Thiên Thai Tứ Giáo Nghi

Ứng thân, tiếng Phạn là niramanakaya. Chữ ứng ở đây là chữ viết tắt của chữ đáp ứng. Ứng thân có nghĩa là cái thân thể mà Đức Phật hóa hiện ra để đáp ứng với căn cơ của chúng sinh để cứu độ chúng sinh. Chữ sắc thân (色身, Phạn: rupakaya) hay chữ nhục thân (肉身) hay nhục thể (Anh văn: Physical body) có khác với chữ ứng thân vì những thân này không phải vì đáp ứng với sự cứu độ chúng sinh mà sinh ra nhưng là cơ thể của người thường.

Pháp thân của Đức Phật là Lư Xá Na Phật (盧舍那, Phạn: Vairocana), hay dịch nghĩa là Đại Nhật Như Lai (大日如來 , Phạn: Mahavairocana) , Ánh sáng của Ngài chiếu sánh khắp vũ trụ, vì Ngài xuống thế để cứu độ chúng sinh nên phải mang cái thân thể của con người, chịu đau ốm, đói khát, chịu sinh chịu tử nên gọi là liệt ứng thân. Liệt có nghĩa là xấu.

169/. Tam chuyển pháp luân (三轉法輪): Luân (輪) là cái bánh xe, tiếng Phạn là cakra, là một công cụ. Trong văn hóa Ấn Độ nó lại

là một võ khí không ai thắng nổi vì nó được kể trong một chuyện thần thoại cổ: Thuở xa xưa có một vị vua được trời ban cho một cái bánh xe bằng vàng có đầy phép lạ. Với bánh xe này ngài đè bẹp mọi địch thủ và thống trị thế giới với lòng nhân từ, lập ra một thánh triều, tiếng Phạn gọi là sarvabhauma, nhà vua đó được gọi là chuyển luân thánh vương, tiếng Phạn là cakravartin. Từ đó bánh xe có nghĩa là võ khí vô địch, là khả năng làm thay đổi, là khả năng thắng mọi địch thủ. Vì Phật pháp là pháp thắng được tất cả các tà kiến, tà tính, tà đạo của con người nên được gọi là pháp luân(法輪), tiếng Phạn dharmacakra.

Chuyển pháp luân. Theo kinh Dhammacakkappavattana Sutra của Tạng kinh Pali thì khi Đức Phật giảng Tứ Diệu Đế và Bát chính đạo ở Lộc Uyển, thiên thần đã kêu lớn lên rằng Đấng Chí Tôn đã chuyển pháp luân tại Lộc Uyển, và không ai có thể ngăn cản lại được.

Chuyển pháp luân được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Nó có thể chỉ những thời điểm Ngài đưa ra tam thừa: Theo Đạo Phật Nguyên Thủy thì Đức Phật chỉ chuyển pháp luân có một lần ở Lộc Uyển, giảng về đạo Phật Nguyên Thủy. Theo đạo Phật Đại Thừa thì Đức Phật chuyển pháp luân

đến ba lần: Lần thứ hai ở đồi Linh Thưu (灵鹫山, Vulture Peak Mountain, Phạm: Griddhraj Parvat) ở Rajagriha, Ngài giảng về kinh Pháp Hoa, về bồ tát đạo, về Đại Thừa. Lần thứ ba Ngài chuyển pháp luân ở Shravasti (?) Giảng về Như Lai Tạng kinh (如來藏經) và những kinh khác, giảng về Kim Cương Thừa.

Tam chuyển pháp luân cũng được hiểu như những giai đoạn giảng dạy khác nhau của Đức Phật, vì vậy có :

1) Tam Luân Giáo (三轮教): a) Chuyển pháp luân (轉法轮), b) Chiếu pháp luân (照法轮), c) Trì pháp luân (持法轮).

2) Pháp Tướng Tông lại đưa ra thuyết Tam Pháp Luân (三轮教): a) Hữu tướng pháp luân, b) Vô tướng pháp luân, c) Vô thượng pháp luân.

3) Sư Trí Quang (智光 Jnanaprabha) lại chia ba thời kỳ giảng dạy của Đức Phật là: a) Tiểu Thừa: Dựa vào tâm hữu cảnh hữu, b) Đại

thừa: dựa vào cảnh không tâm hữu, c) Vô tướng đại thừa (無上大乘 Madhyamaka) dựa vào cảnh tâm đều không.

4) Tam chuyển pháp luân cũng được hiểu như ba đề mục chính của một kỳ chuyển pháp luân ở Lộc Uyển của Đức Phật, đó là điều nói đến trong bài Tứ Giáo Nghi này. a) Thị chuyển pháp luấn (示轉法轮): Đó là Ngài giảng về Tứ Đế. b) Khuyến chuyển pháp luấn (勸轉法轮): Là Ngài khuyên bảo các tỳ kheo khổ là như vậy, nên đi tìm căn nguyên của khổ, nên đi diệt trừ căn nguyên để hết khổ¼c) Chứng chuyển pháp luấn (證轉法轮): Ngài nói về chính bản thân Ngài đã làm thế nào để đi đến diệt trừ được các căn khổ.

170/. Tam căn (三根性): Đó là những hành giả có căn cơ Thanh Văn, căn cơ Duyên Giác và căn cơ Bồ Tát.

171/. Các quả vị khác nhau: Thanh văn chứng được A la hán quả vị, Duyên Giác chứng được Bích chi Phật quả vị, Bồ tát chứng được bồ tát quả vị của Tạng giao.

172/. Thiên chân Niết Bàn (偏真涅槃): Thiên (偏) có nghĩa là lệch, nghiêng, không hoàn toàn. Thiên chân có nghĩa là chưa phải là cái thật hoàn toàn. Thiên chân Niết Bàn: Trong kinh Pháp Hoa Hóa Thành Dụ, phẩm thứ 7: Đường đi đến Bảo sở xa, khó và đầy nguy nan, vì vậy Phật với lòng từ bi, thương chúng sinh mệt nhọc nên tạo ra Hóa Thành để cho chúng sinh nghỉ chân trước khi lên đường đi đến Bảo Sở. Ở đây có nghĩa Tạng Giáo chứng được cái Niết Bàn chỉ mới là cái Niết Bàn tạm, nên gọi là Thiên chân Niết Bàn ( Kinh Pháp Hoa phẩm thứ 7, Phật Học Đại Từ Điển)

173/. Vô ngôn thuyết đạo (無言說道): Ngôn ngữ cũng là do nhân duyên sinh ra, nhân duyên vô thường, tánh và thể là không, tướng là giả. Lấy cái giả để diễn đạt cái cảnh giời, cái đạo lý của chân thực thì không thể diễn đạt được. Vì vậy cả ba người (Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát) đều ngộ cái chân thật lý, cái vô tư nghị cảnh giới này không phải bằng ngôn ngữ, gọi là vô ngôn thuyết đạo. Kinh Anh Lạc quyển hạ nói

rằng: Cứu cánh chân lý, ngôn ngữ không thể diễn đạt được, tâm niệm cũng không thể nghĩ đến được (Anh Lạc kinh quyển hạ: Ngôn ngữ đạo đoạn, tâm hành xứ diệt 瓔珞 經卷下:言語道斷,心行處滅.) ( Phật Học Đại Từ Điển)

174/. Thể sắc nhập không (體色入空): Hành giả của Đại Thừa thể nghiệm được nhân duyên sinh pháp, pháp sinh tướng. Nhân và duyên vô thường, vì vậy tánh của pháp là không, tướng do pháp sinh ra đều là giả. Vì vậy tất ca pháp và tướng đều là không. Đây là cách hiểu đạo không của Đại Thừa (Phật Quang Điện tự Đại Từ Điển)

175/. Thập địa (十地, Phạn: dasa bhumi): Trong Đại Thừa tu bồ tát đạo gồm những cấp vị sau đây: Thập tín, thập trụ, thập hạnh, thập hồi hướng, và thập địa. Tên và trình độ của những quả vị này tùy theo kinh và môn phái khác nhau. Trí Giả đại sư giảng thập địa là dựa vào thập địa của Ma Ha Bát Nhã Ba la Mật kinh và Đại Trí Độ Luân. Gồm có: 1) Kiền tuệ địa, 2) Tính địa, 3) Bát nhân địa, 4) Kiến địa, 5) Bạc địa, 6) Ly dục địa, 7) Dĩ biện địa, 8) Bích chi Phật địa, 9) Bồ Tát địa, 10) Phật địa.

Thập địa của Kinh Hoa Nghiêm: 1) Hoan Hỷ địa, 2) Ly cấu (垢) địa, 3) Phát quang địa, 4) Diệm (焰) tuệ địa, 5) Nan thắng địa, 6) Hiện tiền địa, 7) Viễn hành địa, 8) Bất động địa, 9) Thiện tuệ địa, 10) Pháp vân địa. Thập địa của Thanh văn thừa: 1) Thọ tam quy địa, 2) tín địa, 3) Tín pháp địa, 4) Nội phàm phu địa, 5) Học tín giới, 6) Bát nhân nhẫn địa, 7) Tu đà hoàn địa, 8) Tư Đà hàm địa, 9) A na hàm địa, 10) A la hán địa.

Thập địa trong kinh Sutra of Brahma „s: 1) Thể tánh bình đẳng địa, 2) Thể tánh thiện tuệ địa, 3) Thể tánh quang minh địa, 4) Thể tánh nhĩ diễm (尔 焰 ) địa, 5) Thể tánh tuệ chiếu địa, 6) thể tánh hoa quang địa, 7) Thể tánh mãn túc địa, 8) Thể Tánh Phật hống (吼) địa, 9) Thể tánh Hoa Nghiêm địa, 10) Thể tánh nhập Phật giới.

Theo sách Phật Thừa Thập Địa của Đại Thừa Đồng Tín quyển hạ: Thập địa của Duyên Giác thừa và của Phật Thừa như sau:

Thập địa của Duyên Giác thừa: 1) Khổ hạnh cụ túc địa, 2) Tự giác thậm thâm thập nhị nhân duyên địa, 3) Giác liễu Tứ Thánh địa, 4) Thậm thâm lợi trí địa, 5) Cửu thánh đạo địa, 6) Quán liễu pháp giới, hư không giới,chúng sinh giới địa, 7) Chứng tịch diệt địa, 8) Lục thông địa, 9) Triệt hòa mật địa, 10) Tật tưởng tiện bạc địa.

Thập địa của Phật Thừa: 1) Thậm thâm nam trí quản minh tri tuệ địa, 2) Thanh tịnh tự phần uy nghiêm bất tư nghị minh đức địa, 3) Thiện Minh nhật chàng thực tướng hải tạng địa, 4) Tinh diện kim quang công đức chư thần thông trí tuệ địa, 5) Đại luân uy tạng minh đức địa, 6) Hư không nội thanh tịnh vô câu viên quang khai tương địa, 7) Quảng thắng pháp giới tạng minh giới địa, 8) Phổ giác trí tạng năng tịnh vô cấu biên vô ngại trí thông địa,9) Vô biên đức trang nghiêm hồi hướng năng chiếu ninh địa, 10) Tì Lư xá na trí hải tạng địa. (Thám Huyền ký quyển 7)

176/. Bát nhân địa (八人地): Trong Hán văn chữ nhân (人) và chữ (忍) có cùng phát âm, vì vậy đây chính là quả vị tu tập bát nhẫn. Xin đọc bát nhẫn ở câu 167 A. (Tam Tạng Pháp Số)

177/. Kiến địa (見地, Phạn: darsana blumi): Bồ tát đến đây đã đoạn trừ được 88 sử kiến hoặc, thấy được chân đế của tứ đế nghĩa là đã chứng được đạo loại trí (câu 167- B8). Theo Đại Phẩm Bát Nhã kinh quyển 6, Phát Thú (發趣) phẩm: Thì bồ tát ở quả vị này phải tu thập bất xả (不) hạnh. Quả vị này tương đương với dự lưu quả của Tạng giáo. (Phật Quang Điện tử Tự Điển).

178/. Vô gián tam muội (無間三昧): Còn gọi là vô gián thiền định (Phạn: anantarya Samadhi, Anh văn: meditation of no interruption), gọi tắt là vô gián định. Tam muội là chữ phiên âm của chữ Phạn Samadhi, dịch nghĩa là định hay chánh định (正定). Đây là một phép tu của đạo Phật khiến tâm tịnh ở một trình độ cao. Thiền là chữ viết tắt của chữ

thiền na (禪那), chữ phiên âm của tiếng Phạn dhyana, có nghĩa trầm tư về một chân lý, một giáo lý... đến chỗ thấu triệt in sâu vào tâm thức. Vì vậy thiền và định có hơi khác nhau, trong đạo Phật thường đi chung, là một phép tu hành quan trọng của đạo Phật, nó làm tăng cái trực giác, từ đó đến lục thần thông và đạt được các trí tuệ gọi là thiền tuệ. Trong đạo Phật có tứ thiền bát định.

I) Tứ thiền là: A) Thế gian thiền, B) Thế gian và xuất thế gian thiền, C) Xuất thế gian thiền, D) Phi thế gian phi xuất thế gian thiền.

A) Thế gian thiền: Lại gồm ba loại:

1) Tứ Thiền Định gồm 4 cấp: a. sơ thiền, b. nhị thiền, c. tam thiền và d. tứ thiền.

2) Tứ vô lượng tâm gồm thiền định để quán về từ, bi, hỷ, xả.

3) Tứ vô sắc định: a. Không vô biên xứ định, b. thức vô biên xứ định, c. vô sở hũu xứ định, d. phi tưởng phi phi tưởng xứ định.

B) Thế gian và xuất thế gian thiền gồm 3 loại: a. Lục diệu môn, b.Thập lục đặc thắng (特勝), c. Thông minh (通明).

C) Xuất thế gian thiền gồm 4 loại: a. Quán thiền (觀禪), b. Luyện thiền (煉 禪), c. Huân thiền (薰禪), d.Tu thiền (修禪).

D) Phi thế gian phi xuất thế gian thiền: Đây là phép thiền định của chư bồ tát.

II) Bát định là: 1) Sơ thiền thiên định, 2) Nhị thiền thiên định, 3) Tam thiền thiên định, 4) Tứ Thiền thiên định, 5) Không xứ thiên định, 6) Thức xứ thiên định, 7) Vô sở hữu xứ thiên định, 8) Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên định.

Vô gián tam muội là tên khác của luyện thiền: Hành giả đã thiền định đến cấp cửu thứ đệ định (九次第定). Nghĩa là đã tu tập xong tứ thiền định của thế gian thiền (sơ, nhị, tam, tứ thiền) và đã tu tập định đến hết Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên định. Nay đến cấp thứ 9 là diệt

tận định (滅盡定, Phạn: nirodha samapathi), chỉ có chư A la hán mới đến cấp bậc này.

179/. Bạc địa (薄地, Phạn: tanu blumi): Đến đây hành giả đã hoàn tất sáu phẩm đầu của chín phẩm tư hoặc của dục giới, ba phẩm còn lại là hạ thượng, hạ trung, hạ hạ. Như vậy tư hoặc đã nhẹ đi nhiều, vì vậy gọi là bạc, chữ bạc có nghĩa là mỏng manh. Tương đương với Tạng giáo nhị quả, tư đà hàm quả còn gọi là nhất lai quả. ( Phật Học Từ Điển, Phật Quang Điện Tử Đại Từ Điển, Digital Dictionary of Buddhism )

180/. Ly dục địa (離欲地, Phạn: vita ragva blumi): Ly là rời khỏi, dục là dục giới, ly dục địa là quả vị mà hành giả ra khỏi dục giới. Hành giả đã đoạn trừ được tất cả cửu phẩm tư hoặc của dục giới, có đủ lục ba la mật. Tương đương với Tạng giáo tam quả, còn gọi là A na hàm quả hay bất hoàn quả. Hành giả khi tái sinh sẽ vào sắc giới ngũ tịnh cư thiên. (Phật Quang Điện Tử Đại Từ Điển, bài giảng của HT. Hội Tánh)

181/. Dĩ biện địa (已辦地, Phạn: krtavi blumi): Dĩ có nghĩa là đã hoàn tất, biện: điều phải làm, muốn làm đã làm. Dĩ biện địa là đến đây hành giả đã hoàn tất những gì phải làm. Đã đoạn trừ được 72 phẩm tư hoặc còn lại, đã đoạn trừ tất cả các kiến hoặc, nhưng còn tập khí, tương đương với Tạng giáo tứ quả, A la hán quả. Quả vị của Tạng giáo đến A la hán quả là hết. Tạng giáo không còn quả vị nào để so sánh với quả vị số 8, 9, 10 của Thông giáo. (Digital Dictionary of Buddhism, bài giảng của HT. Hội Tánh)

182/. Chánh sử (正使): Là cái nguyên nhân chính, trong câu này là các chủng tử của kiến hoặc và tư hoặc.(Phật Giáo Đại Từ Điển).

