Thiên Thai Tứ Giáo Nghi

Chú Giải Và Đồ Biểu

Chú giải

1/. Thiên Thai (天台): Chữ台 từ Hán văn chuyển qua Hán Việt có hai phát âm, có thể đọc là đài hay là thai, chỉ một kiến trúc cao dùng làm nơi quan sát. Trên trời có sáu ngôi sao tụ lại tạo thành hình ba cái đài gọi là Tam Thai (三台). Sáu ngôi sao này tương đương với sao UMa, Lyn, LMi, Hip của thiên văn Tây phương. Sao Tam Thai là một sao của các sao trong phép xem số tử vi. Chùm sao tam thai còn gọi là Thiên Thai, có nghĩa là đài quan sát của trời.

Núi Thiên Thai là dải núi ở huyện Ninh Hải, tỉnh Triết Giang. Vì từ dải núi này nhìn thẳng lên trời thấy chùm sao Thiên Thai ở ngay trên không của vùng này nên gọi tên núi là núi Thiên Thai.

Sau 8 năm hoằng pháp tại Kim Lăng đời nhà Trần, Trí Khải đại sư về ẩn tu và giảng dạy Phật giáo trong núi này trong suốt 10 năm. Giáo phái của ngài lập ra được gọi là ThiênThai Tông (nhà Tùy 581- 619). ThiênThai Tông lấy kinh Pháp Hoa làm kinh gốc, lấy Trí Độ Luận làm kinh chỉ nam, lấy kinh Niết Bàn làm kinh phù trợ, lấy Đại Phẩm Bát Nhã kinh làm kinh quán pháp. ThiênThai Tông xiển dương huyền nghĩa kinh Pháp Hoa nên còn được gọi là Pháp Hoa Tông. Pháp Hoa Huyền Nghĩa là một trong tam đại bộ của tông này. Hai bộ kia là Ma ha Chỉ Quán và Pháp Hoa Vân Cú.

Trí Khải (智顗) đại sư (538-597) họ Trần tên là Đức An. Người làng Dẫn Xuyên, tỉnh An Huy. Có sách lại nói quê ngài là Kinh Châu, huyện Hoa Dung. Ngài 18 tuổi đi tu, theo thầy Tuệ Tư học đạo. Ngài là thầy giảng dạy Phật pháp cho vua Tùy Dưỡng Đế. Vì vậy Tùy Dưõng Đế đã tặng danh là Trí Giả Đại Sư. Sau này người ta thường gọi là Thiên Thai Trí Giả.

2/. Thiên Thai tứ giáo: Trí Giả đại sư đã từ một rừng kinh điển của Đại Tiểu Thừa phân tích tất cả những gì Đức Phật giảng dạy dựa vào nội dung của các kinh, dựa vào hình thức của sự giảng dạy chia làm hai nhóm: hóa pháp tứ giáo và hóa nghi tứ giáo. Hóa pháp tứ giáo là:ủa các kinh, dựa vào hình thức của sự giảng dạy chia làm hai nhóm:

hóa pháp tứ giáo và hóa nghi tứ giáo. Hóa pháp tứ giáo là: a các kinh, dựa vào hình thức của sự giảng dạy chia làm hai nhóm:

hóa pháp tứ giáo và hóa nghi tứ giáo. Hóa pháp tứ giáo là:

Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo và Viên giáo. Hóa nghi tứ giáo là: Đốn giáo, Tiệm giáo, Bí mật giáo và Bất Định giáo.

Ngoài tứ giáo của Trí Khải đại sư, trong Đại Thừa còn 6 loại tứ giáo khác ít biết hơn:

a) Tứ Giáo của Tông Ái (宗愛) đại sư: 1) Hữu tướng giáo, 2) Vô tướng giáo, 3) Đồng quy giáo, 3) Thường trụ giáo. Ngài Trí Khải có nhắc đến tứ

giáo này trong cuốn Pháp Hoa Huyền Nghĩa.

b) Quang Trạch tứ giáo: Do sư Pháp Vân (法雲) tại chúa Quang Trạch (光 宅) đưa ra vào đời Lương Vũ Đế (502-549). Sư dựa vào thí dụ của kinh Pháp Hóa chia tứ giáo làm: 1) Xe dê chỉ thanh văn giáo, 2) Xe nai chỉ duyên giác giáo, 3) Xe trâu chỉ Đại Thừa bồ tát giáo, 4) Xe trâu trắng lớn chỉ nhất thừa giáo.

c) Tứ giáo của sư Nguyên Hiểu 元曉, sư là người nước Cao Ly. Tứ giáo của sư là: 1) Tam thừa biệt giáo, 2) Tam thừa thông giáo, 3) Nhất thừa phân giáo, 4) Nhất thừa mãn giáo.

d) Tứ Tông giáo do sư Đàm Ẩn 曇隱 ở chùa Đại Diễn 大衍đưa ra vào đời Băc Tề (550-577). Tứ Tông giáo là: 1) Nhân duyên tông, 2) Giả danh tông,

3) Bất chân tông, 4) Chân tông.

e) Tứ giáo của sư Chân Đế Tam Tạng 真諦三藏 đời nhà Lương梁 (502- 558): 1) Tứ Đế giáo, 2) Vô tướng giáo, 3) Pháp tướng giáo, 4) Quán hạnh giáo.

Tứ giáo của sư Tuệ Uyển 慧苑 đời Võ Hậu nhà Đường (684-705). Đây là tứ giáo theo phái Hoa Nghiêm: 1) Mê chân dị chấp giáo, 2) Chân nhất phân bán giáo, 3) Chân nhất phân mãn giáo, 4) Chân cụ phân mãn giáo

3/. Nghi 儀: Là chữ tắt của chữ nghi thức, có nghĩa là phương thức, phương cách. Tứ giáo nghi có nghĩa là phương cách phân chia tứ giáo.

4/. Tứ giáo tụng: Đây là bài khởi tụng, bài kệ đi ở phần đầu trước khi vào bài kinh hay bài giảng chính, nó thường dùng để tóm tắt những

ý chính của bài kinh hay bài giảng, để giúp người đọc dễ nhớ những điểm chính, vì vậy nếu chưa học bài kinh hay bài giảng mà đọc những bài tụng này thì rất khó hiểu.

Tác giả của tám bài tụng này không rõ là ai. Trong bài Tứ Giáo Nghi số 1931 của Đại Tạng Kinh Việt Nam chỉ có 5 bài tụng. Ở đây chúng tôi xin bổ túc thêm 3 bài mà kinh số 1931 của Việt Tạng thiếu để cho đầy đủ.

Bài số 3, số 4, số 5 trong bài kinh số 1931 của Đại Tạng Kinh Việt Nam tương đương với bài số 5, số 6 và số 8 của bài dịch này. Ba bài số 3, số 4 và số 7 trong bài dịch này là những bài thiếu mà chúng tôi bổ túc. Những bài tụng này là những tóm tắt về sự tương đương của các quả vị của tứ giáo, khó nhớ và khó hiểu. Chúng tôi có làm "Bản So sánh quả vị của Tứ Giáo " đính kèm ở phần sau của bài đầy đủ và dễ hiểu hơn.

5/. Tăng thống 僧統: Đây là một quan chức của triều đình đặt ra, ban cho một vị tăng làm cai quản tất cả các việc tăng ni chùa chiền trong nước. Chức này được đặt ra do Vua Hậu Tần 后秦 Cao Tổ Diệu Hưng 姚兴 (năm 394-416) gọi là tăng chánh. Đến đời Bắc Ngụy Đạo Vũ Đế道武帝khoảng năm 396-397 đổi tên chức vụ này thành sa môn thông. Người sa môn thống đầu tiên là sa môn Pháp Quả 法果. Bắc Ngụy Văn Thành Đế 文成帝 lại đổi tên là đạo nhân thống, vào năm 452 Văn Thành Đế lại đổi tên là tăng thống. Người mang chúc tăng thống đầu tiên là tăng thống Sư Hiền 师 贤. Cơ quan làm việc của vị tăng thống là trực thuộc các văn phòng của nhà vua, thuộc hệ thống các tự 寺. Lúc đầu gọi là Giám Phúc Tào 監福曹, sau đổi là Siêu Huyền Tào 昭玄曹, sau vào năm Hòa Bình nguyên niên (năm 460) lại đổi là Siêu Huyền Tự 昭玄寺. Vì vậy vị tăng thống lại gọi là Siêu Huyền đại thống. Đến đời nhà Đường thì đổi tên trụ sở thành Tăng Lục 僧录.

6/. Tăng Thống Tán Ninh贊寧: Làm tăng thống cho nước Ngô Việt, sau nước này sáp nhập vào nước Tống, Ngài lại làm tăng thống

cho nhà Tống. Hiệu của ngài là Thông Tuệ 通惠, người tỉnh Triết Giang. Ngài viết rất nhiều sách gọi chung là Thông Tuệ Lục gồm 150 cuốn.

7/. Ngô Việt Quốc: Là một trong 10 nước của thời Ngũ Đại (907-979). Nước Ngô Việt (908-932) có thủ đô ở Hàng Châu. Gồm năm vua. Tiền Trung Di Vương là vị vua chót, sau đó nước này sát nhập vào nhà Tống.

8/. Tiền Trung Di Vương 錢忠懿王: Tên là 錢弘俶 Tiền Hoàng Thục 錢弘俶, tự Văn Đức, tại vị 948-978.

9/. Vĩnh Gia Tập 永嘉集: Đây là tên của cuốn sách do Ngụy Tĩnh 魏靖, vị quan tại Khánh Châu 慶州, sưu tập những bài của Huyền Giác 玄覺 đại sư (665-713), làm thành tập sách, cuốn này có trong Đại Tạng Kính Việt Nam số 2013 tên là Thiền Tông Vĩnh Gia Tập. Ngài Huyền Giác là người tỉnh Ôn Châu huyện Vĩnh Gia, đời nhà Đường. Họ Đái 戴, tên là Minh Đạo. 8 tuổi xuất gia, có nơi ghi là 4 tuổi. Ngài gặp đại sư Huệ Năng, chỉ trong một đêm đàm đạo với Tổ Huệ Năng, ngài giác ngộ, người đời sau gọi là nhất túc giác. Sau ngài trở thành một đại sư của Thiền Tông.

10/. Quốc Sư 國師: Đây là phẩm hàm do các vua ban cho những tu sĩ cố vân về tôn giáo của nhà vua. Theo sách Phật Tổ Thống Ký 佛祖統記 thì vào năm 550 đời Bắc Tề ,vua Văn Tuyên Đế mời thầy Pháp Thường 法常 vào cung giảng kinh Niết Bàn và ban cho ngài phẩm hàm quốc sư.

11/. Tuyết Cư 雪居: tên của một đạo trường gọi là Tuyết Cư đạo trường trong núi Thiên Thai.

12/. Đức Thiều 德韶: Sư Đức Thiều là đệ nhị tổ của Pháp Nhãn tông.

13/. Nghĩa Tịch 義寂đại sư: Theo sách Phật Tổ Thống Ký 佛祖統記 thì Nghĩa Tịch đại sư ( năm 919-987), là vị tổ thứ 15 của Thiên Thai Tông. Sư họ Hồ, tên là Thường Chiếu. Ngô Việt Vương xây Chùa

Loa Khê và tu viện Định Tuệ ban cho ngài và tặng hiệu là Tịnh Quang đại sư. Ngài là tác giả của cuốn Chỉ Quán Nghĩa Lệ 止觀義例 và Pháp Hoa Thập Sao 法華十鈔.

14/. Cuộc chiến tranh của An Lộc Sơn và Sử Tư Minh: Theo sách "Tục Thông giám Luận" thì An Lộc Sơn và Sử Tư Minh làm loạn ở thời Đường Huyền Tông. Cuộc loạn kéo dài từ năm 755 đến năm 763.

15/. Hội Xương 會昌 diệt Phật: Hội Xương là niên hiệu của Đường Võ Tôn. Thời Hội Xương năm thứ 5 (năm 845), nhà vua ra lệnh diệt trừ Phật giáo:

Phá chùa đốt kinh. Nhà vua mất năm 846. Vua kế ngai là Đường Tuyên Tôn lại cho chấn hưng Phật giáo. Đây là một trong ba đại pháp nạn của Phật giáo Trung Hoa, gọi là Tam Võ diệt Phật. Vị vua diệt Phật đầu tiên là Bắc Ngụy Thái Võ Đế diệt Phật từ năm 444 đến năm 452. Vị vua kế vị là Ngụy Văn Thành Đế lại cho chấn hưng Phật giáo. Pháp nạn thứ hai là Bắc Chu Võ Đế diệt Phật từ năm 574 dến 578.

16/. Đế Quán 谛观 đại sư: Theo sách Phật Tổ Thống Ký cuốn 22: Vào năm 960 Tiền Trung Di Vương sai sứ giả mang quốc thư và 50 món báu vật qua nước Cao Ly để xin một bản sao của các sách của Thiên Thai Tông. Lúc đó bên Cao Ly là đời nhà Vương, dưới thời vua Quang Tôn (光 宗). Sư Đế Quán theo lệnh vua Vua Quang Tôn mang sách đi sứ qua Trung Hoa vào năm 961. Sau sư Đế Quán đến Chùa Loa Khê bái ngài Nghĩa Tịch làm thầy và ở lại Loa Khê học đạo. Mười năm sau sư viên tịch tại đó. Sau khi sư viên tịch ( năm 971), người dọn phòng sư thấy cái hòm nhỏ đựng sách của sư phát ra hào quang và tìm thấy hai cuốn sách do sư soạn viết đó là cuốn Tứ Giáo Nghi quyển thượng và quyển hạ. Cho đến đời nhà Tống khi sư Trí Viên tái bản cuốn Tứ Giáo Nghi thì vẫn còn đủ hai cuốn, Trí Viên đại sư chỉ tái bản cuốn thượng vì sư cho rằng cuốn thượng dễ hiểu và thực dụng cho người học đạo. Còn cuốn hạ sư nói là khoan tái bản vì bài bàn về sự phán giáo của các tông phái ở Nam Bắc Triều (năm 420-581) dài khó hiểu, không thực tế cho người mới học đạo. Nay thì chỉ còn cuốn thượng, cuốn hạ thất truyền.

Phật Tổ Thống Ký (佛祖統記) của pháp sư Chí Bàn (志磐 ) soạn viết vào thời Vua Tống Độ Tông đời Nam Tống (1265-1274) thì cho rằng cuốn Tứ

Giáo Nghi là chép lại đổi tên và sửa đổi đôi chút của cuốn Kinh Khê Thiên Thai Bát Giáo Đại Y (荊溪天台八教大意). Cuốn Thiên Thai Bát Giáo Đại Ý không phải là của ngài Kinh Khê. Kinh Khê Trạm Nhiên (荊溪湛然 711-782) là vị tổ thứ 9 của Thiên Thai Tông, ngài có viết nhiều sách nhưng không phải là tác giả của cuốn Thiên Thai Bát Giáo Đại Ý. Tác giả của cuốn này là sư Quán Đỉnh (灌頂) (561-632), tứ tổ của Thiên Thai Tông. Sư là người ghi chép cuốn Pháp Hoa Huyền Nghĩa và Ma ha Chỉ Quán trong khi Thiên Thai Trí Giả thuyết giảng. Cuốn Thiên Thai Bát Giáo Đại Ý có trong Đại Tạng Kinh Việt Nam kinh số 1930. Chúng tôi có đọc qua cuốn Thiên Thai Bát Giáo Đại Ý thì thấy ý trong cuốn này rất gần với Tứ Giáo Nghi. Hòa thượng Hội Tánh thì kết luận là 60% tài liệu của cuốn Tứ Giáo Nghi lấy từ cuốn Thiên Thai Bát Giáo Đại Ý, 40% lấy từ Thiên Thai tam đại bộ. Lời văn của Tứ Giáo Nghi dễ hiểu hơn cuốn Thiên Thai Bát Giáo Đại Ý. Việc tham khảo sách khác để viết thành luận không có gì lạ cả. Ngài Đế Quán khi viết cuốn Tứ Giáo Nghi có lẽ chỉ có ý định viết cho mình đọc và học hỏi, không có ý khắc in xuất bản nên đã không viết lời tựa để nói rõ những sách tham khảo.

17/. Trí Viên 智圓 đại sư: (năm 975-1022). Sư cùng thời với tăng thống Tán Ninh, giảng dạy Phật giáo tại núi Cô Sơn Hàng Châu.

18/. Phất Long 佛隴: Là một đồi núi nằm ở phía tây nam của núi Thiên Thai. Thiên Thai Trí Khải, sư Đức Thiều từng ở đây tu hành. (Tự Điển Phật hoc của Đinh Phúc Bảo)

19/. Tứ Minh Thảo Am pháp sư 四明草菴 (1090-1167): Người đời Nam Tống, huyện Minh Châu tỉnh Triết Giang. Pháp danh của sư là Đạo Nhân 道因, vị tổ thứ 17 của Thiên Thai Tông. Sư được vua Tống Chân Tôn ban danh Pháp Trí Đại Sư. Sư còn có rất nhiều biệt hiệu: Tứ Minh Tôn Giả, Đức Cố, Thảo Am, Thảo Am Đạo Nhân, Thảo Am Nhân, Nam Hồ Nhân, An Trụ, An Trụ Tử. Tứ Minh là núi Tứ Minh ở

huyện Dư Diệu tỉnh Triết Giang. Trong núi Tứ Minh có Tứ Minh Đạo Trường, sư Đạo Nhân có ở qua ở đó. Sư viết nhiều sách: Giáo Uyển Di Sự 教苑遺事, Tứ Minh Tôn Giả Giáo Hạnh Lục 四明尊者教行錄 có trong Việt Tạng kinh số 1937, 淨土餘說 Tịnh thổ Dư Thuyết có trong Đại Chánh Tạng¼ (Phật Tổ Thống Kỷ, Tục Cao Tăng Truyện).

20/. Cao Ly, Tân La: Thời Tam Quốc nước Đai Hàn gồm có ba nước : Nước Cao Cú Ly 高句麗 (37 TCN-668), nước Bách Tế百济 (18 TCN-660)

và nước Tân La 新罗(57 TCN-935 ). Sau nước Tân La tiêu diệt nước Bách Tế và nước Cao Cú Ly, thống nhât. Vào năm 935 Vương Kiến 王建 lật đổ nước Tân La tạo ra nhà Vương và nước Cao Ly (918-1392). Chữ Cao Ly được phiên âm qua Anh văn là Korea, tức Đại Hàn ngày nay.

21/. Phù Tôn Kế Trung 扶宗繼忠 Pháp Sư: Sư họ Khâu 丘tên là Kế Trung, hiệu là Phù Tôn (năm 1012-1082). Người đời Bắc Tống, làng Vĩnh Gia. Tu theo Thiên Thai Tông với sưThượng Hiền. Sư là tác giả của Tứ Minh Thập Nghĩa Thư 四明十 義 書 và Tứ Minh Nhân Nhạc Dị Thuyết Tùng Thư, hai cuốn này có trong cuốn Chữ Vạn Tục Đại Tạng Kinh, Pháp Trí Di Thiên Quán Tâm Nhị Bách Vấn 法智遺編觀心二百問 cuốn này có trong Đại Chánh Đại Tạng Kinh. Còn cuốn Nhị Sư Khẩu Nghĩa và cuốn Phù Tôn Tập thì nay thất truyền. (Tục Cao Tăng Truyện, Phật Tổ Thống Ký cuốn 13).

22/. Lưu Thủy trưởng giả 流水長者: Theo Kim Quang Minh Kinh phẩm thứ 16 thì ở nhiều kiếp trước khi Đức Phật còn đang tu bồ tát đạo, ngài tên là Lưu Thủy trưởng giả. Một hôm hạn hán, Ngài thấy một cái ao gần khô trong đó mười ngàn con cá sắp chết. Ngài và người con dùng voi chở nhiều bịch nước đến đổ vào ao để cứu cá. Sau đó ngài lại thuyết pháp cho chúng nghe. Các cá sau khi chết được đầu thai vào cõi trời Đạo Lợi. Thành các thiên vương trở lại tạ ơn Ngài.

23/. Trí Giác 智覺: Sư là người viết bài tựa này vào mùa đông Vạn Lịch thứ chin (1582), đời nhà Minh khi cuốn Tứ Giáo Nghi được

cu sĩ Phùng Mộng Trinh tái bản. Theo lời tựa của cư sĩ Phùng Mộng Trinh thì vị sư đến thăm ông và tặng kinh sách Thiên Thai Tông là sư Chân Giác 真覺, không phải sư Trí Giác. Theo bài giảng của HT. Hội Tánh thì thời Gia Tịnh và Vạn Lịch không có tênTrí Giác, nhưng có sư Chân Giác. Sư là môn đệ của sư Thiên Tùng 千松 của Thiên Thai Tông, vì vậy sư lấy hiệu là Bách Tùng Chân Giác 百松真覺, người huyện Côn Sơn崑山, họ Vương. Sanh năm 1536 mất năm 1595.

24/. Bế quan 掩關: Hay nhập quan. Chữ quan ở đây có nghĩa là cửa, cửa ải. Bế quan có nghĩa là đóng kín cửa lại. Nhập quan có nghĩa là vào phòng đóng kín cửa lại. Đó là một cách tu hành có ở các môn phái Phật giáo. Người tu hành ẩn mình vào trong phòng, đóng kín cửa, không tiếp khách để đọc kinh thiền định. Thời gian tùy người tu hành quyết định, có thể từ vài tuần cho đến vài năm. Pháp tu hành này có lẽ có nhiều đời trước nhà Tùy. Trong sách Tục Cao Tăng Truyện (năm 645) đã kể ở đời nhà Tùy năm Nhân Thọ (601-604) đã có các sư bế quan tu hành. Ở những tôn giáo khác ở Tây phương cũng có cách tu hành này nhưng gọi là cấm phòng hay tịnh tâm. (Tục Cao Tăng Truyện 續高僧傳, Việt Tạng số 2060)

25/. Kiết Hạ 結夏: Tiếng Phạn gọi là varsah, tiếng Pali là vasso, tiếng Anh là vassa. Varsah trong tiếng Phạn có nghĩa là mưa. Hán văn dịch là kiết

hạ, kiết hạ an cư, vũ an cư 雤安居, tọa hạ an cư 坐夏安居, tọa hạ 坐夏... Đây là một tục lệ của những người tu hành ở lại trong tu viên không đi ra

ngoài tu viện trong ba tháng mùa mưa ở Ân Độ, tục lệ này có trước cả đạo Phật. Ho muốn tránh giẫm phải những sinh vật sinh sôi nảy nở trong mùa mưa, và cũng tránh cho những người tu hành phải đi lại khó khăn trong mùa này. Mùa mưa của Ấn Độ là từ tháng 8 đến tháng 11 theo lịch Ấn Độ, tương đương là tháng 7 đến tháng 10 của dương lịch. Theo một số kinh điển thì cuộc kiết hạ lần đầu tiên của Đức Phật là ở Lộc Uyển. Ở Trung Quốc không có mùa mưa, nên lấy ngày 16 tháng 4 âm lịch cho đến ngày 15 tháng 7 âm lich làm kiết hạ. Kiết hạ được cử hành tại Trung Quốc từ thời Hậu Tần (384-417). Ngày kết thúc

của ngày kiết hạ gọi là ngày giải hạ 解夏 hay ngày quá hạ 過夏. Trong ba tháng kết hạ các tu sĩ phải tinh tiến học hành, thiền định, sám hối ....

