Thiên Thai Tứ Giáo Nghi

với Giả vì là nơi chứa đựng hoặc tạng (garbha), và đồng với Trung Đạo vì là chân lý (Ba loại trí tuệ nầy luôn có mặt trong bất cứ niệm nào, bất tư nghị. Như chúng ta đã giải thích ở phần trên, [chúng là một và đồng thời] là ba chân lý và một chân lý nhưng cũng chẳng ba, cũng chẳng một. Mỗi sắc mỗi hương đều gồm thu vạn pháp, và mỗi mỗi niệm đều như vậy. Đây là chỗ gọi là [chân] tâm Bồ Đề [ở thứ bậc] lý tức. Đó cũng là Chỉ và Quán [ở thứ bậc] lý tức. [Mỗi một niệm] đã có sẳn tịch tịnh là Chỉ. [Mỗi một niệm] đã có sẳn chiếu soi là Quán. (Trích "Nghiên cứu và phiên dịch đại phẩm thứ nhất Maha Chỉ Quán, Pháp môn viên đốn". Nguyên tác: The Great Calming and Contemplation. Neal Donner & Daniel B. Stevenson biên soạn - Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch. Nhà xuất bản Phương Đông TP. HCM 2009.)

304/. Viên quán (圓觀): Xin xem chú giải số 300

305/. Kiêm hành lục độ (兼行六度): Hành giả tu hành tùy hỷ, đọc tụng , thuyết pháp công lực đến đây chưa sâu nên chỉ đi làm lục độ một cách thêm tu tập là chính. Khi tu tập xong, lúc đó chỉ làm lục độ để cứu nhân độ thế thì gọi là chánh hành lục độ (正行六度).

306/. Viên phục (圓伏): Tức nhất phục phục nhất thiết phục (即一伏一切伏), chỉ cần điều phục một hoặc (惑) là tất cả các hoặc đều bị điều phục .

307/. Ngũ trụ phiền não (五住煩惱): Trong Phật học, phiền não có ba nhóm: Kiến tư phiền não, trần sa phiền não và vô minh phiền não. Kiến tư phiền não lại chia làm ba loại:

1/. Kiến hoặc (見惑), còn gọi là kiến nhất thiết sứ trụ địa (一切見住地 ), không phải là sinh ra mà có, nó là do lòng phân biệt chấp trước mà sinh ra.

2/. Tư hoặc còn gọi là ái trụ địa (愛住地), là có từ thuở sơ sinh, nó do tham sân, si, mạn, nghi, ác kiến của nhiều kiếp để lại. Nó được chia làm ba loại:

a) Tư hoặc của dục giới,

b) Tư hoặc của sắc giới,

c) Tư hoặc của vô sắc giới.

Bốn loại phiền não này họp lại gọi là phiền não chướng (煩惱障)

3/.Trần sa hoặc và vô minh hoặc họp lại tạo thành vô minh trụ địa (無明住 地). Vô minh trụ địa là căn bản trụ địa (根本住地), thuộc về sở tri chướng (所知障). Bốn phiền não chướng và một sở tri chướng họp lại gọi là ngũ trụ phiền não (五住煩惱). A la hán chỉ diệt trừ được 4 phiền não chướng, không diệt trừ được sở trí chướng nên chưa ra khỏi tam giới. Bồ tát của Viên giáo từ sơ trụ trở lên mới có thể diệt trừ được sở tri chướng.

308/. Lục căn thanh tịnh vị (六根清淨位): Lục căn thanh tịnh vị là nội phàm vị của Viên giáo. Lục căn là nhãn, nhĩ, tị thiệt, thân, ý. Theo kinh Pháp Hoa, pháp sư công đức phẩm (法華經法師功德品): Lục căn thanh tịnh vị của Viên giáo tương đương với tập tín vị của Biệt giáo. Sau lục căn thanh tịnh vị, tên các quả vị của Viên giáo và Biệt giáo hoàn toàn giống nhau, nhưng những phiền não đoạn trừ được và sở ngộ những lý thì hoàn toàn khác nhau. Những quả vị đó là: Thập trụ, thập hạnh, thập hồi hướng, thập địa.

Không cần phải nhắc lại rằng Thiên Thai Trí Giả thừa hưởng gia nghiệp của bậc tôn sư là tôn giả Nam Nhạc Tuệ Tư. "Trong Pháp Hoa Kinh An Lạc Hạnh Ngĩa, sư Tuệ Tư. Một sự kiện nổi bật đáng lưu ý, ngoài Nam Nhạc Tuệ Tư, chính là Thiên Thai Trí Khải, là người đắc pháp của sư. Như [các nhân vật] cùng thời, sư Trí Giả và sư Quán

Đảnh (và cả Nam Nhạc Tuệ Tư) nhìn sự thanh tịnh của sáu căn là quả của đạo, chứng được [lục căn thanh tịnh] tức vào được quả vị sau cùng để trở thành bất thối chuyển Bồ tát. Nhưng cùng một lúc, Thiên Thai Trí Giả và Quán Đảnh rất minh bạch khi nói rằng nhãn căn "vốn có đầy đủ (cụ具) những năng lực của ngũ nhãn", Pháp Hoa Văn Cú trình bày chi tiết về năng lực của nhục nhãn trong phẩm Pháp Sư Công Đức tương quan với thiên nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn, và Phật nhãn. (T no. 1717, 34.140a 20-23). Thiên Thai Trí Khải nói với chúng ta: "Như vậy, mặc dù chúng ta có mắt thịt [cha mẹ sinh], đây chính là Phật nhãn. Vì là Phật nhãn nên nói là tịnh. Bởi vì [bản chất vốn] có đủ tất cả ngũ nhãn nên nói là cực diệu." (T no. 1717, 34.140a 24-25) Ngoài ra, trong Pháp Hoa Huyền Nghĩa, sư Trí Giả đưa ra một luận đề nổi bật về Tam Pháp và chúng sinh pháp diệu (衆生法妙) trong đó đoạn văn sau đây có sức thuyết phục về sự thanh tịnh của sáu căn vốn có:

" Như khi kinh Pháp Hoa được thuyết với mục đích khiến chúng sinh khai, thị, ngộ, nhập tri kiến Phật. Nếu chúng sinh vốn chẳng có Phật trí thì sao gọi là khai?. Hành giả nên biết rằng trí tuệ Phật vốn sẳn có nơi tất cả chúng sinh. Hơn nữa kinh nói "con mắt từ cha mẹ sinh" chính đó là "mắt thịt".... Nếu có người chưa từng đạt đến chỗ vô lậu, nhãn căn này vẫn thanh tịnh. Nếu mắt này có cái dụng đầy đủ thì chính đó là mắt Phật. Như vậy, đây là đoạn kinh văn giải thích về diệu pháp, tức chúng sinh pháp diệu (衆生法妙)." (Trích Luận Về Pháp Hoa Kinh An Lạc Hạnh Nghĩa. Nguyên tác: An Annotated Translation and Study of The Meaning of the Lotus Sutra‟s Course of Ease and Bliss. Việt dịch: Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm, nxb Phương Đông, 2012)

309/. Sơ tín vị (初信): Sơ tín vị đoạn trừ được 88 sứ kiến hoặc của tam giới, đã chứng được cái lý của chân đế.

310/. Chân lý (真理): Có nghĩa là cái lý của chân đế. Vì Viên giáo là nhất chứng là nhất thiết chứng, nên cũng chứng được cái lý của tục đế và trung đế.

311/. Tứ trụ (四住): 1) Kiến hoặc (見惑), còn gọi là kiến nhất thiết sứ trụ địa (一切見住地), không phải là sinh ra mà có, nó là do lòng phân biệt chấp trước mà sinh ra. 2) Tư hoặc còn gọi là ái trụ địa (愛住地), là có từ thuở sơ sinh, nó do tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến của nhiều kiếp để lại. Nó được chia làm ba loại: a) Tư hoặc của dục giới, b) Tư hoặc của sắc giới, c) Tư hoặc của vô sắc giới. Bốn loại phiền não này họp lại gọi là phiền não chướng (煩惱障), cũng gọi là tứ trụ (四住).

312/. Kiến nhất thiết xứ trụ địa (見一切處住地): Trụ địa là Tam giới, là nơi các chúng sinh cư ngụ. Vì chúng sinh không biết ngũ ấm là không thật, là vô ngã, là không nên đã sinh ra những ác kiến, các kiền hoặc tạo nên những phiền não gọi là kiến nhất thiết trụ địa. Có 5 loại kiến hoặc: Thân kiến (身見), biên kiến (邊見), tà kiến (邪見), kiến thủ kiến (見取見), giới cấm thủ kiến (戒禁取見). (Digital Dictionry of Buddhism A. Charles Muller)

313/. Sắc giới gồm bốn cõi (色界四地): 1) Sơ thiền, 2) Nhị thiền, 3) Tam thiền, 4) Tứ thiền đó là sắc giới tứ địa. Tạo ra tứ sắc ái trụ điạ.

