ Truyện Lục Vân Tiên:

Cụ Nguyễn Đình Chiểu khi còn là thư sinh rong ruổi trên bước đường khoa cử, rời quê nhà ra kinh ứng thí. Trong khi chưa đến kinh thành thì hay tin mẹ già từ trần, Nguyễn Đình Chiểu liền bỏ dở bước công danh, trở về nhà thọ tang mẹ. Vì quá thương mẹ, cụ khóc than đến nỗi mừ cả đôi mắt. Qua câu chuyện thật của đời mình, cụ Đồ Chiểu đã dùng tài văn chương thi hóa thành một tác phẩm văn chương nổi tiếng. Đoạn mô tả Lục Vân Tiên trên đường ứng thí, hay tin mẹ mất diễn ra như sau.

Vân Tiên vừa bước chân ra,

Bỗng đâu lại gặp tin nhà gởi thơ.

Khai phong mới rỗ sự cơ,

Mình gieo xuống đất, dật dờ hồn hoa.

Hai hàng lụy ngọc nhỏ sa,

Trời Nam đất Bắc xót xa đoạn trường.

Anh em ai nấy đều thương,

Trời ơi! Sao nỡ lấp đường công danh.

Những mong công toại danh thành,

Nào hay từ mẫu u minh sớm dời.

... Bây giờ kíp rước thợ may,

Sắm đồ tang phục nội ngày cho xong.

Dây rơm, mũ bạc, áo thùng,

Cứ theo trong sách Văn Công mà làm.

❖ Truyện Nam Hải Quan Âm:

Hai truyện thơ nôm trên đề cao hiếu hạnh của người đời, còn truyện Nam Hải Quan Âm nhằm minh họa công hạnh báo hiếu của người tu theo đạo Phật. Qua nội dung truyện này, tác giả muốn nói lên tinh thần nhập thế của Phật giáo để cho mọi người thấy rõ Phật giáo luôn luôn gắn bó với đời. Đây là một hình thức hiện đại hóa, hay đại chúng hóa Phật giáo. Ta có thể tóm tắt như sau:

Vua Diệu Trang ở nước Hưng Lâm sinh được ba nàng công chúa là Diệu Thanh, Diệu Âm và Diệu Thiện. Khi Diệu Thiện đến tuổi trưởng thành, vua cha muốn gả chồng cho nàng, nhưng nàng chỉ muốn xuất gia tu hành, không muốn vướng vào vòng trần lao khổ lụy. Tương kế tựu kế, nhà vua bèn đem nàng gởi vào một ngôi chùa, rồi ra mật lệnh cho vị trụ trì bắt công chúa làm lụng sớm khuya thật nặng nhọc, để cho công chúa thối chí mà trở về nhà. Nhưng Diệu Thiện không nản chí, ngày đêm tọa thiền, niệm Phật và chấp lao phục dịch một cách siêng năng. Mấy tháng trôi qua mà không thấy Diệu Thiện trở về, vua nghi là vị trụ trì không tuân lệnh ông đày đọa công chúa, bèn ra lệnh đốt chùa. Diệu Thiện nghĩ rằng do mình mà chùa bị liên lụy, nên thành tâm cầu nguyện. Tức thì rồng xuống phun nước dập tắt lửa. Vua tức giận truyền lệnh đem Diệu Thiện ra xử trảm. Nhưng lưỡi gươm của đao phủ chưa chạm đến nàng thì trời đất tối sầm, một mãnh hổ từ đâu xông đến, mang Diệu Thiện đi mất. Mãnh hổ mang nàng lên núi, đặt nằm xuống đất rồi bỏ đi. Trong lúc thiêm thiếp nửa tỉnh nửa mê, Diệu Thiện thấy mình đi xuống địa ngục, chứng kiến những tội nhân đang bị trừng phạt rất kinh hồn. Sau đó, nàng tỉnh lại, bèn lập am tu tại núi Hương Tích, chẳng bâo lâu đạt được thần