Ở Trung Hoa vì không có mùa mưa, nhưng mùa đông rất lạnh, nên có tổ chức kiết đông 結冬. Kiết đông bắt đầu từ ngày 15 tháng 10 đến ngày 15 tháng giêng âm lịch. Ngày nay ở nhiều thiền viện thì lại đổi ngày kết đông thành ngày thiền thất 禪七, đó là những khóa học thiền định từ 7, 21, 49, hay 70 ngày. (Wikipedia vasa, Phật học Từ Điển Đinh Phúc Bảo)

26/. Võ Lâm 武林: Một tên khác của thành phố Hàng Châu.

27/. Tứ Minh Trí Bàn 志磐: Biệt hiệu là Đại Thạch, thầy tu theo Thiền tông và Thiên Thai tông. Giảng dạy Phật giáo ở núi Tứ Minh. Soạn viết cuốn Phật Tổ Thống Ký vào năm 1269, cuốn này có trong Đại Chánh Tạng Kinh. (Wikipedia về Phật Tổ Thống Ký 佛祖統紀)

28/. Sa môn Mông Nhuận 蒙潤: Thầy họ Cố 顧, tên là Ngọc Cang 玉岡 ( năm 1276 -1343 ), đời nhà Nguyên, quê Gia Hoa 嘉禾( nay quận Gia Hưng tỉnh Triết Giang ). Thầy tu ở Hàng Châu, chùa Nam Thiên Trúc 南天 竺. Thầy có viết cuốn Tứ Giáo Nghi Tập Chú 四教儀集注. (Đại Minh Cao Tăng Truyện大明高僧傳).

29/. Phật Hoan Hỷ Nhật 佛歡喜日: Đó là ngày 15 tháng 7 âm lịch là ngày giải hạ, các tăng ni đến trước điện Phật báo cáo thành quả của ba tháng tu tập của mình, và cho rằng Đức Phật rất vui mừng để nghe, vì vậy gọi là Phật hoan hỷ nhật.

30/. Phùng Mộng Trinh 馮夢禎 (1548-1605): Tự Khai Chi, hiệu Cụ Khu, Chân Thực cư sĩ. Đậu trạng nguyên năm 1577 làm tế tửu của quốc tử giám tại Nam Kinh, nay tương đương với chức viện trưởng viện đại học. Sau về ở ẩn tại Hàng Châu trên núi Cô Sơn.

31/. Ngũ Thời 五時: Đức Phật từ khi thành đạo cho đến khi nhập Niết Bàn, Ngài thuyết pháp tổng cộng là 49 năm. Dựa vào những bộ kinh của Ngài thuyết giảng, Trí Giả đại sư chia làm năm thời kỳ: 1) Thời Hoa Nghiêm, 2) Thời Lộc Uyển hay thời A Hàm, 3) Thời Phương Đẳng,

4) Thời Bát Nhã, 5) Thời Pháp Hoa Niết Bàn. Năm thời kỳ này lại được so sánh với anh nắng của mặt trời từ lúc mọc cho đến lúc giữa trưa của Kinh Hoa Nghiêm. Thời Hoa Nghiêm đươc thí dụ như mặt trời mới mọc chỉ soi sáng những đỉnh núi cao (như nhật sơ xuất, tiên chiếu cao sơn 如日初出, 先照高山), nghĩa là trong thời này Ngài thuyết giảng cho những người có căn cơ thật cao trên các cõi trời trong 21 ngày thiền định sau khi thành đạo.

Thời A Hàm được thí dụ như mặt trời đã lên cao hơn đã soi sáng đến những hang động của các núi (nhật chiếu u cốc 日 照 幽 谷) như trong bài của Trí Khải đại sư. Thật ra trong kinh Hoa Nghiêm không nói là mặt trời soi sáng các hang động. Nguyên văn của kinh Hoa Nghiêm nói rằng: Thí dụ như mặt trời mới mọc, trước hết soi sáng các đại sơn vương, sau đó đến cac đại sơn, sau đó mới đến các Kim Cương Bảo sơn, sau chót mới đên khắp mọi nơi (Thí như nhật xuất, tiên chiếu nhất thiết chư đại sơn vương, thứ chiếu nhất thiết đại sơn, thứ chiếu Kim Cương Bảo sơn, nhiên hậu phổ chiếu nhất thiết đại địa 譬如日出, 先照 一切諸大山王, 次照一切大 山, 次照金剛 寶山然後普照 一切 大 地 ). Nhưng dựa vào bản dịch của Kinh Hoa Nghiêm của thời Đông Tấn Phẩm thứ 32 Bảo Vương Như Lai Tính Khởi viết rằng: Thí dụ như nhật nguyệt xuất hiện ở thế gian này, soi sáng đến tất cả các hang cùng núi sâu, không đâu không soi sáng đến (thí như nhật nguyệt, xuất hiện thế gian, nãi chí thâm san u cốc, vô bất phổ chiếu 譬 如日月, 出現世間, 乃至深山幽谷, 無不 普照). Trí Giả đại sư đã gom các đại sơn và Kim Cương bảo sơn và nói là các hang động của các núi sâu là như vậy.

Thời Phương Đẳng: Trong kinh Hoa Nghiêm khi mặt trời lên cao soi sáng mọi nơi, giai đoạn này Trí Giả đại sư lại chia nó thành ba giai đoạn đó là: 1) Thực thời tức giờ thin lúc 7đến 9 giờ sáng, đó là thời Phương Đẳng. 2) Ngu trung禺中thời tức giờ tỵ lúc 9 đến 11 giờ sáng, đó là thời Bát Nhã. 3) Nhật trung thời tức giờ ngọ lúc 11 đến 1 giờ trưa, đó là thời Pháp Hoa Niết Bàn, thời cáo nhất của đạo Phật.

Đức Phật giảng đạo trong 49 năm, Ngài giảng thời Hoa Nghiêm là 21 ngày, Ngài giảng thời A Hàm là 12 năm, thời Phương Đẳng là 8 năm, thời Bát Nhã là 22 năm, thời Pháp Hoa Niết Bàn là 7 năm, có sách nói là 8 năm. Ngài giảng kinh Niết Bàn là một ngày một đêm trước khi nhập diệt. Sau đây là bài kệ của Trí Viên đại sư tóm tắt năm thời kỳ kể trên:

華嚴最初三七日 Hoa Nghiêm tối sơ tam thất nhật,

阿含十二方等八 A Hàm thập nhị Phương Đẳng bát,

二十二年般若談 Nhị thập nhị niên Bát Nhã đàm,

法華涅槃共七年 Pháp Hoa Niết Bàn cộng thất niên.

Dựa vào những kinh điển nào để nói số năm của từng thời thì không rõ ngoại trừ thời Hoa nghiêm và thời Pháp Hoa Niết Bàn là có nói trong Kinh Hoa Nghiêm và Kinh Pháp Hoa. Theo kinh Hoa Nghiêm kể thì Ngài thuyết giảng kinh này. "Tại Bồ Đề đạo trường khi mới thành chánh giác". (Ư bồ đề đạo tràng thủy thành chánh giác 於菩提道場始成正覺).

Trong kinh Pháp Hoa Ngài nói: "Túc thoát anh lạc, canh trứ thô tệ cấu nị chi y 即脫瓔珞，更著粗敝垢膩之衣" ngài nói là bỏ áo cao quý của Lô Xá Na thân, mặc lên áo dơ bẩn để giảng dạy chúng sinh đó là thời A Hàm.

Trong Đại Tập kinh nói Như Lai thành đạo sau 16 năm giảng Đại Tập Kinh (Như Lai thành đạo thủy thập lục niên 如來成道始十六年). Nếu Ngài đắc đạo năm 30 tuổi thì 16 năm sau là 46 tuổi trở đi Ngài thuyết giảng về Đại Thừa, đó là thời Phương Đẳng.

Trong Nhân Vương Hộ Quốc Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh viết: Như Lai thành đạo 29 năm thì thuyết giảng kinh này (Như Lai thành đạo nhị thập cửu niên 如來成道二十九年 ), như vậy Đức Phật giảng kinh Nhân Vương Hộ Quốc Bát Nhã lúc Ngài 59 tuổi. Như vậy thời Bát Nhã có lẽ là 59 tuổi trở đi.

Trong Kinh Pháp Hoa có nói rằng: Đức Phật giảng kinh Pháp Hoa lúc Ngài thành đạo trên 40 năm (thành đạo dĩ lai tứ thập dư niên 成道已來四十餘 年). Như vậy Đức Phật giảng kinh Pháp Hoa là sau 73 tuổi, Như vậy thời Pháp Hoa là 7 năm, vì Ngài nhập diệt vào năm 80 tuổi.

32/. Bát giáo 八教: Đốn giáo, Tiệm giáo, Bí Mật giáo, Bất Định giáo, Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo, Viên giáo.

33/. Thời Hoa Nghiêm 華嚴時: Theo những kinh điển của Đại Thừa thì Đức Phật sau khi đắc đạo, Ngài đã thiền định ở dưới cây bồ đề, trong 21 ngày thiền định đó, Ngài đã xuất thần đến các cõi trời Đâu Xuất thiên 兜率 天, tha hóa tự tại thiên giảng dạy kinh Hoa Nghiêm. Theo các kinh điển của Phật Giáo Nguyên Thủy thì trong 21 ngày đó Ngài đang hưởng pháp lạc, đang quan sát chúng sinh và nghĩ cách cứu độ chúng sinh.

Nguồn gốc của kinh Hoa Nghiêm: Theo các kinh điển của Đại Thừa và sách Đại Đường Tây Vực ký của sư Huyền Trang thì Long Thụ bồ tát có căn cơ rất cao, đọc hết Tam Tạng Kinh và tự nghĩ rằng Đức Phật, ngài có nhất thiết trí mà chỉ có từng đây điều viết trong Tam Tạng Kinh thì ta cũng có thể ra lập một giáo phái của ta. Lúc đó thiên nhân xuất hiện và khuyên Long Thụ bồ tát rằng: Đức Phật còn giảng dạy nhiều lăm ở các cõi trời, nhưng vì người ở thế gian này căn cơ yếu kém nên chỉ lưu lại có từng đó mà thôi, muốn biết thêm thì hay đến long cung xem những kinh của Phật dạy chưa được lưu truyền trên thế gian.

Long Thụ bồ tát đến long cung thấy có ba bộ Kinh Hoa Nghiêm: Một bộ lớn, một bộ trung bình và một bộ nhỏ. Những câu kinh trong bộ lớn nhiều như những hạt bụi khi ta lấy mười tam thiên đại thiên thế giới, số phẩm của cuốn này là nhiều như những hạt bụi do một tiểu thế giới. Quyển trung bình gồm 498800 câu gồm 1200 phẩm. Long Thụ bồ tát thấy người ở thế gian này không có đủ khả năng để lãnh hội trí tuệ trong hai cuốn này. Ngài chọn bộ nhỏ để đưa về để truyền giảng.

Kinh Hoa Nghiêm được truyền vào Trung Quốc vào thời Đông Tấn vua An Đế, Nghĩa Hy năm thứ 14 (418). Ngài Phật Đà Bạt Đà La, tên tiếng Phạn là Buddhabhadra, tên dịch nghĩa là Giác Hiền, từ một nước nhỏ tên là Gia Tỷ La Vệ quốc (nay là Nepal) đưa đến. Ngài đến Kiến Khang nay là Nam Kinh) đạo trường. Nhà vua ra lệnh dịch cuốn kinh này ra Hán văn. Hàng trăm người phụ ngài dịch trong bốn năm mới hoàn tất. Cuốn này gọi là Lục Thập Hoa Nghiêm vì có 60 cuốn 34 phẩm.

Đến đời nhà Đường thời Võ Hậu (684-705), Võ Hậu mời quốc sư Thủ Hiền giảng kinh Lục Thập Hoa Nghiêm. Bả nghe nói là Kinh Hoa Nghiêm có 80 cuốn có 39 phẩm. Bèn sai sứ thần qua nước Vu Điền于 闐 (tên tiếng Phạn Ku-Stana. Nước này nay là một phần của tỉnh Tân Cương) thỉnh kinh và mời ngài Thực Nghĩa Nan Đà 實叉難陀, tên tiếng Phạn là Sikshananda (652-710 ) về giảng dạy và dịch ra Hán văn. Ngài và 200 người phụ tá mất ba năm mới dich xong. Cuốn này gọi là Bát Thập Hoa Nghiêm.

Đến đời Đường Đức Tôn, Trinh Nguyên năm thứ 12 (796 , thầy Bát Nhã Tam Tạng 般若三藏 từ Ấn Độ đến và mang lại bộ kinh Hoa Nghiêm có 40 cuốn, ngài mất 14 năm mới dịch ra Hán văn. Bộ này gọi là Tứ Thập Hoa Nghiêm. Tứ Thập Hoa Nghiêm thật ra là phẩm chót (Nhập Pháp Giới), của hai cuốn Lục Thập và cuốn Bát Thập Hoa Nghiêm, dài và đầy đủ hơn. Phẩm Nhập Pháp Giới của Lục Thập Hoa Nghiêm gồm 17 cuốn, phẩm Nhập Pháp Giới của Bát Thập Hoa Nghiêm gồm 21 cuốn, phẩm Nhập Pháp Giới của Tứ Thập Hoa Nghiêm gồm 40 cuốn. Quyển thứ 40 là Phổ Hiền Hạnh Nguyện Phẩm thì hai cuốn Lục Thập và Bát Thập Hoa Nghiêm không có.

34/. Thời Lộc Uyển 鹿苑時: Tên tiếng Phạn là Mrigadava, có nghĩa là vườn nai. Tiềng Pali thì lại gọi là Isipatana có nghĩa là đất thánh nhân hay tiên nhân. Nay tiếng Ấn Độ gọi là Sarnath, chữ Sarnath là do chữ Phạn Saravganatha có nghĩa là lộc vương. Vì vậy Hán văn có nhiều tên dịch: Lộc Dã Uyển, Lộc Dã Viên, Lộc Dã, Tiên Uyển, Tiên nhân

Viên. Huyền thoại của vùng này rất nhiều. Theo Xuất Điệu Kinh 出曜經quyển 14 thì đất này là nơi có những tiên nhân, thánh nhân có phép ngũ thần thông lui tới. Một huyền thoại khác là ngày xưa có một vị vua của nước Ba La Nại 波罗 奈国 Varanasi đi săn ở vùng này và bắt được cả ngàn con nai thuộc hai bầy nai. Một bầy nai có thiện nai vương, một bầy có ác nai vương. Hai nai vương bèn xin vua rằng: Xin vua tha cho các nai về rừng, mỗi ngày hai bầy nai sẽ thay phiên nhau đem nộp cho nhà vua một con nai để ăn thị như vậy nhà vua có thịt nai tươi ăn hoài. Vua đồng ý. Hai bầy nai bèn luân phiên nhau cúng dâng nai cho nhà vua. Một hôm đến phiên một con nai có thai của bên thiện nai vương phải nộp cho nhà vua ăn thịt. Con nai này xin ác nai vương nộp trước, đợi nó sinh con xong sẽ nộp bù lại. Ác nai vương không chịu. Sau cùng thiện nai vương tình nguyện mình đi nộp thế cho nai mẹ. Vua thấy thiện nai vương đến nộp minh, ngạc nhiên và hỏi hết nai rồi sao mà nai vương phải nộp minh? Nai vương thưa thật câu chuyên. Vua vô cùng cảm đông và từ đó bỏ không bắt các nai nộp mình nữa. Nến khu rừng này gọi là vườn nai.

Đức Phật sau khi đắc đạo đã đến đây chuyển pháp luân và độ cho năm tỳ kheo.

Dùng chữ "thời Lộc Uyển" để nói là giai đoạn Đức Phật giảng dạy cho Thanh văn thừa thì thật chưa đúng cho lắm, vì Ngài giảng kinh A Hàm trong 12 năm. Vì vậy nhiều học giả dùng danh từ đúng hơn phải là thời A Hàm.

35/. Kinh A Hàm: Chữ A Hàm là phiên âm từ chữ Phạn agama có nghĩa là đi và đến, vì vậy chữ A ham thời xưa dịch nghĩa là khứ (đi) và quy (đến). Ở đây có nghĩa là cuốn kinh được truyền lại từ đời này qua đời khác. Kinh A Hàm không phải là bản dịch tiếng Phạn của Tam Tạng kinh bằng tiếng Pali, tuy nội dung của hại bộ kinh thì rất gần nhau nhưng sự sắp xếp của hai bộ kinh khác nhau.Tam Tạng kinh Pali chia làm ba phần: kinh tạng, luật tạng và luận tạng. Bộ A Hàm được chia làm bốn phần: Trường A Hàm, Trung A Hàm, Tăng nhất A Hàm và Tạp A Hàm. Gọi chung là Tứ A Hàm.

- Kinh Trường A Hàm: Gồm 22 cuốn, được dịch từ chữ Phạn ra Hán văn vào đời Hậu Tấn năm Hoành Thụy 後秦弘始 thứ 15 (413 ), dịch tai Trường An, do sư Phật Đà Da Xá 佛陀耶舍 (Buddhayas), người nước Kophen đọc, sư Trúc Phật Niệm 竺佛念 (người Lương Châu) dịch ra Hán văn, Đạo Sĩ Đạo Hàm 道含 bút ký.

- Kinh Trung A Hàm: Gồm 60 cuốn, được dịch từ chữ Phạn ra Hán văn vào đời Phù Tần Kiến Nguyên 苻秦建元 năm thứ 20 (384) do sư Đàm Ma Nan Đề 曇摩難提 (Dharmanandi) dịch. Đến đời Đông Tấn Long An năm thứ 2 (398) sư Gotama Samghadeva 瞿曇僧伽提婆 Cù Đàm Tăng Gia Đề Bà dịch lại.

-Tạp A Hàm Kinh: Gồm 50 quyển, được sư Cầu Na Bạt Đà La 求那跋陀罗 Gunabhadra (394-468 ) người trung Thiên Trúc đọc giảng dịch ra Hán văn vào đời Nam Triều Lưu Tống năm Nguyên Gia thứ 20 (443 ), sư Bảo Vân dịch ra Hán văn, sư Tuệ Quán ghi chép. Còn một cuốn khác tên là Biệt Dịch Tạp A Hàm Kinh gồm 20 quyển, dịch giả thất truyền, cuốn này có lẽ dịch trước cuốn Tạp A Hàm gồm 50 quyển.

- Kinh Tăng Nhất A Hàm: Gồm 50 quyển, được dịch ra Hán văn vào đời Phù Tần năm Kiến Nguyên thứ 20 ( năm 384 ), do sư Đàm Ma Nan Đề 曇 摩難提 (Dharmanandi) đọc giảng, sưTrúc Phật Niệm dịch ra Hán văn, sư Đàm Cảo 曇嵩 ghi chép. Cuốn này được sư Đàm Ma Nan Đề dịch lại vào đời Đông Tấn năm Long An thứ hai ( năm 398 ).

36/. Thời Phương Đẳng: Đó là thời kỳ Đức Phật giảng dạy bộ Kinh Phương Đẳng còn gọi là Phương Quảng (Vaipulya Sutra). Bộ kinh này là một trong năm bộ kinh chính của Đại Thừa gọi là Ngũ Đại Bộ: Bộ Hoa Nghiêm, bộ Bát Nhã, bộ Pháp Hoa, bộ Niết Bàn, bộ Phương Đẳng. Vậy Bộ kinh Phương Đẳng gồm tất cả những kinh Đại Thừa trừ bốn bộ kinh kể trên. Bộ kinh Phương Đẳng lại chia làm 12 đại bộ, nên còn gọi là Thập Nhị Bộ Kinh十二部经. Đức Phật đã giảng bộ kinh Phương Đẳng trong 8 năm. Những kinh như: Kinh Duy Ma, kinh Tư Ích, kinh Lăng Già, kinh Lăng Nghiêm Tam Muội,

kinh Kim Quang Minh, kinh Thăng Mạn¼đều là những kinh của bộ này. Chữ vaipulya trong tiếng Phạn có nghĩa phương đẳng, phương quảng. Theo kinh Thắng Mạn Bảo Quật 胜鬘宝窟 thì: Lý chánh vi phương, ngôn phú vi quảng 理正为方,言富为广 nghĩa là những lý thuyết giảng trong những kinh này là chánh thống không sai lạc, chư quảng có nghĩa là quảng đại, phong phú, những kinh này nói đến 84.000 pháp môn. Chữ đẳng có nghĩa là bình đẳng. Kinh Kim Cương nói rằng: Thị pháp bình đẳng, vô hữu cao hạ 是法平等, 無有高下. Có nghĩa là Phật tính có ở mọi người, Phật pháp áp dụng cho mọi người không ai hơn ai.

37/. Thời Bát Nhã: Đây là thời thứ tư. Đức Phật giảng dạy về kinh Bát Nhã 般若經. Theo quan niệm của Đại Thừa thì Đức Phật đã dùng 22 năm giảng dạy về các kinh Bát Nhã. Chữ bát nhã là chữ phiên âm của chữ Phạn prajna, có nghĩa là trí tuệ. Nhưng trong các kinh sách Phật giao không dùng chữ trí tuệ mà vẫn dùng chữ bát nhã là để phân biệt cái trí tuệ của đạo Phật khác với cái trí thường của con người. Trí của người đời có xấu có tốt, còn trí tuệ của Phật giáo là chỉ có tốt mà thôi. Còn dịch nghĩa của chữ bát nhã thì phải dịch là chánh trí tuệ hay chánh trí, vi diệu trí tuệ hay diệu tuệ. Chữ bát nhã thường đi chung với chữ ba la mật đa 波羅密多,

chữ phiên âm của chữ Phạn paramita, chữ này gồm hai chữ ghép lại, para có nghĩa ở bên kia và mita có nghĩa đã đến. Vì vậy dịch nghĩa là đã đến bờ bên kia. Bát Nhã ba la mật đa có nghĩa là Diệu tuệ giúp chúng ta đi đên bờ giác.