314/. Vô sắc giới tứ địa (無色界四地): 1) Không vô biên xứ, 2) Thức vô biên xứ, 3) Vô sở hữu xứ, 4) Phi tưởng phi phi tưởng xứ đó là vô sắc giới tứ địa. Tạo ra tứ vô sắc ái trụ địa. (Đại Tạng Pháp Số)

315/. Biệt hoặc (別惑): Biệt là riêng biệt. Biệt hoặc là loại hoặc dành riêng biệt cho chư bồ tát phải đoạn trừ. Nó đối lại với Thông hoặc (hoặc chung). Biệt hoặc là chỉ trần sa hoặc và vô minh hoặc. Trong khi giáo hóa chúng sinh, lẽ ra Bồ tát phải thông suốt vô lượng vô số pháp môn nhiều như bụi cát (trần sa), nhưng vì chưa đủ trí lực, không thể thông suốt hết vô số pháp môn nhiều như bụi cát để có thể giáo hóa một cách tự tại, vẫn còn chướng hóa đạo (cản trở việc giáo hóa truyền đạo), cho nên gọi là Trần sa hoặc. Còn vô minh hoặc là hoặc làm mê mất lí thể căn bản mà che lấp lí Trung đạo thực tướng. Dứt trừ được Biệt hoặc này thì có thể thành Phật. (Phật Quang Đại Từ Điển)

316) Thông hoặc (通惑): Đó là kiến hoặc và tư hoặc mà hành giả của Tam thừa đều phải đoạn trừ. (Phật Quang Đại Từ Điển)

317/. Đạo chủng trí (道種智): Là một trong tam trí (三智): Đó là cái trí của chư bồ tát, học tất cả các đạo pháp và biết tất cả những khác biệt của các đạo pháp để cứu độ chúng sinh. Nhất thiết trí (一切智, Phạm: sravaka):Đây là cái trí của chư Thanh văn, Duyên giác. Cái trí biết một cách tổng quát tất cả các pháp là không, các tướng là giả. Nhất thiết chủng trí (一切 種智), đây là cái trí của chư Phật, còn gọi là Phật trí. (Phật Quang Đại Từ Điển).

318/. Hạnh bất thoái vị (行不退): bất thoái, tiếng Phạm là avinivartaniya, có nghĩa không thoái lui, không mất đi những cái gì đã đạt được. Đây là một trong ba cái bất thoái quả vị: Hạnh bất thoái (行不退), niệm bất thoái (念不 退), vị bất thoái (位不退). Viên giáo từ bát tín vị đến thập tín vị gọi chung là hạnh bất thoái vị, nó tương đương với Biệt giáo bát trụ, cửu trụ, thập trụ, thập hạnh và thập hồi hướng quả vị.

319/. Tam đức này bất tung bất hoành (此之三德, 不縱不橫): tam đức có nghĩa là: Giải thoát đức (Phạm: vimoksa), bát nhã đức (Phạm: prajna) và pháp thân đức (Phạm: dharma body) có tầm quan trọng ngang nhau và hỗ trợ lẫn nhau. Tuy ba là một, tuy một là ba. Viên giáo chia vô minh thành 42 phẩm. 42 phẩm là theo sinh (生), trụ(住), dị (異), diệt (滅) tứ tướng mà ra. Mỗi một tướng lại có thập phẩm vô minh. Thập phẩm vô minh được chia làm ba nhóm: thượng, trung, hạ. Thượng phẩm vô minh lại được chia làm: thượng thượng, thượng trung, thượng hạ. Trung phẩm vô minh được chia làm: trung thượng, trung trung, trung hạ. Hạ phẩm vô minh cũng được chia làm hạ thượng, hạ trung, hạ hạ. Đây là 9 phẩm vô minh cộng thêm một phẩm căn bản vô minh (根本無明) vào thành 10 phẩm vô minh. Khi hành giả đạt đến sơ trụ vị thì đã hoàn tất nội phàm vị và bước vào thánh vị.

Trước hết từ sơ trụ vị đến cửu trụ vị bắt đầu phải đoạn trừ thập phẩm diệt tướng vô minh (滅相無明), đi từ hạ hạ cho đến thượng

thượng, gồm 9 phẩm, sau đó đến thập trụ vị thì đoạn trừ một phẩm diệt tướng căn bản vô minh (滅相根本無明). Đến đây diệt tướng vô mình hoàn toàn được đoạn trừ.

Kế đến thập hạnh vị hành giả đoạn trừ được thập phẩm dị tướng vô minh (異相無明). Sau đó đến thập hồi hướng vị hành giả đoạn trừ được thập phẩm trụ tướng vô minh (住相無明). Kế đến thập địa quả vị hành giả đoạn trừ 9 phẩm sinh tướng vô minh (生相無明). Sau đó đến Pháp Vân địa quả vị (法雲地) hành giả bắt đầu đoạn trừ sinh tướng căn bản vô minh (生相根 本無明). Sinh tướng căn bản vô minh rất khó đoạn trừ. Nó cũng được chia làm thượng, trung, hạ ba phẩm. Đến đệ thập địa hành giả đoạn trừ hạ phẩm sinh tướng căn bản vô minh. Đến đẳng giác vị hành giả đoạn trừ trung phẩm sinh tướng căn bản vô minh. Đến sát na trước khi thành Phật hành giả đoạn trừ thượng phẩm sinh tướng căn bản vô minh.

320/. Chữ thế Y tam điểm (世伊三點): Y (伊) là tiếng phiên âm Hán văn của một chữ Phạm cổ, nghĩa của chữ này không rõ. Nhưng theo phần chú giải của sách Cốc Hưởng Sao (谷響鈔) thì 500 trước CN, chữ Y cổ có nghĩa Bà La Môn, Phạm chí (Brahmi). Đến thời kỳ Lichchavi vào khoảng 400 - 750 sau CN, chữ này đổi thành một dạng mới, Hán văn gọi là thế Y, chữ này có hình 3 điểm nằm ở ba đỉnh của một tam giác (∴).

Ba điểm của chữ Y trong kinh Phật gọi là Y tam điểm thường dùng để chỉ những gì tuy ba là một, tuy một là ba, không thể tách ra được, cả ba đều có tầm quan trọng như nhau. Ở trong bài này nói về tam đức (giải thoát đức, bát nhã đức và pháp thân đức) tuy ba là một, tuy một là ba, quan trọng ngang nhau, cần đạt được để thành Phật quả.( Pháp Nhĩ Từ Khố 法 爾辭庫, Digital Buddhism dictionary Charles Muller)

321/. Thiên chủ tam mục (天主三目): Chữ thiên chủ tùy theo kinh sách khá khác nhau, có kinh sách nói là Indra, kinh khác lại nói là Siva, theo kinh Niết Bàn cuốn 2 phấm Ai thán (涅槃經卷二哀歎品) thì thiên chủ là Mahesvara phiên âm ra Hán văn là Ma Ê Thủ La (摩醯首

羅), có ba con mắt, một con mắt ở giữa trán. Ở đây cũng dùng vị trí của ba con mắt để nói lên cái ý là tuy ba là một, tuy một là ba, không thể tách ra được, cả ba đều có tầm quan trọng như nhau. Ở trong bài này nói về tam đức tuy ba là một, tuy một là ba, quan trọng ngang nhau, cần đạt được để thành Phật quả. (Phật Quang Điện Tử Đại Từ Điển, Digital Buddhism dictionary Charles Muller)

322/. Bát tướng Phật (八相佛): Đó là tám giai đoạn mà đức Phật trải qua để thành Phật. 1): Hạ thiên: Đức Phật từ cõi trời Đâu Suất giáng thế. 2) Nhập thai, 3) Sanh ra, 4) Xuất gia, 5) Hàng phục ma quỷ, 6) Thành đạo, 7) Chuyển Pháp luân, 8) Nhập Niết Bàn. (Đinh Phúc Bảo Phật Học Đại Từ Điển)

323/. Phần chứng quả (分證果): Qua năng lực quán chiếu [đạt đến thứ bậc] tương tự, đây là lúc hành giả bước lên cổ xe đồng. Vì là lần đầu tiên hành giả khởi sự xóa vô minh và nhận ra Phật tánh, khai mở kho tàng [chân pháp], và hiển lộ như thực. Theo tiến trình 52 quả vị, chỗ nầy phù hợp [với vị 41] sơ địa cho đến Đẳng giác. Vô minh phát sinh rất chậm, và trí tuệ gia tăng rõ rệt, ví như ngày thứ nhất cho đến ngày thứ mười bốn của tháng trăng, vòng ánh sáng càng ngày càng tròn trỉnh, và bóng tối dần dần tan biến. Nếu một người giác ngộ qua [sự thâm hội] sắc tướng của một vị Phật, thì [vị Bồ Tát nầy] sẽ hiển lộ tám vị thế [thọ mạng của một vị Phật], và chứng đắc Bồ Đề. Nếu một người giác ngộ qua [sự thâm hội] hình tướng từ một trong chín cõi khác [trong pháp giới], thì [vị Bồ Tát nầy] sẽ hiển lộ „thân cùng khắp‟ như đã nói rõ ràng trong kinh Pháp Hoa. Đây là tâm giác ngộ [ở thứ bậc] phần chứng tức. Đây cũng gọi là Chỉ và Quán [ở thứ bậc] phần chứng tức, cũng như tuệ và diệt ở mức độ phần chứng tức. (Trích "Nghiên cứu và phiên dịch đại phẩm thứ nhất Maha Chỉ Quán, Pháp môn viên đốn". Nguyên tác: The Great Calming and Contemplation. Neal Donner & Daniel B. Stevenson biên soạn - Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch. Nhà xuất bản Phương Đông TP. HCM 2009.)