183/. Bích Chi Phật (辟支佛, Phạn: Pratyeka buddha): Là Phật quả vị do những hành giả của Duyên giác hay Độc giác chứng được. Duyên Giác và Độc Giác đều là những hành giả có căn cơ và tự mình chứng được Phật quả không theo cách tu hành hay hướng dẫn của một bậc thầy. Bích Chi Phật không giảng dạy cứu độ chúng sinh nhưng có thể làm những phép lạ do lục thần thông của mình để khai thị chúng sinh.

Duyên giác (緣覺, Phạn: Pratyeka Buddha, Anh văn: enlightened by contemplation on dependent arising) và Độc giác (獨覺, Phạn: pratyekabuddha, solitary realizer), nhiều kinh sách cho rằng Duyên giác và Độc giác là một, nhưng theo bài Tứ Giáo Nghi và sách Đại Trí Độ Luận của Long Thụ bồ tát thì có khác nhau. Duyên giác dựa vào thập nhị nhân duyên ngộ đạo, Thanh Văn dựa vào Tứ Diệu Đế ngộ đạo. Người dựa vào trí tuệ và căn cơ của mình ngộ đạo khi không có Phật tại thế thì gọi là Độc giác.

I) Độc giác theo các sách Đại Tì Bà Sa (大毘婆沙), Câu Xá Luận (俱舍論), Du Già Sư Địa luận(瑜伽師地論) được chia làm hai loại:

a) Bộ hành Độc giác (部行獨覺): Đó là những hành giả của Thanh Văn thừa đã chứng được bất hoàn quả nhưng sau đó rời khỏi Phật đạo, tự chứng được A la hán quả và Phật quả. Loại này gọi là Tiểu Bích Chi Phật.

b) Lân giác dụ độc giác: Lân là con kỳ lân, con kỳ lân chỉ có một cái sừng ở đỉnh đâu nên gọi là độc giác (獨角, Anh văn: Unicorn). Chữ độc giác (獨角) của con lân và độc giác (獨覺) của sự giác ngộ có cùng phát âm nên dùng làm thí dụ đề đặt tên. Lân giác dụ độc giác có nghĩa là độc giác theo kiểu sừng con lân. Đây là loại độc giác hoàn toàn dựa vào căn cơ và trí tuệ của mình để đi đến đắc đạo. Loại này được gọi là Đại Bích chi Phật.

Theo kinh Du Già Sư Địa luận thì có ba loại độc giác Bích chi Phật. Loại thứ nhất tương đương với Đại Bích Chi Phật, loại thứ hai tương đương với Duyên giác Bích Chi Phật. Loại thứ ba tương đương với Tiểu Bích Chi Phật.

II) Duyên giác còn gọi là Nhân Duyên giác:

Duyên Giác là người không dựa vào lời dạy của người khác, tự mình quán pháp Duyên Khởi (s: pratītya-samutpāda, p: paticca-samppāda, 緣起) mà khai ngộ. Hàng Duyên Giác này lại quán Thập Nhị Nhân Duyên (s: dvādaśāṅga-pratītya-samutpāda, p: dvādasaṅga-paṭicca-samuppāda, 十二 因緣) mà chứng ngộ.

Theo kinh Hoa Nghiêm Hạnh Nguyện Phẩm Sớ Sao quyển bốn thì có ba loại Duyên giác:

a) Duyên giác chi Duyên Giác (緣覺之緣覺): Trong loại này nhân và quả đều là Duyên Giác.

b) Thanh văn chi Duyên giác (声闻之緣覺): Nhân là Thanh Văn, quả là Duyên giác

c) Bồ tát chi Duyên giác (菩萨之緣覺): Nhân là bồ tát, quả là Duyên Giác.

Theo Đại Thừa Nghĩa Chương quyển 17 phân chia Thanh Văn và Duyên giác như sau:

a) Là Thanh Văn nhưng không phải là Duyên giác, đó chính là Thanh Văn.

b) Là Duyên giác nhưng không phải là Thanh Văn, đó chính là người Lân Giác Dụ [độc giác, đại Bích chi Phật].

c) Là Thanh văn cũng là Duyên giác, đó chính là Bộ Hạnh [độc giác, tiểu Bích chi Phật].

d) Là Duyên giác cũng là Thanh Văn, đó chính là Nhân Duyên Giác.

Duyên giác cũng có 10 cấp bậc tu hành. Xin xem câu 175 Thập Địa. (Phật Quang Phật học Từ Điển)

184/. Liệt thắng ứng thân [Phật] (务勝應身): Xin đọc câu 168 về Ứng thân và chữ liệt (务). Chữ thắng (勝) ở đây có nghĩa là hơn mặc dầu vẫn là ở cái thân xấu nhưng đã hơn nhiều. Ở đây có ý so sánh với hành giả đắc quả vị Phật của Tạng giáo. Để so sánh, hay xem lại cách tả trạng thái của hành giả chứng Phật quả trong phần Tạng giáo trước đây: Ngài đến dưới cây mộc bồ đề, lấy cỏ làm bồ đoàn [ngồi thiền định, ngộ đạo], thành liệt ứng thân [Phật] (木菩提樹下以草為座成务應身). Trong Thông giáo, cảnh đắc đạo Phật: Ngồi dưới cây thất bảo bồ đề, lấy thiên y làm bồ đoàn, hiện liệt thắng ứng thân thành Phật. (坐七寶菩提 樹下以天衣為座。現帶务勝應身成 佛).

185/. Thật tướng, thật tính của chư pháp (Chư pháp thật tính tướng 諸法實 性相): Đây là câu kinh trích từ kinh Hoa Nghiêm sáu mươi: Tính ( Phạn: svabhava, Anh văn: Nature) và tướng (Phạn: laksana, Anh văn: characteristic). Tính là ở bên trong, tướng là lộ ra ngoài. Thật tính thật tướng của chư pháp ở đây có nghĩa là Niết Bàn, vì vậy câu sau nói cả tam thừa đều chứng được (tam thừa diệc giai đắc, 三乘亦皆得), nhưng vẫn chưa gọi là Phật (diệc bất danh Phật 亦不名佛). (Bài giảng của HT. Hội Tánh).

186/. Vẫn chưa gọi là Phật (diệc bất danh Phật 亦不名佛): Nghĩa là theo Biệt Giáo và Viên Giáo thì ngươi tu hành Thông Giáo nói là đã chứng được Phật quả vẫn chưa phải là Phật quả theo Biệt giáo và Viên giáo, đó chỉ mới là Phật của Thông giáo mà thôi, còn cần tu tập để thành những quả vị Phật cao hơn.

187): Lợi căn và độn căn (利根, 鈍根): Lợi căn (利根, Phạn: riksna-indriya) : Người có căn cơ tốt, lanh lợi hấp thụ Phật pháp một cách dễ dàng. Độn căn (鈍根, Phạn: mrdv-indriya): Người có căn cơ yếu, không hiểu được những giảng dạy uyên thâm của Phật pháp. Cái khả năng hiểu được, ngộ được Phật pháp được chia làm ba cấp gọi là tam căn (三根, Phạn: trin-indriyani): Thượng căn, trung căn, hạ căn. Lợi căn là thượng căn. Độn căn là hạ căn. (Digital Dictionary of Buddhism. Charles Muller).

188/. Thiên không (thiên không bất kiến bất không 偏空不見不空): Thiên 偏 có nghĩa là lệch, nghiêng, không hoàn toàn. Thiên không (偏空) là cái không chưa hoàn toàn. Cái không hoàn toàn phải gồm cả cái bất không.

189/. Bất không (不空; C: bùkōng; J: fukū) Chẳng phải Không (s: aśūnya), tức Giả, còn gọi là Diệu Hữu. "Không Như Lai Tạng là chân không. Bất không Như Lai tạng là diệu hữu. Không bất không Như Lai tạng là diệu hữu tức là chân không; chân không đầy đủ diệu hữu. Diệu hữu phi hữu chẳng ngại chân không; chân không phi không chẳng ngại diệu hữu." (Trích Kinh Hoa Nghiêm Đại Phương Quảng

Phật, quyển 16. Tuyên Hóa Thượng Nhân thuyết giảng, Việt dịch: sư Thích Minh Định).

190/. Độn căn Bồ tát của Thông giáo và của Tạng giáo lập hạnh, lập nhân khác nhau (行因雖殊): Bồ tát của Tạng giáo là chỉ hàng phục được các hoặc, chưa đoạn trừ được chủng tử của các hoặc, nên còn mang các hoặc để đi cứu độ chúng sinh trong tam giới, tu hành lục độ vì vậy trong bài dùng chữ Lưu hoặc nhuận sinh (留惑潤生). Bồ tát Thông giáo đã đoạn trừ được các hoặc nhưng còn tập khí, tiếp tục ở trong tam giới tu hành lục độ, cứu giúp chúng sinh vì vậy trong bài dùng chữ: phù tập nhuận sinh (扶習潤 生). Mặc dầu hạnh và nhân khác nhau, quả thì giống nhau, vẫn ở lại trong tam giới để giúp chúng sinh.

191/. Trung đạo (中道, Phạn: madhyama pratipad): Trong thời đức Phật có rất nhiều giáo phái ngoại đạo. Chủ trương của các phái này rất khác nhau, phái thì chủ trương tu khổ hành, phái thì chủ trương dục lạc, phái thì nói là có nhân quả, phái thì nói không có nhân quả, phái thì duy tâm, phái thì duy vật¼ Đức Phật giảng dạy tránh những cực đoan trong cách tu học, như không theo dục lạc hay sống khổ hành tuyệt đối, đó là trung đạo của Phật giáo Tiểu Thừa.

Sau vào khoảng 150 TCN-250 TCN Long Thụ (Nagarjuna) bồ tát Và ngài Đề Bà (提婆, Sa. Arydeva) dựa vào quan niệm trung đạo đưa ra trường phái Trung Quán (中觀學派, Phạn: Madhyamaka) trong cuốn Trung Luận 中論).

Ngài Cưu Ma La Thập (鳩摩羅什, Kumarajiva) là người đầu tiên đem quan niệm trung quán vào Trung Quốc vào những năm sau 384.

Trong Phật giáo, tùy theo giáo phái mà quan niệm về trung đạo khác nhau:

1) Trung đạo của Phật giáo Nguyên Thủy: Theo kinh A Hàm, nếu tu tập theo bát thánh đạo và thập nhị nhân duyên, hành giả sẽ ra khỏi thường kiến và đoạn kiến, hữu kiến và vô kiến, hành giả sẽ chứng được

chánh kiến trung đạo, chứng được Niết Bàn. Đây là về mặt thực hành của trung đạo dưới cái nhìnTiểu Thừa.

2) Bộ Phái Phật giáo: (部派佛教, Nikaya Buddhism): Vẫn theo quan điểm của kinh A Hàm. Trung đạo là xa rời đoạn kiến và thường kiến.

3) Trung Quán Tông của Đại Thừa: Lấy lập trường của Bát Nhã Ba La Mật Đa kinh: Xa rời tất cả các chấp trước đó là trung đạo. Lập trường này được tóm tắt trong bài kệ của Long Thụ bồ tát: Bất sinh diệc bất diệt, Bất thường diệc bất đoạn, Bất nhất diệc bất dị, Bất lai diệc bất xuất. (不生亦不滅, 不常 亦不斷, 不一亦不異, 不來亦不出)

4) Tam Luận Tông (三論宗) lại dựa vào bài kệ trên đưa ra thuyết Bát Bất trung đạo (八不中道) gồm ba loại trung đạo: a) Tục Đế Trung Đạo (世諦中 道) , b) Chân Đế Trung Đạo (真諦中道), c) Nhị Đế hợp Minh Trung Đạo (二 諦合明中道 ).

5) Trung Đạo:

Thiên Thai Trí Giả nói: "nhất sắc nhất hương vô phi trung đạo" (一色一香無 非中道 / Một sắc một hương đều là Trung đạo). Nghĩa là lí thực tướng Trung đạo tiềm tàng trong hết thảy mọi vật, dù nhỏ nhặt như nhất sắc, nhất hương cũng có đủ bản thể của thực tướng Trung đạo. Theo tông Thiên Thai thì đây là cảnh giới chứng ngộ hiển bày sau khi quán chiếu tất cả các pháp dưới ánh sáng của 3 pháp quán: Không, Giả, Trung. [Xem chương Viên Đốn trong Ma ha Chỉ Quán Q.1, thượng].

Long Thụ Bồ Tát nói trong Trung Quán:

Bất sinh diệc bất diệt

不生亦不滅。

Bất thường diệc bất đoạn

不常亦不斷

Bất nhất diệc bất dị

不一亦不異。

Bất lai diệc bất xuất.

不來亦不出

Không phải sinh cũng không phải diệt,

Không phải một cũng không phải khác,

Không phải thường cũng không phải đoạn,

Không phải đi cũng không phải đến.

Điều cần nhấn mạnh ở đây là xin đừng lầm Trung đạo với Trung dung của Nho giáo. Trung dung là không thái quá, không bất cập. Trung đạo trong Thiên Thai tông chính là Tam đế (Không, Giả, Trung). Nếu cần phải gọi với một tên khác thì Không là Chân Không, Giả là Diệu Hữu, và Trung tức là Trung đạo. (Trích "Lục Đại Tông Chỉ dưới cái nhìn Viên giáo Thiên Thai Tông" pháp thoại cư sĩ Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm trình bày tại Vạn Phật Thánh Thành vào ngày kỷ niệm Hòa Thượng Tuyên Hóa nhập Niết Bàn mùng 10 tháng 8, 2013).

Bồ Tát Anh Lạc Bản Nghiệp Kinh 菩 薩 瓔 珞 本 業 經 (T24, No.1485, 1010- 1023) cũng nói qua về Trung Đạo. Không nên lầm với Bồ Tát Bản Nghiệp Kinh hoặc Bồ Tát Anh Lạc Kinh cũng là những bản kinh được kể là ngụy tác cùng thời với kinh Nhân Vương theo danh sách của Sato.

Tuy nhiên, kinh Anh Lạc không đưa ra bất cứ sự giải thích nào đối với việc làm thế nào Trung Đạo giải quyết vấn đề nhị nguyên giữa hữu và bất-hữu, giữa có và không, cũng không dưa ra ý nghĩa rõ ràng hoặc nội dung của chính đệ nhất nghĩa. Bản văn nầy cũng không luận về những "chân lý" nầy hoặc chỉ cho chân lý bản thể với hiện hữu khách quan, hoặc chúng chỉ là những lối nhìn khác nhau đối với một chân lý, và giá trị tương đối hoặc tuyệt đối của từng chân lý. Tuy vậy, đoạn văn trên đưa ra chỗ dựa trong sự thành tựu tam đế của Trí Khải Đại Sư với Trung Đạo đóng vai trò dung hợp hai chân lý Không và Hữu. Trong ý nghĩa nầy, Không đế đầu tiên của Trí Khải, một sự phủ nhận chủ tể, tương hợp với chân lý Vô của kinh Anh Lạc.Giả đế tương hợp với chân

lý Hữu của kinh Anh Lạc, và Trung Đạo đế tương hợp với chân lý Trung Đạo đệ nhất nghĩa của kinh Anh Lạc.