Vào đời nhà Đường, pháp sư Huyền Trang (602-664) đã dịch hết cuốn Đại Bát Nhã Ba La Mật Đa kinh ra Hán văn, đây là bộ kinh dài nhất, gồm 600 cuốn. Trước thời nhà Đường thì một số cuốn trong bộ kinh này đã được các sư dịch ra Hán văn, gồm có tám bộ: Đại Phẩm Bát Nhã, Tiểu Phẩm Bát Nhã, Phóng Quang 放光 Bát Nhã, Quáng Tán 光讚 Bát Nhã, Đạo Hạnh Bát Nhã 道行, Kim Cương 金剛 Bát Nhã, Thắng Thiên Vương 勝天王Bát Nhã, Văn Thù Vấn文殊問 Bát Nhã. Trọng tâm của thời Bát Nhã là giảng về tánh Không.

38/. Thời Pháp Hoa Niết Bàn: Đây là thời thứ năm. Đức Phật dùng 7 năm có sách nói là 8 năm để giảng về kinh Pháp Hoa và Ngài dùng một ngày và một đêm trước khi Ngài nhập Niết Bàn giảng về kinh Niết Bàn. Kinh Pháp Hoa được ví như một đội quân vô địch đến chiến thắng tất cả các mặt trận, kinh Niết Bàn ví như một đạo quân đến thu dọn chiến trường.

Kinh Pháp Hoa, tên tiếng Phạn là Sad-dharma Pundarika Sutra, Sad- dharma có nghĩa là diệu pháp, Pundarika có nghĩa bông sen trắng. Sở dĩ dùng bông hoa sen trắng để đặt tên kinh này có nhiều nghĩa. Một nghìa là trong chúng sinh đều có một Phật tính trong trắng, thanh tịnh, hoàn mỹ và tất cả chúng sinh đều có thể thành Phật. Một ý nghĩa khác theo Thiên Thai Tông là nói về quyền, thực, bản, tích của tứ giáo. Quyền có nghĩa là tạm thời. Thực là vĩnh viễn. Bốn thời kỳ trước chỉ là quyền giáo, là những giai đoạn phương tiện để đưa đến cái thực giáo là thời Pháp Hoa, bốn thời kỳ trước chỉ là dấu tích, là con đường để dẫn đến cái bổn là cái gốc mà Đức Phật muốn giảng dạy đó là Kinh Pháp Hoa. Thí dụ của hoa sen:

a) Hoa sen xuất hiện: Đó là thời kỳ các quyền giáo, đó là thời kỳ đặt ra những dấu tích, những con đường để đi đền mục đích, đó chính là tòng bản thùy tích從本垂迹.

b) Sen nở thấy nhụy sen đó là giai đoạn dùng cái giáo phái tạm thời để cho thấy cái giáo phái vĩnh cửu khai tích hiển bản 開迹顯本 và khai quyền hiển thực 開權顯實.

c) Hoa tàn sen thành: Đây là giai đoạn bỏ cái giáo phái tạm thời đi để chỉ nói đến cái mục đích vĩnh cửu, phế tích lập bản 廢迹立本, phế quyền lập thực廢權立實.

Kinh Pháp Hoa là chữ viết tắt của chữ Diệu Pháp Liên Hoa Kinh. Có ba bản dịch từ chữ Phạn ra chữ Hán. Bản đầu tiên được dịch ra Hán văn vào thời Tây Tấn (265-316), do sư Trúc Pháp Hộ 竺法護 Dharmaraksa (239-316), người nước Đông Nguyệt Chi dịch. Bản này

gồm 10 cuốn. Bản thứ hai được dịch vào thời Diệu Tần do sư Cưu Ma La Thập 鳩摩羅什 Kumarajiva (344-413) người nước Quy Tư 亀茲国 dịch. Bản này gồm bẩy cuốn 28 phẩm. Cuốn kinh Pháp Hoa ngày nay dùng là cuốn này. Bản thứ ba được dịch vào đời nhà Tùy do hai sư Đạt Ma Cấp Đa 達摩笈多 DharmaGupta (?-619) người Nam Ấn Độ và sư Đồ Na Quật Đa 闍那崛多 Jnanagupta (523-600) người Bắc Ấn Độ hợp dịch. Cuốn này gọi là Thiêm Phẩm 添品 Diệu Pháp Liên Hoa Kinh. Sở dĩ gọi là thiêm phẩm là vì có một vài phẩm có bổ túc thêm.

Thời Niết Bàn: Chữ Niết Bàn là chữ phiên âm của chữ Phạn Nirvana, chữ Pali là Nibbana, phiên âm ra Hán văn là Niết Bàn Na涅槃那, Bát Niết Bàn 般涅槃, Nê Hoàn泥洹, dịch nghĩa là diệt độ, tịch diệt, vô vi, giải thoát, tự tại, an lạc, bất sinh bất diệt. Chư Phạn còn dùng chữ Parinirvana, phiên âm là Ba lợi Mật Phước Nam 波利暱縛男 dịch nghĩa là viên tịch. Thật ra khi Đức Phật đắc đạo ở dưới cây bồ đề Ngài đã vào Niết Bàn rồi, khi Ngài hóa duyên ở thế gian này đã hết, Ngai thọ chung, vì để kính trọng Ngài nên dùng chữ nhập Niết Bàn.

Cuốn Đại Bát Niết Bàn kinh 大般涅槃經, tên tiếng Phạm là Maha parini rvana sutra do sư Đàm Vô Sấm 曇無讖 Dharma Raksa (385-433) dịch vào đời Bắc Lương, Huyền Thủy năm thứ 10 ( năm 421), sư đến Đôn Hoàng (nay là tỉnh Cam Túc), được Hà Tây Vương Tự Cừ Mông Tốn (366-433) 沮渠蒙逊 tôn làm quốc sư và yêu cầu dịch kinh Niết Bàn. Lúc đó chỉ có 20 cuốn, dịch xong 20 cuốn bèn về Ấn Độ sưu tập được thêm 20 cuốn nữa đem về Bắc Lương dịch được tổng cộng là 40 cuốn, nhưng vẫn còn thiếu phần chót là phần thập vương chia xá lợi. Sư lại xin phép Hà Tây Vương về Ấn Độ sưu tập thêm. Kỳ này Hà Tây Vương không cho thầy đi vì sợ Bắc Ngụy Vương thỉnh sư qua nước Bắc Ngụy làm quốc sư. Nhưng sư nhất định xin đi, vương gia đành cho sư đi và cho người theo giết, sư mất năm 49 tuổi.

40 cuốn kinh này chia làm 13 phẩm nên các phẩm quá dài và không rõ. Cuốn kinh này khi truyền đến Nam Triều Lưu Tống (420-479) các sư Tuệ Quán, Tuệ Nghiêm và cu sĩ Tạ linh Vận tu sửa và

phân phẩm lại thành 36 cuốn và 25 phẩm. Cuốn của sư Đàm Vô Sâm gọi là Bắc Bổn Niết Bàn kinh, còn cuốn tu sửa lại gọi là Nam Bổn Niết Bàn Kinh.

Thời Đông Hán sư Chi Lâu Gia Sâm 支娄迦谶, Lokaksema, làm dịch kinh sư từ năm 167 đến 186. Sư có dịch hai cuốn Phạn Bát Nê Hoàn Kinh梵般 泥洹经hai cuốn, thời Tam Quốc (227- 280) sư Pháp Hiền 法贤 dịch Đại Bát Niết Bàn kinh hai cuốn, đời nhà Ngô cư sĩ Chi Khiêm支谦 làm việc cho vua Ngô từ năm 223 -253, dịch Đại Bát Nê Hoàn Kinh hai cuốn. Sáu bản dịch kể trên nay thất truyền. Đời Đông Tấn sư Pháp Hiển 法显 (334-422) và sư Phật Đà Bát Đà La 佛陀跋陀罗 Buddhabhadra (359-429 ) dịch Đại Bát Nê Hoàn kinh 6 cuốn.

Thời Niết Bàn là thời mà Đức Phật tuyên lại cả bốn thời trước, để hy vọng những người có căn cơ ở trình độ nào cũng được cứu độ. Một trọng điểm khác mà Ngài muốn nói là sau khi Ngài nhập diệt các môn đệ hãy lấy giới làm thầy.

39/. Ngũ Vị 五味: Tiếng Phạn gọi là panca rasah, đó là 1) mùi sữa 乳味 ksira Anh văn dịch là milk, 2) Lạc vị 酪味, dadhi , Anh văn dịch là coagulated milk. 3) Sinh tô vị 生酥味 navanita, Anh văn dịch là curdled milk. 4) Thục tô vị 熟酥味 ghrta, Anh văn dịch là butter. 5) Đề hồ vị 醍醐味 sarpirmanda, Anh văn dịch là clarified butter. Đây là 5 giai đoạn biến chế của sữa. Kinh Niết Bàn quyển 40 dùng những giai đoạn biến chế của sữa để thí dụ sự giảng dạy của Đức Phật dựa vào căn cơ của chúng sinh: thời Hoa Nghiêm ví như mùi sữa, thời A hàm ví như mùi lạc, thời Phương Đẳng ví như mùi sinh tô, thời Bát Nhã ví như mùi thục tô, thời Pháp Hoa Niết Bàn ví như mùi đề hồ. Nghĩa là phài từng bước một tùy theo sự trưởng thành của căn cơ của chúng sinh mà đưa ra phép dạy dỗ cứu độ.

40/. Đốn giáo 頓教: Chữ đốn có nghĩa là đột nhiên. Đốn giáo là sự giảng dạy giúp hành giả thành đạo một cách đột nhiên. Đốn giáo chỉ dành cho những người đã có căn cơ rất cao, họ chỉ cần một lời giảng,

một câu kinh là họ giác ngộ, không cần tu tập qua những giai đoạn tu hành theo thứ lớp. Trong Tứ Giáo thì đó là thời Hoa Nghiêm, những người đắc đạo trong giai đoạn này ở trên các cõi trời. Thiền tông cũng là một hình thức Đốn giáo. Anh văn dịch là sudden teaching hoặc sudden enlightenment. (tự điển Digital Dictionary of Buddism )

41/. Tiệm giáo 漸教: Chữ tiệm có nghĩa từ từ là lối giảng dạy giúp hành giả đi từ từ đến giác ngộ. Anh văn dịch là gradual teaching. Tiệm Giáo được chia làm ba nhóm nhỏ:

a) Sơ tiệm giáo đó là thời A Hàm hay còn gọi là thời Lộc Uyển

b) Trung Tiệm giáo đó là thời Phương Đẳng

c) Hậu tiệm giáo còn gọi là mạt tiệm giáo 末漸教đó là thời Bát nhã.

42/. Bí Mật giáo 祕密教: Còn gọi là mật tu 密修. Đó là giáo phái tu hành hoàn toàn bí mật, người này tu tập điều gì, đắc quả vị gì, người khác không biết được.

43) Bất định giáo 不定教: Đó là sự giảng dạy trong một khóa học, người này ngộ được cấp bậc này người kia ngộ được cấp bậc kia, không hoàn

toàn đồng nhất. Hay khi thầy giảng về đại thừa nhưng người theo học lại chứng được Tiểu thừa hay ngược lại. Vì kết quả không nhất định nên gọi là bất định giáo. Anh văn dịch là indeterminate teaching.

44/. Tạng giáo 藏教: Còn gọi là Tam Tạng Giáo. Đó là giáo phái mà giáo lý dựa trên Tam Tạng Kinh. Đó là giáo phái Tiểu Thừa, nay gọi là Phật Giáo Nguyên Thủy.

45/. Thông giáo 通教: Chữ thông có nghĩa là thông đồng với, ăn thông với. Thông giáo là cái cửa của Đại Thừa nó ăn thông với Tiểu Thừa, Biệt giáo và Viên giáo. Kinh điển, tu tập, giáo lý và quả vị thì sẽ được trình bầy trong phần Thông giáo trong bài Tứ Giáo Nghi. Anh văn dịch là shared teaching.

46/. Biệt giáo 別教: Chữ biệt này là chữ viết tắt của chữ khác biệt hay riêng biệt. Giáo phái này khác biệt với nhị thừa là Tạng giáo và Thông giáo vì nó là giáo phái ở ngoài tam giới. Viên giáo và Biệt giáo đều là giáo phái ở ngoài tam giới. Viên giáo là cho chư Phật, Biệt giáo là cho chư bồ tát.

47/. Viên giáo 圓教: Chữ viên là chữ tắt của chữ viên mãn 圆满, hay còn gọi là cứu cánh viên mãn 究竟圆满, có nghĩa là pháp tối thượng, tối hậu, hoàn bị nhất, thượng thừa của đạo Phật. Đó là thuyết nhất thừa hay Phật thừa được Đức Phật giảng trong các Kinh Hoa Nghiêm, kinh Pháp Hoa... Danh từ Viên giáo được đưa ra lần đầu tiên do sư Quang Thống 光統, hiệu là Huệ Quang (468-537) đời Hậu Ngụy. Sư đưa ra thuyết tam giáo, trong đó Viên giáo là giáo thứ ba. Sau Thiên Thai Trí Giả đưa ra thuyết tứ giáo, trong đó Viên giáo là giáo thứ tư. Anh văn dịch là perfect teaching.

48/. Hóa nghi tứ giáo 化儀四教: Nghi đây là chữ viết tắt của chữ nghi thức, phương thức. Hóa nghi tứ giáo là Đốn giáo, Tiệm giáo, Bí mật giáo và Bất định giáo. Đó là bốn nhóm mà Đức Phật giảng dạy khác nhau tùy theo căn cơ của hành giả. Sự phân chia này là phư ơ ng tiện giúp cho chúng ta hiểu rõ hơn về các kinh điển Đại Thừa và Tiểu Thừa. Đức Phật không hề nói là bài giảng này là Đốn giáo, bài kia là Tiệm giáo. Trong khi Ngài giảng Đốn giáo cũng có lẫn Tiệm giáo, hoặc khi Ngài giảng Tiệm giáo cũng có lẫn Đốn giáo trong đó.

49/. Hóa Pháp Tứ giáo 化法四教: Chữ pháp đây có nghĩa là giáo pháp, giáo lý. Hóa Pháp Tứ giáo là: Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo và Viên giáo.

50/. 41 vị pháp thân đại sĩ : Ở đây không phải là 41 người pháp thân đại sĩ mà là những đại sĩ đã có đạo quả cấp vị thứ 41.

51/. Lô Xá-na thân 盧舍那身: Đó là thân của Đức Phật Lô Xá Na. Tên phiên âm và viết tắt của tên Ma ha Tỳ Lô Xá Na, chữ Phạn là Mahavairocana, tên dịch nghĩa của ngài là Đại Nhật Như Lai 大日如來.

Theo Mật Tông thì Đại Nhật Như Lai là vị Phật tối cao của tất cả các Phật, Đức Phật Thích Ca là Ứng thân của Ngài, Ngài là pháp thân của Đức Phật Thích Ca. (tự điển Phật Quang, )

52/. Viên Mãn Kinh 圓滿: Tên khác của Kinh Hoa Nghiêm.

53/. Quyền giáo 權教: Chữ quyền trong kinh điển của Đại Thừa có nghĩa là tạm thời, Anh văn dịch là temporal, expedient. Quyền giáo là những giáo pháp tạm thời nhằm đưa đến một giáo pháp vĩnh viễn là thực giáo 實教. Trong bài này Tạng giáo, Thông giáo và Biệt giáo đều là quyền giáo. Viên giáo là thực giáo. (tự điện điện tử Phật Quang)

54/. Sơ phát tâm 初發心: tấm lòng khi mới phát nguyện tu tập tìm giải thoát.

55/. Kiêm giáo 兼教: chữ Kiêm có nghĩa là thêm, như trong chữ kiêm nhiệm, kiêm chức. Trong bài này có nghĩa là phần chính nói đến Đốn giáo nhưng cũng nói thêm đến Viên giáo và Biệt giáo.

56/. Cùng tử 窮子: Kinh Pháp Hoa, phẩm thứ Tín Giải, thứ 4.

57/. Tam thừa 三乘: Thừa là xe, đó là ba cỗ xe để đi đến Niết Bàn, tiếng Phạn là triyana. Tam thừa là: Thanh Văn Thừa tiếng Phạn là sravakayana, Độc giác thừa tiếng Phạn là pratyekabuddhayana và Bồ tát thừa tiếng Phạn là bodhisattvayana.

58/. Một trượng sáu 丈六: Kinh sách của Đại Thừa thường tả Đức Phật là trượng lục kim thân 丈六金身. Nếu theo đúng kích thước của Trung Quốc ngày nay thì một trượng sáu tương đương với 5.33m ngày nay, như vậy Đức Phật là một người khổng lồ. Điều này không đúng. Vì vậy chúng ta phải xem xuất xứ của lời tả trượng lục kim thân từ đâu ra. Lời tả này xuất phát từ "sách Hậu Hán thư, Tây Vực truyên, Thiên Trúc 后汉书, 西域传, 天 竺" của Phạm Hoa 范晔 (năm 398-445) . Sách viết rằng vua Hán Minh Đế nằm mơ thấy một vị thần rất cao lớn sắc vàng sáng chói. Vua hỏi quần thần. Có thần thưa rằng: Tây phương có vị thần tên là Phật , cao lớn một trượng sáu mặt như vàng. Từ

đó các kinh sách Hán văn tả Đức Phật trượng sáu kim nhân, điều này là chuyện trong giấc mơ không phải sự thật.

59/. Liệt ứng thân务應身: Theo Đạo Phật Đại Thừa thì chư Phật có ba thân: Pháp thân, ứng thân và báo thân.

a) Pháp thân 法身, còn gọi là tự tánh than 自性身, tiếng Phạn là dharmakaya: Theo Đạo Phật Nguyên Thủy thì gồm tất cả những gì Đức Phật dạy. Theo Phật Giáo Đại Thừa thì gồm tất cả những gì Đức Phật dạy, và Phật tính, tính Không, Niết Bàn.

b) Ứng thân 應身, hay biến hóa thân 變化身, hay hóa thân 化身, tiếng Phạn là nirmanakaya, là thân thể bằng xương bằng thịt của Đức Phật. Ngài đã nhập Niết Bàn, nay chỉ còn một số xá lợi của ứng thân của ngài còn lại mà thôi.

c) Báo thân 報身 hay thọ dụng thân受用身, hay thọ thân, tiếng Phạn là sambhogakaya. Đó là cái sắc thân đầy công đức của Đức Phật, nay ngự tai cõi Sắc Cứu Cánh thiên của sắc giới, tiếp tục soi sáng thập địa và các cõi tịnh thổ, thuyết pháp cho chư bồ tát. Người ở dục giới không thấy được.

Liệt (务) ứng thân: Chữ liệt có nghĩa là xấu, tồi tàn. Ở đây ý nói là Đức Phật bỏ cái thân cao quý của Đại Nhật Như Lai để lấy thân người, sống

kiếp người để cứu độ chúng sinh ra khỏi bể khổ. Thân thể của Ngài cũng như thân thể của mọi chúng sinh chịu sinh, lão, bệnh, tử vì vậy gọi là liệt ứng thân.

60/. Năm vị tỳ khiêu (五比丘): Đó là năm vị tỳ khiêu được đức Phật độ khi Ngài chuyển pháp luân lần đầu tiên ở vườn Nai. Đây là những vị đệ tử đầu tiên của đức Phật. Năm vị Tỳ khiêu đó là: Kiều Trần Như 憍陳如, tiếng Phạn là Kaundinya, A Thuyết Thị Asvajit 阿說示, Bạt Đề Bhadrika 跋提, Thập Lực Ca Diệp 十力迦葉 Dasabala-Kasyapa và Ma Nam Cấu Lợi 摩男 拘利 Mahanama-Kulika.(Tự Điển Buddist Glosaries)

61/. Từ thập nhị bộ kinh thành chín bộ kinh: Thập nhị bộ kinh đó là 12 loại kinh sách của Phật giáo Đại Thừa:

1) Kinh

2) Ứng - tụng

3) Kệ hay phúng tụng

4) Nhân - duyên

5) Bản sự

6) Bản sinh

7) Vị tằng hữu

8) Thí dụ

9) Luận nghị

10) Tự thuyết

11) Phương quảng

12) Thọ ký

Trong Phật giáo Tiểu Thừa chỉ có 9 loại mà thôi, không có Tự thuyết, Phương quảng và Thọ ký. (Phật Quang đại tự điển)

62/. Bán tự giáo 半字教: Mãn tự giáo và Bán tự giáo gọi chung là Bán Mãn nhị giáo. Cách chia Bán Mãn nhị giáo đại khái cũng giống như sự phân loại Tiểu thừa và Đại thừa. Trong tiếng Phạm, nguyên âm (ma đa) và phụ âm (thể văn) còn rời nhau thì chưa hoàn toàn thành chữ, gọi là bán tự. Khi cả hai hợp lại để hoàn thành một chữ thì gọi là mãn tự. Từ đó dẫn đến quan điểm cho nghĩa lí Tiểu thừa giáo chưa rộng khắp, giống như chữ chưa đầy đủ, nên gọi là Bán tự giáo; còn nghĩa lí Đại thừa giáo tròn đầy, giống như chữ đã hoàn thành, cho nên gọi là Mãn tự giáo. Cách chia Phật giáo làm hai giáo Bán, Mãn này đã bắt đầu từ kinh Đại Bát Niết Bàn do ngài Đàm Vô Sám dịch vào thời Bắc Lương. (Tự Điển Phật Quang)

63/. Mãn tự giáo 滿字教: Có nghĩa là Phật giáo Đại Thừa.

64/. Đối giáo 對教: Theo nghĩa trong bài, nếu giảng Thông giáo, Biệt giáo và Đại thừa cho Thanh văn thừa là đối bán thuyết mãn對半說滿, đó gọi là đối giáo.