324/. Chân nhân (真因): Chân có nghĩa là chân như bản tánh, tức pháp thân.

325/. Long Nữ thành chánh giác (龍女便成正覺): Kinh Pháp Hoa, Phẩm 12 Đề Bà Đạt Đa.

327) Tuệ thân (慧身): Hành giả nếu ngộ được tất cả những vọng tưởng là hư không, là sinh diệt, như vậy tưởng uẩn sẽ được thanh tịnh vô ngại, khi đó tưởng uẩn sẽ thành tuệ thân. Tuệ thân là một trong ngũ phần pháp thân, là thân đã được thành tựu từ vô lậu trí tuệ. Năm phần của pháp thân là: Giới pháp thân, định pháp thân, tuệ pháp thân, giải thoát pháp thân, giải thoát trí kiến pháp thân. Trong bài này cho ta thấy sự liên quan giữa tam nhân Phật tánh (三因佛性 ) với tam thân và tam đức. Tam nhân Phật tánh có sẵn trong mọi người chúng ta. Tam nhân Phật tánh là chánh nhân Phật tánh (正因佛性 ), liễu nhân Phật tánh(了因佛性), duyên nhân Phật tánh(緣 因佛性). Duyên nhân Phật tánh phát khởi sẽ sinh ra giải thoát đức, giải thoát đức sẽ sinh ra nhất thiết ứng thân. Liễu nhân Phật tánh phát khởi sẽ sinh ra bát nhã đức, bát nhã đức sẽ sinh ra tuệ thân. Chánh nhân Phật tánh phát khởi sẽ sinh ra pháp thân đức, pháp thân đức sẽ sinh ra diệu pháp thân. (Tam Tạng Pháp Số, Tự điển Danh Từ Phật Học Việt Anh, ).

328/. Bát nhã đức (般若德): Đó là trí tuệ cứu cánh viên mãn của chư Phật, thấy được cái thực tướng của vũ trụ và nhân sinh, thấy được chư pháp bất sinh bất diệt, thanh tịnh vô tướng, bình đẳng vô nhị, bất tăng bất giảm, có đầy đủ thường lạc ngã tịnh, có vô lượng vô biên trí tuệ. (Tam Tạng Pháp Số)

329/. Liễu nhân Phật tính (了因佛性): Là một trong ba loại Phật tánh. Chữ liễu (了) ở đây là chữ viết tắt của chữ liễu triệt (了彻) có nghĩa là triệt để. Liễu nhân Phật tánh là cái trí tuệ giúp con người ngộ được một cách triệt để thực tướng của chư pháp để đạt đến bát nhã đức và sinh ra tuệ thân. Anh văn: Wisdom that illuminates the thusness or tathagata, within. (Phật Học Đại Từ Điển của Đinh Phúc Bảo, Digital Buddhism Dictionary Charles Muller)

330/. Nhất thiết chủng trí (一切種智): Còn gọi là Phật trí, tiếng Phạm sarvatha-jnana. Đây là một trong ba loại trí của đạo Phật. Chỉ khả

năng có thể dùng một loại trí mà biết được đạo pháp của tất cả chư Phật, lại còn có thể biết được nhân chủng của tất cảc chúng sinh (Tam Tạng Pháp Số, Từ Điển Phật Học Hán Việt)

331/. Thật báo vô chướng ngại thổ (實報無障閡土): Thực báo (實報): thật sự được đền đáp (Anh văn: true reward), Vô chứng ngại: Không có một cái gì cản trở (Phạm: anavrta). Thật báo vô chướng ngại thổ là một trong tứ thổ của đạo Phật. Đây là nơi cư ngụ của chư bồ tát , và những hành giả của Biệt giáo đã đắc thập địa quả vị trở lên, hay Viên giáo đã đắc thập trụ quả vị trở lên. (Phật Học Đại Từ Điển của Đinh Phúc Bảo)

332/. Niệm bất thoái vị (念不退位): Một trong 3 bất thoái, nói việc bồ tát đã lìa dứt căn bản vô minh, đã chứng được một phần trung đạo, vĩnh viễn không lui, không mất đức tin. (Từ Điển Phật Học Hán Việt)

333/. Nhất sanh bổ xứ (一生補處): Quả vị của Bồ Tát ngay dưới quả vị Phật. (Từ Điển Phật Học Hán Việt)

334/. Vi tế vô minh (微細無明): Còn gọi là vô thủy vô minh, đây là loại vô minh có trong tâm thức ta không biết từ những kiếp nào. Khi nó khởi tâm động niệm trong chúng ta, chúng ta cũng khó thể nhận thấy được. Bồ Tát phải tu hành đến bát địa mới nhận thức được.

335/. Thường tịch quang thổ (常寂光土): Là nơi cư ngụ của pháp thân Phật, là những bồ tát đã đạt được Diệu giác quả vị. Đến thường tịch quang thổ thì hành giả không còn có tướng nữa. Quả vị trước là đẳng giác vị, hành giả đến đẳng giác quả vị sẽ cư ngụ ở thực báo thổ, còn những tập khí của vô thủy vô minh, còn gọi là sinh tướng vô minh, chưa đoạn trừ nên còn có tướng.

336/ Lục tức (六即): Hành vị của Bồ tát Đại thừa gồm có 52 quả vị: Thập tín, Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác, và Diệu giác được nói trong Kinh Hoa Nghiêm. Thiên Thai Tông cho đó là hành vị của Biệt giáo,Bồ Tát và lập riêng hành vị của Viên Giáo Bồ Tát. Đó gọi là Lục tức. Lục Tức là:

1) Lí Tức (理即): Hết thẩy chúng sinh đều có Phật tính, có Phật hay không có Phật ở thế gian, Phật tính vẫn thường trụ. Hơn nữa mỗi sắc mỗi hương đều là Trung đạo. Lí tính tuy như vậy, nhưng vì chưa được nghe nên chẳng biết. Hạng phàm phu đó chỉ ngang bằng với Phật về lí tính, nên gọi là Lí Tức.

2) Danh tự tức (名字即): Hoặc từ trí thức, hoặc từ kinh quyển mà được nghe đạo bồ đề nhất thực nói trên và từ trong danh tự mà lí giải thông suốt, biết rằng tất cả đều là Phật pháp, tất cả đều có thể thành Phật.

3) Quán hành tức (觀行即 ): Chẳng những lí giải được danh tự mà hơn nữa còn y giáo tu hành, tâm quán rõ rang, lí tuệ tương ứng, việc làm như lời nói, lời nói như việc làm. Vị này tu năm phẩm quán hành như tùy hỉ đọc tụng v.v¼ (như kinh Pháp hoa đã nói), được gọi là Ngũ Phẩm đệ tử vị.

4) Tương tự tức (相似即): Bắt đầu nhập Thập tín vị do Biệt giáo đặt ra, phát ra quán hành tương tự như loại vô lậu thực sự. Nhập vị này thì được đức 6 căn thanh tịnh như kinh Pháp Hoa đã nói nên gọi là Lục căn thánh tịnh vị.

5) Phần Chứng tức (分證即): Dựa vào quán lực tương tự mà phát chân trí, mới bắt đầu đoạn một phần vô minh mà thấy Phật tính, mở bảo tạng, hiển chân như, đó gọi là Phật tâm trụ. Kể từ đây trở về sau, trong 41 vị từ cửu trụ cho tới Đẳng giác, lần lượt từng phần phá hết 41 phẩm vô minh, lần lượt từng phần mà thấy Pháp tính;

6) Cứu cánh tức (究竟即): Phá vô minh thứ 42 là nguyên phẩm vô minh, mở ra giác trí cứu cánh viên mãn. Sáu vị này theo thứ tự trước sau nông sâu. "Tức" có nghĩa là Thị (Tức thị: Tức là)

337/. Tướng tự giải phát (相似解發): Tương tự có nghĩa gần như, giống như. Giải phát: có nghia khởi phát lý giải, tuy chưa thật sự chứng được quán hạnh tức trung (觀行即中) nhưng đã được lục căn thanh tịnh, đã đoạn trừ được kiến tư hoặc, trần sa hoặc, đã diệt phục được vô minh, đây là thập tín vị của Viên giáo,gọi là tương tự tức Phật. ( Phật Quang Điện Tử Đại Từ Điển)

338/. Phương tiện (方便): (s, p: upāya, 方便): âm dịch là Âu Ba Da (漚波 耶), một trong 10 Ba La Mật, còn gọi là Thiện Quyền (善權), Biến Mưu (變 謀), chỉ sự uyển chuyển biến đổi tùy theo hoàn cảnh, không gian, thời gian; cũng là một loại phương pháp phát triển hướng thượng. Trong các kinh luận Phật Giáo thường dùng từ này, quy nạp lại thì ý nghĩa của nó có thể phân làm 4 loại:

(1) Đối với pháp chân thật mà nói, là pháp môn giả lập ra để dẫn dụ chúng sanh đi vào pháp chân thật; nên được gọi là Quyền Giả Phương Tiện (權假 方便), Thiện Xảo Phương Tiện (善巧方便); tức chư Phật, Bồ Tát tùy theo căn cơ của chúng sanh để dùng các loại phương pháp ban cho lợi ích.