thông diệu dụng có thể hóa hiện nghìn mắt nghìn tay. Khi ấy, nàng hay tin vua cha đang lâm trọng bệnh, các ngự y đều bó tay, nàng phát nguyện dâng cả hai mất và hai tay để chữa bệnh cho vua cha. Nghe tín ấy, nhà vua đã phái sứ giả lên núi Hương Tích xin tay và mắt của nàng về chữa lành bệnh, cảm động tấm lòng hy sinh cao cả xả thân cứu người của vị nữ Bồ Tát, nhà vua cùng Hoàng hậu và hai công chúa tìm lên núi Hương Tích để tạ ơn. Khi đến nơi, mọi người mới vỡ lẽ ra vị Bồ Tát ấy không ai khác hơn là công chúa Diệu Thiện. Nhà vua càng động mối thương tâm khi biết công chúa đã móc mắt chặt tay để cứu mình, nên phát nguyện làm bất cứ điều gì để mong cho cả tay và mắt Diệu Thiện được lành lại. Nàng cho vua biết là phép Phật rất nhiệm mầu, nếu phụ hoàng mẫu hậu và hai chị thành tâm quy y Phật thì thân thể nàng sẽ nguyên vẹn lại như xưa. Vua và hoàng hậu liền phát nguyện. Lập tức tay mắt của Diệu Thiện trở lại nguyên vẹn như cũ. Thế là cả nhà ở lại tu hành tại chùa Hương Tích.

Đó là sơ lược truyện Nam Hải Quan Âm. Vì thế mà những lời mở đầu của truyện này đã viết:

Chân như đạo Phật rất mầu,

Tâm trung chữ hiếu, niệm đầu chữ Nhân

Hiếu là độ được đấng thân,

Nhân là cứu vớt trầm luân mọi loài.

Tinh thông nghìn mắt nghìn tay,

Cũng trong một điểm linh đài hóa ra.

Xem trong biển nước Nam ta,

Phố Môn có đức Phật Bà Quan Âm.

Sự tích này nhằm xương minh tinh thần từ bi cứu khổ của đạo Phật, đồng thời bác bỏ quan niệm ấu trĩ của một số nhà Nho nông cạn cho rằng người tu sĩ Phật giáo chủ trương xuất thế, lìa bỏ luân thường đạo lý không giúp ích gì cho người thân và xã hội.

Ngoài ra, chúng ta còn có thể kể đến một vài tâm gương hiếu thảo khác mà sử sách cổ kim đã từng đề cập, như câu chuyện của một cô gái ở thành La Mã thuở xưa:

Một bà quý phái tại thành La Mã xưa kia phạm pháp, bị kết vào tội tử hình và bị giam trong ngục tối chờ ngày chịu tội. Tên gác ngục có nhiệm vụ treo cổ bà vì thương tình không nỡ ra tay, nên có ý để bà nhịn ăn rồi mòn dần cho đến khi tắt thở. Hằng ngày y cho phép con gái bà vào thâm, nhưng không cho mang theo bất cứ thức ăn uống gì và khám xét nghiêm ngặt. Nhiều ngày trôi qua, vậy mà người nữ tù nhân ấy vẫn sống.

Lấy làm ngạc nhiên, người gác ngục tự hỏi không biết người nữ tù làm thế nào mà cứ sống dai dẳng như thế mãi. Y bèn để tâm theo dõi, và cuối cùng đã khám phá ra sự thực: Chính cô con gái người nữ tù nuôi mẹ bằng cách đưa vú cho mẹ bú. Cảm động vô cùng trước hiếu tình của người con gái, người lính gác bèn đem việc đó trình lên thượng cấp. Quan hình án nghe câu chuyện lạ lùng, rất xúc động trước tấm lòng hiếu thảo của người con gái, nên truyền tha tội cho tên nữ tù kia.

Còn cảnh tượng nào cảm động cho bằng người con gái vạch vú cho mẹ bú để kéo dài mạng sống của mẹ được ngày nào hay ngày ấy. Và chính lòng hiếu thảo của nàng có một mãnh lực phi thường đã làm thay đổi quyết định của quan tòa, nên cuối cùng người mẹ được cứu sống. (Đông Tây Cổ Học Tinh Hoa, Vũ Bằng, tr.59).