65/. Thực thời 食時: Theo Bì La Tam Muội kinh 毘羅三昧經: Thì có 4 loại thực thời. Buổi sáng đó là giờ chư thiên và con người ăn, khoảng giữa trưa là lúc chư Phật thọ thực, lúc mặt trời sắp lặn đó là các thú vật gia súc ăn uống, đến lúc trời tối, lúc giờ tuất giờ hợi đó là lúc các ma quỷ ăn uống.

66/. Thời ngu trung 禺中時: Đó là thời gian gần trưa lúc giờ tỵ, 9 giờ đến 11 giờ sáng.

67/. Không Sanh 空生: Ngài Tu Bồ Đề 須菩提, Subhuti giỏi nhất về thuyết Không của đạo Phật nên được gọi là Không Sanh. (Tự Điển Buddist Glosaries)

68/. Thân Tử 身子: Ngài Xá Lợi Phất 舍利弗, tên tiếng Phạn là Sariputra. Mẹ ông Khi mới sanh ông ra, con mắt ông giống như mắt con chim Xá Lợi (sari), nên ông được đặt tên là Sari, putra có nghĩa là con trai. Vì vậy phiên âm là Xá Lợi Phất. Dịch nghĩa là Thu Lộ Tử 鶖鷺子. Một tên dịch cũ của ông là Thân Tử. Thầy còn một tên khác là Ưu Ba Để Sa (s: Upatiṣya, p: Upatisya, 優波底沙), ý dịch là Đại Quang.

69/. Tam luân三輪: Thân, khẩu, ý của Phật được ví như ba cái bánh xe, có thể đè bẹp và chiến thắng tất cả phiền não hoặc nghiệp của chúng sinh. Tam luân là:

a) Thân luân 身輪 còn gọi là thần thông luân 神通輪 hay thần biến luân 神 變輪. Thân nghiệp của đức Phật có thể làm các loại thần biến để cho chúng sinh khởi chánh tín.

b) Khẩu luân 口輪còn gọi là giáo giới luân 教誡輪hay chánh giáo luân. Đức Phật giảng dạy những chánh pháp để dẫn dắt chúng sinh vào con đường chánh đao.

c) Ý luân còn gọi là ký tâm luân 記心輪. Đó là cái khả năng của đức Phật biết được long người khác, căn cơ của người khác và giảng

dạy Pháp đúng trình độ cho người nghe. (Tam Tạng Pháp số, Phật Học đại từ điển Đinh Phúc Bảo).

70/. Tùy loại 類: Khi đức Phật thuyết pháp ngài giảng dạy cho cả tam giới và ngoài tam giới, nên có vô số các loại thính giả khác nhau.

71/. Nhị Thừa: Thanh Văn thừa và Duyên Giác Thừa

72/. Phương tiện 方便: Tiếng Phạn là upaya hay upaya-kausalya, Anh văn dịch là skillful mean. Chữ phương là chữ viết tắt của chữ phương pháp,

chữ tiện là chữ viết tắt của chữ tiện nghi. Phương tiện có nghĩa là những phương pháp và những tiện nghi giúp chúng ta dễ dàng đi đến mục đích mình mong muốn. Trong bài này và trong câu này có nghĩa là đến thời Pháp Hoa thì có thể bỏ nhị thừa hay tam thừa đi, vì những thừa nay chỉ là những phương tiện để đi đến nhất thừa. (theo Tam Tạng Pháp số, bài giảng của hòa thượng Hội Tánh)

73/. Nhân nhất人一 : Là một trong bốn điều gọi là tứ nhất 四一, tiếng Phạn là ekah pudgalah, Anh văn dịch là four categories of oneness. Tứ nhất là:

a) Giáo nhất: Đó là tất cả những giáo phái, những giảng dạy của đức Phật nhằm đưa đến nhất thừa, đó là nhất Phật thừa.

b) Hạnh nhất: Tất cả những tu tập nhằm đạt đến một hạnh đó là Bồ tát đại hạnh.

c) Nhân nhất: Tất cả những người tu tập của tam thừa sau cùng sẽ quy về một bồ tát thừa mà thôi.

d) Lý nhất: Tất cả những điều giảng dạy đều gom trong một lý đó là trung đạo thực tướng. (Tam Tạng Pháp số, Digital Dictionary of Buddhism)

74/. Quấn thập giáo 捃拾教: Quấn hay quấn đao 捃刀 đó là một loại dao dùng để gặt lúa. Thập 拾 là nhặt nhạnh. Quấn thập là sau khi đã gặt lúa,

dùng dao đi mót nhặt những lúa còn sót lại. Quấn thập giáo là sự giảng dạy để cứu độ những người vì căn cơ yếu kém đã bị bỏ sót trong

những thời trước. Thời Niết Bàn là thời mà đức Phật cố giảng dạy để độ những người bị bỏ sót trong những thời trước, vì vậy gọi là quấn thập giáo. Anh văn dịch là the teaching that cleans up after the harvest. (Phật Quang Điện Tử Đại Tự Điển, Digital Dictionary of Buddhism, Từ Hải)

75/. Đoạn diệt kiến (斷滅見): Còn gọi là đoạn kiến hay đoạn luận. Tiếng Phạn là uccheda-drsti, uccheda-vada, Anh văn dịch là nihilism. Đó là một quan niệm triết học của Ấn Độ cho là con người chết là hết. Không còn một cái gì sau cái chết. Đây là một trong 62 loại tà kiến ngoại đạo trong những kinh sách của Phật giáo. (Digital Dictionary of Buddhism)

76/. Phù luật đàm thường giáo (扶律談常教): Phù là chữ viết tắt của chữ phù trợ. Phù luật có nghĩa là trợ giúp giới luật, nhấn mạnh về giới luật. Trong thời Niết Bàn Đức Phật đã nhấn mạnh đến vấn đề giới luật. Khi ngài A Nan hỏi Đức Phật: Khi Ngài còn tại thế chúng con bái Ngài làm thầy, nay Ngài nhập diệt chúng con bái ai làm thầy? Đức Phật dạy: "Dĩ giới vi sư" (lấy giới luật làm thầy). Đàm thường giáo ở đây có nghĩa nói đến thường trụ, thường trụ là người nào cũng có Phật tinh, với Phật tính người nào có thể tu hành.

77/. Chân thường 眞常: Chân thường chỉ cảnh Niết bàn chân không thường tịch (Tự Điển Phật Quang).

78/. Tam châu thuyết pháp (三周說法) : Cũng gọi Pháp Hoa tam chu. Đức Phật vì muốn cho hàng đệ tử Thanh văn ngộ nhập lí Nhất thừa thực tướng, nên Ngài dựa theo căn cơ thượng, trung, hạ mà nói pháp lập đi lập lại 3 vòng, gọi là Tam chu thuyết pháp.

a) Pháp thuyết chu (cũng gọi Sơ chu): Đức Phật vì hàng thượng căn, y cứ vào pháp thể mà trực tiếp nói thực tướng các pháp và lí Thập như, xóa bỏ phương tiện tam thừa, khiến họ liễu ngộ nhất thừa chân thực.

b) Thí thuyết chu (cũng gọi Trung chu): Đối với hàng trung căn chưa tỏ ngộ ở vòng đầu (sơ chu), đức Phật lại nói về ba xe rồi một xe

lớn để hóa độ họ. Trước nói ba xe là dùng phương tiện, sau nói xe lớn để hiển chân thực giúp họ tỏ ngộ lí Nhất thừa.

c) Túc thế nhân duyên chu (cũng gọi Hạ chu, gọi tắt: Nhân duyên chu): Đức Phật vì hàng hạ căn không thể tỏ ngộ trong hai vòng thuyết pháp trước mà nói đời trước họ đã gieo nhân căn cơ nhất thừa dưới thời đức Phật Đại Thông Trí Thắng, khiến họ thấy rõ cơ duyên lâu xa đời trước mà được tỏ ngộ.

Tam chu trên đây được chia làm 4 giai đoạn là: Chính thuyết (Phật nói), Lãnh giải (nói lên sự hiểu tỏ của đệ tử), Thuật thành (Phật thừa nhận sự hiểu tỏ của các đệ tử) và Thụ kí (Phật nói trước về sự thành Phật của các đệ tử). Đức Phật theo đây để hóa độ đầy đủ 3 căn thượng, trung, hạ. [. Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.3; Pháp Hoa Kinh Nghĩa Sớ Q.8 (Cát Tạng); Pháp Hoa Văn Cú Q.4, thượng; Pháp Hoa Kinh Huyền Tán Q.3]. Anh văn dịch là Three rounds in the explanation of the dharma. (Tự Điển Phật Quang, Digital Dictionary of Buddhism)

79/. Ca-chiên-diên tử 迦旃延子: Tên tiếng Phạn là Katyayana. Có mấy vị trong kinh Phật mang cùng một tên này. Ở đây muốn nói đến sư

Katyayana of Kashmir. Sư là một luận sư của trường phái Hữu bộ Sarvastivada vào thế kỷ thứ II TCN, là tác giả cuốn Phát Trí Luân 發智論. Sư chủ trương chỉ đọc kinh sách của Tiểu thừa, không đọc kinh sách của Đại Thừa.

80/. Sinh diệt tứ đế 生滅四諦: Đức Phật ở Lộc Uyển đã giảng cho năm tỳ kheo cái khổ của con người là phải sinh sinh diệt diệt mà mỗi người phải

chịu, đó là khổ đế. Vì khổ nên đi tìm cái nguyên nhân của cái khổ đó là tập đế. Sau khi tìm ra nguyên nhân của cái khổ nên tìm cách diệt trừ nguyên nhân này đó là diệt đế và đi đến đạo đế. Khổ được sinh ra nhưng khổ cũng có thể được diệt trừ. Vì vậy gọi là sinh diệt tứ đế. (Phật Học Đại Từ điển).

Theo Thiên Thai Trí Giả, sinh diểt tứ đế là lối hiểu của những người còn mê mờ chân đế vì vẫn hiểu tứ đế qua sinh diệt, nhân quả của

thế giới hiện tượng. Vọng nghiệp tạo khổ, tu tập đạo hạnh diệt khổ. Đây là lối hiểu của Tiểu thừa, Tạng giáo. (Trích Nền Tảng Phật Học Thiên Thai Tông, Paul Swanson, Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch 2010)

Thiên Thai Trí Giả thuyết về Tứ Đế qua bốn giai đoạn: "Sinh diệt tứ đế đưa đến những thứ bậc chứng đắc thuộc Tạng giáo. Vô sinh diệt tứ đế đưa đến những thứ bậc chứng đắc thuộc Thông giáo. Sinh diệt bất khả tư nghị tứ đế đưa đến những thứ bậc chứng đắc thuộc Biệt giáo. Vô sinh diệt bất khả tư nghị tứ đế đưa đến những thứ bậc chứng đắc thuộc Viên giáo. (Trích Luận về Pháp Hoa Huyền Nghĩa. Nguyên tác "The Profound Meaning of The Lotus Sutra", Giáo sư Haiyan Shen biên soạn. Việt dịch: Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm. Nxb Phương Đông, 2008).

81/. Nhị thập ngũ hữu二十五有: Chữ hữu ở đây có nghĩa là hữu sinh hữu tử, có luân hồi. Nhị thập ngũ hữu có nghĩa là trong tam giới có 25 cõi có

vòng sinh tử, người ở trong những cõi này vẫn phải chịu trong vòng sanh tử. 25 cõi này là: 1) Địa ngục hữu, 2) Súc sinh hữu, 3) Ngạ quỷ hữu, 4) A Tu La hữu, 5) Phất Bà đề hữu, 6) Cù Da Ni hữu, 7) Úc Đan Việt hữu, 8) Diêm Phù Đề hữu, 9) Tứ Thiền Xứ hữu, 10) Tam Thập Tam Thiên xứ hữu, 11) Viêm Ma Thiên hữu, 12) Đâu Suất Thiên Hữu, 13) Hóa Lạc Thiên hữu, 14) Tha Hóa Tự Tại Thiên hữu, 15) Sơ Thiền hữu, 16) Đại Phạm Thiên hữu, 17) Nhị Thiền hữu , 18) Tam Thiền hữu, 19) Tứ Thiền hữu, 20) Vô Tưong Hữu, 21) Tịnh Cư A Na Hàm hữu, 22) Không Xứ hữu, 23) Thức Xứ hữu, 24) Bất Dụng Xứ hữu, 25) Phi tưởng phi phi tưởng xứ hữu.

82/. Nhị báo (二報): Hai dạng nghiệp báo: 1) Chính báo (正報) : Đó là loại nghiệp báo trực tiếp tác dụng lên thân thể hay con người như xấu đẹp, bệnh hoạn, tai họa... 2) Y báo (衣報) : Đó là loại quả báo không trực tiếp, quả báo này tạo ra những điều kiện, hoàn cảnh xung quanh, như quốc gia, gia đình, nơi làm, phương tiện của người chịu quả báo.

Theo sách Duy Thức Luận, nhị báo lại được chia làm 1) tổng báo (總報) là cái quả báo đưa người chịu đến các giới khác nhau trong

lục đạo như: địa ngục đạo, nhân đạo¼, 2) biệt báo (別報): Là cái báo tác dụng trực tiếp trên con người chịu quả báo như: giàu nghèo, xấu đẹp, thông minh, ngu đần... (Tự điển Đạo Uyển)

83) Vô tưởng ngũ na hàm (無想五那含): Đó là tứ thiền thiên 四禪天gồm 9 cõi. Những hưu tình ở tứ thiền thiên không còn ăn uống, không còn tị thức, thiệt thức, nhãn thức, nhĩ thức, xúc thức chỉ còn ý thức. Ba cõi đầu là các cõi cho những người phàm cư ngụ. Cõi thứ tư là cõi cho những người ngoại đạo tu hành vô tưởng thiền định cư ngụ. Cõi thứ 5 đến cõi thứ 9 là các cõi của các thánh tu hành đắc A na hàm (阿那含) quả vị cư ngụ, năm cõi này cũng gọi là na hàm thiên. A na hàm là chữ phiên âm của chữ Phạn anagamin, có nghĩa là không trở lại, đó là quả vị thứ ba gọi là bất lai quả. Chín cõi trời này là: 1) Phúc sinh thiên, 2) Phúc ái thiên, 3) Quảng quả thiên. 4) Vô tưởng thiên 5) Vô phiền thiên, 6) Vô nhiệt thiên, 7) Thiện kiến thiên, 8) Thiện hiện thiên, 9) Sắc cứu cánh thiên.

84/. Bàng sanh (傍生): Chữ bàng có nghĩa là bên cạnh. Bàng sanh là nhưng sinh vật sanh sống bên cạnh loài người, đó là các xúc vật. (Tự điển Phật Học Anh Hán Việt)

85/. Đồ lê sỉ (闍黎哆): Là chữ phiên âm của chữ Phạn preta, có nghĩa là ma đói. Tiếng Anh dịch là hungry ghost. (Digital Dictionary of Buddhism A.Charles Muller )

86/. A tu la (阿修羅): Tiếng Phạm là Asura, gọi tắt là Tu la. Là một trong lục đạo, một trong tám bộ chúng, một trong mười giới. Dịch nghĩa là Phi thiên (非天), Phi đồng loại (非同類), Bất đoan chính (無端正). Hai nghĩa cũ là Vô tửu (無酒), Bất ẩm tửu(不飲酒), những dịch nghĩa này rất ít dùng. Sở dĩ gọi là phi thiên là vì A tu la không có cái đức hạnh của thiên nhân nên không có thiên vị. Sở dĩ gọi A tu la là vô đoan chính là vì theo chuyện thần thoại Ấn Độ, phái nam của A tu la rất xấu nên gọi là không đoan chính, nghĩa là không đẹp. Phái nữ của A Tu La thì lại rất đẹp, nên được tuyển làm vợ của Đế Thích thiên vương. Sở dĩ

gọi A tu la là Vô tửu hay bất ẩm tửu là theo huyền thoại của đạo Ấn Độ, A Tu La muốn biến cả vùng biển thành rượu để uống, nhưng làm không được nên bỏ không uống rượu nữa, nên gọi là vô tửu hay bất ẩm tửu. A Tu La gọi là Phi Đồng Loại thì không rõ nguyên do tại sao.

A Tu La và Indra đều là những vị thần của đạo Ấn Độ. Cả hai đều được thu nhập vào đạo Phật làm thần hộ pháp. Indra trở thành một trong 12 vị thần tướng của đức Phật Dược Sư. Một số A Tu La trở thành bát bộ chúng. A Tu La thường gây chiên tranh với Indra, Đế Thích thiên...Vì A Tu La rất to lớn nên Anh văn đã dịch nghĩa là titan gods. Về hình tượng của A tu la cũng có nhiều thuyết, có thuyết bảo chín đầu nghìn mắt, miệng khạc ra lửa, chín trăm chín mươi chín tay, sáu chân, thân hình to gấp bốn lần núi Tu di, có thuyết lại nói một nghìn đầu hai nghìn tay, một vạn đầu hai vạn tay, ba đầu sáu tay, cũng có thuyết bảo ba mặt mầu xanh thẫm, dáng phẫn nộ và khỏa hình, sáu cánh tay. [kinh Trường a hàm Q.10, Q.21; luận Đại trí độ Q.10, Q.11, Q.30; Phật địa kinh luận Q.6; Quan âm kinh nghĩa sớ kí Q.4; Pháp hoa kinh văn cú Q.2; Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.2].

A Tu La được sanh ra bằng 4 cách: thai sanh, noãn sanh, thấp sanh và hóa sanh. Thai sanh A Tu La sống như loài người. Noãn sanh A Tu La sống trong quỷ đạo, thấp sanh A Tu La sống trong xúc sinh đạo, hóa sanh A Tu La sống ở thiên đạo và là những vua A Tu La.

Về nghiệp nhân của A tu la, các kinh phần nhiều nêu ra ba loại là tức giận, kiêu căng và nghi kị. Còn kinh Phật vị thủ ca trưởng giả thuyết nghiệp báo sai biệt, thì liệt kê mười loại sinh nhân của A tu la: 1. Thân làm chút ác nghiệp, 2. Miệng nói chút khẩu ác nghiệp, 3. Ý nghĩ làm một chút ý ác nghiệp, 4. Khởi tâm kiêu mạn, 5. Khởi tâm ngã mạn, 6. Khởi tâm tăng thượng mạn, 7. Khởi tâm đại mạn, 8. Khởi tà tâm mạn, 9. Khởi tâm mạn mạn, 10. Quay về các thiện căn.

Cây đàn mà A tu la cầm, đặc biệt gọi là đàn A tu la. Khi A tu la muốn nghe một nhạc khúc nào thì cây đàn tự nhiên đánh ra. Như thế thì

A tu la cũng có nhiều phúc đức. (Phật Quang đại từ điển, Bai Du Bách khoa tự điển)

87/. Phất Bà Đề châu (弗婆提): Nay gọi là Đông Thắng Thần Châu (东胜 神洲). Tiếng Phạn là Purvavideha, Purva tiếng Phạn nghĩa là phía đông. Nay gọi tắt là Videha. Đây là một trong tứ châu, nằm ở phía đông của núi Tu Di (Phạm: Sumeru), nằm trong Đại Hàm Thủy Hải (大鹹 水海). Người ở châu này thọ 250 tuổi.

88/. Diêm Phù Đề châu (閻浮提 ): Châu này nằm ở phía nam của núi Tu Di, trong biển Đại Hàm Thủy Hải, là cõi mà con người đang sinh sống. Tên tiếng Phạn là Jambudvipa. Jambu là tên của một loại cây, dvipa có nghĩa là châu. Người sống trên châu này có thể thọ đến 100 tuổi.

89/. Cồ Da Ni châu (瞿耶尼): Châu này ở phía tây của núi Tu Di, trong biển Đại Hàm Thủy Hải. Tên tiếng Phạn là Aparagodaniya. Apara là hướng tây. Người sống trên châu này có thể thọ đến 500 tuổi.

90/. Uất Đan Việt châu (欝單越): (Phạm: Uttarakuru). Châu này ở phía bắc của núi Tu Di, trong biển Đại Hàm Thủy Hải. Người ở đó sống thọ 1000 năm, không bị chết yểu. Ở châu này không có thánh nhân xuất hiện nên không có Phật pháp, vì vậy châu này là một trong tám trường hợp rất khó để cứu độ, nó là một trong cái bát nạn. (Phật học từ điển)

91/. Bát nạn (八難): Bát Nạn (Phạm: asta-aksana, Pali: attha akkhana, 八 難): ý dịch là Bát Nạn Xứ (八難處), Bát Nạn Giải Pháp (八難解法), Bát Vô Hạ (八無暇), Bát Bất Nhàn (八不閑), Bát Phi Thời (八非時), Bát Ác (八惡); là 8 loại nạn xứ, tức là 8 loại cảnh giới mà một vị tu hành không thấy được Phật, không được nghe chánh pháp, không tu phạm hạnh để hướng đến đạo Bồ Đề. Đó là: 1) Địa Ngục, 2) Súc Sanh, 3) Ngạ Quỷ, 4) Uất Đan Việt châu 5) Biên địa (s; pratyanta-janapada, p: paccanta-janapada, 邊地), 6) Manh lung ám á (Phạm: indriya-vaikalya, pali: indriya-vekalla, 盲聾瘖 啞, mù, điếc, câm,

ngọng, các căn bênh này làm khó tiếp thu Phật pháp), 7) Thế trí biện thông (Phạm: mithya-darsana, Pali: miccha-dassana, 世智辯 聰) tức tà kiến, nhận thức , 8) Phật tiền Phật hậu ( Phạm: quanam anutpada, Pali: tathagatanam anuppada, 佛前佛後) Sanh ra trước Phật hay sau Phật. (Phật Học Tinh Tuyển)

92/. Thiên đạo (天道): (Phạm: deva-gati). Thiên đạo có cả trong ba giới. Thiên đạo của dục giới, thiên đạo của sắc giới và thiên đạo của vô sắc giới. Sắc giới và vô sắc giới chỉ có thiên đạo. Những người ở trong thiên đạo gọi là thiên nhân. Thiên nhân vẫn chịu luật luân hồi.

93/. Dục giới (欲界): Tiếng Phạn là kamadhatu, Anh văn dịch là desire realm. Sở dĩ gọi là dục giới là những thiên nhân ở trong thiên đạo của dục giới vẫn còn ăn uống, ngủ nghỉ và có những nhu cầu thể xác như trong thế giới con người. Có điều khác là những người trong thiên đạo của dục giới chỉ có sung sướng không có khổ não. Nhưng đến khi phước của họ đã tận thì ngũ suy tướng sẽ xuất hiện, khổ mới hiện ra. Họ được thọ lâu và được hưởng các niềm vụi hơn loài người nhiều.