(2) Đối với Thật Trí (實智) của Bát Nhã mà nói. Theo Vãng Sanh Luận Chú (徃生論註) quyển hạ của Đàm Loan (曇鸞, 476-?), Bát Nhã là đạt đến tuệ như như, phương tiện là thông trí quyền xảo; nên lấy Quyền Trí (權智) để quán chiếu những sai biệt hiện ra trong Bình Đẳng Thật Trí (平等實智).

(3) Hai trí quyền và thật đều là pháp môn do chư Phật, Bồ Tát thường dùng để hóa độ chúng sanh.

(4) Là hạnh gia trì, tu tập để chúng ngộ chân lý.

Lại nữa, trong 12 phương tiện của Đại Thừa Nghĩa Chương (大乘義章) quyển 15 do Huệ Viễn (慧遠, 523-592) nhà Tùy trước tác, Pháp Hoa Huyền Tán (法華玄讚) của Khuy Cơ (窺基, 632-682), cũng có nêu ra 4 loại phương tiện khác, gồm:

(1) Tấn Thú Phương Tiện (進趣方便), giống như 7 phương tiện trước khi ngộ đạo, tức sự chuẩn bị hướng đến Bồ Đề.

(2) Quyền Xảo Phương Tiện (權巧方便), như Phương Tiện Trí trong 2 loại trí tuệ, lấy pháp môn của Ba Thừa để tùy theo vật mà quyền hiện.

(3) Thí Tạo Phương Tiện (施造方便, hay Thí Vi Phương Tiện [施爲方便]), như Phương Tiện Ba La Mật (方便波羅蜜) trong 10 Ba La Mật, tức làm những việc thiện xảo để đạt đến mục đích lý tưởng.

(4) Tập Thành Phương Tiện (集成方便), như thuyết về 6 tướng của Thập Địa Kinh Luận (十地經論), các pháp đồng thể nhưng biến tướng hiện thành, nghĩa là bản chất của các pháp đều như nhau; trong một có tất cả, và trong tất cả cũng thành một.

Hơn nữa, theo Pháp Hoa Văn Cú (法華文句) quyển 7 của Đại Sư Trí Khải (智顗), có nêu ra 3 loại phương tiện là Pháp Dụng (法用), Năng Thông (能 通) và Bí Diệu (祕妙); ứng với đối tượng của Tam Giáo Tạng (藏), Thông (通) và Biệt (別). Tịnh Danh Kinh Sớ (淨名經疏) lại đề cập đến 3 loại phương tiện khác là Tự Hành (自行), Hóa Tha (化他) và Tự Tha (自他), v.v. Câu "Từ tâm vô lượng, quảng khai phương tiện chi huyền môn (慈心無 量、廣開方便之玄門)" trong văn sớ trên có nghĩa là với tâm từ bi vô lượng, chư Phật đã mở rộng cánh cửa vi diệu của phương tiện để cứu độ chúng sanh; cho nên hình thức cúng Cầu Siêu, Cầu an cũng là phương tiện trong muôn vàn phương tiện khác của Phật Giáo.(Phật Quang Đại Từ Điển)

339/. Chánh tu (正修): Tiếng Phạm: bhavana, prapatti. Trong bài này những điều chuẩn bị để bắt đầu vào sự tu hành chính gọi là phương tiện có 25 loại phương tiện. Chánh tu là những tu tâm chính phải tu tập. Chánh tu của Tạng giáo là tu chiết (bẻ gẫy) không quán (修析空觀), chánh tu của Thông giáo là tu thể không quán (體空觀), chánh tu của Biệt giáo là thứ đệ tam quán (次第三觀), chánh tu của Viên giáo là nhất tâm tam quán (一心三 觀 ).

340/. Áo vải vụn (集糞掃衣): Hán văn gọi là tập phẩn tảo y (集糞掃衣), Phạm: pamsukulika. Còn gọi là nạp y (衲衣), đó là những áo, vải ....bị cháy, bị bò nhai, bị chuột nhấm, áo của người chết¼Những áo, vải được vứt đi ở hẻm, nơi hoang dã cùng với phẩn và những vật ô uế, người tu sĩ đem về rửa sạch, cắt lấy những mảnh vải còn dùng được, chắp nối lại, may thành áo để mặc đó gọi là phẩn tảo y nghĩa là áo quét phẩn. Đây là một trong 12 điều mà các người tu khổ hành, các đầu đà phải làm. ( Phật Học Đại Từ Điển Đinh Phúc Bảo)

341) Tam y (三衣, Phạm: trini civarani): Ba loại tăng y còn gọi là ca sa (Phạm: Kasaya): 1) Tăng già lê (僧伽梨, Phạm: Samghati) do 9 đến 25 mảnh vải chắp nối lại may thành. Đây là cái áo ngoại mặc cho những buổi đại lễ trang nghiêm. 2) Uất đa la tang (鬱多羅僧, Phạm: uttarasanga) do 7 mảnh vải chắp nối lại may thành. Áo trên dùng để mặc trong những buổi cúng lễ tụng kinh. 3) An đà hội (安陀会, Phạm:antarvas): do 5 mảnh vải chắp nối lại may thành, áo trong mặc khi đi ngủ hay làm lao động.

342/. Ngoại hộ thiện trí thức (外護善知識): Đó là một trong ba thiện trí thức. Ngoại hộ thiện tri thức là những người cung cấp ăn uống, quần áo cho ta an tâm tu hành. (Tam Tạng Pháp số)

343/. Đồng hành thiện trí thức (同行善知識): Đó là những người cùng chung tu học, cùng khuyến khích nhau tu tập tinh tiến.(Tam Tạng Pháp Số)

344) Ngũ cái (五蓋): Tiếng Phạm: panca-nivaranani. Cái có nghĩa là che đậy. Ở đây có nghĩa là những phiền não làm che đậy cái chân tính của con người. Ngũ cái là:1)Tham dục cái, 2) Sân khuể cái, 3) Tùy miên cái (睡眠 Phạm: middha): Tâm thân mê muội, thân xác nặng nề mà chẳng sử dụng nổi, đến mức che lấp tâm tính, 4)Trạo hối cái (掉悔, Phạm: aud dhatya- kaukrtya): Tâm xáo động do gọi là trạo, lo lắng phiền não về những việc đã làm đó gọi là hối, để đến mức che lấp mất tâm tính, 5) Nghi ngờ: Có ba loại nghi ngờ: a) Nghi sư: Nghi ngờ thầy mình, b) Nghi pháp: Không biết những điều nói trong kinh có thật hay không, c) Nghi minh: Mình nghiệp chướng nặng không biết có tu thành hay không. (Tự Điển Phật Học Hán Việt, Digital Buddhism Dictionary Charles Miller)

345/. Ngũ sự (五事): Ngũ sự có thể chỉ nhiều nhóm có năm điều trong đại Phật khác nhau. Ở bài này là 1) ăn uống, 2) ngủ nghỉ, 3) thân thể, 4) hơi thở, 5) điều hòa nhịp tim.

346/. Xảo tuệ (巧慧): đó là cái trí tuệ khôn khéo.

347/. Quán bất tư nghị cảnh (觀不思議境): Bất tư nghị, tiếng Phạm: acintya. Tư (思) ở đây là tư tương, là suy nghĩ; Nghị (議) là nghị luân, là bàn cãi, là diễn tả. Bất tư nghị cảnh là cảnh giới cao đến nỗi không thể tưởng tượng ra được, không thể diễn tả ra được. Trong bài này là cảnh giới này là cảnh giới trung đạo của chư Phật và chư bồ tát. (Phật Giáo Hán Phạm Từ Điển, Phật Học Đại Từ Điển của Đinh Phúc Bảo)

348/. Ba ngàn tánh tướng (三千性相): Có 3 loại thế gian: Ngũ ấm thế gian (五陰世間), Chúng sinh thế gian (眾生世間) và Quốc thổ thế gian (國土世 間). Mỗi thế gian này có một ngàn tánh và một ngàn tướng, hợp lại gọi là ba ngàn tánh tướng (Phật Hoc Thường Thức Từ Vị)

349/. Trăm giới ngàn như (百界千如): Trăm giới (百界, bách giới). Thập giới là: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, a tu la, người, thiên nhân,Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát, Phật. Trong mỗi một giới lại có đủ 9 giới khác, như vậy 10x10=100, thành một trăm giới. Thập như (十如) hay thập như thị là: tướng, tánh, thể, lực, tác, nhân, duyên, quả, báo, bản mạt cứu cánh đẳng (本末究竟). Mỗi một giới đều có thập như, 100 giới có 1000 như. Vì vậy gọi là bách giới thiên như. (Phật Hoc Đại Từ Điển Đinh Phúc Bảo, Phật Học Đại Từ Điển)

350/. Xe này cao lớn quảng đại (其車高廣): Đây là thí dụ xe trâu trắng lớn của kinh Pháp Hoa. Xe cao lớn quảng đại nay là tượng trưng cho Phật Thừa.