Khái niệm về tam đế của Trí Khải Đại Sư về phương diện triết thuyết, có thể đã đâm chồi và liên tục phản tỉnh như một sự phát huy khái niệm nhị đế của Trung Quán và mở rộng bài kệ phẩm 24 Trung Luận, và tư tưởng về tam đế trong kinh Nhân Vương và kinh Anh Lạc phải được kể là đã làm nẩy mầm tư tưởng của Trí Khải Đại Sư và đưa đường sự phát huy khái niệm tam đế của đại sư. Cũng vậy, là hai bản kinh được xem là ngụy tác của Trung Hoa khoảng cuối thế kỷ thứ 5, hai bản văn nầy đã cung cấp tư lương đối với vấn đề nhị đế trong giai đoạn pháp sư Cưu Ma La Thập và nhà Lương. [Những bản văn nầy] đã lấp đầy phần nào khoảng cách đối với sự khảo cứu của chúng ta về nhị đế trong lịch sử Phật giáo sơ thời tại Trung quốc. (Trích Nền tảng Phật Học Thiên Thai Tông - Nhị đế đơm hoa trên đất Trung Quốc (Foundations of T'ien T'ai Philosophy / Paul L. Swanson biên soạn - Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch, nxb Phương Đông, năm 2010.)

192/. Đãn trung (但中): Chữ đãn (但) có nghĩa là "chỉ là" (Anh văn: only). Đãn trung có nghĩa chỉ là trung mà thôi. Có hai cách để quán tam quán (không quán, giả quán, trung quán): 1) Biệt tướng tam quán (別相三觀) và 2) Thông tướng tam quán (通相三觀). Biệt tướng tam quán, còn gọi là thứ đệ tam quán (次第三觀), là ba quán này biệt lập với nhau, quán pháp nào thì biết pháp quán đó, vì vậy quán trung ở trường hợp này không quán được không quán và giả quán vì ba pháp quán biệt lập. Trong các kinh điển của Đại Thừa gọi là song già nhị biên (雙遮二邊), nghĩa là hai bên bị che khuất, vì hành giả quán riêng rẽ từng pháp quàn một, không thấy được không quán và giả quán. Đó là cái trung đạo của đãn trung của Biệt giáo.

193/. Bất đãn trung (不但中): Bất đãn trung có nghĩa không phải chỉ là trung mà thôi. Cách thứ hai để quán tam quán (không quán, giả quán, trung quán) là thông tướng tam quán (通相三觀) nghĩa là quán một trong ba quán, thì thấy cả hai quán còn lại. Thí dụ quán trung quán

thì thấy không quán và giả quán cũng là trung đạo. Trong kinh điển Đại Thừa gọi là song chiếu nhị biên (雙照二邊), nghĩa là hai cựu còn lại đều thấy hết. Đây là cái trung đạo của bất đãn trung. Trung đạo của Viên giáo.

194/. Chân vị (真位): Chân vị là hành giả đã đã phá được vô minh, đã chứng được chân thân.

195/. Tự vị (似位): Nghĩa là tương tự vị, hành giả chưa phá được vô minh, chưa chứng được chân thân.

196/. Hóa Thành (化城): Thí dụ Hóa thành là thí dụ trong phẩm thứ 7 Hóa Thành Dụ của kinh Pháp Hoa. Hóa Thành là thành phố không có thật, do Phật hóa ra để giúp chúng sinh nghỉ chân trên con đường tu hành trước khi đến được Bảo Sở.

197/. Tích sắc nhập không (析色入空): Chữ tích (析) ở đây là chữ viết tắt của chữ phân tích (分析). Sắc ở đây là hình thể. Tích sắc nhập không có nghĩa đem cái hình thể ra phân tích để chứng minh nó là không hằng hữu. Lấy thí dụ con người trong Phật học là do tứ đại (thổ, thủy, hỏa, phong), ngũ uẩn, nghiệp báo và nhân duyên tạo thành. Về mặt sinh học do tế bào, phân tử, nguyên tử ¼ tạo thành. Nếu đem tách những thành phần này ra thì con người chỉ là hư không mà thôi. Không có một cái gì của con người là hằng hữu cả. Từ đó ta hiểu được con người chỉ là không. Đó là tích sắc nhập không.

198/. Thể sắc nhập không (體色入空): Chữ thể ở đây là chữ viết tắt của chữ thể ngộ (體悟) có nghĩa hiểu được tính không của muôn vật, muôn pháp dựa vào nguyên tắc chung là nhân duyên sinh pháp, vì nhân duyên là vô thường, pháp và tánh là không nên vạn vật do pháp sinh ra là giả và không tồn tại mãi. Đó là thể sắc nhập không.

199/. Kinh Anh Lạc (纓絡經): Tên viết tắt của cuốn Bồ Tát Anh Lạc Bản Nghiệp kinh (菩薩瓔珞本業經), kinh gồm quyển thượng và quyển hạ. Cuốn kinh này do ngài Trúc Phật Niệm (竺佛念) dịch từ tiếng Phạn ra Hán văn vào những năm 376-378. Kinh này là kinh số

1485 trong Việt Tạng. Trong kinh này nói đến 42 quả vị về tu hành bồ tát đạo và gọi là lục luân vị (六輪 位): Đồng luân vị (銅輪) là thập trụ còn gọi là tập chủng tánh (習種性), ngân luân vị (銀輪) là thập hạnh còn gọi là tánh chủng tánh(性種性), kim luân vị (金輪) là thập hồi hướng vị còn gọi là đạo chủng tánh (道種性), lưu ly luân vị (琉璃) là thập địa còn gọi là thánh chủng tánh(聖種性), ma ni luân vị (摩 尼) là đẳng giác còn gọi là đẳng giác tánh (等覺性), thủy tinh luân vị (水精) là Phật quả còn gọi là diệu giác tánh(妙覺性). Tổng cộng là 42 quả vị. Trong cuốn Nhân Vương Bát Nhã Kinh (仁王般若經) thì liệt kê 52 quả vị, vì vậy trong cuốn Pháp Hoa Huyền Nghĩa Trí Giả đại sư đã dựa vào Nhân Vương Bát Nhã Kinh bổ túc thêm thập tín gọi là thiết luân vị (鐵輪). Tổng cộng là 52 quả vị.

52 quả vị của Biệt giáo cũng được chia làm phàm vị và thánh vị. Phàm vị lại được chia làm ngoại phàm vị và nội phàm vị. Thâp tín là ngoại phàm vị. Thập trụ, thập hạnh và thập hội hướng là nội phàm vị còn gọi là tam hiền vị. Thánh vị được chia làm nhân vị và quả vị. Thập địa và đẳng giác là nhân vị. Diệu giác là quả vị đó là bậc cứu cánh giác. ( HT. Hội Tánh, Phật Học Đại Từ Điển)

200/. Ngũ hạnh (五行): Ngũ hạnh của kinh Niết Bàn: 1) Thánh hạnh: Bồ tát tinh tiến tu tập giới, định, tuệ gọi là thánh hạnh. 2) Phạm hạnh: Phạm có nghĩa thanh tịnh. Bồ tát lấy thanh tịnh tâm, từ bi tâm để cứu độ chúng sinh, mang lại an lạc. 3) Thiên hạnh: Bồ tát thành tựu tất cả các nghĩa lý của chư pháp, không giả, trung một cách đầy đủ, đó là thiên hạnh. Ba hạnh trên là chư bồ tát tu hành để thượng cầu Phật đạo. 4) Anh nhi hạnh: Anh nhi là trẻ nhỏ. Bồ tát lấy từ tâm dịu dàng thương những thiên nhân, Tiểu Thừa, Duyên giác như thương những trẻ nhỏ. 5) Bệnh hạnh: Bồ tát lấy lòng vô duyên đại từ bi, bình đẳng giúp chúng sinh có những phiền não và bệnh hoạn. ( Phật Học Đại Từ Điển)

201/. Tín tâm (信): Đại Trí Độ Luận nói rằng: Phật pháp như biển cả, phải có lòng tin mới vào được, phải có trí tuệ mới vào được. (Phật pháp đại hải, tín vi năng nhập, trí vi năng độ 佛法大海， 信爲 能入，

智爲能度), vì vậy tín là điều đầu tiên. Bồ tát tin tất cả chúng sinh đều có Phật tính, đều có thể thành Phật, tin vào chư pháp để diệt trừ các hoặc, tu trì các giới luật để đoạn trừ phiền não, tin vào đãn trung trung đạo. (Thiên Thai Tâm Thược, Bài giảng HT. Hội Tánh).

202/. Niệm tâm (念心): Niệm (念, Phạm: smrti, Anh văn: mindfulness, awareness). Trong Phật học niệm là chú tâm suy nghĩ, nhất tâm chuyên chú vào một điều gì. Niệm cũng có nghĩa thông thường là đọc đi đọc lại một điều gì để nhớ. Niệm có vọng niệm và chánh niệm (正念, Phạm: samyak smrti). Chánh niệm là niệm về Phật pháp, nó là một điều trong bát chánh đạo. Cái khả năng chú tâm suy nghĩ về Phật pháp, gọi là niệm căn (念根, Phạm: smrtindriya, Anh văn: faculty of mindfulness) là một trong ngũ căn (五根). Tu tập về niệm căn là một cấp vị tu hành có ở Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo và Viên giáo. Trong Tạng giáo là tứ niệm xứ, biệt tướng niệm trụ và tổng tướng niệm trụ. Trong Thông giáo là kiền tuệ địa. Trong Biệt giáo là niệm tâm. Trong Viên giáo là quán hạnh tức (觀行即), ngũ phẩm đệ tử vị. Nội dung tu tập niệm căn cũng thay đổi tùy giáo phái và trình độ. Đức Phật trong kinh Trường A Hàm (長阿含經) có giảng về lục niệm (六念, Phạm: sad amusmrtayah). Sau trong kinh Tăng Nhất A Hàm (增一長阿, the Ekottaragama Sutra) Ngài lại giảng về thập niệm (十念, Pali: marananussati)

Lục niệm gồm có: 1) Niệm Phật (念佛, Pali: Buddhanussati), 2) Niệm Pháp (念法, Pali:dharmanussati), 3) Niệm tăng (念僧, Pali:sanghanussati), 4) Niệm giới (念戒, Pali:silanussati), 5) Niệm thí (念施, Pali:caganussati), 6) Niệm thiên (念天, Pali: upasamanussati ).

Thập niệm gồm có 6 niệm kể trên thêm niệm thứ 7) tử niệm (死念, Pali: marananussati), 8) Thân niệm (身念, Pali: kayagatasati), 9) Niệm an bàn (念安般, Pali:anapanasati), 10) Tịch tịch niệm (寂寂念, Pali: upasamanussati).

Giải thích niệm tâm của Biệt Giáo có hai khuynh hướng:

1) Dựa vào kinh Thủ Lăng Nghiêm: Sau khi đã hiểu chân tín một cách viên thong, ngũ uẩn, thập nhị xứ, thập bát giới không còn gì trở ngại được nữa, đến đây các kiếp của quá khứ, của tương lai, những cảnh bỏ thân xác này lấy thân xác khác, những tập khí của các kiếp đều hiện ra trước mắt. Người thiện nam tử đều nhớ rõ ràng, không quên một chi tiết nào, đó là tâm niệm trụ (Chân tín minh liễu, nhất thiết viên thông. Ấm xứ giới tam, bất năng vi ngại. Như thị nãi chí, quá khứ vị lai, vô số kiếp trung, xả thân thụ thân, nhất thiết tập khí. Giai hiện tại tiền. Thị thiện nam tử, giai năng ức niệm, đắc vô di vong, danh niệm tâm trụ 真信明了,一切圓通,陰處界三,不能 為礙.如是乃 至,過去未來,無數劫中,捨身受身.一切習氣.皆現在前.是善男子, 皆能憶念,得無遺忘,名念心住.)

2) Cách giải thích thứ hai là dựa vào phẩm Bồ Tát thập chủng thâm niệm tâm (菩薩十種深念心) của Thập Địa Kinh luận (十地經論): Bồ tát phải luôn tâm niệm tu tập mười điều:1) Tịnh tâm (淨心), 2) Bất động tâm (不動心), 3) Yếm tâm (厭心), 4) Ly dục tâm (離欲心), 5) Bất thoái tâm (不退心), 6) Kiên Tâm (堅心),7) Minh thịnh tâm (明盛心), 8) Thuần hậu tâm (淳厚心), 9) Khoái tâm (快心), 10) Đại tâm (大心).

203/. Định tâm (定): Đã có tuệ tâm nghĩa là đã có trí tuệ về bát nhã, nhưng vi tế vọng tưởng còn luôn xuất hiện, cần tu định để đối trị.

204/. Bất thoái tâm (不退): Tương đương với noãn vị hay đỉnh vị của Tạng giáo.

205/. Hồi hướng tâm (迴向): Hồi hướng là chuyển trở lại. Bồ tát lấy công đức của mình chứng được hồi chuyển lại cho chúng sinh, để cứu độ chúng sinh, tương đương với trung nhẫn vị của Tạng giáo.

206/. Hộ pháp tâm (護法): Trong kinh Nhân Vương thì hộ pháp tâm đứng trước hồi hướng tâm.

207/. Giới tâm (戒): Tương đương với thượng nhẫn vị của Tạng giáo.

208/. Phục nhẫn vị (伏忍位): Theo Nhân Vương Bát Nhã Kinh quyển thượng, phẩm bồ tát hạnh: Chư bồ tát có 5 nhẫn phải tu hành 1) Phục nhẫn, 2) Tín nhẫn (信忍), 3) Thuận nhẫn (順忍), 4) Vô sinh nhẫn(無生忍) bốn nhẫn kể trên mỗi nhẫn lại chia làm ba cấp, thượng, trung và hạ. 5) Tịch diệt nhẫn (寂滅忍) lại chia làm hai cấp thượng và hạ.

Phục nhẫn vị: Khi chư bồ tát tu hết thập tín vị, đã hàng phụ được 88 kiến hoặc, 81 phẩm tư hoặc, nên gọi là phục nhẫn vị. Phục nhẫn vị tương đương với thất hiền vị của Tạng giáo, tương đương với kiền tuệ địa và tánh địa của Thông giáo.

Tín nhẫn: Tu hành theo đạo Phật, lòng tin rất là quan trọng. Lòng tin này được chia làm ba giai đoạn: Tín nhẫn, tín cầu (信求), tín chứng (信証). Tín nhẫn là bền bỉ kiên tâm, tìm hiểu Phật pháp. Tín cầu: Tinh tiến tìm hiểu thêm những gì mình chưa biết về Phật Pháp.

Tín Chứng là tìm hiểu qua cuộc sống hàng ngày về Phật pháp.

Thuận nhẫn, vô sinh nhẫn, tịch diệt nhẫn.

209/. Phát tâm trụ (發心住): Sau thập tín, lòng tin của chư bồ tát đã vững, y trí kiên cố không còn gì lay chuyển được nên bước qua một giai đoạn tu tập mới gọi là thập trụ. Chữ 住 từ Hán văn chuyển qua Việt văn có hai phát âm: trụ và trú. Chữ trụ là chữ Hán Việt như trong chữ trụ sở. Chữ trú là chữ nôm như trong chữ trú ngụ. Chữ trụ trong Phật học có rất nhiều nghĩa khác nhau. Ở đây có nghĩa là nơi trú ngụ, nếu hiểu theo đời sống ngày nay thì có thể coi như một trường hay trung tâm huấn luyện, chữ Phạm là vastha, Anh văn dịch là abode. Thập trụ (Pham: dasa vastha): 1) Phát tâm trụ ( Phạm: Srotapanna), 2) Trị địa trụ ( Phạm: Sakrdagamin), 3) Tu Hạnh trụ ( Phạm: Sakrd-agamin), 4) Sinh Quý Trụ (Phạm: preparation for anagamin), 5) Cụ túc phương tiện trụ (Phạm: anagamin ), 6) Chánh tâm trụ (Anh văn: preparation for arhatship), 7) Bất Thoái trụ (Anh văn: arhatship), 8) Đồng Chân trụ (Anh văn: pratyeka-buddhahood), 9) Pháp Vương tử trụ (Anh văn: Bodhisattavahood ), 10) Quán đỉnh trụ (Anh văn: Buddhahood).

Phát tâm trụ còn gọi là sơ trụ (初住), có nghĩa phát bồ đề tâm. Trong phát tâm trụ này bồ tát phát và tu tập thập bồ đề tâm (十菩提心). Tương đương với quả vị tu đà hoàn (須陀洹) của Tạng giáo, tương đương với tam địa (bát nhân địa) và tứ địa (kiến địa) của Thông giáo. Biệt giáo sơ trụ vị tương đương với Viên giáo sơ tín vị, đoạn trừ 88 kiến hoặc giống nhau, nhưng ngộ lý thì Viên giáo cao hơn nhiều.