Thiên đạo của Dục giới gồm 6 cõi trời chia làm 2 nhóm: 1) Địa cư thiên (地 居天): Đây là những cõi trời năm trên núi Tu Di gồm có Tứ Thiên Vương Thiên ở sườn núi và Đạo Lợi Thiên ở đỉnh núi. 2) Không Cư thiên (空居天): Đó là những cõi trời trong không trung quanh đỉnh núi Tu Di gồm có : Dạ Ma thiên, Đâu Suất Thiên, Hóa Lạc Thiên, Tha Hóa Tự Tại Thiên. Đây là 4 cõi của không cư thiên, những người làm thập thiện ở mức độ cao và thiền định mới đến mức vị đáo thiền định (未到定) ,vì trình độ chưa lên được tứ thiền thiên, được sống ở cõi này.

94/. Tứ Thiên Vương Thiên (四天王天) : Đó là bốn cõi trời của tứ đại thiên vương ngự trị, nó nằm ở bốn phía, ở sườn núi Tu Di. Tứ đai Thiên Vương là tứ đại hộ pháp của đạo Phật. 1) Trì Quốc thiên vương (持國天王 , Phạm: Dhritarastra). Ngài trấn thủ ở phía đông, trên đồi Bạch Ngân Thùy (白銀埵 ) của núi Tu Di. Ở Trung Quốc tượng của ngai thường là một võ tướng cầm một cây đàn tỳ bà. Ở Nhật thì cầm một thanh gươm. 2) Tăng Trường Thiên Vương (增長天王 , Phạm:

Vidradhaka). Ngài trấn thủ ở phía nam, trên đồi Lưu Ly Thùy(琉璃埵) của núi Tu Di. Ngài giúp chúng sinh tăng trưởng về thiện căn. Ở Trung Quốc tượng của ngai thường là một võ tướng cầm một cây kiếm. Ở Nhật thì tay phải cầm một cây kích. 3) Quảng Mục Thiên Vương , (廣目天王 , Phạm: Virapaksa). Ngài trấn thủ ở phía tây, trên đồi Thủy Tinh Thùy (水晶埵) của núi Tu Di. Ngài có cặp mắt quan sát được mọi nơi để bao vệ các Phật tử. Ở Trung Quốc tượng của ngài thường là một võ tướng cầm một cuộn dây. Ở Nhật thì tay phải cầm một cây bút, tay trái cầm cuốn kinh. 4) Tỳ Sa Môn thiên vương (毘沙門 天王 , Phạm: Vaisravana), dịch nghĩa qua Hán văn là Đa Văn Thiên Vương (多聞 天王). Ngài trấn thủ ở phía bắc, trên đồi Hoàng Kim Thùy (黃金埵) của núi Tu Di. Theo truyện thần thoại của Ấn Độ thì ngài là thần tài và võ thân. Vì vậy Thần Đạo của Nhật Bản đã phong ngài thành một trong bẩy phúc thần. Làng võ của Nhật cũng thờ ngài như một võ thần. Ở Trung Quốc tượng của ngài thường là một võ tướng cầm một cái lọng. Ở Nhật thì tay phải cầm một cây trụ, tay trái cầm một tháp xá lợi.

95) Đạo Lợi Thiên (忉利天) :Tiếng Phạn là Trayast rimsa, chữ này trong tiếng Phạn nghĩa là 33 cõi trời. Những cõi trời này ở trên đỉnh của núi Tu Di, ở giữa đỉnh núi là thành Hỷ Kiến (城喜見), tiếng Phạn là Sudarsana, còn gọi là Thiện Pháp Đường Thiên (善法堂天), nơi Đế Thích Thiên chủ Sakra devanam Indrah cư ngụ. Bốn hướng quanh thành Hỷ Kiến, mỗi hướng có 8 cõi trời. Người sống ở trong những cõi trời này thọ tương đương với 36 triệu năm trên trái đất, nhưng vẫn phải chết kể cả Đế Thích Thiên Chủ.

96/. Đâu Suất thiên (兜率天), tiếng Phạn là Tusita, có nghĩa là tri túc, nên cũng gọi là Tri Túc Thiên. Ở trong nội viện của cõi tròi này cư ngụ vị bồ tát sẽ thành Phật trong tương lai. Nay là Di Lạc bồ tát.

97/. Hóa Lạc Thiên (化樂天): (Phạm: nirmanarati-deva). Tầng trời thứ 5 của Lục dục thiên (六欲天). Một cõi trời mà những thiên nhân ở đó có thể trực tiếp biến hoá những đối tượng tạo khoái lạc cho chính mình. Còn gọi là Lạc biến hoá thiên (樂變化天).(Tự điển Phật Quang)

98/. Tứ trụ (四住): Trong kinh điển khác lại gọi là tứ trụ phiền não (四住煩 惱). Sở dị gọi là trụ hay trụ địa là vì chúng sinh sinh sống và trú ngụ trong tam giới lục đạo nên có những phiền não do những nơi mình trú ngụ đưa đến. Chính vì vậy mà bị trói buộc vào nơi đó không thể thoát ra được. Chỉ có tu hành đoạn trừ phiền não mới có thể thoát ra khỏi lục đạo luân hồi. Bốn loại phiền não gồm có một kiến hoặc cho cả tam giới và bà loại tư hoặc, một tư hoặc cho mỗi giới. Vô minh và trần sa hoặc tạo thành vô minh trụ địa (無明住地). Nếu đem vô minh trụ địa cộng vào tứ trụ đia thì gọi là ngũ trụ địa(五住地). Sở dĩ những phiền não này có chữ ÁI là vì tham phiền não đưa đến thích, thích đưa đến ái, ái đưa đến thủ, thủ đưa đến tạo nghiệp và luân hồi.

1) Kiến nhất thiết trụ địa (見一處住地): Đó là những quan niệm sai lầm khi nhìn các hiện tượng trong tam giới. Nó không phải thuần túy là do những gì từ những kiếp trước để lại.

2) Dục ái trụ địa (欲愛住地): Tham đắm các cảnh trần trong cõi dục. Đó là tất cả các tư hoặc của dục giới (sắc, hương, vị, thanh, xúc).

3) Sắc ái trụ địa(色愛住地): Dính mắc các pháp trong cõi sắc. Đó là tất cả những tư hoặc của sắc giới do chấp trước sắc thân (色身) gây ra.

4) Hữu ái trụ địa (有愛住地): Dính mắc các pháp trong cõi vô sắc. Đó là tất cả những tư hoặc của vô sắc giới.

Ba tư hoặc kể trên là do những tập khí (习气) của những kiếp trước để lại. Tứ trụ là những hoặc trong tam giới tạo thành phiền não chướng (烦恼障). Đoạn trừ được tứ hoặc này sẽ chứng được A la hán quả. Trần sa hoặc và vô minh hoặc là những hoặc ở ngoài tam giới. Hai hoặc này tạo thành sơ tri chướng (所知障). Đoạn trừ được trần sa hoặc chứng được bồ tát quả vị. Đoạn trừ được vô minh hoặc thì chứng được vô thượng Phật đạo quả vị. (Phập học vấn đáp, bài giảng của HT.Tịnh Không, HT. Hội Tánh, Thắng Man Kinh)

99/. Nhiễm ô vô tri (染污無知): Tiếng Phạn là Klistajnana cũng gọi nhiễm vô tri. Trong Tạng giáo vô tri đồng nghĩa với vô minh. Vô

minh là chủng tử của phiền não. Những phiền não này tạo nên những chướng ngại vật làm chúng ta không tiếp thu được chân đế. Có hai loại vô tri: Nhiễm ô vô tri và bất nhiễm ô vô tri. Nhiễm ô vô tri là cái vô tri làm lu mờ tự tính của chúng ta. Thí dụ: Trong chúng sinh đều có Phật tính nhưng vì vô tri mà chúng sinh không nhận ra được. Loại bất nhiễm ô vô tri, trong Thiên Thai Tông gọi là trần sa hoặc. Thí dụ như chư bồ tát thấy chúng sinh phiền não nhiều như bụi trần làm sao độ nổi, hay thấy vô lượng pháp môn làm sao tu nổi, thấy đường đi đến Bảo Sở xa đến 500 dặm, làm sao đi đến vì vậy mà nản tri tu hành, loại vô tri này là bất nhiễm ô vô tri vì nó không ô nhiễm cái tự tính của hành giả.

100/. Thủ tướng hoặc (取相惑): Đó là những cái hoặc do chấp cái tướng bên ngoài gây ra. Loại hoặc này có cả trong ba loại hoặc: Kiến tư hoặc thì chấp cái tướng sinh tử, trần sa hoặc thì chấp cái tướng của Niết Bàn, vô minh thì chấp cái tướng của nhị biên (二边). Anh văn dịch là: The delution of attachement to external characteristics. (Tự điển Phật Quang, Digital Dictionary of Buddhism Charles Muller )

101/. Chi mạt vô minh (枝末無明): Chi là cành, nhánh, mạt là ngọn. Chi mạt vô minh là cái nhánh và cái ngọn của căn bản vô minh. Tiếng Phạn vidya có nghĩa là soi sáng thấy rõ, avidya không soi sáng, không rõ, không hiểu nên gọi là vô minh. Cái tự tướng của vô minh là ngu si (Phạm: moha). Kiến tư hoặc là cái nhánh cái ngọn của cái căn bản vô minh. (Pháp Nhĩ Từ Khố)

102/. Thông hoặc (通惑): Kiến hoặc và tư hoặc là cả tam thừa (Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát ) đều phải đoạn trừ, Vi chung cho cả tam thừa nên gọi là thông hoặc . Trần sa hoặc và vô minh hoặc là giới bồ tát của Biệt giáo phải đoạn trừ nên gọi là biệt hoặc (別惑) ( Phật Quang tự Điển)

103/. Giới nội hoặc (界內惑): Đó là các kiến hoặc và tư hoặc của các chúng sinh trong tam giới (Dục giới, sắc giới và vô sắc giới). Trần sa hoặc và vô minh hoặc đó là những hoặc mà chư bồ tát và chư Phật

sống ngoài tam giới phải đoạn trừ nên gọi là giới ngoại hoặc.( 界外惑) (Phật Quang tự Điển).

104/. Tám mươi tám sử (八十八使): Chữ sử ở đây là chữ viết tắt của chữ khu sử (驱使) có nghĩa là thúc đẩy và sai khiến. Đó là 88 loại kiến hoặc nó thúc đầy con người đi làm những chuyện xấu. 10 loại kiến hoặc là 1) Thân kiến, 2) Biên kiến, 3) Kiến thủ,4) Giới thủ, 5) Tà kiến, 6) Tham, 7) Sân, 8) Si, 9) Mạn, 10) Nghi. 10 loại kiến hoặc này kết hợp với tứ đế, như vậy nó sẽ thành 40 loại. 40 loại này lại kết hợp với tam giới nó sẽ thành 120 loại. Nhưng vì có một số đế không có đủ 10 loại kiến hoặc nên chỉ còn lại 88 loại mà thôi. Xin xem bản tóm tắt sau đây: Trong dục giới, khổ đế có đủ 10 loại kiến hoặc kể trên, tập đế chỉ có 7 loại kiên hoặc kể trên, không có những kiến hoặc số 1, số 2, số 4...Cũng như vậy bản này cho thấy số kiến hoặc ở các đế khác, các giới khác, tổng cộng kiến hoặc của từng giới, tổng cộng số kiến hoặc của tam giới.

105/. Lợi sử (利使): Chữ lợi ở đây là chữ viết tắt của chữ mạnh lợi, lợi hại. Đó là 5 loại kiến hoặc nó có tác dụng mạnh mẽ thúc đẩy làm những điều xấu: 1) Thân kiến, 2) Biên kiến, 3) Kiến thủ, 4) Giới thủ, 5) Tà kiến.

106/. Đốn sử (鈍使): Chữ đốn ở đây có nghĩa là có tác dụng yếu hơn, chậm hơn so với loại lợi sử. Gồm có tham, sân, si, mạn, nghi.

107/. Thân kiến (身見), (skt. Satkaya-drshti). Ảo tưởng cho rằng thân mình hay cái ngã là có thật, trường tồn, một trong ngũ kiến. Từ thân kiến đưa đến ngã chấp.

108/. Biên kiến (邊見): (Phạm: Antagraha-drshti): Chữ biên ở đây có nghĩa là biên giới, nghĩa là nghiêng xa về một bên. Có hai loại biên kiến 1) Thường kiến (常見): Tin là cái ngã là trường tồn. 2) Đoạn kiến (断見): Tin chết là hết.

109/. Kiến thủ (見取): Là tin chặt vào cái y kiến sai lầm của mình. (Digital Dictionary of Buddhism Charles Muller)

110/. Giới thủ (戒取): Giữ chặt vào những giới luật sai lầm của ngoại đạo hay tà đao. (Tam Tạng Pháp Số).

111/ Tứ niệm xứ (四念處 ): (Phạm: catvāri smṛti-upasthānāni, Pali: cattāro sati-patṭḥānāni ): Từ gọi tắt của Tứ Niệm Xứ Quán (四念處觀), còn được gọi là Tứ Niệm Chỉ (四念止), Tứ Niệm Trụ (四念住), Tứ Ý Chỉ (四意止), là bốn loại đầu tiên trong 37 phẩm trợ đạo của Phật Giáo Tiểu Thừa. Đây là bốn loại phương pháp nhằm để tập trung tâm vào một điểm, đề phòng tạp niệm, vọng tưởng và đạt được chân lý. Chữ niệm (念) ở đây không phải là đọc đi đọc lai mà là tâm niệm (心念), nghĩa là tâm hằng nghĩ đến. Xứ (處) hay trụ (住) là nơi. Tứ niệm xứ có nghĩa là bốn nơi tâm phải hằng suy ngẫm đến. Tứ Niệm Xứ gồm có:

(1) Thân Niệm Xứ (Phạm: kāya-smṛty-upasthāna, Pali: kayekāyānupassi viharati atāpi sampajāno satimā, 身念處): quán thân thể là bất tịnh.

(2). Thọ Niệm Xứ (Phạm: vedanā-smṛty-upasthāna, Pali: vedanāsu vedanānupassi viharati ātāpi sampajāno satimā, 受念處): quán thọ là khổ.

(3). Tâm Niệm Xứ (Phạm: citta-smṛty-upasthāna, Pali: citte cittānupassi viharati ātāpi sampajāno satimā, 心念處): quán tâm vô thường.

(4). Pháp Niệm Xứ (Phám: dharma-smṛty-upasthāna, Pali: dhammesu dhammānupassi viharati ātāpi sampajāno satimā, 法念處): quán pháp là vô ngã.

112/. Quán thân bất tịnh (觀身不淨Pali: kayanupassana): Quán thân bất tịnh liên quan đến sắc uẩn, dùng để trị cái long tham của con người. Có 5 loại bất tịnh:

1) Sinh xứ bất tịnh: Con người được thụ thai, sống trong bụng mẹ, được sinh ra từ nơi bất tịnh.

2) Chủng tử bất tịnh: Con người được sinh thành do ba thứ hợp lại: cái nghiệp của mình, cái tinh khí của cha mẹ, ba duyên hợp lại nên tạo thành bào thai. Tinh khí cũng từ nơi bất tịnh mà ra, vì vậy chủng tử là bất tịnh.

3) Tướng bất tịnh: Tướng ở đây là thân thể, là ngoại tướng. Thân thể con người gồm 36 loại bất tịnh họp thành: Lông, tóc, móng tay, móng chân, răng, gỉ mắt, gỉ mũi, gỉ tai, nước mắt, nước miếng, phân, nước tiểu, ghét, mồ hôi, da, mắu, thịt, .... và có cửu khổng (mắt, mũi, miệng, đường đại tiểu tiện.....) thường thải ra những chất hôi thối.

4) Tính bất tịnh: Tính ở đây là chỉ tâm tính, suy nghĩ. Nó gồm tất cả vọng tưởng và những phiền não.

5) Cứu cánh bất tịnh: Cứu cánh ở đây nghĩa là sau cùng. Con người dù giàu sang hay nghèo hèn, đẹp hay xấu, hiền hay ác¼sau khi chết cũng chỉ là một cái xác thối nát, một nắm xương tàn.

Người tu hành phải biết dùng cái thân bất tịnh này để đi tìm cái thanh tịnh, dùng cái giả thân này để đi tu cái chân thân.

113/. Quán thọ là khổ (觀受是苦) : Chữ thọ ở đây nghĩa là cảm thọ. Đó là những cảm giác do mắt, tai, mũi, thiệt, xúc giác, ý niệm đưa đến. Nó liên quan đến thọ uẩn. Có ba loại cảm giác : Lạc thọ 乐受cảm giác vui vẻ, khổ thọ (苦受) cảm giác đau buồn, xả thọ(捨受)cảm giác không vui không khổ. Mỗi một loại cảm giác này lại chia làm hai loại: a) Hữu vật nhiễm (有物染 bodily feeling): Cảm giác liên quan đến thể xác. b) Vô vật nhiễm (无物染 mentally feeling): Cảm giác liên quan đến tinh thần. Như vậy là có sáu loại thọ uẩn. Từ những cảm giác này đưa đến thương, ghét, oán hận....Khổ thọ đương nhiên là khổ rồi. Lạc thọ tại sao cũng là khổ? Là vì cái lạc sẽ chấm dứt, vì mất cái lạc nên đau khổ, cái khổ đó gọi là hoại khổ (坏苦). Xả thọ là loại cảm thọ không buồn không vui như ng sau cùng vẫn sẽ gây khổ não, nó sẽ gây ra một

loại khổ gọi là hành khổ (行苦), hành là đi, là di chuyển, là sự thay đổi, sinh diệt không ngưng nến nó cũng gây ra một loại khổ trong người cảm thọ. Dục giới có cả ba loại khổ. Sắc giới và vô sắc giới chỉ có hoại khổ và hành khổ.

114/. Quán tâm vô thường (觀心無常): Chữ tâm ở đây là tâm thức. Đặc biệt liên quán đến tâm thức số 6, gọi là ý thức (意識 mano consciousness). Công việc chính của ý thức là đi gom nhặt những cảm giác (sensory perceptions), đánh giá, tính toán, đưa ra những cảm xúc và cường độ của cảm xúc thích nghi, liên hệ ý thức hiện tại với những ý thức trong quá khứ và dự trù những gì trong tương lai để đưa ra những phương cách gọi là pháp. Cái tâm thức này tùy hoàn cảnh bên ngoài nó sinh ra, thay đổi và biến mât từ sát na này qua sát na khác. Vì vậy nó là vô thường.

115/. Quán pháp vô ngã (觀法無我): Nhân và duyên kết hợp lại sinh ra Pháp, pháp sinh ra tướng. Vì nhân và duyên là vô thường nên pháp là không, tướng là giả. Vì vậy tất cả pháp là vô ngã.

116/. Tứ như ý túc (四如意足): (Phạm: catur-rddhipada, Pali: catu- iddhipada, 四如意足): còn gọi là Tứ Thần Túc (四神足), là phần thứ 3 trong 37 phẩm trợ đạo nhằm đạt được mục đích giác ngộ của Phật Giáo, gồm có 1) Dục Như Ý Túc, 2) Tinh Tấn Như Ý Túc, 3) Tâm Như Ý Túc, 4) Tư Duy Như Ý Túc. Các pháp này tùy theo năng lực mong muốn, nỗ lực, tâm niệm, quán sát mà có được định và tùy theo cái định ấy mà có được các loại thần biến, cho nên được gọi là Tứ Thần Túc. (Phật Học Tinh Tuyển)

117/. Ngũ căn (五根) : (Phạm: pañcendriyāni, 五根): tức Năm căn vô lậu (無漏五根), dùng để hàng phục phiền não, đưa vào Thánh đạo và có tác dụng tăng thượng, thuộc trong 37 phẩm trợ đạo, gồm có:

(1) Tín Căn (Phạm: śradhendriya, 信根): niềm tin vào Tam Bảo, đạo lý Tứ Đế, v.v....

(2) Tấn Căn (Phạm: vīryendriya, 進根): hay còn gọi là Tinh Tấn Căn, siêng năng dũng mãnh tu các pháp lành.

(3) Niệm Căn (Phạm: smṛtīndriya, 念根): nghĩ nhớ đến các pháp đúng.

(4) Định Căn (Phạm: samādhīndriya, 定根): năng lực khiến cho tâm dừng lại một chỗ, không bị tán loạn;

(5) Tuệ Căn (Phạm: prajñendriya, 慧根): nhờ có định mà trí tuệ quán xét sanh khởi, cho nên biết được như thật chân lý. Năm pháp này là căn bản thường khiến cho sanh khởi hết thảy các thiện pháp. (Phật Học Tinh Tuyển)

118/. Thất giác chi (七覺支): (Phạm: saptapodhyaṅgāni, Pali: satta- pojjharigā, 七覺支): còn gọi là Thất Đẳng Giác Chi, Thất Biến Giác Chi,

Thất Bồ Đề Phần, Thất Bồ Đề Phần Bảo, Thất Giác Phần, Thất Giác Ý, Thất Giác Chí, Thất Giác Chi Pháp, Thất Giác Ý Pháp, gọi tắt là Thất Giác, là 1 trong 37 phẩm trợ đạo, gồm có:

(1). Trạch Pháp Giác Chi (Phạm: dharma-pravicaya-sambodhyaṅga, 擇法 覺支): nghĩa là chọn lựa sự đúng sai của pháp, lấy cái đúng và bỏ đi cái sai,

(2). Tinh Tấn Giác Chi (Phạm: virya-sambodhyaṅga, 精進覺支): là chọn lựa pháp đúng đắn và tinh tấn chuyên tâm tu tập pháp ấy.

(3). Hỷ Giác Chi (Phạm: srīti-sambodhyaṅga, 喜覺支): an trú trong pháp vui đúng đắn.

(4). Khinh An Giác Chi (Phạm: prasrabdhi-sambodhyaṅga, 輕安覺支): là đoạn trừ tà ác, đạt được sự an lạc nhẹ nhàng của thân tâm vào sự tăng trưởng thiện căn.

(5). Xả Giác Chi (Phạm: supeksā-sambodhyaṅga, 捨覺支): là xả bỏ đi tâm phân duyên với ngoại cảnh và quay trở về sống bình an.