351/. Vô tác tứ hoằng thệ nguyện (無作四弘誓願): Vô tác, tiếng Phạm là akrta, akrtaka, có nghĩa là không do một nhân duyên nào tạo ra. Thiên Thai Trí Giả nói: "Nếu chúng sinh đã sẳn đồng với chứng ngộ thì không còn có điều gi khác để phải thủ đắc. Nếu chúng sinh đã sẳn đồng tánh Niết Bàn thì không có điều gì để phải đoạn diệt. Đây là trường hợp của nhất niệm, đây là trường hợp của tất cả niệm, và cũng như đối với tất cả pháp. Kinh Quán Bồ Tát Phổ Hiền cũng nói: "Đức Phật Đại Nhật thì cùng khắp". Vì thế, phải biết rằng tất cả pháp là Phật pháp, bởi vì tất cả là cảnh giới của Như Lai". (Trích "Nghiên cứu và

phiên dịch đại phẩm thứ nhất Maha Chỉ Quán, Pháp môn viên đốn". Nguyên tác: The Great Calming and Contemplation. Neal Donner & Daniel B. Stevenson biên soạn - Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch. Nhà xuất bản Phương Đông TP. HCM 2009.)

Tứ hoằng thệ nguyện là: 1) Chúng sinh vô biên thệ nguyện độ, 2) Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn, 3) Pháp môn vô lượng thệ nguyện học, 4) Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành. Vô tác tứ hoằng thệ nguyện: Có nghĩa làm tứ hoằng nguyện này không có ý mong cầu được báo đáp lại một điều gì. (Phật giáo Hán Phạm Đại Từ Điển, Phật Học Thường Thức Từ Vị)

352/. Lập phan và dựng lọng báu (上張設幰蓋): Trên xe trâu trắng to lớn dựng phan và lọng báu, đoạn này có nghĩa là trên cái tâm quán về bất tư nghị cảnh nếu lại phát thêm chân chính bồ đề tâm, hành tứ vô tác hoằng nguyện, thượng cầu hạ hóa thì như gấm thêm hoa. Cái xe trâu trắng lớn lại được lập phan dựng lọng báu trên đỉnh xe.

353/. Như đặt một cái gối đỏ [ở trong xe ] (安置丹枕(車內枕)): Nếu hành giả khéo léo tu tập chỉ quán thì hành giả sẽ đi đến chỗ thường tịch đó là định, những cũng thường chiếu đó là tuệ. Có định tuệ thì hành giả như có cái gối đỏ trong xe, trên con đường tu hành có thể thong dong tiến tới, giúp người, giúp mình. Vậy cái gối tượng trưng cho sự nghỉ ngơi, thường tịch hay tịnh. Mầu đỏ tượng trưng cho ánh sáng quang minh tỏa ra, tượng trưng cho thường chiếu hay tuệ.

354/. Phá pháp biến (破法遍): Biến (遍) có nghĩa là tất cả, ở mọi nơi. Chữ pháp (法) ở đây là pháp chấp. Tất cả các hoặc đều do pháp chấp sinh ra. Tạng giáo và Thông giáo dùng Không quán để phá kiến hoặc và tư hoặc, nhưng chưa phá trừ được tất cả các hoặc. Biệt giáo dùng Không quán để phát trừ kiến hoặc và tư hoặc, dùng Giả quán phá được trần sa hoặc, sau dùng Trung quán phá được phần nào vô minh hoặc nhưng chưa phá trừ được hết. Viên giáo dùng nhất tâm tam quán để phá trừ các hoặc. Tâm Không thì tất cả các pháp là Không, tất cả các hoặc được phá hết. Tâm Giả thì tất cả các pháp là Giả, tam đế ( chân đế, tục đế, trung đế) sẽ

thành lập. Tâm Trung thì tất cả là Trung, không hoặc nào mà không phá trừ được. (Tam Tạng Pháp số, Phật Quang Điện Tử Đại Từ Điển)

355/. Tam quán để phá tam hoặc (三觀破三惑): Tam hoặc là kiến tư hoặc, trần sa hoặc và vô minh hoặc. Tam quán là Không quán, Giả quán và Trung quán. Không quán phá trừ kiến tư hoặc, kiến tư hoặc là chấp trước, chấp trước được phá trừ trí tuệ sẽ xuất hiện, hành giả chứng được bát nhã đức. Giả quán phá trừ trần sa hoặc, trần sa hoặc là phân biệt tâm, phá được nó sẽ được tự tại, hành giả chứng được giải thoát đức. Trung quán phá trừ vô minh hoặc, phá trừ tất cả khởi tâm và động niệm, hành giả chứng được pháp thân, thấy được chân tánh, chân tướng.

356/. Chạy nhanh như gió (其疾如風): Xe trâu trắng lớn chạy nhanh như gió có nghĩa là sự tu tập sẽ tiến nhanh như xe trâu phóng chạy.

357/. Lục tế (六蔽): Tế (蔽) có nghĩa là che phủ, tiếng Phạm: sad vipaksa. Lục tế là: 1) khan tham (慳貪): Lòng tham ngăn cản sự phát sinh lòng bố thí , 2) Phá giới ngăn cản trì giới, 3) Sân khuể ngăn cản sự phát sinh nhẫn nhục, 4) Liên niệm (憐念): thương nhớ ngăn cản sự phát sinh tinh tiến, 5)Tán loạn ngăn cản sự phát sinh thiền định, 6) ngu si ngăn cản sự phát sinh trí tuệ. (Phật Học Đại Từ Điển).

358/. Diệt nhân duyên trí (滅因緣智): Diệt nhân duyên tiếng Phạm là vinasa-karana. Khổ đế và tập đế cho ta thấy cái khổ và cái nguyên nhân gây ra cái khổ. Để đối trị với cái khổ và nguyên nhân gây khổ, ta phải tu đạo đế và diệt đế, tu 37 đạo phẩm, đoạn trừ phiền não, để chứng diệt đế Niết bàn. Đối với những bậc duyên giác có lợi căn cao hơn thì tu theo hoàn diệt môn (還滅門) của thập nhị nhân duyên, diệt trừ vô minh, vì vô minh là căn nguyên của sinh tử, vô minh bị diệt trừ là hành diệt, hành diệt là thức diệt, sinh diệt là lão tử u buồn khổ não đều bị diệt. Cần có trí tuệ mới có thể tu tập thập nhị nhân duyên hoàn diệt môn, cái trí tuệ đó gọi là "diệt nhân duyên trí".

Thập nhị pháp môn có hai môn: 1) Lưu chuyển môn (流轉門) là con người cứ tạo nghiệp và chịu luân hồi trong vòng sinh tử. 2) Hoàn diệt

môn (還滅 門) là những vị duyên giác tu tập để ngưng tạo nghiệp, chứng Niết bàn. (Phật giáo Hán Phạm đại từ điển, Phật Học Thường Kiến Từ Vị)

359/. Đặt một cái gối đỏ [ở ngoài xe] (安置丹枕(車外枕)): Cái gối đỏ ở ngoài xe thường là một cục gỗ dùng để chấn vào sau bánh xe khi xe ngưng ở một chỗ để cho xe khỏi tự di chuyển. Biết tiến biết thoái cũng như cục gỗ chấn ở bánh xe để kiểm soát sự tiến thoái về đường hướng tu học của mình.

360/. Vô tác đạo phẩm (無作道品): Theo Đại Trí Độ Luận: Vô nguyện nên không tạo ra các nghiệp sinh tử, cũng gọi là vô tác (Đại Trí Độ Luận: Vô nguyện cố bất tạo sinh tử chi nghiệp, dịch danh vô tác《智度論》云:無願故 不造生死之業,亦名無作). Vô nguyện có nghĩa vô cầu, nếu vô cầu thì lòng người sẽ thanh tịnh. Trong bài này nếu người tu chỉ quán mà chưa đủ để thành tựu thì phải tu thêm 37 đạo phẩm để giúp đỡ thêm, khi tu thêm 37 đạo phẩm thì phải giữ trong cái tinh thần vô tác. 37 đạo phẩm là: Tứ niệm xứ, tứ chánh cần, tứ như ý túc, ngũ căn, ngũ lục, thất bồ đề phân, bát thánh đạo phân.

361/. Các phép tu sự trợ (事助): Nếu tu những chánh tu là tam chỉ tam quán, nhất tâm tam quán vẫn chưa đối trị được những phiền não, vẫn chưa khai ngộ được cái Viên giáo diệu lý, thì lúc đó phải tu tập thêm các sự trợ. Sự trợ như ngũ đình tâm, lục độ...thí dụ như người có nhiều lòng tham thì phải tu về bố thí ....Trong kinh Pháp Hoa nói là ngoài xe trâu trắng lớn còn nhiều tùy tùng đi theo. Những tùy tùng này là nói đến các sự trợ.

362/. Diệt trừ pháp ái (離法愛): Khi tu tập các thắng pháp thì không nên khư khư ôm giữ nó khiến sinh ra pháp chấp. Qua sông ta cần cái bè, sau khi qua sông rồi thì nên bỏ bè đi tiếp.

363/. Những kinh sách lớn của giáo phái Thiên Thai (台教廣本): Đó là những cuốn Pháp Hoa Huyền Nghĩa, Pháp Hoa Văn Cú, Ma Ha Chỉ Quán, Tịnh Danh Huyền Nghĩa, Tứ giáo nghĩa, Quan Âm Huyền Nghĩa của Trí Khải đại sư.

364/. Tịnh Danh Huyền Nghĩa (淨名玄義): Mùa xuân năm Khai Hoàng năm thứ 15 (năm 595), đời nhà Tùy. Tấn Vương Dương Quảng ( 晉王楊廣), lúc đó là tổng quản Dương Châu, mời Trí Khải đại sư đến giảng kinh Duy Ma Cật, ngài viết bài giảng đó thành Duy Ma Cật Kinh Huyền Nghĩa (維摩經 玄義), quyển này còn gọi là Tịnh Danh Huyền Nghĩa (淨名玄義 ) gồm 4 quyển.