Đó là tấm gương hiếu thảo của một người con gái bên trời Âu, nhưng ở Việt Nam ta cũng có gương hiếu hạnh của một nàng dâu được kể như sau:

Tại huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh có một người đàn bà góa. Tuy đã có cháu, nhưng tính bà rất trăng hoa, chẳng đêm nào không có đứa trèo tường, gõ cửa vào nhà. Người con trai khuyên can, nhưng vô hiệu, bèn nghĩ cách đề phòng. Mỗi khi

thấy đứa gian tế lẻn vào thì anh ta cầm gậy la ăn trộm. Mụ ấy thây thế giận lắm, bèn bàn mưu với đứa gian, đem hắn giấu trong phòng, rồi tìm cơ hội hạ sát người con. Chung cục, con bà bị tên gian tế giết chết. Sự việc vỡ lở, bà bèn hô hoán lên rằng: “Nàng dâu bà đã dẫn trai về giết chồng”. Án tình được đưa lên quan xử. Quan hỏi đầu đuôi thì nàng đáp: “ Tôi trót dại dột, có dan díu với một tên lái buôn từ đâu đến, mà không biết tên nó là gì, và cũng chẳng biết nó ở đâu. Chồng tôi biết nó, nhưng nay đã bị nỡ sát hại”.

Quan hỏi bà mẹ chồng thì bà càng thêu dệt nhiều điều. Vụ án kéo dài hơn một năm mà lời khai của nàng dâu vẫn trước sau như một. Cuối cùng, tòa xử chung thẩm, kết nàng vào tội voi giày.

Đến ngày thi hành án, bà cũng được mời tới để chứng kiến vụ xử tội nàng dâu. Khi đi, bà bồng theo cả đứa cháu - con của nàng dâu ấy.

Đến giờ xử tội, quân quản tượng thúc voi vào xé xác nàng, thì con voi cứ cuộn vòi vào miệng mà cắm ngà xuống đất, không dám bước tới. Viên quản tượng liền thay voi khác, nhưng nó lại càng sợ hãi, vừa kêu vừa thụt lùi, Quan hình pháp thấy thế, truyền rằng: “Hay là mẫu tử tình thâm, vậy hãy để cho mẹ nó bồng con một lát, rồi sẽ xử tội”.

Thế là mụ đàn bà ấy vừa trao cháu, bước ra, thì một con voi xông đến cuốn ngay mụ tung lên trời, con voi kia thì đạp vỡ đầu rồi xé xác ra. Viên quan tượng bổ bua cách gì cũng không cản được; càng búa, nó lại càng xé nát. Chốn pháp trường hàng trăm người khiếp đảm.

Quan hình sự thấy thế nghĩ rằng phải có một oan khuất gì đây, bèn truyền nàng dâu đến và khuyên nàng nên khai sự thực, vì mụ kia cũng đã chết rồi, còn giấu làm chi nữa. Nàng bèn than khóc kể hết đầu đuôi sự thực, nói rõ tên tuổi và chỗ ở của tên gian tế. Quan hình sự hỏi nàng vì sao lâu nay không chịu nói, thì nàng đáp: “Vì tôi không muốn bêu xấu mẹ chồng sợ mang tội bất hiếu, chồng tôi cùng đã chết rồi, nên tôi muốn chết theo chồng cho trọn đạo” .

Quan hình án truyền bắt đứa gian tế đến tra hỏi, thì nó khai nhận tất cả mọi tội lỗi. Tòa án bèn chiếu theo pháp luật trừng trị y. Còn nàng thì được vua khen ngợi, ban cho bốn chữ vàng “Hiếu hạnh khả phong” (Trương Cam Lựu, Tây Nam Nhị Thập Bát Hiếu).

Đó là tấm gương hiếu hạnh của một nàng dâu phải chịu nỗi oan khiên, khiến cho loài thú vật cũng phải động lòng mà quyết tâm trừ kẻ gian bênh người lương thiện.