(6). Định Giác Chi (Phạm: sammādhi-sambodhyaṅga, 定覺支): là nhập vào thiền định, tâm và cảnh trở thành một, làm cho tâm không tán loạn gọi Định Giác Chi,

(7). Niệm Giác Chi (Phạm: smṛti-sambodhyaṅga, 念覺支): khi tu tập đạo pháp, trú trong chánh niệm và thường làm quân bình trí tuệ. Khi tâm được

bình lặng với 3 Giác Chi Trạch Pháp, Tinh Tấn và Hỷ, hành giả quán sát các pháp khích lệ tâm mình. Khi tâm bị dao động thì dùng tâm Khinh An Giác Chi để nhập vào thiền định và làm cho tâm được an tịnh. Trong khi đó 3 Giác Chi trước thuộc về Tuệ và 3 Giác Chi sau thuộc Định còn Giác Chi cuối cùng thuộc về cả Định và Tuệ.

119/. Trí Khải Đại Sư giải thích tứ đế qua Chân 眞, Trung 中, Lý 理, và Sự 事.

Sinh diệt tứ đế là lối hiểu của những người còn mê mờ chân đế vì hiểu tứ đế qua sinh và diệt, nhân và quả của thế giới hiện tượng. Vọng nghiệp tạo khổ, tu tập đạo hạnh diệt khổ. Đây là tứ đế của Tiểu thừa và Tạng giáo.

Thiên Thai Trí Khải nói về ý nghĩa của thánh 聖 và đế 諦. "Thánh" đối nghịch với tà thuyết là cái đã bị tiêu diệt. "Đế" được phân định làm ba phần (Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T33, 701a14-17). Tôi hiểu ba định nghĩa nầy với nghĩa bản thể, hiện thực, và thực hành của chân lý.

Trước hết, Thiên Thai Trí Khải nói, được gọi là "đế" vì "tự tánh bất hư"自性 不虛. Trong truyền thống Thiên Thai, đế chỉ cho chân lý là cái chẳng phải là trống không cũng chẳng phải có định tánh, nhưng đồng thời là Không và Giả.

Thứ hai, được gọi là "đế" vì hành giả chứng đạo khi không thấy sai lầm về tứ đế nầy. Đây là yếu tố hiện thực, mang theo giá trị thực chứng. Khi thấy rõ tứ đế, trí tuệ nhìn thực tại như thị.

Thứ ba, gọi là "đế" vì được dùng như phương tiện để hiển bày. Đây là yếu tố thực hành. Người chứng đao có thể giúp người khác cùng chứng đạo. Như Trí Khải nói, phàm phu không nhận thực tại như nó là, không mở được trí tuệ, và không thể giải thích nó. Chư vị Thanh Văn, tuy nhiên, có tiếp nhận được thực tại, có mở được phần nào trí tuệ, và có thể giải thích nó, nhưng qua cái thấy "sinh diệt". (Trích Nền Tảng Phật

Học Thiên Thai Tông, Gíáo sư Paul Swanson, Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch, nxb Phương Đông, 2010)

Sinh diệt Tứ Đế (生滅四諦) là Tứ Đế của Tạng Giáo. Tạng giáo lấy thập nhị nhân duyên làm căn bản để giải thích pháp và tướng của mọi việc. Vì vậy pháp và tướng hữu sinh hữu diệt. Con người luân hồi trong tam giới nên khổ, đó là Khổ đế. Con người vì phiền não hoặc nghiệp nên phải sinh tử luân hồi, đó là nguyên nhân của cái khổ, đó là tập đế. Vì thấy được cái khổ, vì biết được nguyên nhân của cái khổ nên đi tìm cách diệt trừ nó đó là diệt đế và đạo đế. (Tam Tạng Pháp Số)

Cái hiểu về "vô sinh diệt tứ đế" là cái hiểu của những người hiểu về chân đế qua lý Không. Chư vị nầy hiểu khổ, tập, diệt, và đạo, không có định tánh. Đây là giáo lý Không của Đại thừa Thông giáo. (Trích Nền Tảng Phật Học Thiên Thai Tông, Gíáo sư Paul Swanson, Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch, nxb Phương Đông, 2010)

Vô sinh tứ đế (無生四諦): Thông giáo lấy thuyết không để nhìn và phân tích mọi pháp, mọi tướng. Vì tất cả pháp là không, tất cả tướng là giả, nên không có cái tướng bức bách của cái khổ đế, nên không có cái tướng hòa hợp của tập đế, vì nhân (tập đế) và quả (khổ đế) đều là không. Đạo bất nhị tướng, diệt vô sinh tướng, không sinh nên không diệt.

120/. Vô lượng tứ đế (無量四諦): Cái hiểu về "vô lượng tứ đế" là cái hiểu của những người chưa thực sự hiểu được tánh đồng nhất của vạn pháp, hoặc Trung Đạo vì họ hiểu qua hiện tượng (mặc dù cao hơn lối hiểu của Tạng giáo). Sự kiện rằng, ngoài Không ra, có vô số trần lao, vô minh, khổ, nghiệp mê vọng v.v... cần phải vượt qua. Chỗ nầy tương ưng với giáo lý Giả của Đại thừa Biệt giáo. (Trích Nền Tảng Phật Học Thiên Thai Tông, Gíáo sư Paul Swanson, Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch, nxb Phương Đông, 2010)

Biệt giáo là đạo chư bồ tát hành trì. Chư bồ tát ở ngoài tam giới thấy hằng hà sa số thế giới, thấy hằng hà sa số chúng sinh vì vậy thấy hằng hà sa số khổ đế, thấy hằng hà sa số nguyên nhân (tập đế) gây ra

khổ đế, và cũng có vô số pháp để diệt trừ vì vậy có hằng hà sa số đạo đế và diệt đế. Đó là vô lượng tứ đế.

121/. Vô tác tứ đế (無作四諦): Cái hiểu về "vô tác tứ đế" là cái hiểu của những người phần nào hiểu được tánh đồng nhất của vạn pháp vì họ hiểu ngay nơi thực tại. Họ vẫn được xem là "ít nhiều mê vọng" với nghĩa rằng họ vẫn còn trong vòng ngôn từ, trong khi chân lý thì vượt ngoài văn tự và khái niệm. Được gọi là vô tác vì "không niệm, không tâm, không người tạo tác" (Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T33, 701b8). Ở thứ bậc nầy, luân hồi tức Niết Bàn, chứng ngộ đồng mê vọng.

Thiên Thai Trí Khải chỉ rõ lối giải thích về vô tác ở đây khác với lối giải thích từ kinh Thắng Man (T12, 221b16-222a3). Theo kinh Thắng Man, diệt đế đặc biệt được nhìn như giáo lý tối thượng của chư Phật, tức chân, thường, thiện xảo khác với vô thường, hư dối, và thô thiển. Thiên Thai Trí Khải không nhìn nhận đây là giải đáp sau cùng, đại sư nhấn mạnh rằng tất cả tứ đế phải được tiếp nhận như một toàn khối, và tất cả bốn pháp đều là "chân, thường, thiện xảo". Đại sư cho rằng lời giải thích trong kinh Thắng Man tương ưng với Biệt giáo, [dù rằng] bản văn dùng chữ "vô tác" nhưng khi luận về tứ đế thì vẫn còn nằm trong thứ lớp trước sau, vì vậy có thể được nhìn như "vô lượng". (Trích Nền Tảng Phật Học Thiên Thai Tông, Gíáo sư Paul Swanson, Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch, nxb Phương Đông, 2010)

122/. Tại thế và xuất thế trong tứ đế (在世出世四諦): Tứ Đế lại chia làm những nhân quả tại thế và xuất thế. Khổ đế là quả, tập đế là nhân ở tại thế. Diệt đế là quả, đạo đế là nhân của xuất thế.

123/. Phàm vị (凡位): Đó là những quả vị hay trình độ tu hành của những người phàm mới bắt đầu học về Phật đạo, Anh văn dịch là level of worldling. Phàm vị lại được chia làm hai phần: Ngoại phàm vị (外凡) và nội phàm vị (內凡). Ngoại phàm vị, Anh văn dịch là outer worldling, đây là trình độ thấp nhất, đó là những hành giả nghe Phật pháp bắt đầu tin theo. Nhưng thân, khẩu, y chưa làm theo được những điều dạy của Phật pháp. Còn đầy đam mê về những sắc, thanh, hương, vị, xúc nhưng đã biết

và học được một ít Phật pháp, biết làm một ít phúc đức. Ngoại phàm vị của Tạng Giáo còn gọi là tam hiền vị (三賢位 ) hay tư lương vị (資糧位). Ngoại phàm vị của Thông giáo là thập tín vị. Nội phàm vị, Anh văn dịch là stage of inner worldling. Khi hành giả đã tu hành xong ngoại phàm vị, đã hiểu được cái lý của Phật pháp, đã hàng phục được phần nào tham, sân, si; Hành giả đã tiến lên nội phàm vị. Nội phàm vị của Tạng Giáo còn gọi là tứ thiện căn (四善根), hay tứ gia hành vị (四加行位). Nội phàm vị và ngoại phàm vị gọi chung là phàm vị hay còn gọi là thất hiền vị (七賢位), hay thất phương tiện vị (七方便位). Nội phàm vị của Thông giáo là thập trụ vị.

124/. Thánh vị (聖位): Thánh vị của Tạng giáo còn gọi là thất thánh vị. Thánh vị cũng có 7 cấp tu hành, đó là:

a. Tín hạnh

b. Pháp hạnh

c. Tín giải

d. Kiến đắc

e. Thân chứng

f. Thời giải thóat

g. Bất thời giải thoát

Có tứ quả: Sơ quả, nhị quả, tam quả, tứ quả. Có 3 đạo vị: Sơ quả là kiến đạo vị (見道位). Nhị quả và tam quả là tu đạo vị (修道位), nghĩa

là còn đang tu hành để diệt trừ kiến hoặc và tư hoặc. Tất cả những quả vị từ tứ quả hướng (四果向) trở về trước đều gọi chung là hữu học đạo (有學道), nghĩa là còn phải học thêm. Tứ quả là A la Hán quả thì gọi là vô học đạo (無學 道), nghĩa là không còn gì để học thêm nữa.

Ở đây chúng tôi sẽ giản dị giải thích sự liên quan giữa những cấp bậc tu hành và các quả vị như sau:

a. Tín hạnh (信行): Còn gọi là tùy tín hành (隨信行). Hành giả có căn cơ còn yếu hay độn căn, trí tuệ chưa đủ, cần được người giảng dạy về pháp mới hiểu, mới tin, mới hành.

b. Pháp hạnh (法行): Còn gọi là tùy pháp hạnh (隨法行). Hành giả có căn cơ khá hay lợi căn, có trí tuệ cao, một mình có thể tự nghiên cứu giáo lý, nghe pháp liền hiểu và áp dụng tu hành.

Hành giả tu tập tín hạnh và pháp hạnh là vừa từ phàm vị lên thánh vị. Nên còn phải tiếp tục tu hành tứ đế ở một cách khác gọi là thập lục tâm (十六 心) của bát nhẫn bát trí (八忍八智) của tứ đế. Hãy lấy thí dụ khổ đế của Tứ đế, người phải nhẫn nhục chịu khổ, vì chịu khổ mới sinh ra cái trí khôn để đi diệt trừ các khổ. Từ đó khổ đế của dục giới sinh ra một nhẫn một trí gọi là pháp nhẫn và pháp trí; khổ đế của sắc giới và vô sắc giới sinh ra loại nhẫn và loại trí. Cũng như vậy tập, diệt và đạo đế của dục giới, sắc giới và vô sắc giới cũng tạo ra những nhẫn và trí của nó, tổng cộng là 8 nhẫn 8 trí. Cái lòng tu tập bát nhẫn bát trí này gọi là thập lục tâm.

Hai cấp vị tín hạnh và pháp hạnh là giai đoạn tu tập từ sơ quả hướng (初果 向) đến sơ quả. Cẩn thận đừng lầm tín hạnh là sơ quả hướng và pháp hạnh là sơ quả. Sơ quả hướng, còn gọi là hành trung tu đà hoàn (行中須陀 洹), là khi hành giả tu được 15 tâm trong 16 tâm của bát nhẫn bát pháp. Sơ quả, còn gọi là trụ quả tu đà hoàn (住果須陀洹), là khi hành giả tu tâm thứ 16, đến đây hành giả đã đoạn trừ được kiến hoặc.

c. Tín giải (信解): Người đốn căn, sau khi đã đạt được sơ quả, đã thấu hiểu được tứ đế sẽ tu tập tín giải vị.

d. Kiến đắc (見得): Con gọi là kiến chí (見至). Người lợi căn sau khi đạt sơ quả, sẽ tu tập kiến đắc vị.

Tín giải và kiến đắc là hai cấp dùng để tu nhị quả và tam quả. Trước khi đi đến nhị qua cũng phải tu xong nhị quả hướng, còn gọi là thắng tiến tu đà hoàn (勝進須陀洹), đó là hành giả đã diệt trừ được 1 đến 5 phẩm tư hoặc của dục giới. Khi hành giả diệt trừ đươc phẩm thứ 6 tư hoặc của dục giới thì hành giả chứng được nhị quả, còn gọi là trụ quả tư đà hàm (住果斯陀).

Sau khi chứng được nhị quả, hành giả sẽ tiến lên tam quả hướng, gòn gọi là thắng tiến tư đà hàm (勝進斯陀含), hành giả phải đoạn trừ được phẩm 7, phẩm 8 tư hoặc của dục giới. Sau khi chứng được tam quả hướng, hành giả phải diệt trừ nốt phẩm thứ 9 tư hoặc của dục giới thì sẽ chứng được tam quả vị, còn gọi là trụ quả A na hàm (住果阿那含), còn gọi là bất hoàn quả (不還果).

e. Thân chứng (身證): cấp vị này là tu tập tứ quả hướng (四果向), còn gọi là thắng tiến a na hàm (勝進阿那含). Hành giả phải đoạn trừ 71 phẩm tư hoặc của sắc giới và vô sắc giới.

f. Thời giải thoát (時解脫), còn gọi là tuệ giải thoát (慧解脫). Hành giả có độn căn thì thuộc thời giải thoát, nghĩa là những hành giả này cần thời gian lâu hơn để chứng được tứ quả, để trở thành A la hán, vì vậy còn gọi là thời giải thoát A la hán. Đến đây hành giả đã đoạn trừ được tam giới cửu địa 81 phẩm tư hoặc.

g. Bất thời giải thoát (不時解脫): Còn gọi là câu giải thoát (俱解脫). Đây là cho những hành giả có lợi căn, không cần thời gian thêm để chứng được tứ quả.

125/. Ngoại phàm vị (外凡位): Ngoại phàm vị lại được chia làm ba cấp 1) Ngũ đình tâm: Đây là những pháp môn dùng để đối trị với các loại tham của lòng người và ngũ chướng (五障). Ngũ chướng là: Phiền não chướng, nghiệp chướng, sanh chướng, pháp chướng và sở tri

chướng. 2) Biệt tướng niệm và 3) Tổng tướng niệm, hai pháp môn này dùng để quán cái khổ đế của dục giới.

126/. Nội phàm vị (內凡位): Nội phàm vị được chia làm 4 cấp 1) Noãn vị , 2) Đỉnh vị, trong hai cấp này hành giả tu tập 16 hạnh của Tứ Đế của dục

giới. 3) Nhẫn vị: Vị này được chia làm ba cấp nhỏ : a) Cấp hạ nhẫn : Tu tập 16 hạnh của Tứ Đế của dục giới và 16 hạnh của Tứ Đế của sắc giới và vô sắc giới, đó là 32 hạnh. b) Cấp trung nhân: Tu 31 lần, mỗi lần gôm 32 hạnh với luật giảm duyên giảm hạnh, giảm đến khi hết chỉ còn một hạnh chót là hạnh thứ 32, thì hành giả đến cấp nhị sát na và hoàn tất cấp trung nhân, đi lên cấp thượng nhẫn. c) Cấp thượng nhân: Chỉ có một hạnh là hạnh số 32 để tu tập, tu xong hạnh này, hành giả đạt được nhất sát na, hoàn tất cấp thượng nhẫn, đi lên cấp thế đệ nhất vị. 4) Thế đệ nhất vị: Đây là quả vị chót của phàm vị của Tạng giáo. Hành giả chứng được quả vị này sẽ được vào ly sinh vị (離生位), sẽ chứng được kiến đạo vị (見道位) và sau cùng được sơ quả vị , chuyển vào thánh vị. Nội phàm vị còn gọi là tứ gia hành vị, hay tứ thiện căn.

127/. Ngũ đình tâm (五停心) và ngũ đình tâm quán (五停心觀) : Chữ đình ở đây là chữ viết tắt của chữ đình chỉ. Chữ tâm ở đây chỉ tâm thức thứ 6, cái vọng tâm. Năm phép quán để làm lắng tâm hồn xuống và diệt trừ ngũ dục. Đó là:

a) Bất tịnh quán (Phạm: Azubhàsmfti): Quán tưởng thân thể của con người là nhơ nhớp để đối trị lòng ham muốn về thể xác.

b) Từ bi quán (Phạm: Maitrì-smfti). Quán tưởng lòng thương xót để đối trị với phiền não oán giận.

c) Duyên khởi quán (Phạm: Idaôprat yayatà-pratìkyasamutpàda-smfti). Quán tưởng 12 duyên khởi thuận và nghịch để đối trị phiền não ngu si.

d) Giới phân biệt quán (Phạm: Dhàtuprabheda-smfti). Quán tưởng các pháp 18 giới đều do sự hòa hợp của đất, nước, lửa, gió, không và thức để đối trị cái ngã chấp.

e) Số tức quán (Phạm: Ànàpàna-smfti). Đếm số hơi thở ra, thở vào để đối trị tâm tư tản loạn, giữ cho tâm đứng yên ở một cảnh. (Tự Điển Phật Quang)

128/. Bất tịnh quán (不淨觀): Lòng tham của chúng sinh thường ở hai nhóm

a) Ngũ dục: Tài, sắc, danh, ăn uống, ngủ nghỉ.

b) các sắc trần: Sắc, thanh, hương, vị, xúc. Tham lại được chia làm ngoại tham, nội ngoại tham, và biến nhất thiết xứ tham (徧一切處貪). Ngoại tham là khi hành giả gặp thấy những điều mình thích bên ngoài và khởi lòng ham muốn. Nội ngoại tham là khi hành giả nẩy lòng tham từ bản thân mình đưa đến tham những sắc trần bên ngoài. Thí dụ như một người phụ nữ tham sắc đẹp của thân thể mình nên không ngừng đi tìm sửa sắc đẹp. Biến nhất thiết xứ tham là khởi long tham ở mọi thứ ngũ dục và sắc dục.

Trong tứ niệm xứ (四念處) cũng có quán thân bất tịnh, cái bất tịnh quán này là quán cái thân của chính mình bất tịnh. Còn cái bất tịnh quán của ngũ đình tâm là quán cái thân bất tịnh của người khác, của ngoại cảnh.

Để đối trị với cái ngoại tham về nữ sắc hay nam sắc, thì tu cửu tưởng quán (九想觀, Phạm: navasamjna). Đó là 9 điều nghĩ về hình ảnh của cái xác chết.

1. Sình thối (trương tưởng, vyadhmatakasamjna),

2.thâm đen (thanh tưởng, vinilakasamjna),

3.Da thịt bể nứt (hoại tưởng, vipadumakasamjna),

4. Chẩy máu mủ hôi thối ( Huyết đồ tưởng, vilohitakasamjna),

5.thân thể rữa nát ( nùng lạn tưởng, vipuyakasamjna),

6. Sâu bọ chim thú ăn thị (đạm tưởng, vidagdhakasamjna),

7. Da thị mất hết chỉ còn bộ xương (tản tưởng, viksiptakasamjna)

8. Bộ xương rã nát ( cốt tưởng, asthisamjna),

9. Hỏa tang chỉ còn nắm tro (thiêu tưởng, vidagdhakasamjna).

Để đối trị nội ngoại tham thì phải tu bát giải thoát (八解脫, phạm: astau vimoksah):

1. Nội hữu sắc, tưởng quán ngoại sắc giải thoát ( 内有色想觀外色解脫) : Nếu lòng ta nghĩ đến một cái gì gây nên tham muốn thì hãy nhìn xem cái bất tịnh của vật đó ở ngoài đời để diệt trừ tâm tham của mình đi. Nếu hành giả làm được như vậy thì đạt đến sơ thiền.

2. Nội vô sắc, tưởng quán ngoại sắc giải thoát (内無色想觀外色解脫): Tuy nội tâm không có sắc tưởng, không có lòng tham cũng nên quán cái bất tịnh của các vật bên ngoài để làm cho lòng tham được tận diệt hơn. Nếu hành giả làm được như vậy thì đạt được nhị thiền.

3. Tịnh thân tác chứng, cụ túc trụ giải thoát (淨身作證具足住解脫): Nhất tâm quán tưởng quang minh, thanh tịnh để lòng không khởi tham đó là tịnh thân tác chứng, nếu ta làm được một cách viên mãn đầy đủ đó là cụ túc trụ, thì hành giả chứng được tứ thiền. Chú ý: trong tám giải thoát không có tam thiền, vì tam thiền là nơi nhiều khoái lạc.

4. Không vô biên xứ giải thoát (空無邊處解脫)

5. Thức vô biên xứ giải thoát (識無邊處解脫),

6. Vô sở hữu xứ giải thoát (無所有處解脫),

7. Phi tưởng phi phi tưởng xứ giải thoát (非想非非想處解脫): Giải thoát số 4, 5, 6, 7 là cho những hành giả ở vô sắc giới tu hành, quán khổ, không, vô thường, vô ngã để tâm ý đoạn trừ tất cả, đó là tứ không định (四空定).

8. Diệt thọ tưởng định, thân tác chứng, cụ túc trụ (滅受想定身作證具足住): Đó là thiền định để tận diệt cho thọ và tưởng tâm không còn phát khởi nữa. đó là diệt thọ tưởng định (滅受想定) hay còn gọi là diệt tận định (滅尽定). Hành giả khi chứng được định này đắc A la hán quả, thoát ra khỏi tam giới.

Biến nhất thiết xứ tham: Đây là một loại tham nặng nhất vì tham tất cả mọi thứ. Để đối trị với lòng tham này thì phải tu bát thắng xứ (八勝處, Phạm : astavabhibhv-ayatanani ). Bát thắng xứ rất giống như bát giải thoát nên ở đây không đi vào chi tiết.