210/. Trị địa trụ (治地住): Trị ở đây là trị lý (治理), chỉnh lý, địa ở đây là tâm địa. Trị ly tâm địa cho được thanh tịnh. Trị địa trụ theo kinh Hoa Nghiêm là bồ tát phát thập chủng tâm (十種心) để cứu độ chúng sinh: Lợi ích tâm, đại bi tâm, an lạc tâm, an trụ tâm (安住心), liên mẫn tâm (憐愍心), nhiếp thọ tâm (攝受心), thủ hộ tâm (守護心), đồng kỷ tâm (同己心), đạo sư tâm (導師 心) tương đương với nhị quả hướng của Tạng giáo.

211/. Tu hành trụ (修行住): Theo kinh Hoa Nghiêm thì bồ tát phải tu học thập pháp ở thập giới: Quan sát chúng sinh giới, pháp giới, thế giới, địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, dục giới, sắc giới và vô sắc giới.

212/. Sinh quý trụ (生貴住): Chư bồ tát từ thánh pháp sanh ra, được sống trên các cõi trời ngoài tam giới, là các bậc thánh nhân sau này sẽ thành Phật, vì vậy chư bồ tát là những thánh nhân sinh vào nơi cao quý. Trong sinh quý trụ chư bồ tát phải tu hành thập pháp: 1) vĩnh viễn bất thoái chuyển, 2) đầy tịnh tín nơi Phật sở, 3) Thiện quán sát pháp, 4) Liễu tri chúng sinh, 5) Liễu tri quốc thổ, 6) Liễu tri thế giới, 7) Liễu tri nghiệp hạnh, 8) Liễu tri quả báo, 9) Liễu tri sinh tử, 10) Liễu tri Niết Bàn.

213/. Cụ túc phương tiện trụ (具足方便住): Cụ túc có nghĩa là có đầy đủ. Phương tiện có nghĩa là các tiện nghi như thần thông, tài năng ¼Trong trụ này bồ tát tu hành các thiện căn, để cứu độ chúng sinh, để làm lợi cho chúng sinh, cho chúng sinh có cuộc sống an lạc, thương xót chúng sinh, cứu độ chúng sinh, giúp chúng sinh thoát ly tai

nạn, giúp chúng sinh thoát ly cái khổ của sinh tử, giúp chúng sinh sinh tín niệm thanh tịnh, giúp chúng sinh điều phục phiền não, giúp chúng sinh chứng Niết Bàn.

214/. Chánh tâm trụ (正心住): Bồ Tát phải tu tập 10 loại tâm định bất động pháp khi: 1) Nghe khen hay chê Phật, 2) Nghe khen hay chê pháp, 3) Nghe khen hay chê bồ tát, 4) Nghe khen hay chê các pháp của bồ tát, 5) Nghe số chúng sinh hữu lượng hay vô lượng, 6) Nghe chúng sinh hữu cấu hay vô cấu, 7) Nghe chúng sinh dễ độ hay khó độ, 8) Nghe pháp giới hữu lượng hay vô lượng, 9) Nghe pháp giới hữu thành hay hữu hoại , 10) Nghe pháp giới nhược hữu, nhược vô. Trong các trường hợp kể trên chư bồ tát phải tâm định bất động.

215/. Bất thoái trụ (不退住): Theo Đại Thừa Nghĩa Chương thì bồ tát tu hành đến đây chánh trí chánh kiến đã đầy đủ, đã là bậc bất thoái chuyển, không một tà kiến nào làm lay chuyển được. Có ba loại bất thoái: 1) Vị bất thoái, 2) Hạnh bất thoái, 3) Niệm bất thoái. Theo Biệt giáo thì từ phát tâm trụ đến bất thoái trụ, chư bồ tát tu thứ đệ tam quán, tu không quán đến đây là đã đoạn trừ tất cả kiến tư hoặc, siêu phàm nhập thánh, không còn là một phàm phu nữa.

216/. Nhị Phật vị (二佛): Phật vị của Tạng giáo và Phật vị của Thông Giáo. Theo chư tôn hòa thượng xưa (cổ đức 古德) thì bất thoái trụ không thể tương đương với Phật vị của Tạng giáo và Phật vị của Thông Giáo được. Vì bồ tát ở Bất thoái trụ đoạn trừ hết 81 phẩm tư hoặc , nhưng vẫn còn tập khí, chỉ tương đương với quả vị A la hán của Tạng giáo, tương đương với đệ thất địa của Thông giáo là dĩ bạn địa (已辦地). Phật vị của Tạng giáo và Phật vị của Thông giáo không những đoạn trừ 81 phẩm tư hoặc mà còn đoạn trừ một phần tập khí. Vì vậy Phật vị ở đây nên đổi là " thánh vị " thì đúng hơn.

217/. Đồng chân trụ (童真住): Đồng (童) là chữ viết tắt của chữ đồng tử (童 子) tức trẻ em. Chân (真): Chữ viết tắt của chữ thiên chân (天真) nghĩa là hồn nhiên, ngây thơ, trong trắng. Đồng chân trụ: Bồ tát

luôn giữ lòng mình trong trắng như một trẻ thơ. Trong Nho giáo cũng nói đến giữ tâm hồn trong trắng như một trẻ thơ nhưng dưới một danh từ khác: Xích tử chi tâm (赤子之心), Xích là mầu đỏ, xích tử là con nít mới sanh da còn đỏ hồng. Xích tử chi tâm: Tâm hồn của một trẻ sơ sinh. Tôn giáo của Tây phương cũng nói nếu tâm hồn không trong trắng như một trẻ em thì khó vào được nước thiên đàng.

Trong kinh Hoa Nghiêm nói là bồ tát phải giữ lòng trong trắng như một trẻ em để tu hạnh thập nghiệp (十業): Thân hạnh vô thất (身行無失), ngữ hạnh vô thất (語行無失), ý hạnh vô thất (意行無失), tùy ý thọ sinh (隨意受生), tri chúng sinh chủng chủng dục (知眾生種種欲), tri chúng sinh chủng chủng giải (知眾生種種解), tri chúng sinh chủng chủng giới (知眾生種種界), tri chúng sinh chủng chủng nghiệp (知眾生種種業), tri thế giới thành hoại (知 世界成壞), thần túc tự tại sở hành vô ngại (神足自在所行無礙). Trên đây là 10 điều tu của đồng chân trụ.

Bồ tát tu hành đến đây đã đoạn trừ hết kiến hoặc và tư hoặc, cũng đã đoạn trừ được một phần tập khí, tương đương với quả vị Bích Chi Phật của Tạng giáo và Thông giáo.

218/. Pháp vương tử trụ (法王子住): Đức Phật là Pháp Vương, chư bồ tát là do chư Phật đào tạo để thừa kế gia nghiệp của Phật, để sau này trở

thành Phật, vì vậy chư bồ tát là con của Pháp Vương. Pháp vương tử trụ là giai cấp tu tập của các con của Pháp Vương. Tu hành đến cấp này chư bồ tát có năng tri thập pháp (能知十法): Đó là mười loại khả năng mà chư bồ tát tu tập dùng để cứu độ chúng sinh và tiến lên trên con đường tu hành. Pháp vương tử trụ tương đương với Bồ Tát địa của Thông Giáo.

219/. Quán đỉnh trụ (灌頂住): Lễ quán đỉnh 灌頂tiếng Phạn là abhisecani , quán (灌) là lấy nước đổ lên, đỉnh (頂) là đỉnh đầu. Đây là một nghi lễ đăng quang của các vua ở Ấn Độ, bằng cách lấy nước từ bốn biển quanh nước Ấn Độ, sai một con voi dùng vòi của nó mang bình nước làm lễ đổ lên đầu của người kế vương vị. Phật giáo Mật tông

cũng làm lễ này bằng cách dùng nước cam lộ làm lễ quán đỉnh cho những ai được nhận vào đạo và cho những ai được thăng chức thành những giảng sư (acarya).

Quán đỉnh trụ coi như là cấp vị tu tập và hoàn tất của thập trụ. Trong trụ này chư bồ tát phải tu tập thập chủng trí (十種智): 1) Chấn động vô số thế gới, 2) chiếu diệu vô số thế giới, 3) Trụ trì vô số thế giới, 4) Đến thăm vô số thế giới, 5) Nghiêm trang và tịnh hóa vô số thế giới, 6) Khai thị vô số chúng sinh, 7) Quán sát vô số chúng sinh, 8) Biết các căn của vô số chúng sinh, 9) Khiến vô số chúng sinh hướng về trí tuệ của Phật, 10) Khiến vô số chúng sinh điều phục được phiền não.

220/. Trần sa hoặc (塵沙惑): Trần sa có nghĩa là cát bụi, ở đây nghĩa là nhiều như cát bụi. Chúng sinh có hằng hà sa số kiến hoặc, tư hoặc, vô

minh hoặc¼. Chư bồ tát đứng trước hằng hà sa số hoặc của chúng sinh để cứu độ cũng có hằng hà sa số pháp môn, chư bồ tát cũng chưa rõ không biết phải dùng pháp nào để đối trị cho đúng, cái chưa rõ ràng này của chư bồ tát gọi là trần sa hoặc. Vì cái hoặc này liên quan đến sự thiếu hiểu biết về các pháp môn nên còn gọi là không hoặc (空惑). Để đối trị với không hoặc chư bồ tát phải tu tập giả quán (假觀) hay tục đế (俗谛). Khi chư bồ tát đoạn trừ được trần sa hoặc sẽ chứng được đạo chủng trí (道種 智) là cái tri giúp chư bồ tát biết được sai biệt tướng (差別相) của chư pháp, sẽ biết rõ được pháp môn này khác biệt với pháp môn khác như thế nào. Chư bồ tát sẽ giải thoát được những nguy nan cho chúng sinh, thành tựu được giải thoát đức (解脫德). Vì trần sa hoặc là của chư bồ tát ở Biệt giáo nên trần sa hoặc còn gọi là biệt hoặc (別惑). Nếu bồ tát không đoạn trừ được trần sa hoặc thì không thể cứu độ được chúng sinh một cách hữu hiệu, vì vậy trần sa hoặc là một chướng ngại trên con đường thành đạo và hành đạo của chư bồ tát nên trần sa hoặc còn gọi là hóa đạo chướng (化道障). Trần sa hoặc có trong tam giới và ngoài tam giới. Theo Ma Ha Chỉ Quán (摩诃止觀) quyển 3: Cái thể của trần sa hoặc là bất nhiễm ô vô tri (不

染汙無知, Phạm: aklistajnana). Sự không biết về các pháp môn để cứu độ chúng sinh là vì tu tập chưa đủ năng lực, không có một ác ý gì cả vì vậy nó là bất nhiễm ô.

221/. Tập chủng tánh (習種性, Phạm: samudanita-gotra): Tập là chữ viết tắt của chữ tu tập (修習). Chủng là chữ viết tắt của chữ chủng tử (種子) có nghĩa là hạt giống. Tánh là tâm tánh. Tập chủng tánh là những chủng tử của tâm tánh do tu tập mà có được. Thập trụ là giai đoạn tu tập tạo nên tập chủng tánh này (Phật Quang điện tử đại từ điển)

222/. Từ giả quán vào không quán (假入空觀): Xin xem chú thích # 299.

223/. Khai thông tuệ nhãn (開慧眼成): Trong Phật pháp có 5 loại nhãn: 1) Nhục nhãn (Phạm: mamasa caksus, Anh văn: physical eye): Mắt của người phàm phu, 2) Thiên nhãn (Phạm: divya caksus, Anh văn: heavenly eye): Mắt của chư thiên ở sắc giới, người trần do thiền định cũng có thể đạt được thiên nhãn. Thiên nhãn chỉ thấy được những gì do nhân duyên sinh ra, thiên nhãn không bị cản trở bởi trước sau, trong ngoài hay ngày đêm. Thiên nhãn không thấy được thực tướng. 3) Tuệ nhãn (Phạm: prajna caksus, Anh văn: wisdom eye): Thấy được thực tướng. Đó là cái nhãn của chư A la hán và chư Bích Chi Phật. 4) Pháp nhãn (Phạm: dharma caksus, Anh văn: dharma eye): Thấy được tất cả các phương tiện pháp môn, giúp chúng sinh chứng đạo. 5) Phật nhãn (Phạm: Buddha caksus, Anh văn: Buddha eye): Là có đủ những khả năng của các nhãn kể trên, không gì không thấy, không gì không biết. ( Wikipedia Hán văn)

224/. Nhất thiết trí (一切智, Phạm: sarvajna): Theo Tri Độ Luận thì trí (智) trong đạo Phật có ba loại: 1) Nhất thiết trí là cái trí của Thanh văn và Duyên Giác, biết cái tướng tổng quát của chư pháp là không. 2) Đạo chủng tri (道種智) là cái trí của chư bồ tát, biết rõ ràng sự khác biệt của chư pháp. 3) Nhất thiết chủng tri (一切種智, Phạm: sarvajna-jnana) đó là Phật trí (佛 智). Theo kinh Lăng Già (楞伽經) thì tam trí là

1) Thế gian trí: cái trí của người đời, chấp trước hữu vô, phân biệt chủng chủng pháp, không thể rời khỏi thế gian. 2) Xuất thế gian trí (出世間智) : cái trí của nhị thừa,. 3) Xuất thế gian thượng thượng tri (上上智): cái trí của chư bồ tát và chư Phật, biết thực tướng của chư pháp và diệu giác. (Phật Học từ điển Đinh Phúc Bảo)

225/. Thập hạnh (十行): Sau khi đã được tu tập các pháp môn ở thập trụ, nay bồ tát sẽ mang điều sở học để cứu giúp chúng sinh gọi là thập hạnh (十行), đó là mười điều mà chư bồ tát sẽ thực hành. Theo kinh Bồ Tát Anh Lạc Bản Nghiệp thì thập hạnh : 1) Hoan hỷ hạnh (歡喜行), 2) Nhiêu ích hạnh (饒益行, 3) Vô vi nghịch hạnh (無違逆行), 4) Vô khuất não hạnh (無屈 撓行), 5) Vô si loạn hạnh (無癡乱行), 6) Thiện hiện hạnh (善现行) 7) Vô trước hạnh (無著行), 8) Nan đắc hạnh (難得行), 9) Thiện pháp hạnh (善法 行), 10) Chân Thực hạnh (真實行). Ngoài ra kinh Lăng Nghiêm (楞嚴經) và kinh Hoa Nghiêm (華嚴經) cũng có nói đến thập hạnh của bồ tát.

Thường người ta thích lấy thập độ (十度) so sánh với thập hạnh vì thập độ và thập hạnh có nhiều điều giống nhau, vì vậy thập độ thường được nói chung với thập hạnh. Ở thập trụ điều chính chư bồ tát tu tập là Không quán (空觀), ở thập hạnh điều chính tu tập của chư bồ tát là Giả quán, từ không nhập giả, biết chư pháp là do nhân duyên sinh ra, như hoạn như hóa, thập trụ giúp thấy chân không, thập hạnh giúp thấy hoạn hữu. Hai cấp tu hành bổ túc cho nhau.

226/. Hoan hỷ hạnh (歡喜行, Anh văn: The practice of giving joy): Điều đầu tiên bồ tát làm là đem lại an lạc, hoan hỷ cho chúng sinh. Theo kinh Hoa Nghiêm , quyển 11 thì bồ tát là một đại thí chủ, bồ tát bố thí tất cả cái gì mình có cho chúng sinh một cách bình đẳng, không hối tiếc, không cầu danh, không cầu quả báo, không cầu vì bố thí mà được tái sinh ở nơi tốt hơn. Bồ tát làm hoan hỷ hạnh là để làm sống lại bản hạnh của chư Phật, làm thanh tịnh bản hạnh của chư Phật, để thọ trì bản hạnh của chư Phật, để hiển dương bản hạnh của chư Phật. Kim Cương kinh tông thông (金剛 經宗通) viết : Bồ tát sau khi đã chứng

được Như Lai tạng (Phật tính) thì đã rời khỏi các hình tướng, vì vậy khi bố thí không còn thấy người bố thí, không còn thấy người được bố thí, không còn thấy tài vật bố thí, không còn thấy cái phúc của sự bố thí, không còn thấy cái nghiệp của bố thí, không còn thấy cái quả báo của bố thí, không còn thấy quả của bố thí.....Nếu đem so sánh với thập độ, thì đây là thí độ (施度).