365/. Quyển hạ: Tứ Giáo Nghi một bộ gồm 2 quyển do Đế Quán (谛观) đại sư soạn. Đại Sư viết hai cuốn này là trong 10 năm lưu lại tại Loa Khê tu tập. Ngài mất vào năm 971, người ta dọn phòng ngài, thấy cái hòm nhỏ đựng sách của ngài phát ra hào quang và tìm thấy hai cuốn sách do ngài soạn đó là cuốn Tứ Giáo Nghi quyển thượng và quyển hạ. Cho đến đời nhà Tống khi Trí Viên đại sư (975-1022) cho khắc in cuốn Tứ Giáo Nghi thì vẫn còn đủ hai cuốn, Trí Viên đại sư chỉ cho khắc in cuốn thượng vì ngài cho rằng cuốn thượng dễ hiểu và thực dụng cho người học đạo. Còn cuốn hạ ngài nói là khoan khắc in vì bài dài bàn về sự phán giáo của các tông phái ở Nam Bắc Triều (năm 420-581) nên dài và khó hiểu, không thực dụng cho người mới học đạo. Nay thì chỉ còn cuốn thượng, cuốn hạ thất truyền. Đến đời nhà Minh, đời Vạn Lịch năm thứ chin (năm 1581) mùa đồng, Cư sĩ Phùng Mộng Trinh lại khắc in lại tại Tịnh Nghiệp Đường. Bản trong Đại Tạng Kinh của Đại Chánh Tân Tu là bản in lại của cuốn của cư sĩ Phùng Mộng Trinh.

Đồ biểu:

Đồ biểu 2 và 18: do dịch giả tổng hợp những đồ biểu trên mạng viết thành.

Đồ biểu 1: Dịch từ đồ biểu chữ Hán. Lấy từ sách "Giáo Quán Cương Tông" (教觀綱宗 ) của Ngẫu Ích (蕅益) đại sư.

Đồ biểu 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10: Dịch và sửa đổi chút ít từ đồ biểu Hán văn. Lấy từ bài giảng Tứ Giáo Nghi của H.T. Hội Tánh (會性) và bài soạn viết của H.T. Tánh Văn (性文).

Đồ biểu 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17: Dịch và sửa đổi chút ít từ đồ biểu Hán văn. Lấy từ sách Thiên Thai Tông Viên Giáo Công Hạnh Vị Thứ Triết Luận

(天台宗圓教功行位次折論) của tác giả Lương Quốc Siêu (梁國超)

Đồ biểu 19: Dịch và dựa vào Tứ Giáo Nghi bổ túc thêm. Lấy từ đồ biểu Hán văn của H.T. Tịnh Không (净空).

Thiên Thai Tứ Giáo Nghi - Hán Việt Đối Chiếu

Đối chiếu Hán văn và Hán Việt

No. 1931

天台四教儀

Thiên Thai 1 tứ giáo 2 nghi 3

四教頌

Tứ giáo tụng

1) Tứ giáo tụng 4

七賢七位藏初機。通教位中一二齊。

thất hiền thất vị tạng sơ cơ 。thông giáo vị trung nhất nhị tề 。

(Bài 1) Thất hiền thất vị là căn cơ tu hành của Tạng giáo, tương đương với nhất vị, nhị vị của Thông giáo.

別信并圓五品位。見思初伏在凡居。果位須陀預聖流。

Biệt tín tinh viên ngũ phẩm vị 。kiến tư sơ phục tại phàm cư 。quả vị tu đà dự Thánh lưu.

Nó tương đương với thập tín của Biệt giáo và ngũ phẩm vị của Viên giáo. Tất cả những cấp bậc tu hành này nó chỉ giúp ta đoạn trừ được kiến hoặc, tư hoặc trong trong phàm vị chưa vào đến thánh vị.

(Bài 2) Tạng giáo tu đà hàm sơ quả vị là dự bị được vào thánh lưu

與通三四地齊儔。并連別住圓初信。

dữ thông tam tứ địa tề trù 。tinh liên biệt trụ/ trú viên sơ tín 。

Tương đương với thông giáo tam địa và tứ địa. Cũng tương đương với biệt giao sơ trụ và viên giáo sơ tín vị,

八十八使正方休。圓別信住二之七。藏通極果皆同級。

bát thập bát sử chánh phương hưu 。viên biệt tín trụ / trú nhị chi thất 。tạng thông cực quả giai đồng cấp 。

Đó là các quả vị của tứ giáo để giúp chúng ta đoạn trừ được 88 loại kiến hoặc của tam giới.

(Bài 3) Viên giáo nhị tín vị đến vị thứ bẩy của tín vị và Biệt giáo nhị trụ vị đến vị thứ bẩy của trụ vị đã đoạn trừ tư hoặc của tam giới, tương đương với A la hán quả của Tạng giáo và thập địa của Thông giáo.

同除四住證偏真。內外塵沙分斷伏。

đồng trừ tứ trụ chứng Thiên chân 。nội ngoại trần sa phần đoạn phục 。

Tất cả những quả vị kể trên của tứ giáo giúp ta đoạn diệt tất cả những phiền não, kiến hoặc, tư hoặc của tứ trụ địa và giúp

ta chứng được chân đế của Thiên Chân (偏真) Niết Bàn. Nó giúp ta đoạn trừ được trần sa hoặc của giới nội và trần sa hoặc của giới ngoại.

八之十信二惑空。假成俗備理方通。齊前別住後三位。

bát chi thập tín nhị hoặc không 。giả thành tục bị lý phương thông 。tề tiền biệt trụ hậu tam vị 。

(Bài 4) tu đến tám, chín, mười trong thập tín của Viên giáo thì đoạn trừ được kiến hoặc, tư hoặc và trần sa hoặc của nội giới và trần sa hoặc của ngoại giới, Đế đây giả quán (假观) đạt thành, tục đế (俗谛) đã hoàn bị, nghĩa là đã biết bệnh biết thuốc, biết làm thế nào làm lợi cho tục thế. Tương đương Biệt giáo trụ vị 8,9,10 và 10 hạnh vị

并連行向位相同。別地全齊圓住平。無明分斷證真因。

tinh liên hạnh/hành/hàng hướng vị tướng đồng 。biệt địa toàn tề viên trụ/trú bình 。vô minh phần đoạn chứng chân nhân 。

và 10 hạnh vị và 10 hồi hướng vị.

(Bài 5) Biệt giáo sơ điạ và Viên giáo sơ trụ chứng được đạo quả bằng nhau, Đều đã diệt trừ được nhất phẩm vô minh và chứng được một phần ba cái đức độ.

等妙一覺初二行。進聞三位不知名。

đẳng diệu nhất giác sơ nhị hạnh。tiến văn tam vị bất tri danh 。

Biệt giáo đẳng giác vị chỉ phá được 11 phẩm vô minh, tương đương với Viên giáo sơ hạnh địa cũng chỉ phá được 11 phẩm vô minh. Biệt giáo diệu giác Phật cũng chỉ phát được 11

phẩm vô minh, Viên giáo nhị hạnh địa cũng chỉ phá được 11 phẩm vô minh. Vô minh có 42 phẩm, phải đoạn diệt hết 42 phẩm mới chứng được Cứu Cảnh Cực quả. Viên giáo tiếp tục tiến lên để đoạn trừ những phẩm vô minh còn lại, trong khi đó Biệt giáo ngưng tại chỗ đoạn diệt 11 phẩm vô minh mà thôi, vì vậy Viên giáo tam hành vị là gì, tên nó Biệt giáo cũng chưa nghe qua, thì làm sao Biệt giáo chứng được quả vị đó.

四教儀緣起

Tứ giáo nghi duyên khởi

2) Lời tựa của Tứ Giáo nghi [ Sa môn Tri Giác]

宋修僧史僧統贊寧通惠錄云。

tống tu tăng sử tăng thống tán ninh thông huệ lục vân 。

Đời nhà Tống, tăng sử soạn giả, tăng thống(5) Tán Ninh (6), hiệu là Thông Huê viết rằng:

唐末吳越錢忠懿王治國之暇。究心內典。

đường mạt ngô việt tiễn trung ý Vương trì quốc chi hạ 。cứu tâm nội điển 。

Ở cuối đời nhà Đường, Ngô Việt Vương (7) Tiền Trung Ý (8) sau khi lo việc nước, có thì giờ nhàn rỗi thích nghiên cứu Phật học.