129/. Từ bi quán (慈悲觀): Một khi tâm sân khuể của con người nổi dậy, thì tất cả các cửa chướng sẽ mở ra, lòng ác độc sẽ sinh ra. Để đối trị với ngọn lửa sân khuể, hành giả tu các pháp môn của từ bi quán: Thất chu duyên từ, tứ vô lượng tâm, tu nhẫn nhục pháp môn....

a) Thất chu duyên từ (七周緣慈): Đây là pháp môn tu hành, lấy lòng từ bi bình đẳng đối xử với 7 nhóm người mà ta hàng ngày thường tiếp xúc 1. Nhóm thượng thân gồm có: Cha mẹ và thầy cô, 2.Nhóm trung thân gồm có: Anh chị em, vợ chồng, 3.Nhóm hạ thân gồm có: con cái, bạn bè, người quen biết. 4. Nhóm không thân không oán, 5. Nhóm hạ oán, 6. Nhóm trung oán, 7. Nhóm thượng oán. Lấy ba loại an lạc để giúp đỡ những người này: Thượng lạc là thiền lạc, Trung lạc là cung cấp các thuốc men, thức ăn thức uống, quần áo ... Hạ lạc là nơi ở.

b) Tứ Vô Lượng Tâm: a) Từ vô lượng tâm: Lấy lòng yêu mến đem lại an lạc cho tất cả các chúng sinh. b) Bi vô lượng tâm: Lấy lòng thương xót cứu giúp tất cả các chúng sinh trong cảnh khổ. c) Hỷ vô lượng tâm: Phát lòng vui mừng khi thấy những người khác thoát cảnh khổ đau. d) Xả vô lượng tâm: Là bỏ cái lòng yêu lòng ghét, lòng hận thù đối với các chúng sinh.

c) Tu nhẫn nhục pháp môn: Tu 25 nhẫn nhục pháp môn (xin xem Đại Trí Độ Luận.

130/. Số tức quán (數息觀): Để trị cái lòng tản loạn, không tập trung trong lúc thiền định thì hành giả phải tu tập số tức quán. Số là đếm số. Tức là

chữ viết tắt của chữ khí tức (氣息), nghĩa là hô hấp, tiếng Phạn là anapana-smrti. Trong lúc thiền định nếu không tập trung, thì tập đếm số nhịp thở ra và vào.

131/. Nhân duyên quán (因緣觀): Duyên giác thừa quán 12 nhân duyên, chuyên tâm về nguyên nhân đưa đến Khổ để tự giải thoát.

Trong Pháp Hoa Huyền Nghĩa, phần Tích Môn, khi Thiên Thai Trí Giả giải thích về Diệu Cảnh, Diệu Trí, thập nhị nhân duyên được chia ra bốn thứ lớp. Xin xem "Luận về Pháp Hoa Huyền Nghĩa", nguyên tác: The Profound Meaning of the Lotus Sutra by Haiyan Shen - Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch. Nxb Phương Đông 2008, thuvienhoasen.com.

132/. Niệm Phật quán (念佛觀): Niệm Phật quán cũng dùng để đối trị với những chúng sinh có nhiều chướng nghi khi tu tập. 1) Chướng ngại thường nhất là khi đọc kinh, làm lễ buồn ngủ. Lúc đó nên quán 32 tướng tốt của đức Phật để đối trị. 2) Ác niệm tư duy chướng: Khi đọc kinh hay thiền định thì có những ý tưởng xấu hay hình ảnh xấu

xuất hiện trong óc.

Để đối trị thì nên quán Thập lực của đức Phật, tứ vô sở úy (四無所畏), thập bát bất cộng pháp (十八不共法) của Câu Xá Luận. 3) Cảnh giới bức bách chướng (境界逼迫障): Đây là hoàn cảnh bên ngoài náo nhiệt, ồn ào, hay hoàn cảnh bên trong như đau ốm¼Tất cả những trường hợp này nên quán ứng thân Phật hoặc niệm Đức Phật A Di Đà, Quán Thế Âm bồ tát.

133/. Biệt tướng niệm xứ (別相念處): Tiếng Phạn là svalaksana-sm rtyupasthana. Trong tứ niệm xứ hành giả đã hiểu được thân là bất tịnh, thọ là khổ, tâm là vô thường, pháp là vô ngã. Chữ biệt ở đây là cá biệt, chữ tướng ở đây là cảnh giới, hình tướng, vì vậy biệt tướng niệm sứ là quán đến cái cảnh giới, hình tướng của thân là bất tịnh, thọ là khổ, tâm là vô thường, pháp là vô ngã từng trường hợp một. Đây là suy ngẫm tu tập riêng về khổ đế của dục giới.

134/. Tổng tướng niệm xứ (總相念處) : Trước khi tu tập tổng tướng niệm xứ, hành giả phải tu tập những giai đoạn :

a. Cảnh biệt quán tổng (境別观總): Quán thân bất tịnh, thì quán thọ bất tịnh, quán tâm bất tịnh, quán pháp bất tịnh....

b. Cảnh tổng quán biệt (境總观別): Quán thân bất tịnh, quán thân là khổ, quán thân vô thường, quán thân vô ngã...

c. Cảnh tổng quán tổng (境總观總): Xem cái tướng hay cảnh giới chung của thân, thọ, tâm và pháp với cái bất tịnh, khổ, vô thường và vô ngã. Đây là suy ngẫm tu tập riêng về khổ đế của dục giới.

135/. Tư lương vị (資糧位): Tư là tư bản nghĩa là tiền bạc, lương là lương thực. Tư lương vị có nghĩa là quả vị chuẩn bị những tiền đường, lương thực cho chuyên tu hành dài và khó của hành giả. Nói một cách khác là chuẩn bị khả năng, tinh thần cho hành giả trên con đường tu hành dài và khó.

136/. Noãn vị (煗位, Phạn: usma-gata): Noãn là sưởi nóng, hâm nóng. Đây là quả vị đầu tiên của nội phàm vị. Trong quả vị này hành già

tu tập thập lục hạnh tướng (十六行相, Phạm: sodasakara) của tứ diệu đế trong dục giới. Đó là 16 cách phân tích tu tập Tứ Diệu Đế, mỗi một cách tu tập gọi là một hạnh tướng. Mỗi một cái cảnh của tứ diệu đế mà để ta trông vào, hướng về mà tu tập gọi là duyên (緣), vì vậy không gọi là khổ đế mà gọi là khổ duyên: 1) Khổ duyên: là Vô thường, là khổ, là không, là vô ngã. 2) Tập duyên: là nhân, là tập, là sinh, là duyên. 3) Diệt duyên: là diệt, là tận, là diệu, là ly. 4) Đạo duyên: Là đạo, là như, là hành, là xuất.

137/. Đỉnh vị (頂位, Phạn: Murdhavastha): Đây là quả vị thứ nhì của nội phàm vị. Trong cấp bậc này hành giả vẫn tu tập thập lục hạnh tướng của noãn vị nhưng thâm cứu hơn.

Hành giả chứng được đỉnh vị dù có làm ác nghiệp, bị đầy xuất ác đạo thì cũng không lâu, thiện căn trong họ không mất.

138/. Nhẫn vị (忍位, Phạm: ksanti): Đây là quả vị thứ ba của nội phàm vị, được chia làm ba nhóm nhỏ: 1) Hạ nhẫn vị, 2) Trung nhẫn vị, 3) Thượng nhẫn vị.

1) Hạ nhẫn vị (下忍位, Phạm: mrdu ksanti): Tu hành 16 hạnh tướng của tư đế của sắc giới và vô sắc giới và tiếp tục tu hành 16 hạnh tướng của tứ đế của dục giới, tổng cộng là 32 hạnh tướng của tứ đế. Thứ tự tu hành trước sau được đánh số từ số 1 đến số 32, tu hành từ số một trước từ từ lên đến số 32. Xin xem bản tóm tắt trên đây.

2) Trung nhẫn vị (中忍位, Phạm: Madhya ksantih) : Trung nhẫn vị tu hành rất dài và khá phức tạp, vẫn tu tập 32 hạnh tướng của tứ đế, nhưng phải tu tập 31 vòng gọi là chu (周). Rồi lại phải theo luật giảm duyên giảm hạnh (减缘减行), nghĩa là tu tập được bao nhiêu vòng thì bỏ duyên nào đi, tu tập được bao nhiêu vòng thì bỏ hạnh nào đi. Theo luật này thì có 7 vòng trong đó mỗi vòng bỏ một duyên và một hạnh, và có 24 vòng mỗi vòng bỏ một hạnh. Thứ tự bỏ các duyên và các hạnh thì theo thứ tự đánh số ở 2 bản ghi trên đây, bỏ từ số nhỏ cho đến số lớn. Khi tất cả các duyên và các hạnh đã bỏ hết chỉ còn một hạnh chót

là hạnh thứ 32, thì hành giả đã đạt được đến cấp gọi là nhị sát na (二剎那), trung nhẫn vị coi như viên mãn và hành giả đi vào thượng nhẫn vị. Hạnh thứ 32 có sách nói là khổ hạnh, có sách nói là không hạnh, có sách nói là phi thường hạnh, có sách lại nói là tùy căn cơn của hành giả mà nó có thể là một trong 4 hạnh của khổ duyên của dục giới. Điều mà các sách đều đồng ý nó là một hạnh của khổ duyên của dục giới. Hành giả đạt được đên thượng nhấn vị thì được cái phuc năm loại bất sanh (五种不生)

a. Sanh bất sanh: không bị tái sanh qua noãn sanh hay thấp sanh.

b. Xứ bất sanh: không bị sanh ở Vô tưởng thiên, Đại Phạm thiên xứ và Uất Đan Việt châu (欝單越, S. Uttarakuru), châu này ở phía bắc.

c. Không bị sanh ra có những tật hiểm nghèo như: nam căn bất thường, nam nữ căn lẫn lộn (hermaphroditism)...

d. Hưu bất sanh: Không sanh vào dục giới hưu thứ tám, sắc giới đệ nhị thiên.

e. Hoặc bất sanh: bất sanh kiến hoặc

f. Bất sanh vào các ác đạo.

3) Thượng nhẫn vị (上忍位, Phạm: adhimatra ksanti): Khi hành giả tu tập nốt hạnh thứ 32, khi đó hành giả đã chứng được cấp nhất sát na (一剎那) và hoàn tất thượng nhẫn vị và đi vào thế đệ nhất vị, lên kiến đạo vị và chứng được sơ quả.

139/. Thế đệ nhất vị (世第一位, Phạm: laukikagra-dharma): Đây là quả vị chót của phàm vị của Tạng giáo. Hành giả chứng được quả vị này sẽ được vào ly sinh vị (離生位), sẽ chứng được kiến đạo vị (見道位) và sau cùng được sơ quả vị, chuyển vào thánh vị. Đây là quả vị chót của hạng hữu lậu (有漏).

Hữu lậu: Chữ phạn là sasrava, thường trong Phật học gọi tắt là lậu. Chữ lậu (漏) trong Hán văn có nghĩa là rỉ ra, rò ra (Anh văn: leaking). Rò có thể từ trỏng ra ngoài, hay từ ngoài vào trong như mái

nhà bị dột. Con người có 9 lỗ (tai, mắt, mũi, miệng, đường đại tiểu tiện), từ 9 lỗ này các chuyện xấu từ bên ngoài đổ vào bên trong con người, hay những cái xấu từ bên trong con người đổ ra ngoài, làm ô nhiễm tâm linh, thân thể của con người nên gọi là hữu lậu, trong y khoa có dùng danh từ bệnh lậu. Trong Phật học chữ hữu lậu tương đương với chữ phiền não. Hành giả phải tu trì đến thánh vị, đến cấp A la hán, bồ tát và chư Phật thì mới có thể ngưng chỉ những chuyện xấu từ bên ngoài rò vào trong mình và vào hạng vô lậu (無漏, Phạm: Asasrava). Chữ lậu và chữ vô lậu đượng dùng một cách rộng rãi trong Phật học. Chữ lậu thường chỉ phiền não, ô nhiễm, thuộc về tam giới, còn kiến và tư hoặc, mê muội, chưa giác ngộ, còn sai lầm¼Chữ vô lậu thì ngược lại. Thí dụ: Trong Tư Thánh Đế: Khổ Đế và Tập Đế là nhân và quả của cõi mê lầm, là pháp hữu lậu; Diệt Đế và Đạo Đế là nhân và quả của cõi giác ngộ, thuộc về pháp vô lậu.

140/. Gia hạnh vị (加行位): hay tứ gia hạnh vị (四加行位). Quả vị gồm noãn vị, đỉnh vị, nhẫn vị, thế đệ nhất vị. Tên dùng trong Đại Thừa tương đương với nội phàm vị hay tứ thiện căn của Tạng Giáo. Gia là chữ viết tắt của chữ gia tăng, hạnh là thiện hạnh. Gia hạnh vị: nghĩa là phải cố găng tăng thêm tu hành thân ý khẩu thiện hạnh. Còn gọi là tứ thiện căn. (Tam Tạng Pháp Số)

141/. Thất phương tiện vị (七方便位): Phương là chữ viết tắt của chữ phương pháp. Tiện là chữ viết tắt của chữ tiện nghi. Đây là bảy phương pháp giúp chúng sinh đoạn trừ phiền não, hoặc nghiệp. Đây là tên khác của Tạng giáo phàm vị, còn gọi là thất hiền vị.

142/. Vô học (無學, Phạm: Asaiksa): Trong Tạng giáo, sơ quả, nhị quả, tam quả là cách hữu học quả vị, nghĩa là người tu hành còn phải tu tập học hành thêm. Quả vị thứ tư là A la hán quả là vô học quả vị đến đây sự tu tập đã viên mãn. ( Phật Học Thường Thức Từ Vị)

143/. Vô sanh (無生, Phạm: ajanita): Có nghĩa là không sanh không diệt. Từ dùng chỉ các vị A la hán hay cõi Niết Bàn.

144/. Sát tặc (殺賊, Phạm: arihat, ariham): Giết giặc. A la hán chữ Phạn là arhat hay arhan là do hai chữ Phạn ghép lại: Ari là giặc, hán là giết, vì vậy

Hán văn dịch là sát tặc. Giặc ở đây là những kiến hoặc và tư hoặc nó đã cướp đi các công đức, trí tuệ của con người. A la hán là những vị có thể diệt trừ được, nên gọi A la hán là giết giặc (phiền não).

145/. Ứng cúng (應供, Phạn: arhat): Chữ arhat trong tiếng Phạn có nghĩa xứng đáng được cúng dường, xứng đáng được thờ lạy, xứng đáng được kính trọng. Vì vậy Hán văn dịch là ứng cúng, ứng nghi (應儀), ứng chân (應 真). Chữ ứng ở đây là chữ tắt của chữ ứng cai (應該) nghĩa là xứng đáng, đáng phải. Ứng cúng là xứng đáng được cúng dường. Ứng nghi là xứng đáng được kính trọng bằng các nghi lễ. Ứng chân là chữ đầu tiên được dùng để dịch nghĩa chữ arhat ở cuối đời nhà Hán. Chữ chân ở đây là mượn từ Đạo giáo chữ chân nhân (真人), có nghĩa là người đắc đạo. Ứng chân có nghĩa là người đắc đạo đáng kính trọng.

146/. Hữu dư niết bàn (有餘涅槃, Phạn: Sopadhi-sesa-nirvana): Đây là một trong bốn loại Niết Bàn của đạo Phật:

a) Hữu dư Niết Bàn, b) Vô Dư Niết Bàn, c) Vô trụ Niết Bàn (無住涅槃), d) Tánh Tịnh Niết Bàn (性淨涅槃)

Một trong những giải thích về hữu dư niết bàn: Đó là hành giả chứng được quả vị để vào Niết bàn nhưng vẫn còn sắc thân. Như chư A la hán dù chứng được tứ quả, tất cả những kiến hoặc, tư hoặc đã tận diệt, tất cả những chủng tử của tham sân si, các phiền não đà đoạn trừ nhưng vẫn phải sống trên cõi đời này cho đến hết kiếp người đương mang vì phải chịu cái quả của kiếp trước còn lại. Cuộc sống trên cõi đời này sau khi chứng được tứ quả cho đến khi nhập diệt gọi là hữu dư Niết bàn. Nói tóm lại là hành giả đã đắc đạo nhưng còn sắc thân.

147/. Một trong những giải thích về Vô dư niết bàn (無餘涅槃, Phạn: nirupadhisesa nirvana): Đó là hành giả chứng được quả vị để vào Niết Bàn và không còn sắc thân nữa, nghĩa là đã nhập diệt, thì sẽ vào vô dư niết bàn.

148/. Cô điều giải thoát (孤調解脫): Cô là cô độ, một mình. Chữ 調 trong Hán văn khi chuyển qua Việt văn nó có hai phát âm: 1) Điều là một chữ Hán Việt, như trong chữ điều hành. 2) Điệu là chữ Nôm, như trong chữ điệu bộ, yểu điệu... Chữ điệu ở đây có nghĩa là kiểu cách. Cô điều giải thoát là giải thoát theo cách một mình. Mình tu hành là để độ mình mà không độ người khác, tự độ không có tha độ.

149/. Thức (識): Trong bài này đang nói về cái thức khi chết và khi đầu thai. Câu kệ của bát thức có nói rằng: Đi sau đến trước làm chủ nhân (去後 來先作主翁 khứ hậu lai tiên tác chủ ông) nghĩa là A lại da thức là cái thức chót rơi khỏi thân thể con người trước khi chết, là cái thức đầu tiên đi vào bào thai khi thụ thai. Sau khi thức rời khỏi cái thân thể đang chết, nó sẽ chuyển vào một cái thân thể tạm gọi là trung ấm thân (Anh: shuttle body) và nó sẽ đợi đến khi có đôi vợ chồng có những nghiệp quả đúng với những nghiệp quả của mình thì cái thức sẽ rời khỏi trung ấm thân để vào thai nhi. Trong trung ấm thân cũng có thức số 6, thức số 7, là vì hai thức này là hai thức quyết định sự chọn lựa và đầu thai, A lại da thức nhiều chỗ được giải thích là cái kho tàng trữ của các thức. Tuy nhiên, theo tôn sư của Thiên Thai Trí Giả là ngài Nam Nhạc Tuệ Tư, thức này được giải thích vô cùng thâm viễn như sau: "Bồ tát sơ phát tâm nhận biết có hai loại thức: thứ nhất là chuyển thức, còn gọi là giác tuệ, biết rõ tất cả pháp, dùng trí tuệ mà giải thích không sai trái. Thứ hai là tàng thức, sâu dày không đổi. Phương Tây bảo rằng là thức A lại da, đây cũng có tên là Phật tánh, cũng gọi là tự tính thanh tịnh tàng, cũng là Như Lai tàng. Nếu [có người] tùy thuận với sự [tướng] thì đó là bản tánh của trí tuệ. Khi nhận biết tường tận các pháp thì đó là tự tánh thanh tịnh tâm. Thức với tâm, hai cái dụng mỗi khác. Sáu thức của người phàm gọi là thức phân biệt, tùy theo nghiệp mà thọ quả báo trời, người hoặc thú. Bồ tát chuyển thức thứ bảy thì có thể chuyển được tất cả ác nghiệp đưa đến sanh tử, đó chính là Niết Bàn. Hiểu rõ được sáu thức phân biệt của phàm phu, thời không dời đổi, chính đó là tàng thức. Bảy thức này gọi

là trí kim cang có thể phá tất cả kết tập của vô minh, phiền não, tức là Phật pháp. Ví như một vị tướng tài giỏi có khả năng hàng phục oán tặc khắp bốn phương, quốc gia yên định, đều vì người. Thức thứ bảy cang cường như kim cương đoạn được các pháp thì cũng như vậy. Tàng thức giả danh là thức thứ tám theo bờ sanh tử đến với Phật đạo. Phàm thánh, ngu trí chưa hề sai khác. Sâu rộng như hư không, cũng không dơ không sạch. Sinh tử, Niết bàn không một cũng không hai. Dù rằng chỉ là giả danh nhưng thật sự bất khả đắc." (Trích Pháp Hoa Kinh An Lạc Hạnh Nghĩa, Giáo sư Daniel Stevenson & Híroshi Kanno biên sọan, Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch, nxb Đông Phương, 2012)

150/. Danh sắc (名色): Trong bài này có chú giải danh là tâm, nghĩa là tâm thức, A lại da thức. Sắc ở đây là thể chất, là thể chất của cha mẹ kết hợp lại mà ra. Theo kinh Bồ Tát Xứ Thai Kinh (菩薩處胎經): Thai nhi từ khi thụ thai đến khi được 35 ngày là trong giai đoạn danh sắc.

151/. Lục Nhập (六入): Thai nhi lớn lên trong bụng mẹ, đến tuần thứ 6 hay tuần thứ 7 thì lục căn (tay, chân, mắt, mũi, tai, miêng....) bắt đầu được tạo ra, cho đến tuần thứ 19 thì hoàn bị. Cho đến tuần thứ 38 thì được sanh ra.

Đức Phật đúng là bậc nhất thiết trí, trước đây mấy ngàn năm, khi y học còn thô sơ, trong Bồ Tát Xứ Thai Kinh ngài đã nói những điều gần y học ngày nay nói.

152/. Tập khí (習氣, Phạm: Vasana): Tập là chữ viết tắt của chữ tập quán (習慣), nghĩa là những thói quen. Khí đây là chữ tắt của chữ khí phân (氣 分) hay tàn khí (殘氣), có nghĩa hơi hám. Tập khí là những thói xấu hay tốt do thói quen để lại. Trong trường hợp thói xấu, mặc dầu đã từ bỏ những thói xấu đó đi rồi nhưng hành giả vẫn còn hơi hám của cái xấu. Lấy thí dụ: Một cái bình đựng rượu, mặc dầu đã đổ hết rượu đi, đã rửa sạch bình, nhưng ngửi bình thì vẫn còn mùi rượu.

Theo đạo Phật Đại Thừa thì kiến hoặc, tư hoặc hay các vọng hoặc đều có 3 thành phần: Chủng tử nằm trong A lại da thức, hiện hành (現

現行) là hành động do chủng tử nẩy sinh ra, và tập khí, mùi hơi hám hay hương thơm do chủng tử và hiện hành để lại. Các vị Thanh văn đoạn trừ được chủng tử và hiện hành, không đoạn trừ được tập khí. Các vị Duyên giác đoạn trừ một phần nào của tập khí, chư Phật đoạn trừ hoàn toàn các tập khí.

Tập khí lại được chia làm biệt tập khí (別習氣) và thông tập khí (通習氣). Biệt tập khí là những tập khí do từng loại phiền não chướng (tham, sân, si, mạn, nghi) gây ra.Thông tập khí là tập khí tổng quát của cả phiền não chướng và sở tri chướng gây ra.