227/. Nhiêu ích hạnh (饒益行, Anh văn: Beneficial service): Nhiêu (饒) nghĩa là dư thừa, nhiều ích là làm lợi một cách dư thừa cho chúng sinh. Theo kinh Hoa Nghiêm quyển 11: Chư bồ tát trì giới và thuyết giảng các giới luật cho chúng sinh không cầu mong một tư lợi gì riêng cho mình; chỉ mong chúng sinh hiểu rõ các giới luật, thọ trì các giới luật để sớm thoát ly các phiền não, để thành tựu vô thượng bồ đề Phật đạo. Nếu đem so sánh với thập độ, thì đây là giới độ (戒度).

228/. Vô vi nghịch hạnh (無違逆行, Anh văn: the practice of no obstinacy ): Theo kinh Hoa Nghiêm quyển 11 thì bồ tát phải luôn tu tập nhẫn nhục, khiêm tốn trước sự chửi mắng, sỉ nhục, chê bai, hăm dọa, đánh đập¼và coi những nghịch cảnh này như là những thử thách trên con đường tu tập bồ tát đạo. Hơn nữa nếu bồ tát tin vào tất cả các pháp là không, tất cả các tướng là giả thì những nghịch cảnh này cũng không tồn tại mãi mãi. Bồ tát phải nhẫn nhục trong những hoàn cảnh này, không làm hại mình, không làm hại người khác, luôn tha thứ và hướng dẫn người khác về con đường chánh đạo. Nếu đem so sánh với thập độ, thì đây là nhẫn độ (忍度).

229/. Vô khuất não hạnh (無屈撓行, Anh văn: The practice of indomitability): Chữ khuất (屈) là chữ viết tắt của chữ khuất phục (屈服). Chư não (撓) là chữ viết tắt của chữ trở não (阻撓). Vô khuất não hạnh: là không khuất phục trước mọi trở ngại. Theo kinh Hoa Nghiêm quyển 11: Bô tát luôn tinh tiến, trước mọi khó khăn, mọi trở ngại, để tu hành tự độ, để cứu độ chúng sinh, để tất cả được vĩnh viễn thoát ly biển khổ, đế chứng vô dư Niết Bàn. Nếu đem so sánh với thập độ, thì đây là tiến độ (進度).

230/. Vô si loạn hạnh (無癡亂行, Anh văn: The practice of nonconfusion): Theo kinh Hoa Nghiêm quyển thứ 11, thập hạnh phẩm: Bồ tát thành tựu vô thượng chánh niệm, tâm vô tán loạn, kiên cố bất động , vô thượng thanh tịnh.... nên hiểu tất cả các pháp không chút lầm lẫn, không chút si loạn, rõ rãng minh bạch dù qua nhiều kiếp, đạt được nhất thiết tri, vĩnh viễn không thoái chuyển. Nếu đem so sánh với thập độ, thì đây là thiền độ (禪度).

231/. Thiện hiện hạnh (善現行, Anh văn: The practice of skillful manifestation): Hiện (現) ở đây là biến hiện. Thiện hiện là khéo hiển hiện ra cho chúng sinh để giảng dạy bát nhã, cứu độ chúng sinh. Bồ tát và chúng sinh có cùng một thể tính. Với cùng một thể tính đó, bồ tát lại có thể biến hiện ra vô số hình tướng khác nhau tùy loại chúng sinh mà chư bồ tát đến cứu độ. Trong cái đồng có cái dị đồng, trong cái dị đồng có cái đồng, đồng và dị đồng không phải là hai. Đó là thiện hiện hạnh của chư bồ tát. (Kinh Thủ Lăng Nghiêm: Tắc ư đồng trung, hiển hiện quần dị, nhất nhất dị tướng, các các kiến đồng, danh thiện hiện hạnh, 則於同中,顯現群異,一一異相,各各 見同, 名善現行). Nếu đem so sánh với thập độ, thì đây là tuệ độ (慧度).

232/. Vô trước hạnh (無著行, Anh văn: The practice of nonattachment). Vì có thiện hiện hạnh, nên chư bồ tát không những xuất hiện ở một nơi, nhưng còn xuất hiện ở thập phương hư không, ở mọi nơi. Không những ở thế giới hiện thân, mà còn hiện thân ở vô số vi trần thế giới. Hiện thân ở vô số vi trần thế giới mà không chấp trước bụi trần. Hiện thân ở các sát thổ (剎土) nhưng không chấp trước sát thổ, sát thổ và bụi trần không trở ngại nhau, phương tiện này được gọi là vô trước hạnh. Nếu đem so sánh với thập độ, thì đây là phương độ (方度).

233/. Nan đắc hạnh (難得行, The practice of that which is difficult to attain). Nan đắc có nghĩa là khó lắm mới đạt được. Theo Kinh Hoa Nghiêm, quyển 11, thập hạnh phẩm: Thì bồ tát phải khó lắm mới đạt được thiện căn, phải khó lắm mới điều phục được thiện căn, phải khó

lắm mới đạt được tối thắng thiện căn, phải khó lắm mới đạt được bất hoại thiện căn, phải khó lắm mới đạt được cái thiện căn mà không một thiện căn nào khác cao hơn được, phải khó lắm mới đạt được cái bất tư nghị thiện căn, cái vô tận thiện căn, cái tự tại lực thiện căn, cái đại oai đức thiện căn . Sau cùng là đạt được cái thiện căn của chư Phật. Với cái thiện căn này bồ tát đã hiểu được những Phật pháp một cách tối thắng. Thành tựu hoằng nguyện của chư bồ tát là độ tất cả chúng sinh đến bờ giác. Nếu đem so sánh với thập độ, thì đây là nguyện độ (願度).

234/. Thiện pháp hạnh (善法行,The practice of good teaching): Theo kinh Hoa Nghiêm quyển 11( Đại Chánh Đại Tạng Kinh số 278) Vì chư bồ tát được tất cả các đà la ni (陀羅尼, Phạm : dharani) nên thông hiểu tất cả Phật pháp, biết tùy cơ duyên của chúng sinh diễn giải Phật pháp, để giúp chúng sinh giải trừ những nghi nan, mở vô thượng đạo môn cho chúng sinh. Nếu đem so sánh với thập độ, thì đây là lực độ (力度).

235/. Chân thật hạnh (真實行, The practice of the truth): Chư bồ tát học tất cả chân thật ngữ của tam thế Phật, thành tựu nhất thiết thiện căn, tất cả nhất thiết như lai trí tuệ. Bồ tát biết tất cả những nghiệp báo, trí tuệ, căn cơ của chúng sinh ở quá khứ, hiện tại và vị lai. Muốn chúng sinh được tất cả chân thật tri, tất cả những chân thật chánh niệm, để thành tựu Như Lai vô ngại giải thoát. Nếu đem so sánh với thập độ, thì đây là trí độ (智度) ( Kinh Hoa Nghiêm quyển 11).

236/. Tánh chủng tính (性種性): Tính trong đạo Phật tùy theo kinh điển có thể chia làm sáu loại, năm loại hay hai loại.

A) Theo kinh Anh Lạc thì có sáu loại tính. Có thể chia làm ba nhóm: tính thuộc về nhân, về quả, về cả nhân và quả.

1) Tập chủng tính (習種性, Phạm: samudanita-gotra, Anh văn: proclivity acquired by practice): Tính do tu tập mà đạt được, đây là chư bồ tát tu tập thập trụ, đoạn trừ kiến tư hoặc mà đạt được các tính, vì vậy thập trụ còn gọi là tập chủng tính. Tính này thuộc về nhân (因).

2) Tính chủng tính (性種性, Phạm: prakritistha-gotra, Anh văn : innate proclivity): Tính do sanh ra đã có. Thập hạnh là bản tính của chư bồ tát, vì vậy thập hạnh cũng gọi là tính chủng tính. Tính này thuộc về nhân (因)

3) Đạo chủng tính (道種性, Anh văn: Nature possessing the seed of Bouuddhahood): Tính do tu tập các Phật pháp, nên hiểu rõ ràng các pháp môn của chư Phật. Thập hồi hướng cũng gọi là đạo chủng tính. Tính này thuộc về nhân (因).

4) Thánh chủng tính (聖種性, Anh văn: The holy seed nature, Phạm: arya- gotra) Khi chư bồ tát tu hết thập địa, chứng được thánh vị. Vì vậy thập địa còn gọi là thánh chủng tánh. Tính này thuộc về nhân (因).

5) Đẳng giác tính (等覺性, Phạm: Sambodhi, Anh văn: virtually emlightened nature) còn gọi là chánh đẳng giác, chánh giác. Đẳng giác tính thuộc về cả nhân (因) và quả (果).

6) Diệu giác tính (妙覺性, Anh văn: marvelously enlightened nature). Đây là tánh của chư Phật. Tính này thuộc quả .

B)Theo kinh Phạm Võng ( 梵網經) Thì chỉ có 5 loại kể trên không có diệu giác tánh.

C) Nhị Chủng Tánh (二種性): Một cách phân lọai khác là chia các tánh thành hai nhóm lớn 1) Tánh do tu tập mà đạt được và tánh do bẩm sinh mà có. 2) Tánh của các thánh nhân và tánh của những người phàm phu gọi là ngu phu chủng tánh (愚夫種性, Phạm: ubhaya-prakara)

237/. Tục đế (俗諦, Phạm: Samvrti-satya, Anh văn: worldly truth, relative truth, conventional truth) còn gọi là thế đế (世諦), thế tục đế (世俗諦), phúc tục đế (覆俗諦). Đế (諦)có nghĩa là một chân lý không thay đổi. Tục(俗) là trần tục, phàm trần. Theo Nghĩa Lâm chương hai(義林章二): Hình tướng, hiển hiện mà mắt thấy được là trần tục.( Nghĩa Lâm chương nhị viết: Thể tướng, hiển hiện, mục chi vi tục. 義林章二曰: 體相,顯現, 目之為俗.). Đức Phật vì thấy chúng

sinh căn cơ còn yếu kém, khó hiểu được những lý thuyết siêu hình nên đã giảng dạy lý thuyết của ngài dựa vào những điều phàm tục, hình tướng thấy hàng ngày để giúp chúng sinh hiểu cái thuyết vô thượng chân thật của ngài, vì vậy ngài giảng tục đế, khi chúng sinh có trình độ khá hơn thì ngài giảng chân đế (真諦). Khi chúng sinh có trình độ cao hơn nữa thì ngài giảng trung đế (中諦). Cả ba đế cũng chỉ giảng dạy một chân lý đó là thuyết Không của ngài ở ba trình độ khác nhau.

Dùng Tục đế để hiểu về thuyết không của vạn vật bắt đầu dựa trên những hình tướng ta thường thấy và chứng minh nó luôn thay đổi, không có một cá tính riêng vĩnh cửu của nó. Lấy thí dụ về con người trong Phật học là do tứ đại (thổ, thủy, hỏa, phong), ngũ uẩn, nghiệp báo và nhân duyên tạo thành. Về mặt sinh học do tế bào, phân tử, nguyên tử ¼tạo thành. Nếu đem tách những thành phần này ra thì con người không phải là thổ, không phải là hỏa¼không phải là sắc uẩn, không phải là thức uẩn¼Về mặt sinh học thì con người không phải là tế bào gan, tế bào tim... không phải là phân tử nước, phân tử đường....Vậy con người chỉ là hư không mà thôi. Không có một cái gì của con người là hằng hữu cả. (Phật học Đại Từ Điển)

238/. Pháp nhãn (法眼, Phạm: Dharma Caksu): Đây là cái tâm nhãn của chư bồ tát, thấy được thực tướng của chư pháp, thấy được các duyên, các nghiệp của chúng sinh, thấy được tất cả các phương tiện pháp môn, biết được pháp môn nào thích hợp dùng để cứu giúp tùy trường hợp. (Phật quang Điện Tử Đại Tự Điển)

239/. Đạo chủng trí (道種智): Trí (智,Phạm: jnana, Anh văn: cognition, wisdom, omniscience).

1) Theo A Tì Đàm Tì Bà Sa luận (阿毘曇毘婆沙論) thì tam trí (Phạm:tri- jnana ) là a) Pháp trí (法智), b)Tỷ trí (比智), c) Đẳng trí (等智) còn gọi là thế tục trí (世俗智).

2) Theo Bảo Tàng Luận (寶藏論) : thì tam trí là a) chân trí (真智), b) nội trí (內智), C) ngoại trí (外智).

3) Theo Đại Trí Độ Luân thì tam trí là : Nhất thiết trí, đạo chủng trí và nhất thiết chủng trí

a) Nhất thiết trí (一切智, Phạm: vastu jnana, Anh văn: omniscience): Nhất thiết trí là cái trí của Thanh văn thừa và Duyên giác thừa. Cái trí biết mọi chuyện một cách tổng quát. Có một số kinh sách xưa dùng Nhất thiết trí đồng nghĩa với Phật trí.

b) Đạo chủng trí (道種智): Cái trí của chư bồ tát biết tất cả các pháp môn và dùng các pháp môn để cứu độ chúng sinh.

C) Nhất thiết chủng trí: (一切種智, Phạm: sarvajna jnana, Anh văn: all inclusive cognition),còn gọi là Phật trí (佛智), Phật chủng trí (佛種智), Đại viên kính trí (大圓鏡智). Chữ chủng (種) ở là chữ viết tắt của chữ chủng chủng (種種) có nghĩa là các loại. Nhất thiết chủng trí là cái trí của chư Phật, biết tất cả mọi chuyện một cách rõ ràng.

240/. Thập hồi hướng (十迴向): Hồi hướng (迴向, Phạm: parinamana) có nghĩa là quay trở lại, đền đáp lại. Chữ hồi hướng được dùng khá rộng rãi trong đạo Phật. Có nhiều loại hồi hướng:

1) Đại Thừa Nghĩa Chương (大乘義章卷九) có liệt kê ba loại hồi hướng: a) Bồ đề hồi hướng (菩提迴向), b) Chúng sinh hồi hướng (眾生迴向), c) Thực tế hồi hướng (實際迴向).

2) Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh Sớ quyển 26 (Đại chánh Tân Tu kinh số 1735): Có liệt kê 10 loại hồi hướng, khác với mười quả vị thập hồi hướng của 52 quả vị của bồ tát đạo giảng trong Kinh Hoa Nghiêm và trong Tứ Giáo Nghi.

3) Tịnh Độ Tông có giảng về hai loại hồi hướng: a) Vãng tướng hồi hướng (往相迴向), b) Hoàn tướng hồi hướng (還相迴向).

4) An Lạc Tập quyển hạ (安樂集卷下) của tôn giả Đạo Xước, (道綽), đệ nhị tổ của Tịnh Độ Tông, lại liệt kê sáu loại hồi hướng dựa vào Vô Lượng Thọ Kinh quyển hạ (無量壽經卷下): 1) Tu chư thiện nghiệp hồi hướng Đức Phật A Di Đà (修諸業迴向阿彌陀佛), 2) Hồi

nhân hướng quả (迴因向果), 3) Hồi hạ hướng thượng (迴下向上), 4) Hồi trì hướng tốc (迴遲向速), 5) Hồi thí chúng sinh bi niệm hướng thiện (迴施眾生悲念向善), 6) Hồi nhập khứ khước phân biệt chi tâm (迴入去卻分別之心).

5) Quả vị Thập hồi hướng là 10 điều mà chư bồ tát dùng để đền đáp lại công ơn của chư Phật, để giúp chúng sinh, làm tịnh hóa Phât thổ, Anh văn dịch là Ten Dedications of Merit. Thập trụ là tu tập về trí tuệ của tánh Không, thập hạnh là tu tập từ bi của Giả quán, thập hồi hướng là tu tập thực tướng của Trung đạo qua ba loại hồi hướng: Hồi hướng chúng sinh, hồi hướng Phật đạo và hồi hướng chân như. Theo kinh Hoa Nghiêm thập hồi hướng : 1) Cứu hộ chúng sinh ly chúng sinh tướng hồi hướng (離眾生

相), 2) Bất hoại hồi hướng (不壞), 3) Đẳng nhất thiết chư Phật hồi hướng (等一切諸佛), 4) Chi nhất thiết xứ hồi hướng (至一切處), 5) Vô tận công đức tạng hồi hướng (無盡功德藏), 6) Nhập nhất thiết bình đẳng thiện căn (入一切平等善根), 7) Đẳng tùy thuận nhất thiết chúng sanh hồi hướng (等 隨順一切眾生), 8) Chân như tướng hồi hướng (真如相), 9) vô phược Vô trước giải thoát hồi hướng (無縛無著解脫), 10) Pháp giới vô lượng hồi hướng (法界無量).