因閱永嘉集有同除四住此處為齊。若伏無明三藏則劣之句。

Nhân duyệt vĩnh gia tập hữu đồng trừ tứ trụ thử xứ vi/vì tề 。nhược phục vô minh Tam Tạng tức liệt chi cú 。

Vì ngài đọc Vĩnh Gia Tập (9) có câu " đồng trừ tứ trụ thử xứ vi tề 。nhược phục vô minh Tam Tạng tức liệt"

不曉問于雪居韶國師。

bất hiểu vấn vu tuyết cư thiều Quốc Sư 。

Ngài không hiểu bèn thỉnh vấn quốc sư (10) Tuyết Cư (11) Đức Thiều (12)

乃云天台國清寺有寂法師善弘教法。必解此語。王召法師至詰焉。法師曰。

nãi vân Thiên Thai quốc thanh tự hữu tịch Pháp sư thiện hoằng giáo Pháp 。tất giải thử ngữ 。Vương triệu Pháp sư chí cật yên 。Pháp sư viết 。

Ngài Đức Thiều thưa rằng: Nghĩa Tịch (13) pháp sư tại Thiên Thai Quốc Thanh Tự giỏi về diễn giảng giáo pháp này, ngài nhất định hiểu câu này. Vương gia bèn sai người đi mời NghĩaTịch pháp sư đên. Nghĩa Tịch pháp sứ thưa rằng :

此天台智者大師妙玄中文。時遭安史兵殘。

thử Thiên Thai trí giả đại sư diệu huyền trung văn 。thời tao an sử binh tàn 。妙法蓮華經玄義

Câu này là lấy từ cuốn Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Huyền Nghĩa của Trí Khải Đại Sư. Cuốn này sau cuộc binh biến của An Lộc Sơn và Sử Tư Minh (14)

近則會昌焚毀中國教藏殘闕殆盡。

Cận tức hội xương phần hủy Trung Quốc giáo tạng tàn khuyết đãi tận 。

Và gần đây cuộc hủi diệt Phật giáo của năm Hội Xương (15) của cuối đời nhà Đường đã mất hết rồi.

今惟海東高麗闡教方盛。全書在彼。王聞之慨然。

Kim duy hải Đông cao lệ xiển giáo phương thịnh 。toàn thư tại bỉ 。Vương văn chi khái nhiên 。

Nay chỉ có ở Đông Hải có nước Cao Ly còn bộ sách này vì bên đó đang thịnh hành Thiên Thai Tông. Vương gia nghe xong thở dài.

即為遣國書贄弊使高麗求取一家章疏。

Tức vi khiển quốc thư chí tệ sử cao lệ cầu thủ nhất gia chương sớ 。

Vương gia bèn viết một quốc thư, sắm lễ vật và sai sứ gia qua nước Cao Ly để thỉnh xin một bản sao của các kinh sách

高麗國君乃勅僧曰諦觀者報聘以天台教部還歸于我,觀既

Cao lệ quốc quân nãi sắc tăng viết đế quán giả báo sính dĩ Thiên Thai giáo bộ hoàn quy vu ngã quán ký

Vua Cao Ly ra lệnh cho nhà sư Đế Quán (16) mang bản sao của cuốn sách của Thiên Thai giáo đem về Trung Quốc.

至,就稟學寂公于螺溪終焉.大教至是重昌矣。

Chí tựu bẩm học tịch công vu loa khê 。chung yên đại giáo chí thị trọng xương hĩ 。

Ngài Đế Quán cũng ở lại theo ngài Nhất Tịch tu học tai Loa Khê. Nhờ vậy mà giáo phái Thiên Thai lại được chấn hưng.

觀能探索大本錄出四教儀之文成二卷。

Quán năng tham tác/sách đại bản lục xuất tứ giáo nghi chi văn thành nhị quyển 。

Ngài Đế Quán tận học các bộ sách lớn của Trí Khải đại sư và soạn ra cuốn Tứ Giáo Nghi, cuốn này gồm hai cuốn: Quyển thượng và quyển hạ.

其上卷明一家判教立義。

kỳ thượng quyển minh nhất gia phán giáo lập nghĩa 。

cuốn thượng nói về định nghĩa phán giáo của các môn phái,

下卷明南北諸師宗途異計。

hạ quyển minh Nam Bắc chư sư tông đồ dị kế 。

Cuốn hạ nói về những đường hướng khác biệt của các đại sư trong thời Nam Bắc Triều năm 386-589).

後至孤山圓法師校勘刊板但行今上卷之文者蓋由辭句簡要義旨易明。

hậu chí Cô sơn viên Pháp sư giáo khám khan bản đãn hành kim thượng quyển chi văn giả cái do từ cú giản yếu nghĩa chỉ dịch minh 。

Sau đến đời nhà Tống, tại Cô Sơn có ngài Trí Viên (17), ngài cho tái bản quyển thượng vì ngài thấy cuốn này lời văn giản dị dễ hiểu, nó giúp cho học giả hiểu được những đại cương về tứ giáo, thật là một lợi ích lớn.

學者誠資之可了其一化大綱豈曰小補之哉。

học giả thành tư chi khả liễu kỳ nhất hóa đại cương khởi viết tiểu bổ chi tai 。

Nó giúp cho học giả hiểu được những đại cương về tứ giáo, thật là một lợi ích lớn.

下卷則破斥南北古師文義浩漫故得以緩之。

Hạ quyển tức phá xích Nam Bắc cổ sư văn nghĩa hạo mạn cố đắc dĩ hoãn chi 。

Còn quyển hạ thì bàn về sự khác biệt về các môn phái của các đại sư ở đời Nam Bắc Triều. Sự bàn cãi dài dòng tạm khoan cho khắc chư, tái bản và ấn hành.

如此文末指云自從此下略明諸家判教儀式。

như thử văn mạt chỉ vân tự tòng thử hạ lược minh chư gia phán giáo nghi thức 。

Từ đoạn văn cuối này chúng ta có thể thấy được đại khái cuổn hạ là nói về các môn phái

抑可見後卷之大略也。王為寂師建伽藍螺溪之上。

ức khả kiến hậu quyển chi Đại lược dã 。Vương vi tịch sư kiến già lam loa khê chi thượng 。

diên giải về giáo lý của mình ở thời Nam Bắc Triều. Vương gia xây một tu viên cạnh Loa Khê cho ngài Nghĩa Tịch

曰定慧院進號淨光大師。

viết định tuệ viện tiến hiệu Tịnh Quang Đại sư 。

gọi tu viện là Tịnh Tuê Viện, phong ngài là Tịnh Quang Đại Sư.

追諡九祖并東還教藏悉付於師。教門中興實基於此。

Truy thụy cửu tổ tinh Đông hoàn giáo tạng tất phó ư sư 。giáo môn trung hưng thật cơ ư thử 。

Truy phong chín vị tổ trước đây của Thiên Thai Tông và trao cho ngài tất cả những kinh điển thỉnh từ nước Cao Ly về, Thiên Thai Tông từ đó lại được trung hưng.

而韶公適與智者同姓,乃又毘贊宗乘且居隣佛隴人咸疑其為智者

nhi thiều công thích dữ trí giả đồng tính nãi hựu Tì tán tông thừa thả cư lân Phật lũng nhân hàm nghi kỳ vi trí giả

Ngài Đức Thiều và ngài Trí Khai cùng họ, như vậy có họ hàng xa với nhau, hai thầy đều là người ở vùng Phật Long (18), người ta nghi rằng ngài Đức Thiều là ngài Trí Khải tái sinh chăng.

後身云。

hậu thân vân 。

四明草菴法師道因教苑遺事云。

tứ minh thảo am Pháp sư đạo nhân giáo uyển di sự vân 。

Đời nhà Minh, Thảo Am (19), Đạo Nhân pháp sư trong cuốn Giáo Uyển Di Sự viết rằng :

昔智者禪師剏放生池於海涯。

tích Trí giả thiền sư 剏phóng sanh trì ư hải nhai 。

Ngày xưa ngài Trí Khải làm hồ phóng sinh ở gần biển

其放之也必為授歸戒說大法。然後縱之海中。智者滅後。

kỳ phóng chi dã tất vi thọ quy giới thuyết đại pháp 。nhiên hậu túng chi hải trung 。trí giả diệt hậu 。

khi ngài phóng sinh các loại cá, ngài đều làm phép tam quy và thuyết pháp cho các cá trước khi thả ra biển. Ngài Trí Khải nhập diệt

至唐末中國天台之道浸息。

Chí đường mạt Trung Quốc Thiên Thai chi đạo tẩm tức 。

Đến cuối đời nhà Đường thì giáo phái Thiên Thai Tông đi vào thời sa sút

而海東高麗新羅諸國盛弘此教扶宗繼忠法師云。智者緣在此方。

Nhi hải Đông cao lệ Tân La chư quốc thịnh hoằng thử giáo phù tông kế trung Pháp sư vân 。Trí giả duyên tại thử phương 。

Trong khi đó ở phía Đông Hải các nước như Cao Ly, Tân La, (20)... thì giáo phái này đang thịnh hành. Đại sư Phù Tông (21), Kế Trung nói rằng : Ngài Trí Khài có duyên ở vùng Đông Hải

而教敷于海東者。

Nhi giáo phu vu hải Đông giả 。

vì vậy giáo phái của ngài phát triển mạnh ở vùng này .

此必放生池中諸魚聞教稟戒報生者爾然聞此說者。頗譏以為誕殊。不知教理有憑也。

thử tất phóng sanh trì trung chư ngư văn giáo bẩm giới báo sanh giả nhĩ nhiên văn thử thuyết giả 。phả ky dĩ vi đản thù 。bất tri giáo lý hữu bằng dã 。

phải chăng đó là những cá ngài phóng sinh, được nghe ngài thuyết pháp nay đầu thai làm người thuyết giảng lại giáo lý của ngài. Có nhiều người cho rằng chuyện này là hoang đường.

流水十千天子即脫魚報。豈外此乎。

Lưu thủy thập thiên Thiên Tử tức thoát ngư báo 。khởi ngoại thử hồ 。

Nhưng kinh có kể chuyên Lưu Thủy trưởng giả (22) được mười ngàn thiên tử đến tạ ơn vì ngài đã cứu các cá trong ao khô. Nếu đem so sánh hai câu chuyện này thì có khác gì đâu.