Theo Duy Thức Tông tập khí có nghĩa là chủng tử tàng trữ trong A Lại da thức. Duy thức Tông chia tập khí làm ba loại: (vì sự hạn hẹp của bài này, nên chỉ liệt kê bản phân loại mà không đi vào chi tiết)

a) Danh ngôn tập khí (名言習氣): Danh ngôn tập khí lại được chia làm hai loại: Biểu nghĩa danh ngôn tập khí (表義名 言) và hiển cảnh danh ngôn tập khí (顯境名言). Còn một lọai tập khí rất gần với danh ngôn tập khí gọi là đẳng lưu danh ngôn tập khí (等流名言, Phạn: Nisyanda-vasana)

b) Ngã chấp tập khí (我執習氣, Phạn: atma-graha-vasana). Ngã chấp tập khí lại được chia làm hai loại: Câu sinh ngã chấp tập khí (俱生我執) và phân biệt ngã chấp tập khí (分別我執).

c) Hữu chi tập khí (有支習氣, Phạm: bhavavga), còn gọi là nghiệp tập khí (业习气).

Kinh Hoa Nghiêm quyển 40 lại kể 10 loại tập khí tốt do thiện căn sinh ra. 1) Bồ đề tâm tập khí (còn gọi là bổn khí本氣), 2) Thiện căn tập khí (thánh hạnh khí 聖行氣), 3) Giáo hóa chúng sinh tập khí (Hạ hóa下化), 4) Kiến Phật tập khí ( 上見thượng kiến), 5) Thọ sinh ở thanh tịnh thổ tập khí (受生 thọ sinh), 6) Bồ tát hạnh tập khí (大行Đại hạnh), 7) Đại nguyện tập khí (十 愿thập nguyện), 8) Ba la mật tập khí (十度thập độ), 9) Xuất sinh bình đẳng tập khí ( 理習Lý tạp), 10) Chủng chủng phân biệt cảnh giới tập khí (量習 lượng tạp).

153/.Tứ hoằng nguyện (四 弘願): Còn gọi là tứ hoằng thề, tứ hoằng thề nguyện. Đây là bốn điều thệ nguyện của chư bồ tát, chư Phật. Bốn điều thề nguyện này có dựa theo Tứ Diệu Đế. 1) Chúng sinh vô biên thệ nguyện độ (衆生無边誓願度), 2) Phiền não vô số thệ nguyện đoạn (烦腦無數願断), 3) Pháp môn vô tận thệ nguyện học (法門無盡願學), 4) Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành (佛道無上願成).

154/. Lục độ (六度, Phạn: Sat-paramita ): Phiên âm từ tiếng Phạn là lục ba la mật (六波羅蜜). Paramita có nghĩa là đưa qua bên kia sông, ở đây có nghĩa đưa qua bể khổ của vòng sinh tử, vì vậy Hán văn dịch nghĩa là độ. Lục độ là sáu pháp môn giúp hành giả tu trì để thoát khỏ vòng sinh tử để đến bờ giác. Sáu pháp môn đó là: 1) Bố thí (Phạn: Dana), 2) Trì giới (Phạn: Sila), 3) Nhẫn nhục (Phạn: Ksanti), 4) Tinh tiến (Phạn: Virya), 5) Thiền định (Phạn: dhyana), 6) Trí tuệ (Phạn: Prajna).

155/. Các loại tướng hảo (種相好Chủng tướng hảo): Chủng tướng hảo là do hai danh từ ghép lại: Tam thập nhị tướng (三十二相, Phạn: dvatrimsan maha-purusa-laksanani) và bát thập chủng hảo (八十种好, Phạn: Asity-anuvyanjanani ), gọi tắt là chủng tướng hảo.

Chữ tướng và chữ hảo có khác nhau. Tướng là cái gì nhìn thấy trên thân thể con người thì gọi là tướng. Trên sắc thân của Đức Phật có 32 cái tướng tốt.

Hảo là hình dáng nhân từ, cung cách từ bi, vẻ oai nghi, làm cho người tiếp xúc cảm thấy an lạc, ấm cúng, thiện cảm, cung kính.... Đức Phật có 80 loại hảo này.

156/. Cổ Thích Ca Phật (古釋迦佛): Đó là tên chung để chỉ tất cả chư Phật trong quá khứ. (Tam Tạng Pháp Số)

157/. A tăng kì (阿僧祇, Phạm: Asajkhya): Đây là tiếng phiên âm của chữ Phạn Asajkhya, có nghĩa là một con số lớn đến không thể đếm được. Một a tăng kì là một nghìn vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn triệu (vạn vạn là một ức, vạn ức là một triệu). Theo Đại Tì Bà Sa Luận (大毘

婆沙論) quyển số 177 thì có ba loại a tăng kì: 1) Kiếp a tăng kì (劫阿僧企耶): Nếu lấy một đại kiếp là đơn vị, thì kiếp a tăng kì là vô số kể đại kiếp. 2) Sinh a tăng kì (生阿僧企耶): Một kiếp là có vô số lần sinh, nếu lấy số những lần sinh của một kiếp làm đơn vị, thì sinh a tăng kì là con số của vô lượng số lần sinh. 3) Diệu hạnh a tăng kì (妙行阿僧企耶). Nếu lấy số diệu hạnh làm trong một đời làm đơn vị thì diệu hạnh a tăng kì là con số của vô tận số diệu hạnh.(Pháp Tướng Từ Điển Đại Toàn)

158/. Tứ ác thú (四惡趣): Đó là đạo địa ngục, ma đói, súc sinh, và A tu la

159/. Thích Ca Văn Phật (釋迦文): Tên phiên âm khác của Thích Ca Mâu Ni Phật (Phật học Tự Điển của Đinh Phúc Bảo).

160/. Thi Tỳ Vương (尸毘王, Phạn: Sibi): Chuyện kể ở nhiều kiếp trước, Đức Phật là Thi Tỳ Vương, Ngài vì cứu con chim câu khỏi bị con ó ăn thịt, đã thẻo thịt mình để đổi mạng con chim câu. Con chim câu thật ra là thần Agni hóa thành, con ó là Đế Thích Thiên chủ Indra hóa thành, hai vị này muốn đến để thử tâm bố thí của vua Sibi. Câu chuyện này được kể rất nhiều trong các kinh bổn sinh của Đức Phật, Kinh Hiền Ngu quyển 1, Bồ Tát Bản Sinh Mạn Luận kinh... Trong Lục Độ Tập kinh quyển 1 thì kể câu chuyện như trên nhưng tên vị vua là Tát Bà Đạt (薩婆達, Phạm: Sarvadatta ). Chữ Sarvadatta có nghĩa là bố thí tất cả, có lẽ không phải là tên của nhà vua. Trong kinh Bách Duyên cũng có kể câu chuyện vua Sibi nhưng hơi khác, trong chuyện con ó đến xin nhà vua bố thí đôi mắt để ăn, không có con chim câu.

Theo sách Phật Quốc Ký của sư Pháp Hiển thì câu chuyện này xẩy ra ở nước Tú A Đa (宿呵多, Phạm: Swat) vì nơi đó còn có di tích của chuyện này. Theo sách Đại Đường Tây Vực Ký của pháp sư Huyền Trang thì câu chuyện xẩy ra ở nước Ô Trượng Na (烏仗那, Phạn : Udyana), Vùng này cũng rất gần Tú A Da và có nhiều di tích về chuyện bản sinh của Đức Phật trong đó có câu chuyện vua Sibi. Bố thí như Thi Tỳ Vương thật là viên mãn.

161/. Vua Phổ Minh (普明王): Kinh Nhân Vương kể chuyện vua Phổ Minh, Kinh Trí độ Luận quyển 4 kể cùng một câu chuyện nhưng với tên vua là Tu Đà Tu Ma (须陀须摩). Tạng kinh Pali kinh số 537 Maha Sutasoma jataka cũng kể câu chuyện này với vị hoàng tử tên là Sutasoma. Như vậy Tu Đà Tu Ma phải là tên phiên âm, Phổ Minh là tên dịch nghĩa của chữ Pali Sutasoma.

Chuyện kể ở nhiều kiếp trước Đức Phật là vua Phổ Minh, Ngài bị vua ác Lộc Túc Vương (鹿足王, Phạn: Kalmasapada) bắt để ăn thị. Ngài xin Lộc Túc Vương cho Ngài về nước 7 ngày để lo việc ngài hứa giúp các tăng già và trao việc nước cho thái tử, sẽ trở lại nộp minh cho ác vương ăn thịt. Đến kỳ hẹn Ngài ra đi, quốc dân, cận thần khuyên Ngài ở lại, nhưng Ngài thà chết không muốn phạm giới nói dối. Khi Ngài về nộp mình với ác vương, ác vương vô cùng cảm động, tha tất cả các người và quy y chánh pháp. Trì giới như Vua Phổ Minh thật là viên mãn. (Phật Học Đại Từ Điển, Digital Dictionary of Buddhism Charles Muller, Bai Du Bách Khoa Tự Điển)

162/. Sạn Đề tiên nhân (羼提仙人, Phạn: Ksanti vadirsi): Ksanti nghĩa là nhẫn nhục, vì vậy tên còn được dịch là Nhẫn Nhục tiên nhân. Câu chuyện này được kể trong Kinh Hiền Ngu quyển 2, Đại Trí Độ Luận quyển 14¼Chuyện kể ở nhiều kiếp trước Đức Phật là Nhẫn Nhục tiên nhân tu hành trong một rừng nọ, vua Già Lê (迦梨, Phạn: Kali) của nước Ba La (波 罗) cũng cùng các cung phi vào rừng du chơi. Vua đi ngủ, các cung phi đi chơi gặp Nhẫn Nhục Tiên Nhân, nghe người thuyết pháp. Vua tỉnh dậy thấy và nổi ghen, chém tay chân tiên nhân. Vua hỏi tiên nhân còn nhẫn nhục không? Tiên nhân bảo vẫn nhẫn nhục, để chứng minh lòng nhẫn nhục và tha thứ, máu chảy ra sẽ hóa thành sữa, chân tay sẽ liền lại. Vua sợ và hối cải. Tiên nhân bảo mai kia khi thành Phật vua sẽ là người được độ đầu tiên. Theo kinh Hiền Ngu, San Đề Già Lê phẩm: Thì người được Đức Phật độ đầu tiên là A Nhã Kiều Trần Như (阿若憍陳如, P.: Ajnatakaundinya). Tôn giả ở nhiều kiếp trước chính là vua Kali.

Theo sách Tây Vực Ký của thầy pháp sư Huyền Trang ghi lại thì nơi vua Kali chặt chân tay Nhẫn Nhục tiên nhân là nơi người sau dựng tháp xã lợi lớn ở phia đông của thành phố Măng Yết li (瞢羯厘城, Phạn: Mung Ali). Nhẫn nhục đến như Sạn Đề tiên nhân thật là viên mãn. ( Kinh Hiền Ngu San Đề Già Lê phẩm, Kinh tạng số 2121, Tự Điển Bách Khoa Bai Du).

163/. Đại Thí Thái Tử (大施太子): Tên tiếng Phạn là Maha Atyaagavan, nghĩa là đại bố thí. Tên này cũng được phiên âm ra Hán văn là Ma Ha Đồ Già Phiền (摩訶闍迦樊), cả hai tên đều được dùng trong các kinh điển Hán văn.

Câu chuyện được kể trong kinh Hiền Ngu phẩm Đại Thi Trữ hải duyên: Ở nhiều kiếp trước, Đức Phật là thái tử của một nước nọ, Ngài tên là Đại Thí thái tử. Một năm nước bị hạn hán, dân tình đói khổ, Thái Tử lấy tiền trong ngân khố bố thí chúng sinh đến gần hết ngân khố. Vua giận, đuổi thái tử ra khỏi hoàng cung. Thái Tử vẫn tiếp tục bố thí và nghĩ đến đi tìm mượn ma ni bảo châu của Long Vương để hóa ra nhiều tài vật tiếp tế chúng sinh. Hải Thần thương tình thiện nguyện của Thái Tử, bèn vào Long Cung đánh cắp bảo châu cho Thái Tử. Thái tử bố thí hăng hái hơn. Sau Long Vương phát giác bảo châu bị đánh cắp bèn đến đòi lại. Thai Tử sau quyết tâm dùng gầu để tát cạn nước biên để gặp Long Vưong mượn bảo châu, Thái Tử làm việc đến ngất xỉu. Tứ Đại Thiên Vương thấy vậy bèn ra tay giúp đỡ, dùng thần thông tát cạn nước biển. Long Vương hoảng sợ, bèn cho Thái Tử mượn bảo châu để đi bố thí người nghèo. Tinh tiến đến như Đại Thí Tái Tử thật là viên mãn. (Kinh Hiền Ngu, Phật Học Đại Từ Điển Đinh Phúc Bảo)

164/. Đức Phật Phất Sa (弗沙佛): Tiếng Phạn là Tisya, tiếng Pali là Tissa. Anh văn dịch là Pusya Buddha, có lẽ phiên âm từ Hán văn. Theo Dĩ Lạc Kinh Du Ý quyển 1 và Câu Xá Luận quyển 80 có kể về Đức Phật Phất Sa gặp bồ tát Thích Ca.

Đức Phật Phất Sa là một vị tinh tú trên trời, tên là sao Sí Thịnh (熾盛宿Sí Thịnh tú). Ngài sanh ra dưới ngôi sao Phất Sa nên gọi là Phất

Sa Phật. Ở rất nhiều kiếp trước, Ngài gặp hại vị bồ tát, bồ tát Thích Ca và bồ tát Di Lạc. Ngai xem xét tâm của bồ tát Thích Ca, thấy tâm của ngài chưa thuần thục, nhưng tâm của các đệ tử của ngài thì lại thuần thục hết. Bồ Tát Di Lạc thì tâm rất thuần thục, nhưng tâm của đệ tử thì hoàn toàn chưa thuần thục. Từ đó Ngài nghĩ Bồ Tát Thích Ca cố giúp người hơn là giúp mình, giúp chúng sinh thành đạo là khó, tự mình thành đạo thì dễ hơn, nên Ngài muốn bồ tát Thích Ca thành đạo sớm để giúp chúng sinh. Lúc đó Bồ tát Thích Ca là một tiên nhân ngoại đạo lên rừng hái thuốc. Phất Sa Phật bèn vào một cái động trong một núi tuyết, nhập hỏa giới định, cả động sáng chói để đợi bồ tát Thích Ca. Bồ tát Thích Ca khi thấy Phật Phất Sa trong động, Ngài vô cùng hoan hỷ, đứng một chân, chắp tay lạy, mắt không nháy trong 7 ngày 7 đêm, làm kệ tán thán Phất Sa Phật. Vì vậy Ngài được thành Phật trong 91 kiếp, sớm hơn 90 kiếp dự định.

165/. Thượng Xà Lệ tu sĩ (尚闍黎 ): Theo Trí Độ Luận quyển thứ 17, Ở rất nhiều kiếp trước, Đức Phật là một vị tu sĩ tên là Thượng Xà Lệ. Vì Ngài có cái búi tó có hình con ốc nên còn gọi là Loa Kế tiên nhân (螺髻仙人). Loa là con ốc, kế là búi tó.

Ngài rất tinh tiến, vào trong rừng thiền định, mỗi lần nhập định là nhiều ngày. Một con chim đến đậu trên đầu Ngài và đẻ một quả trứng trên cái búi tó của Ngài. Khi Ngài xuất định thấy có một quả trứng chim trên đầu, Ngài không dám động đậy sợ chim mẹ biết là đây không phải là cây và sợ không dám trở lại ấp trứng. Ngài liền nhập đệ tứ thiền, ngưng thở và thiền định như vậy ba tháng đến khi chim con nở, biết bay và mẹ con bay đi trong bình an, Ngài mới xuất định ốm yếu, biến mất trong làn gió mát. Vì Ngài có tổ chim trên đầu nên Ngài còn được gọi là Đỉnh Sào (顶巢). Đỉnh là đầu, sào là tổ chim, đỉnh sào có nghĩa đầu đội tổ chim. Thiền định đến như Loa Kế tiên nhân thật là viên mãn.

(Tam tạng Pháp Số, Phật Quang Điện Tử Đại Tự Điển, Đại tạng kinh số 620 Pháp Hóa Kinh Đại Thành Âm Nghĩa )

166/. Đại thần Cù Tần (劬嬪): Còn gọi là Cù Tần Đà (劬嬪陀), tên tiếng Phạn là Kapphina. Trí Độ Luận quyển 4 kể lại: Ở nhiều kiếp trước Đức

Phật là Bà La Môn đại thân Cù Đà. Các nước tranh chấp đất đai và muốn dùng võ lực giải quyết. Ngài đã khôn khéo chia Diêm Phù Đề châu thành 7 phần cho bảy nước và dẹp được những nguy cơ đại chiến. Trí tuệ đến như đại thần Cù Tần thật là viên mãn. (Phật Học Đại Từ Điển Đinh Phúc Bảo, Đại Chánh Đại Tạng Kinh số 1509 Đại Trí Độ Luận)

167/. Tam thập tứ tâm (三十四心): Gồm có

A) Bát nhẫn (八忍, Phạn: Asta ksanti)

A1. Khổ pháp nhẫn: Đây là cái nhẫn khi quán các pháp về khổ đế trong dục giới. (P.: duhkhe dharma jnana ksantih)

A2. Khổ loại nhẫn: Đây là cái nhẫn khi quán các pháp về khổ đế trong sắc giới và vô sắc giới.(P.: duhkhe‟nvaya jnana ksantih)

A3. Tập pháp nhẫn: Đây là cái nhẫn khi quán các pháp về phiền não của tập đế trong dục giới.

A4. Tập loại nhẫn: Đây là cái nhẫn khi quán các pháp về phiền não của tập đế trong sắc giới và vô sắc giới.

A5. Diệt pháp nhẫn: Đây là cái nhẫn khi quán các pháp về diệt đế trong dục giới.

A6. Diệt loại nhẫn: Đây là cái nhẫn khi quán các pháp về diệt đế trong sắc giới và vô sắc giới.

A7. Đạo pháp nhẫn: Đây là cái nhẫn khi quán các pháp về đạo đế trong dục giới.

A8. Đạo loại nhẫn: Đây là cái nhẫn khi quán các pháp về đạo đế trong sắc giới và vô sắc giới.

B) Bát trí (八智, Phạn: asta jnana):

B1. Khổ pháp trí: Đây là cái trí do đoạn trừ kiến hoặc sinh ra khi quán các pháp về khổ đế trong dục giới.

B2. Khổ loại trí: Đây là cái trí do đoạn trừ kiến hoặc sinh ra khi quán các pháp về khổ đế trong sắc giới và vô sắc giới.

B3. Tập pháp trí: Đây là cái trí do đoạn trừ kiến hoặc sinh ra khi quán các pháp về tập đế trong dục giới.

B4. Tập loại trí: Đây là cái trí do đoạn trừ kiến hoặc sinh ra khi quán các pháp về tập đế trong sắc giới và vô sắc giới.

B5. Diệt pháp trí: Đây là cái trí do đoạn trừ kiến hoặc sinh ra khi quán các pháp về diệt đế trong dục giới.

B6. Diệt loại trí: Đây là cái trí do đoạn trừ kiến hoặc sinh ra khi quán các pháp về diệt đế trong sắc giới và vô sắc giới

B7. Đạo pháp trí: Đây là cái trí do đoạn trừ kiến hoặc sinh ra khi quán các pháp về đạo đế trong dục giới.

B8. Đạo loại trí: Đây là cái trí do đoạn trừ kiến hoặc sinh ra khi quán các pháp về đạo đế trong sắc giới và vô sắc giới.

- Cửu vô ngại đạo (九無礙道),

- Cửu giải thoát đạo (九解脫道).

C) Cửu Vô ngại đạo (九無礙道): Tiếng Phạn là navanantarya marga. Đó là cái đạo, cái phương cách dùng để tu quán và đoạn trừ tư hoặc không một

ngăn trở trong tam giới. Tam giới gồm 9 địa vì vậy có 9 đạo. Dục giới là một địa, sắc giới gồm 4 địa : Sơ thiền thiên, nhị thiền thiên, tam thiền thiên và tứ thiền thiên, vô sắc giới gồm 4 xứ: Không xứ, thức xứ, vô sở hữu xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ. Xin xem phần 81 phẩm tư hoặc.

D) Cửu giải thoát đạo, tiếng Phạn là navasv anantarya margesu. Đó là cái đạo đưa đến cái hoàn cảnh, cái tâm trạng, cuộc đời không còn bị ràng buộc bởi tư hoặc, một tình trạng tự tại. Trong tam giới có cửu địa, mỗi địa có một đạo như vậy. Đó là 9 giải thoát đạo.

Bát nhẫn và bát trí dùng để đoạn trừ kiến hoặc. Cửu vô ngại đạo và cửu giải thoát đạo dùng để đoạn trừ tư hoặc.

168/. Trượng sáu liệt ứng thân Phật (务應丈六身佛liệt ứng trượng lục thân Phật): Thường kinh sách tả Đức Phật "trượng lục kim thân" . Một trượng của đời nhà Hán bằng 2.31 meters ngày nay, một trượng của Trung Quốc ngày nay bằng 3.3 meters. Như vậy chiều cao của Đức Phật là một trượng sau có thể là 3.69 m hay 5.26 m. Nguyên nhân của sự sai lầm này là do sự xuất xứ của câu "trượng lục kim thân". Trong sách Hậu Hán Thư, chương Tây Vực Truyên Thiên Trúc kể: Vua Hán Minh Đế (58AD-75AD), một đêm nằm mơ thấy một vị thần sáng như vàng cao trượng sáu. Nhà vua sau đó hỏi quần thần vị thần này là ai. Quần thần tâu là Phật ở vùng Tây Vực. Hán Minh Đế bèn cử một phái đoàn đi thỉnh kinh, đó là chuyện bạch mã thỉnh kinh và bắt đầu chuyện dịch kinh Phật, mở ra thiên sử của Phật giáo đại thừa của vùng Viễn Đông. Từ đó Đức Phật cao trượng lục kim thân trong giấc mơ của Hán Minh Đế đã trở thành hình ảnh của Đức Phật trong các kinh điển Hán văn, hình ảnh này hoàn toàn không có thật. Chiều cao của Đức Phật là chiều cao bình thường của nam giới ở vùng bắc Ấn Độ ở thời đó.