241/. Ly chúng sinh tướng hồi hướng (離眾生相): Theo kinh Lăng Nghiêm: Chư bồ tát sau khi tu tập thập hạnh, nhất là thiện hiện hạnh, vô trước hạnh và tôn trọng hạnh thì thần thông đã đầy đủ, đã có đủ khả năng để làm những Phật sự có lợi cho chúng sinh vì đã có thiện pháp hạnh và chân thực hạnh. Lòng đã an trụ ở chân như Phật tính, đã xa mọi chấp trước, tiến lên con đường Niết Bàn, cứu độ chúng sinh mà xa rời chúng sinh tướng, đó là ly chúng sinh tướng hồi hướng.

242/. Bất hoại hồi hướng (不壞迴向): Trong kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh, Thập hồi hướng phẩm, phần 2 có một bài kinh dài về bất hoại hồi hướng. Ở đây xin tóm tắt một vài ý chính của bài kinh. Chư bồ tát vì đã kiên trì tu tập nên được bất hoại tín (不壞信), từ bất hoại tín sinh bất hoại thiện căn. Chư bồ tát đem thiện căn

này trồng ở vô lượng vô biên Phật thổ, được vô lượng thiện quả. Lấy những thiện quả này cúng dường chư Phật nên được chư Phật hộ niệm, chư pháp tương ứng, thành tựu được phương tiện hồi hướng, thiện xảo hồi hướng, quảng đại hồi hướng ¼Với những hồi hướng này chư bồ tát được thanh tịnh trí, nhất thiết chủng trí, được thấy vô số chư Phật, được vô biên thần lực để cứu độ chúng sinh, hàng phục ma quỷ, vượt mọi chướng ngại¼. Đó là bồ tát bất hoại hồi hướng.

Cũng có vài giải thích khác kinh Hoa Nghiêm, như trong kinh Lăng Nghiêm (楞嚴經) giảng: Phá hủy cái phá hủy, xa lánh cái xa lánh, đó là bất hoại hồi hướng (Hoại kỳ khả hoại, viễn ly chư ly, danh bất hoại hồi hướng 壞其可 壞,遠離諸離,名不壞迴向.

243/. Đẳng nhất thiết chư Phật hồi hướng (等一切諸佛迴向): Theo kinh Hoa Nghiêm: chư bồ tát đã theo chư Phật ở quá khứ, hiện tại và tương lai tu tập. Chuyên tâm tu hành hồi hướng đạo, đã thấy tất cả các sắc, các pháp, cái đẹp cái xấu, không sinh lòng thương, lòng ghét, tâm luôn tự tại, không chút sai lầm, quảng đại thanh tịnh, xa các phiền não, tâm ý nhu mì....chư căn thanh tịnh, đó là đẳng nhất thiết Phật hồi hướng. Theo kinh Thủ Lăng Nghiêm: Cái bản giác (Như Lai tạng) của chư bồ tát đã thanh tịnh, cái bản giác đó đã tương đương với Phật giác, nên gọi là đẳng nhất thiết Phật hồi hướng. (Bổn giác trạm nhiên, giác tề Phật giác, danh đẳng nhất thiết Phật hồi hướng. 本覺湛然, 覺齊佛覺, 名等一切佛迴向).

244/. Chí nhất thiết xứ hồi hướng (至一切處): Theo Kinh Hoa Nghiêm quyển thứ 22. Xin tóm tắt ý chính của bài kinh dài như sau: Chư bồ tát với những thiện căn tu tập của mình làm vô lượng công đức, và đem những công đức này đến khắp mọi nơi, đến vô lượng vô biên thế giới để cứu giúp chúng sinh.

245/. Vô tận công đức tạng hồi hướng (無盡功德藏迴向): Theo kinh Hoa Nghiêm: Bồ tát phải sám hối trước chư Phật tất cả các trọng nghiệp của mình, nhờ lòng thành sám hối kính bái tam thế Phật, nhờ chư Phật thuyết Pháp cho nên gây được thiện căn, chuyên cần tu tập đạt

được rất nhiều công đức, đem tất cả công đức này cúng dâng cho tất cả trang nghiêm Phật thổ đó là vô tận công đức tạng hồi hướng.

246/. Nhập nhất thiết bình đẳng thiện căn hồi hướng (入一切平等善根迴 向): Theo kinh Hoa Nghiêm thập hồi hướng phẩm: Bồ tát tu hành bố thí ba la mật, nhẫn nhục ba la mật, tinh tiến ba la mật, hành đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả ¼ đạt được vô lượng thiện căn. Chư bồ tát lấy tất cả các thiện căn tu tập được để hồi hướng cho chúng sinh một cách bình đẳng, làm nơi cho chúng sinh nương tựa, để làm ánh sáng soi đường chỉ lối cho chúng sinh, làm đại đạo sư để hướng dẫn chúng sinh tu cầu Phật trí.... Đó là nhập nhất thiết bình đẳng thiện căn hồi hướng.

247/. Đẳng tùy thuận nhất thiết chúng sanh hồi hướng (等隨順一切眾生迴 向): Theo Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh Thập hồi hướng phẩm: Tùy ở đây có nghĩa là tùy theo, tùy thuận nhất thiết chúng sinh: Có nghĩa là tùy theo các ước nguyện chánh đáng, những thiện nguyện của chúng sinh mà giúp đỡ. Trong kinh lấy thí dụ bồ tát phải như mật bậc vua chúa trị nước bằng chánh pháp, bố thí cho chúng sinh tài vật, ngai vị và thân thể của mình, giúp chúng sinh xa khỏi tội lỗi, tù ngục, đó là cái nguyện đền đáp cho chúng sinh đó là tùy thuận nhất thiết chúng sinh hồi hướng

248/. Chân như tướng hồi hướng (真如相迴向): Chân như (真如, Phạm: bhuta-tathat, Anh văn: thurness, suchness). Trong Phật học dùng nhiều danh từ khác nhau: Phật tính(佛性), chân như (真如), như như (如如), pháp giới(法界), pháp tính (法性), thực tướng (實相), như lai tạng (如来藏), pháp thân(法身), nhất tâm (一心), tự tánh thanh tịnh thân (自性清浄身), bất khả tư nghị giới (不可思議界). Trong Đại Chánh tân tu tạng kinh số 279, Đại Phương Quảng Hoa Nghiêm kinh quyển 30 giảng về Chân như tướng hồi hướng rất tường tận, xin tóm tắt ý chính: Bồ tát lấy tất cả những công đức tích lũy được cúng dâng cho Phật tính, hướng dẫn chúng sinh chứng được Phật tính.

249) Vô phược vô trước giải thoát hồi hướng (無縛無著解脫迴向): Vô phược nghĩa không bị trói buộc. Trước (著) là mặc, như mặc áo,

vô trước nghĩa là không mang theo một điều kiện gì, một thành kiến gì. Bồ tát khi đem thiện căn, công đức, phương tiện, Phật trí¼ của mình tu tập và tích lũy được ban tặng cho tất cả chúng sinh một cách bình đẳng, không tí ràng buộc, không một thành kiến, hoàn toàn vô điều kiện ban tặng, giúp đỡ chúng sinh.

250/. Nhập pháp giới vô lượng hồi hướng (入法界无量迴向): Trong kinh Hoa Nghiêm, thập hồi hướng phẩm có một bài rât dài về bồ tát nhập pháp giới vô lượng hồi hướng. Ở đây xin tóm tắt vài ý chính. Chư bồ tát với những thiện căn của mình làm vô lượng phạm hạnh ở vô biên thế giới và pháp giới, để dẫn dắt chúng sinh thoát ly chư ác, để được thanh tịnh, an trụ chúng sinh nơi chánh pháp. Chư bồ tát tinh tiến tu tập các pháp môn để diễn giảng các pháp môn đó cho chúng sinh¼ để chúng sinh được nhất thiết trí. Chư bồ tát với đầy Phật pháp quang minh, được tất cả pháp vân, tất cả pháp vũ, ...vào tất cả các Phật thổ, các Phật pháp, các chánh trí, các thần thông, và vô biên pháp giới an trụ, để tu bồ tát hạnh. Đó là nhập pháp giới vô lượng hồi hướng.

251/. Phương tiện hữu dư độ (方便有餘土): Theo Thiên Thai Tông thì có bốn loại tịnh độ, còn gọi là Phật độ.

a) Tịnh độ cao nhất là Thường Tịch quang tịnh độ (常寂光淨土): Đây là nơi cư ngụ của chư Phật đã hoàn tất Diệu Giác quả vị, đã đạt được cứu cánh Phật quả, đã đoạn trừ tất cả vô minh hoặc. Đây là nơi thường trụ , tịch diệt, quang minh Phật độ.

b) Thực báo trang nghiêm độ (實報莊嚴土): Còn gọi là Thực báo vô ngại độ (實報無障礙土), quả báo quốc (果報國). Đây là nơi cư ngụ của chư bồ tát đã đoạn trừ được một phần vô minh, hoàn tất sơ địa trở lên của Biệt Giáo và sơ trụ trở lên của Viên giáo. Phàm phu và nhị thừa không đến được nơi này.

c) Phương tiện hữu dư độ (方便有餘土): Còn gọi là Phương tiện độ (方便 土), hữu dư độ (有餘土). Đây là nơi cư ngụ của chư A La Hán, Bích Chi Phật, chư bồ tát tu tập dưới cấp sơ địa cư ngụ. Hành giả đã

đoạn trừ được kiến hoặc và tư hoặc đã vào phương tiện đạo, vì vậy gọi là Phương tiện độ. Vì hành giả còn những chướng ngại về thật tướng của trung đạo, còn vô minh căn bản hoặc, nên gọi là hữu dư nghĩa là còn dư lại, chưa đoạn trừ hết hoàn toàn.

d) Phàm thánh đồng cư độ (凡聖同居土): Còn gọi là Nhiễm tịnh đồng cư độ (染淨同居土), nhiễm tịnh quốc (染淨國). Đây là nơi cư ngụ của người phàm, Thanh Văn và Duyên Giác. Nó lại được chia là hai nhóm nhỏ:

1d) Phàm cư (凡居): Là nơi cư ngụ của các người trong địa ngục, ma đói, súc vật, a tu la và các thiện chúng sinh cư ngụ.

2d) Thánh cư (聖居) lại được chia làm thực thánh cư (實聖居) và quyền thánh cư (權聖居).

-Thực thánh cư là nơi cư ngụ của Thanh Văn thừa có tứ quả vị, Bích chi Phật, bồ tát của thông giáo từ lục địa trở lên, Biệt giáo ở cấp thập trụ.

- Quyền thánh cư: Quyền thánh là những thánh tạm thời, chư Phật, chư bồ tát vì để cứu chúng sinh có thể tạm hóa thành các thánh và tạm cư ngụ tại đây. Vì vậy một số thánh của tam thừa có thể cư ngụ tại đây hay tại phương tiện hữu dư thổ, pháp thân của chư bồ tát ở thực báo trang nghiêm thổ và thường tịch quang tịnh thổ, hay Diệu Giác Như Lai Phật vì được chúng sinh thỉnh cầu cũng có thể xuống đây tạm cư ngụ để giúp chúng sinh.

Một cách phân chia khác của Phàm thánh đồng cư thổ là dựa vào thanh tịnh và ô uế. Tây Phương cực lạc (西方極樂, Sukhavati) là phàm thánh đồng cư thổ thanh tịnh. Cõi Sa Bà (娑婆世界, Saha loka dhatu) là phàm thánh đồng cư thổ ô uế. (Đại thừa Huyền Luận quyển 5, Phật Học Vấn Đáp).

252/. Hạnh bất thoái vị (行不退位): Thoái (退) là đi lui. Bất thoái là không trở lui, không xuống cấp bậc, Anh văn nonretrogression, non

backsliding. Khi nói về một trình độ hay quả vị thì dùng chữ bất thoái vị hay bất thoái địa (Phạm: avinivartaniya, avaivartika). Có hai nhóm bất thoái trong Phật học: tam bất thoái vị và tứ bất thoái vị.

a) Tam bất thoái vị (三不退位). Theo Di Lạc Bồ Tát Sở Vấn Kinh Luận (弥 樂菩萨初問經) thì có ba loại bất thoái: 1) Vị bất thoái (位不退), 2) Hạnh bất thoái (行不退), 3) Niệm bất thoái (念不退)

b) Tứ bất thoái vị: Có hai nhóm tứ bất thoái khác nhau tùy theo các kinh điển hay tông phái:

- Niệm bất thoái, hạnh bất thoái, vị bất thoái, Xứ bất thoái (處不退), đó là tứ bất thoái của phái Tịnh Độ Tông (净土宗).

- Tín bất thoái, vị bất thoái, chứng bất thoái (證不退), hạnh bất thoái, đó là tứ bất thoái của Pháp Tướng Tông (法相宗)

- Hạnh bất thoái: Đó là các công đức do sự tu hành đã đạt được, công đức đó không bai giờ bị thoái lui hay xuống cấp.

- Hạnh bất thoái vị: Đó là những quả vị do công đức tu hành đạt được không bao giờ bị thoái lui hay xuống cấp.Trong Biệt Giáo bồ tát tu hành từ bát trụ (Đồng chân trụ) cho đến hồi hướng thứ 10 (nhập pháp giới vô lượng hồi hướng), tất cả những quả vị này là hạnh bất thoái vị. (Phật Quang Sơn Điện Tử Đại Từ Điển, Phật Học Từ Điển của Đinh Phúc Bảo, Digital Dictiona ry of Buddhism, Charles Muller)

253/. Thập địa (十地): Địa có nghĩa là đất (Phạm: prthivi, bhumi, Anh văn: ground). Sở dĩ dùng chữ địa để đặt tên cho mười cấp vị tu hành này của bồ tát đạo là vì Đất có khả năng sinh sản cây cối và muôn vật, ở đây bồ tát tu tập thập địa để làm sinh ra những thiện căn cho chúng sinh; Đất là quảng đại, kiên cố bất động, tượng trưng cho lòng của chư bồ tát vững chắc, không còn bị một cảnh giới nào lay chuyển; Đất cũng là nơi chịu đựng, gánh vác tất cả đời sống con người, bồ tát sẽ là đấng gánh vác tất cả trọng trách của đạo pháp và chúng sinh.

Có nhiều loại thập địa tùy theo giáo phái: Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo, Viên giáo đều có cấp bậc tu hành gọi là thập địa, những thập địa này có trình độ cao thấp khác nhau xa, vì vậy không nên lẫn lộn. Ở đây xin liệt kê tất cả các thập địa của các giáo phái để tham khảo.

A)Thanh văn thừa thập địa: 1) Tức Thụ tam quy địa (即受三皈地), 2) Tín địa (信地), 3) Tín Pháp địa (信法地), 4) Nội phàm phu địa (內凡夫地), 5) Học tín giới địa (學信戒地), 6) Bát nhân địa (八人地), 7) Tu đà hoàn địa (須 陀洹地), 8) Tư đà hàm địa(斯陀含地), 9)A na hàm địa(阿那含地), 10) A la hán địa (阿羅漢地.

B) Duyên giác thừa thập địa: 1)Tức khổ hành cụ túc địa (即苦行具足地), 2) Tự giác thậm thâm thập nhị nhân duyên địa (自覺甚深十二因緣地), 3) Giác liễu tứ thánh đế địa ( 覺了四聖諦地), 4) Thậm thâm lợi trí địa ( 甚深利智地), 5) Cửu thánh đạo địa (九聖道地 ), 6) Quán liễu pháp giới hư không giới chúng sanh giới địa (觀了法界虛空界眾生界地), 7) Chứng tịch diệt địa(證寂 滅地), 8) Lục thông địa(六通地), 9) Triệt hòa mật địa (徹和密地), 10) Tập tưởng tiệm bạc địa (習想漸薄地).