Thế còn đối với người xuất gia cũng có những tấm gương hiếu thảo rất khả kính, như câu chuyện của thiền sư Hư Vân sau đây:

Thiền sư Hư Vân (1840 -1959) lúc mới sinh được bảy ngày thì thân mẫu từ trần nên được kế mẫu thương yêu nuôi dưỡng. Đến năm 17 tuổi, thầy phát tâm xuất tục, nhưng thân phụ không cho phép, vì thiền sư là con một. Hơn nữa, phụ thân thầy đang làm quan, tính tình rất nghiêm khắc, muốn giữ đúng truyền thống luân lý Á Đông, con trai phải nối dõi tông đường. Thế nhưng, vì động cơ xuất gia mãnh liệt, cuối cùng Hư Vân đã lặng lẽ thoát ly gia đình để hoàn thành chí nguyện. Đến khi phụ thân qua đời, thầy ân hận vì đã làm cho cha già phiền lòng, lại nhơ thương mẹ hiền vắng bóng từ lúc mình còn thơ ấu, nên thầy phát nguyện hành hương đến Ngũ Đà Sơn- nơi di tích của Bồ Tát Văn Thù. Cứ đi ba bước thầy lạy một lạy (tam bộ nhất bái), với mục đích sám hối tội lỗi không phụng dưỡng mẹ cha trọn đạo. Đồng thời hồi hướng công đức để nguyện cầu cha mẹ sinh về cảnh giới an lành.

Dó là sự tích của Thiền sư Hư Vân. Nhưng đặc biệt nhất là sự tích ngôi chùa Từ Hiếu tại Huế. Tương truyền ngôi chùa này do vua căn cứ vào hiếu hạnh của vị tổ sáng lập mà đặt tên. Đó

là Tổ sư Nhất Định (1784 -1847). Tổ là một người con rất có hiếu, nên mặc dù đã xuất gia, vẫn rước mẹ già về sống với mình tại chùa để sớm hôm gần gũi phụng dưỡng. Ngày xưa tại làng Dương Xuân Thuợng có một ngọn đồi thoai thoải, cảnh trí còn hoang vu, Thiền sư Nhất Định bèn đến đó lập một cái am để tu hành và nuôi dưỡng mẹ già. Một hôm mẹ Ngài ốm, thầy thuốc bảo phải ăn cháo cá mới lành. Ngài bèn đích thân xuống chợ Bến Ngự mua cá đem về nấu cháo dâng cho mẹ. Thân mẫu Ngài nhờ thế mà quả nhiên lành bệnh. Lúc đầu, dân chúng thấy ông thầy tu ngang nhiên mua cá, họ cùng nhau bàn tán, dị nghị. Nhưng khi biết rõ sự việc, họ vô cùng cảm phục. Thế rồi, câu chuyện truyền đến tai vua, vua rất cảm động về hiếu hạnh của một người xuất gia, bèn ban cho hai chữ “ Từ Hiếu ”, lấy ý câu “mẫu từ tử hiếu” (mẹ hiền con thảo) để đặt tên ngôi thảo am mà Thiền sư đang cư trú... Do đó mà ngày nay có tên ngôi chùa Từ Hiếu, một danh lam thắng cảnh tại đất Thần Kinh (Huế).

Qua những gì đã trình bày trên đây nhằm giúp chúng ta nhớ lại bổn phận thiêng liêng của người con thảo đối với cha mẹ trong dịp đại lễ Vu-Ian báo hiếu. Điều này thiết nghĩ rất cần thiết, vì lẽ trong thời buổi cơ chế kinh tế thi trường ngày nay.

cuộc sống vật chất càng được nâng cao bao nhiêu thì cuộc sống tinh thần càng bị đe dọa bấy nhiêu. Hằng ngày chúng ta nghe thấy trên đài truyền thanh, truyền hình và đọc qua báo chí thấy không ít những trường hợp con cái xung đột với cha mẹ do tranh chấp đất đai, nhà cửa hay tai sản dẫn đến hành hung cha mẹ, thật rất thương tâm. Chúng ta là Phật tử hãy có gắng sống đúng theo lời Phật dạy, và đem đạo từ bi trí tuệ của Phật mà truyền bá khắp tất cả mọi người để cùng nhau xây dựng những mái ấm gia đình hạnh phúc, một xã hội thanh bình an lạc.

Cuối cùng nhân mùa Vu-lan báo hiếu, người viết thành tâm kính chúc tất cả mọi người đều chu toàn bổn phận hiếu thuận đối với hai đấng sinh thành, ai lấy đều là những người con hiền, dâu thảo. Muốn được như vậy, chúng ta phải luôn luôn học hỏi chánh pháp và sống theo tinh thần chánh pháp, hầu biến thế giới Ta ba bất ổn này thành ra cảnh giới Tịnh độ an vui.

(Dịp lễ Vu Lan 1999).