明萬曆九年冬沙門智覺於淨業堂校梓

Minh vạn lịch cửu niên đông Sa Môn trí giác ư tịnh nghiệp đường giáo tử

Đời Vạn Lịch nhà Minh, năm thứ chín mùa đồng, sa môn Trí Giác (23) Khảm định khắc in tại Tịnh Nghiệp đường.

刻天台四教儀引

Khắc Thiên Thai tứ giáo nghi dẫn

3) Lờì tựa khắc in Thiên Thai Tứ Giáo Nghi.

Cư sĩ Phùng Mộng Trinh

客歲拙園成名其堂曰淨業屬臥痾餘日因從

Khách tuế chuyết viên thành danh kỳ đường viết tịnh nghiệp chúc ngọa A dư nhật nhân tùng

Năm ngoái Tịnh Nghiệp Đường và vườn vừa xây xòng, tôi ở đó dưỡng bệnh.

三四淨侶。掩關結夏其中。三時禮課求生西方。

Tam tứ tịnh lữ 。yểm quan kiết hạ kỳ trung 。tam thời lễ khóa cầu sanh Tây phương 。

Cùng ba bốn vị tu sì bế quan (24) kết hạ (25). Ngày ba lần đọc kinh lễ Phật để cầu sau này được vãng sinh Tây phương,

宴坐焚香研精藏典。

Yến tọa phần hương nghiên tinh tạng điển 。

Ăn xong đốt hương đọc các kinh điển.

鐘磬間發白雲乍留鳥低飛而親人。草蔓生而沒徑。

chung khánh gian phát bạch vân sạ lưu điểu đê phi nhi thân nhân 。thảo mạn sanh nhi một kính 。

tiếng chuông tiếng mõ, mây trắng lơ lửng, chim bay đến thân thiện, cỏ mọc che cả lối đi

(袖-由+臾) 遺巍闕機息,漢陰意欣欣甚適也,已僧真覺者。

(tụ , do, du ) di nguy khuyết ky tức hán uẩn ý hân hân thậm thích dã dĩ tăng chân giác giả 。

Ta bỗng quên cả những tham vong trong lòng, tâm hồn thanh thản của thánh hiền bèn xuất hiện. Đang lúc đó thầy Chân Giác vừa từ Võ Lâm (26) đến,

自武林來進余以天台之學。余首肯焉為留旬日。剖析教觀大旨。

tự vũ lâm lai tiến dư dĩ Thiên Thai chi học 。dư thủ khẳng yên vi lưu tuần nhật 。phẩu tích giáo quán Đại chỉ 。

Thầy bàn với ta về Phật học của Thiên Thai Tông. Thầy ở lại nhiều ngày phân tích những điểm chính về các quan niêm của giáo phái này,

余若有悟入者遂合掌佛前願世世奉揚台宗

dư nhược hữu ngộ nhập giả toại hợp chưởng Phật tiền nguyện thế thế phụng dương đài tông

Ta như đã ngộ được Phật pháp của tông phái này, bèn chắp tay trước Phật nguyện đời đời kiếp kiếp hoành dương Thiên Thai Tông.

淨佛國土。蓋淨侶同時發心永為主伴矣。

Tịnh Phật quốc độ 。cái tịnh lữ đồng thời phát tâm vĩnh vi chủ bạn hĩ 。

và Tịnh Thổ Phật Quốc. Các tăng lữ cùng dự buổi học cũng phát nguyện sẽ mãi làm bạn giúp ta trên đường tìm đạo.

台教源流具四明磐公所譔佛祖統紀。

đài giáo nguyên lưu cụ tứ minh bàn công sở soạn Phật tổ thống kỉ 。

Nguồn gốc của Thiên Thai tông có ghi trong quyển Phật Tổ Thống Kỷ của thầy Tứ Minh Trí Bàn (27) công soạn viết.

而四教儀者則高麗沙門諦觀稟法華玄文而錄出者也。

nhi tứ giáo nghi giả tức cao lệ Sa Môn đế quán bẩm Pháp Hoa huyền văn nhi lục xuất giả dã 。

Còn cuốn Tứ Giáo Nghi thì do người Cao Ly sa môn Đế Quán soạn lục từ cuốn Pháp Hoa Huyền Nghĩa

書凡二卷。上卷明一家判教之義。

thư phàm nhị quyển 。thượng quyển minh nhất gia phán giáo chi nghĩa 。

Cuốn sách này gồm hai cuốn, cuốn thượng giảng về các định nghĩa về phân chia các giáo phái trong đạo Phật.

下卷明南北諸師宗途異計。今所傳者上卷耳。

hạ quyển minh Nam Bắc chư sư tông đồ dị kế 。kim sở truyền giả thượng quyển nhĩ 。

Cuốn hạ nói về các đường hướng khác nhau của các tông sư của đời Nam Bắc Triều. Nay chỉ còn lại cuốn thượng mà thôi.

言約義該實為台教之關鑰。學者了此則一化大綱思過半矣。

ngôn ước nghĩa cai thật vi đài giáo chi quan thược 。học giả liễu thử tức nhất hóa đại cương tư qua bán hĩ 。

Trong sách này nói rõ về các định nghia then chốt về sự phân chia các giáo phái, giáo môn. Nếu học giả hiểu được những đại cương này thì đã học được qua nửa học thuyết này rồi.

南天竺沙門蒙潤有集註三卷。

Nam Thiên Trúc Sa Môn mông nhuận hữu tập chú tam quyển 。

Nam Thiên Trúc sa môn Mông Nhuận (28) có viết cuốn Tạp Chú ba cuổn [về cuốn Tứ Giáo Nghi ]

亦精核可喜近吳中有刻本焉。

diệc tinh hạch khả hỉ cận ngô trung hữu khắc bổn yên 。

cũng khảo cứu về học thuyết này rất hay, sách này gần đây được tái bản tại Ngô Trung.

掩關凡兩月既出則復濫世罔遂不能保淨戒。啖酒肉近妻子如曩時。

yểm quan phàm lượng nguyệt ký xuất tức phục lạm thế võng toại bất năng bảo tịnh giới 。đạm tửu nhục cận thê tử như nẵng thời 。

Nhập quan hai tháng nay vừa xuất quan đã trở lại những thói xấu cũ, không thể giữ những tịnh giới, uống rượu ăn thị, gần với thê thiếp như ngày xưa.

客有幼迷於他鄉者。一旦人告之曰子之家在某所。

khách hữu ấu mê ư tha hương giả 。nhất đán nhân cáo chi viết tử chi gia tại mỗ sở 。

Có một người từ nhỏ lưu lạc tha hương, một hôm có người cho ông biết rằng quê ông ở nơi nọ

父兄宗族墳墓田宅種種可念也。

phụ huynh tông tộc phần mộ điền trạch chủng chủng khả niệm dã 。

cha ông dòng họ, mồ mả tổ tông, nhà cửa ruộng vường ở quê ông... như thế nào.

其人即留滯不能遽返。豈作他鄉人哉。今歲春。

kỳ nhân tức lưu trệ bất năng cự phản 。khởi tác tha hương nhân tai 。kim tuế xuân 。

Nhưng người này nghe xong ở lại không lên đường về thăm quê quán mình, phải chăng người này muốn làm người tha hương đất khách mãi chăng? Mùa xuân này

余且以一命棄青山行有日矣。因追前志捨貲刻四教儀一卷。

dư thả dĩ nhất mạng khí thanh sơn hạnh/hành/hàng hữu nhật hĩ 。nhân truy tiền chí xả ti khắc tứ giáo nghi nhất quyển 。

ta cũng bỏ chuyến đi về quê Thanh Sơn [thăm nhà] đã nhiều ngày rồi. Vì muốn lây tiền chuyến đi Thanh Sơn để khắc in cuốn Tứ Giáo Nghi

并科文行于世同志者。

tinh khoa văn hành vu thế đồng chí giả 。

và những bài liên quan để ấn hành, để chia sẻ với quý vị có cùng một chi hướng.

其遂執鑰洞關以窮海藏。令一家教觀如日輪當午川流赴壑。

kỳ toại chấp thược đỗng quan dĩ cùng hải tạng 。lệnh nhất gia giáo quán như nhật luân đương ngọ xuyên lưu phó hác 。

để mãn nguyện người cất giữ cuốn sách quý này, để nhừng giáo lý của tông phái này lại sáng chói như mặt trời giữa trưa, mãi lưu lại cùng núi sông

即余留滯他鄉可藉以懺悔矣。其勉之哉。其勉之哉。

tức dư lưu trệ tha hương khả tạ dĩ sám hối hĩ 。kỳ miễn chi tai 。kỳ miễn chi tai 。

Làm như vậy dù ta không về quê ở lại tha hương cùng có thể sám hối chuộc tôi một phần nào chăng? Hãy làm như vậy! Hãy làm như vậy!

壬午春佛歡喜日病居士馮夢禎譔

nhâm ngọ xuân Phật hoan hỉ nhật bệnh cư sĩ Phùng Mộng Trinh soạn

Xuân nhâm ngọ, ngày Phật hoan hỷ (29), người cư sĩ bệnh Phùng Mộng Trinh (30) soạn viết.