C) Thông giáo thập địa còn gọi là tam thừa thập địa. Dựa vào Đại Phẩm Bát Nhã kinh quyển 6 (大品般若經卷六): 1) Kiền tuệ địa (乾慧地), 2) Tính địa (性地), 3) Bát nhân địa (八人地), 4) Kiến địa (見地), 5) Bạc địa (薄地), 6) Ly dục địa (離欲地), 7) Dĩ tác địa (已作地), 8) Tích chi Phật địa (辟支佛地), 9) Bồ tát địa (菩薩地), 10) Phật địa (佛地).

D) Biệt giáo thập địa còn gọi là Hoa Nghiêm thập địa: 1) Hoan Hỷ địa (歡喜 地), 2) Ly cấu địa (離垢地), 3) Phát Quang địa(發光地), 4) Diệm tuệ địa (焰 慧地), 5) Nan thắng địa (難勝地), 6) Hiện tiền địa (現前地), 7) Viễn hành địa (遠行地), 8) Bất động địa (不動地), 9) Thiện tuệ địa (善慧地), 10) Pháp vân địa (法雲地)

E) Viên giáo thập địa: 1) Thậm thâm nan tri quảng minh trí đức địa (甚深難 知廣明智德地), 2) Thanh tịnh thân phân uy nghiêm bất tư nghị minh đức địa(清淨身分威嚴不思議明德地), 3) Thiện minh

nguyệt tràng bảo tướng hải tàng địa (善明月幢寶相海藏地), 4) Tinh diệu kim quang công đức thần thông trí đức địa (精妙金光功德神通智德地), 5) Hỏa luân uy tàng minh đức địa (火輪威藏明德地), 6) Hư không nội thanh tịnh vô cấu diễm quang khai tướng địa (虛空內清淨無垢焰光開相地), 7) Quảng thắng pháp giới tàng minh giới địa (廣勝法界藏明界地), 8) Tối tịnh phổ giác trí tàng năng tịnh vô cấu biến vô ngại trí thông địa (最淨普覺智藏能淨無垢遍無礙智通地), 9) Vô biên ức trang nghiêm hồi hướng năng chiếu minh địa (無邊億莊嚴迴向能照 明地), 10) Tỳ Lô giá na trí hải tàng địa (毘盧遮那智海藏地).

Ngoài năm nhóm thập địa chính kể trên còn có thập địa liệt kê trong Phạm Văn Đại Sự (梵文大事, Mahavastu), thập địa của Đại thừa thời sơ khai. ( 大 乘初期, Đại thừa sơ kỳ thập địa) và Mật tông thập địa. Vì những thập địa này không rõ của giáo phái nào hay không rõ về cấp bậc tu hành nên không đi vào chi tiết.

Tên của các quả vị của bồ tát thập địa tùy theo kinh cũng khác biệt nhau, vì phạm vi hạn hẹp của bài này nên không liệt kê hết để so sánh. Bồ tát thập địa có giảng trong nhiều kinh điển, như trong bộ kinh Hoa Nghiêm, phẩm Phật thuyết thập địa kinh (佛說十地經), Đại Bi Tâm Đa La Ni Kinh (大悲心 陀羅尼經), Thập địa Kinh Luân (十地經論), Kinh Lăng Nghiêm, Kinh Nhân Vương, Kinh Anh Lạc¼Những định nghĩa và nội dung của các địa cũng khá khác nhau tuy kinh điển. Ở đây chỉ xin ghi lại một vài ý chính.

(Tham khảo: kinh Lăng Nghiêm, kinh Anh Lạc, Pháp Hoa Văn Cú)

254/. Hoan hỉ địa (歡喜地, Phạm: pramudita bhumi): Bồ tát Biệt Giáo nếu trước tu Không quán, sau tu Giả quán. Sau khi tu xong Giả quán đắc đạo chủng trí (道種智) mới tu tập Trung quán. Với Trung quán mới phá được một phần vô minh và chứng được một phần tam đức. Từ Hoan hỷ địa cho đến Đẳng giác, được gọi là Thánh chủng tính. Chứng được chứng bất thoái (證不退). Bồ tát tiếp tục tu hành bố thí ba la mật và hoàn tất thập vô tận nguyện. Đến đây Bồ tát đã vào tới Bảo Sở, đã đi hết 500 dặm đường, đã chứng được pháp tính, thế tục bồ

đề tâm đã biến thành thắng nghĩa bồ đề tâm, đã đoạn trừ thất cả các kết (結, Phạm: samyojana, Anh văn: shackle), các úy (畏, Phạm: bhaya, Anh văn: fear), đã thị hiện bát tướng thành đạo. Vì vậy chư bồ tát đầy pháp hỷ (法喜, Phạm: pritijanana), vì vô cùng hoan hỷ, nên gọi là Hoan hỷ địa. (Bài tóm tắt kinh Hoa Nghiêm Thập địa phẩm lược thuyết)

255/. Tam đức (三德): Theo kinh Niết Bàn (涅盤經): Tam đức là: Pháp thân đức (法身德, Phạm: dharmakaya), Bát nhã đức (般若德, Phạm: prajna) và Giải thoát đức (解脫德) (Pháp Tướng Từ Điển)

256/. Vô công dụng vị: 無功用位, Phạm: akaraniyavastha. Vô công dụng có nghĩa là không còn phải làm cái gì nữa, những điều cần làm đã hoàn tất. Nó là cấp thứ 9 của 18 cấp vị tu tập bồ đề trong Trung Biên Phân Biệt Luận (中編分別論). Nó tương đương với hoan hỷ địa của Biệt giáo. (Digital Dictionary of Buddhism, Charles Muller)

257/. Bát tướng (八相): Có nghĩa bát tướng thành đạo (八相成道, Phạm: asta-laksana) là tám giai đoạn thành đạo của đức Phật: 1) Giáng Đâu Suất (降兜率): Đức Phật là Hộ Minh bồ tát (護明菩薩, Phạm: Ekajati pratibuddha) ở cõi trời Đâu Suất (Tusita), cưỡi voi trắng có sáu ngà giáng trần. 2) Nhập thai: Nơi hoàng hậu Ma Da (摩耶夫人, Maya devi), hoàng hậu của vua Suddhodana của tiểu vương quốc Kshatriya varna, 3) Giáng sinh: ở vườn Lâm Ty Ni (藍毗尼, Lumbini), dưới cây vô ưu (無憂樹, Jonesia soka), 4) xuất gia, 5) Hàng phục ma vương Ba Tuần (波旬 Papiya)

và ma quân, 6) Thành đạo: Thiền định đến ngày thứ 49, đến đêm chứng được tứ diệu đế, giữa đêm ngộ thập nhị nhân duyên, sau đó chứng Trung đạo thật tướng. 7) Chuyển pháp luân tại Lộc Uyển, thuyết pháp trong 49 năm, 8) Nhập diệt tại thành phố Câu Thi Na (拘尸那城, Kusinagara) trong vườn Sa La Song Thụ (娑羅雙樹, vamaka sala vana).

258/. Ly cấu địa (離垢地, Phạm: vimala bhumi): Bồ tát khi đến ly cấu địa phải có mười loại trực tâm (直心), nhờ có mười loại trực tâm nên có thể tu trì thập thiện đạo (十善道, Phạm: kusala karma patha). Bồ

tát cũng phải tu hành trì giới ba la mật. Tam nghiệp thanh tịnh, các giới luật vi tế luật không còn vi phạm, xa lìa tất cả ô nhiễm, cứu độ chúng sinh, đó là ly cấu địa

259/. Phát quang địa (發光地, Phạm: prabhakari bhumi). Bồ tát tu đến tam địa, thiền định thâm hậu, đã được thọ trì Đà la ni (陀羅尼, Phạm: dharani), trí tuệ thành tựu, thấy được thật tướng của muôn vật, không còn lầm lạc vì những giả danh giả tướng. Bồ tát có ngũ thần thông và lậu tận thông, phát ra hào quang mầu vàng, mầu đỏ. Trong địa này Bồ tát phải tu trì nhẫn nhục ba la mật.

260/. Diệm tuệ địa (焰慧地, Phạm: arcismati bhumi). Đến tứ địa thì hào quang trí tuệ lại càng sáng hơn nữa, như một ngọn lửa, thiêu hủy tất cả phiền não, tất cả chấp trước. Trong địa này bồ tát phải tu tập tinh tiến ba la mật, tu tập thất bồ đề phần pháp) (七菩提分法).

261/. Nan thắng địa (難勝地, Phạm: sudurjaya bhumi): Bồ tát đến địa này khó có ai thắng được vì bồ tát có đủ các loại thần thông quảng đại lại học tất cả các môn của thế gian từ y học, khoa học, nghệ thuật, nông, công nghệ ... để giúp đỡ chúng sinh, để an trụ chúng sinh ở nơi vô thượng Phật pháp. Trong địa này chư bồ tát phải tu tập tĩnh lự ba la mật(靜慮波羅密) hay trí ba la mật.

262/. Hiện tiền địa (現前地, Phạm: abhimukhi bhumi): Bồ tát đến địa này hiểu rất rõ thập nhị nhân duyên, duyên khởi vì vậy mọi chuyện ở thế gian cũng đuợc giải thich rành mạch, biết rõ nhân duyên sâu xa của câu chuyện, biết rõ chân thật tính của vạn vật vì bát nhã trí tuệ hiện trước mặt ngài. Trong địa này chư bồ tát phải tu tập viên mãn bát nhã ba la mật. Bát nhã ba la mật ở địa này chú trọng tu tập căn bản trí (根本智) để chứng ngộ tính không.

263/. Viễn hành địa (遠行地), Phạm: durangama bhumi): Bồ tát ở địa này tương đương với quả vị độc giác của Tạng giáo. Ở địa này chư bồ tát đã đi gần đến bờ giác, đã khá xa cõi phàm trần sinh tử. Từ sơ địa cho đến viễn hành địa, chư bồ tát đã chứng được Phương tiện hữu

dư thổ. Chư bồ tát có tất cả các phương tiện trí tuệ, lại quan sát thiện xảo nên chư bồ tát có thể liên hệ mọi chuyện của chúng sinh một cách khéo léo để cứu giúp chúng sinh. Ở địa này chư bồ tát phải tu tập viên mãn phương tiện ba la mật. Bát nhã ba la mật ở địa này chú trọng tu tập hậu đắc trí (後得智), trí này dùng để giáo hóa chúng sinh.

264/. Bất động địa (不動地, Phạm: acala bhumi) Bồ tát khi đến bát địa tất cả phiền não đã đoạn trừ, không còn bị phiền não lay chuyển vì vậy gọi là bất động địa. Bồ tát đến đây đã chứng được vô sinh pháp nhẫn (無生法忍), được thập tự tại (十自在), đã vào thực báo trang nghiêm thổ, ra ngoài vòng sanh tử. Trong địa này bồ tát phải tu trì viên mãn nguyện ba la mật. Bát địa chứng được niệm bất thoái nên còn gọi là bất thoái chuyển địa.

265/. Thiện tuệ địa (善慧地, Phạm: sadhumati bhumi): Chư bồ tát đến thiện tuệ địa có một hiểu biết sâu rộng về chúng sinh, biết tất cả những phiền não, những nghiệp quả, những căn cơ, những tùy miên (随眠), những thọ sinh, những tập khí, những thiền định, những hạnh nguyện của kiếp sau với tất cả các tướng của nó. Chư bồ tát cũng có vô biên thần lực, thần thông, pháp môn¼ để cứu độ chúng sinh trong mọi hoàn cảnh nhưng chư bồ tát cũng có một giới hạn mà không vượt qua được như kinh Hoa Nghiêm viết: Bồ tát biết rõ ràng con đường giải thoát nhưng cũng có những giới hạn, như nước thủy triều không qua khỏi giới hạn của nó¼ (đắc thâm giải thoát, hành ư thế gian, như thực nhi tri, bất qua hạn cố, triều bất quá hạn, ¼ 得深解脫, 行於世間如實而知,不過限故,潮不過限). Theo các giải thích thì điều giới hạn là luật nhân quả. Bồ tát dù có quyền phép vô biên trước những lời kêu cầu của chúng sinh vẫn phải tuân theo luật nhân quả, không thể đổi chết thành sống, đổi bệnh thành lành¼ vì đó là cái quả của người đó phải trả. Bồ tát chỉ có thể giúp phần nào mà thôi. Vì vậy bồ tát giúp nhân nhiều hơn giúp quả. Giúp chúng sinh đi vào con đường tu hành, làm công đức và các thiện nguyện hoặc thuyết pháp cứu độ chúng sinh. Trong địa này bồ tát phải tu hành viên mãn lực ba la mật.

266/. Pháp vân địa (法雲地, Phạm: aharmamegha bhumi) : Đến đây chư bồ tát đã được tất cả các lực, các vô úy, các pháp ¼ nhiều không kể hết của Như Lai, chư bồ tát có thể lãnh hội tất cả Như Lai đại pháp, để làm Phật sự một cách sâu rộng trong chúng sinh. Trong địa này chư bồ tát phải tu tập viên mãn trí ba la mật.

267/. Đẳng giác vị (等覺位): Đây là quả vị cao nhất của chư bồ tát, cấp bậc kế là diệu giác vị, diệu giác vị là Phật vị. Bồ tát ở quả vị này có trí tuệ, thần thông, đạo lý và công đức tương đương với diệu giác. Bồ tát ở đẳng giác vị còn một phẩm vô minh chót, nếu đoạn trừ được phẩm vô minh chót này sẽ vào diệu giác vị thành Phật. Bồ tát ở đẳng giác vị còn gọi là kim cương tâm bồ tát (Thiên Thai Tâm Thược (天台心鑰), tác giả là pháp sư Thánh Nghiêm 聖嚴)

268/. Kim cương tâm (金剛心): Kim Cương 金剛: Là chữ dịch nghĩa của tiếng Phạn là vajra, chữ Pali là vajira. Hán văn còn phiên âm chữ vajra là phược nhật la 縛日羅, hay bạt chiết la 跋折羅 trong những kinh điển khác nhau. Trong kinh Rigveda của Đạo Ấn Độ được viết vào 1700 BCE-1100 BCE đã nói đến vị thần Indra với vũ khí là môt thanh trượng ( Anh văn: club, bat ) gọi là vajra. Indra là vua của thiên đình của Đạo Ấn Độ, tương đương với Ngọc Hoàng của Đạo giáo, hay thần Zeus của Đạo Hy Lạp. Indra sau đã được thu nhập vào Đạo Phật và được gọi là Đế Thích 帝釋 hay 帝释天Đế Thích Thiên, tiếng Phạn là Sakra Devanam Indra.

Võ khí của ngài là vajra, cây trượng phát ra sấm sét, chiến thắng tất cả các tà ma, vì vậy ngài còn là thần mưa gió sấm sét của đạo Ấn Độ. Khi người Ấn Độ tìm ra loại đá quý kim cương, có lẽ vì kim cương cũng lấp lánh phản chiếu ánh sáng như là cây trượng vajra phát ra những tia sáng của sét nên người Ấn Độ đã gọi loại đá quý này là vajra.

Vajra trong tiếng Phạn có ba nghĩa: Võ khí phát ra sấm sét của Indra, võ khí có hinh một cây trượng không phát ra sấm sét như cây

dùi cui, một loại đá quý, Anh văn đã dùng ba chữ để dịch 3 nghĩa này: Thunderbolt, diamond club, diamond.

Trong Hán văn, chữ "金剛 kim cương " có lẽ được mượn từ Đạo giáo qua, vì trong kinh Đạo Giáo của 抱樸子 Bảo Phác Tư (281CE-341CE) đã nói đến một loại đá quý ở dưới biển gần nước 扶南 Phù Nam gọi là kim cương. Khi dịch chữ vajra, Hán văn chỉ dịch có hai nghĩa : diamond club được dịch là金剛杵 kim cương xử, đây là võ khí có hinh một cái chầy, cây trượng (bat), cây dùi cui lớn, không phát ra sấm sét. Loại đá quý được dịch là金剛 石kim cương thạch, hay 金剛鑽 kim cương toản. Trong Hán văn ngày nay chữ kim cương được gọi là 鑽石toản thạch. Những hộ pháp trong đạo Phật mà dùng võ khí là kim cương xử thì được gọi là 護法金剛 hộ pháp kim cương, nhưng trong các kinh điển lại chỉ gọi tắt là kim cương. Hán văn đã bỏ mất cái nghĩa thunderbolt của vajra.

Trong Đạo Phật chữ kim cương thường có nghĩa là 不壞 bất hoại ( indestructible), cứng rắn, vô địch (invincible) chiến thắng mọi tà ma, mọi vọng tưởng, mọi phiền não để đi đến giác ngộ.

Kim cương tâm (金剛心, Phạm: citta vajra): Bồ tát ở đẳng giác vị có cái tâm trí cứng và sáng như kim cương. Kiên cố bất hoại, vô ngại quang minh có thể thắng được tất cả vô minh phiền não của chúng sinh, đó là kim cương tâm của chư bồ tát. Theo kinh Hoa Nghiêm thì có mười loại kim cương tâm: 1) Giác liễu pháp tính (覺了法性,Phạm: nispadayati), 2) Hóa độ chúng sinh (化度衆生),3) Nghiêm trang thế giới (莊嚴世界), 4) Hồi hướng thiện căn (善根回向), 5) Sự phụng đại sư (事奉大師), 6)Thực chứng chư pháp (實證諸法), 7) Quảng hành nhẫn nhục (廣行忍辱), 8) Trường thời tu hành (长时修行), 9) Tự hành mãn túc (自行滿足), 10) Mãn túc tha nguyện (滿足他願) (Kinh Hoa Nghiêm, Digital Dictionary of Buddhism, Charles Muller)

269/. Nhất sinh bổ xứ (一生補處, Phạm: eka jati pratibaddha): Đó là vị bồ tát chứng được quả vị cao nhất, cần luân hồi một lần nữa

thì sẽ thành Phật. Như Bồ tát Di Lạc đang ngự tại Đâu Suất thiên để chờ đầu thai làm người một lần chót để thành Phật. Nhất sinh (一生) là một cuộc đời nữa. Bổ xứ (補處): Bổ là trám vào. Bổ xứ là thế vào chức vị của Phật (Phật Quang Điện Tử Đại Từ Điển)

270/. Hữu thượng sĩ (有上士). Theo kinh Niết bàn: Nếu còn những điều phải đoạn trừ thì gọi là hữu thượng sĩ, nếu không còn điều gì phải đoạn trừ thì gọi là vô thượng sĩ. (Niết Bàn kinh viết: Hữu sở đoạn giả danh hữu thượng sĩ, vô sở đoạn giả danh vô thượng sĩ涅槃经曰:有所断者名有上士, 无所断者名无上士). Bồ tát ở quả vị đẳng giác còn một phẩm vô minh phải đoạn trừ nên gọi là hữu thượng sĩ. Chư Phật không còn điều gì phải đoạn trừ nên gọi là vô thượng sĩ.

271/. Diệu giác vị (妙覺位, Phạm: subuddhi, buddhagrya): Đây là quả vị chót của Biệt giáo. Đến đây bồ tát đã đoạn trừ tất cả các vô minh, các phiền não, chứng được cứu cánh Phật quả. Viên mãn báo thân Phật ngồi trên đại bảo hoa vương tọa, dưới cây thất bảo bồ đề, trong liên hoa tạng thế giới. Ngài chuyển vô lượng tứ đế pháp luân cho các đốn căn bồ tát. (Phật Quang Điện Tử Đại Từ Điển)

272/. Đại bảo hoa vương tọa (大寶華王座): Tòa sen lớn làm bằng châu báu (Đinh Phúc Bảo Phật Học Đại Từ Điển)

273/. Thất bảo bồ đề (七寶菩提樹): Trong kinh Phật thường nói đến cây thất bảo bồ đề nhưng kinh sách nói rõ về cây thất bảo bồ đề thì rất ít.

Trong kinh A Di Đà có nói qua về cây thất bảo này: ¼Trong đạo trường có cây cao 400 dặm, chu vi của cây 5000 do tuần, cành lá tỏa ra tứ phía hai vạn dặm, do tất cả các châu báu tự nhiên kết hợp thành¼ tỏa ra vô lượng ánh sáng chiếu soi đến vô cực, trên cây có giăng mạng làm bằng châu báu. (..Kì đạo tràng thụ cao tứ bách vạn lí, kì mộc chu vi ngũ thiên do tuần, chi diệp tứ bố nhị vạn lí, nhất thiết chúng bảo tự nhiên hợp thành...vô lượng quang viêm chiếu diệu vô cực, trân diệu bảo võng la phuc kì thượng ¼ 其道場樹高四百万里, 其木周圍五千

旬, 枝葉四布 二万里, 一切眾 宝自然合成 ¼無量光炎照耀無極,珍宝網羅覆其上)

Phật thuyết Vô Lượng Thanh Tịnh Bình Đẳng Giác Kinh, quyển 2 (佛說無 量清淨平等覺經卷第二) có viết như sau: ¼ còn nữa lấy thất bảo làm thành cây. Cây bạc: Rễ cây bằng bạc, thân cây bằng vàng, đốt cây bằng tủy tinh, cành cây bằng lưu ly, lá cây bằng san hô, hoa băng hổ phách, quả bằng xà cừ. Cây vàng: Rễ cây bằng vàng, thân cây bằng thủy tinh, đốt cây bằng lưu ly, cành cây bằng san hô, lá cây bằng hổ phách, hoa cây bằng xa cừ, bằng bạc. Cây thủy tinh: Rễ cây bằng thủy tinh.... Cây lưu ly: Rễ cây bằng lưu ly.... Cây san hô.... Cây hổ phách¼Cây bằng ngọc trắng....( ....Phục hữu thất bảo cộng tác nhất thụ giả. Ngân thụ: Ngân căn kim hành, thủy tinh tiết, lưu li chi, san hô dệp, hổ phách hoa, xa cừ thật. Kim thụ giả: kim căn, thủy tinh hành, lưu li tiết, san hô chi, hổ phách diệp, xa cừ hoa, ngân thực. Thủy tinh thụ: Thủy tinh căn, Lưu li thụ giả: Lưu li căn,...San hô thụ giả:¼Hổ phách thụ giả:.... Bạch ngọc thụ giả:.... 復有七寶

共 作一樹者. 銀樹: 銀根,金莖,水精節,琉璃枝,珊瑚葉, 虎珀華,車磲實.金樹者: 金根水精莖,琉璃節,珊瑚枝, 虎珀葉,車磲華,銀實.水精樹者:水精根,...琉璃樹 者: 琉璃根,...珊瑚樹者:...虎珀樹者:...白玉樹者:...) Hai loại thất bảo bồ đề thụ, 5 loại sau chỉ liệt kê tên mà không đi vào chi tiết.

274/. Liên hoa tạng thế giới (蓮華藏世界, Phạm: padma-garbha-loka- dhatu): Theo Vũ trụ quan nhà Phật của kinh Hoa Nghiêm thì vũ trụ là do bốn cái luân (輪, Anh văn: Wheel of atmosphere) tạo thành: Dưới cùng là hư không gọi là không luân (空輪), trên không luân là phong luân (風輪, Phạm: vayu-mandala), trên phong luân là thủy luân (水輪,Phạm: ap- mandala), trên thủy luân là kim luân (金輪,Phạm: kancana mandala). Trên kim luân có cửu sơn bát hải (九山八海). Quan niệm tứ luân (四輪) này khá phù hợp với cái kết cấu của thiên văn ngày nay. Nếu ta đem thứ tự của tứ luân xếp ngược lại thì thấy rõ không luân là ngoại tầng không gian, phong luân là bầu khí quyển, thủy luân là các đại dương, kim luân là trái đất. Theo thiên văn học, thì trong không

gian không có định hướng, trên cũng là dưới, dưới cũng là trên, vì vậy đổi ngược thứ tự của tứ luân không thay đổi kết cấu trong không gian.

Liên Hoa Tạng thế giới còn gọi tắt là Hoa Tạng thế giới, là tịnh thổ của Tỳ Lư Xá Na Phật (毘盧舍那佛 Vairocana) cư ngụ, Tỳ Lư Xá Na Phật là báo thân Phật, dịch nghĩa là quang minh biến chiếu vì vậy còn dịch nghĩa là Đại Nhật Như Lai (大日如來 Mahavairocana). Thế giới này là một bông hoa sen khổng lồ mọc trong Hương Thủy Hải (香水海) trên phong luân. Thế giới này từ dưới lên trên gồm 20 tầng, từ ngoài vào trong gồm 11 tầng, mỗi tầng này lại có 10 thế giới, tổng cộng là 110 thế giới bao quanh trung tâm nơi Tỳ Lư Xá Na Phật cư ngụ. Thế giới Sa bà ở giữa tầng thứ 13 (Bát Thập Hoa Nghiêm Hoa Tạng Thế Giới phẩm)

275/. Hữu công dụng đạo (有功用道): Đó là cái đạo mà hành giả phải tu tập để tiến lên chứng được bản tâm của mình. Trong bồ tát đạo đó là giai đoạn từ sơ địa đến thất địa. Sau khi chứng được bản tâm rồi, thành viên mãn pháp thân Phật, pháp thân này tự do viên mãn, không cần tu tập thêm gì để làm nó viên mãn nữa nên gọi là vô công dụng đạo ( 無功用道).Trong Tạng giáo, sơ quả, nhị quả và tam quả là hữu công dụng đạo. A la hán quả là vô công dụng đạo.Trong kinh điển khác còn dùng chữ hữu học đạo (有學道) và vô học đạo (無學道), có nghĩa còn phải học thêm và không cần học gì nữa.

276/. Thường tịch quang tịnh thổ (常寂光浄土): Theo Quán Vô Lượng Thọ Phật kinh Diệu Tông Sao (观无量寿佛经妙宗钞) và ThiênThai Tông thì

Thường Tịch Quang Tịnh Thổ là một trong bốn cõi PHật (四佛土). Chữ thường (常) là chữ viết tắt của chữ thường trụ (常住) có nghĩa là pháp thân, tịch (寂) là chữ viết tắt của chữ tịch diệt (寂滅) có nghĩa là giải thoát, quang là chữ viết tắt của chữ quang minh có nghĩa là bát nhã. Đây là tịnh thổ, nơi cư ngụ pháp thân chư Phật đã chứng được Diệu Giác cứu cánh quả vị. Xin đọc thêm câu giải thích số 251.

277/. Viên diệu (圓妙): Viên có nghĩa là viên dung (圓融), không lệch, không méo. Dung là dung hòa, là bao gồm tất cả một cách hòa hiệp. Diệu chữ Phạm là manju, theo Đại Nhật kinh sớ có nghĩa tối cao, không thể so sánh được ( Đại Nhật kinh sớ nhất viết: Diệu, danh canh vô đẳng bỉ, canh vô quá thượng nghĩa. 大日經疏一曰: 妙,名更無等比,更不過上義). Viên diệu ở đây có nghĩa là chứng được Không, Giả, Trung tam đế một cách hòa hiệp, đầy đủ và tối cao.Nói một cách khác là chứng được Trung đạo một cách tối cao. (Đinh Phúc Bảo Phật học đại từ điển, Phật Học Thường Kiến Từ Vị, Digital Dictionary of Buddhism Charle s Muller).

278/. Viên mãn (圓滿, Phạm: paripura): Vạn hạnh của Như Lai có đầy đủ, có tất cả các trí tuệ ở trong thế gian và ngoài thế gian, thành tựu tất các đức vượt qua tất cả Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát, đó là viên mãn.(Tam Tạng Pháp Số)

279/. Viên túc (圓足, Phạm: sampada, Anh văn: perfect in sufficiency): Theo Giáo Quán Cương Tông Quán chú (教觀綱宗贯註): Viên túc có nghĩa viên kiến sự lý, nhất niệm cụ túc (圓見事理, 一念具足). Nhất niệm cụ túc theo Thiên Thai Tông có nghĩa nhất niệm tam thiên (一念三千). Trong đạo Phật có thập pháp giới, mỗi giới này lại có thập giới, như vậy là một trăm pháp giới. Theo kinh Pháp Hoa Phương Tiện phẩm, mỗi giới có thập như (十如): Như thị tánh (如是性), như thị tướng (如是相), như thị thể (如是體), như thị lực (如是力), như thị tác (如是作), như thị nhân (如是因), như thị duyên (如是緣),như thị quả (如是果), như thị báo (如是報), như thị bổn mạt cứu cánh đẳng (如是本末究竟等十如是). Mỗi pháp giới có 10 như, 100 pháp giới có 1.000 như. Nếu đem kết hợp với tam thế thì thành 3.000 như. Theo Trí Độ Luận (智度論) tam thế (三世) là: Ngũ ấm thế gian (五蕴世間), chúng sinh thế gian (衆生世間) và quốc thổ thế gian (國土世間). Chỉ cần nhất niệm là có đủ ba ngàn tánh tướng pháp, có đủ lý cụ (理具) và sự tạo (事造) vì vậy gọi là viên kiến sự lý. Đó là viên túc ( Thiên Thai Tâm Thược, Đinh Phúc Bảo Phật học đại tự điển, Digital Dictionary of Buddhism Charles Muller)

280/. Viên đốn (圓頓) Theo Giáo Quán Cương Tông Quán chú (教觀綱宗贯 註): Tam đế (không, giả, trung) là thể của Viên giáo. Tam đế là cái đức tánh, cái pháp của thiên nhiên, không do một cái gì tạo thành nó cả, vì vậy nói Viên giáo là thể phi tiệm thành (體非漸成) nghĩa là thể của Viên giáo tự nó có, vì vậy gọi là viên đốn (Anh văn : Perfect and sudden enlightenment, to comprehend completely and immediately the three principles of emptiness空假中) ( Thiên Thai Tâm Thược, Đinh Phúc Bảo Phật học đại tù điển, Phật học thư ờng kiến từ vị, Digital Dictionary of Buddhism Charles Muller)

281/. Viên phục (圓伏): Là chữ viết tắt của viên phục ngũ trụ (圓伏五住). Ngũ trụ là căn bản vô minh (根本無明), Kiến hoặc trụ địa (見惑住地), tư hoặc trụ địa (思惑) của dục giới, sắc giới và vô sắc giới. Hành giả của Viên giáo, ngộ được Viên lý, có thể nhất tâm tam quán (一心三观), quán nhất cảnh tam đế, cảnh trí tương ứng, giúp đoạn trừ ngũ trụ cùng một lúc. Biệt giáo phải đoạn trừ các hoặc này từng cái một và không thể đoạn trừ hết một cách triệt để. (Anh văn: Perfect in overcoming all passion, delusion, ignorance) (Thiên Thai Tâm Thược, Đinh Phúc Bảo Phật học đại từ điển, Digital Dictionary of Buddhism Charles Muller)

282/. Viên tín (圓信, Anh văn:perfect faith): Vì đã đoạn trừ được ngũ trụ phiền não, nên luôn tâm niệm viên dung tam đế, nên sanh chánh tín. Theo Tứ Giáo Nghi Tập Giải (四教儀集解), Viên tín là niềm tin ở tất cả các pháp, tức Không, Giả, Trung. (Tín nhất thiết pháp, tức không giả trung, danh vi viên tín. 信一切法,为空假中,名为圓信).

283/. Viên đoạn (圓斷): Vì tu tập nhất cảnh tam đế nên có thể nhất đoạn nhất thiết đoạn (一斷一切斷), chỉ cần đoạn trừ một hoặc là tất cả hoặc đều bị đoạn trừ, đó là viên đoạn. (Thiên Thai Tâm Thược, Đinh Phúc Bảo Phật học đại tự điển, Digital Dictionary of Buddhism Charles Muller).

284/. Viên hạnh (圓行): Theo định nghĩa của Tứ Giáo Nghi Tập Chú: Viên hạnh là khi tu hành một pháp thì tu hành được tất cả các

pháp.(Tứ Giáo Nghi Tập Chú hạ viết: Viên hạnh nhất hạnh nhất thiết hạnh 圓 行一行一切 行)

285/. Viên vị (圓位): Theo định nghĩa của Tứ Giáo Nghi Tập Chú: Viên vị là khi hành giả chứng được một quả vị thì được công đức của tất cả các quả vị. (nhất vị nhất thiết vị)

286/. Viên tự tại trang nghiêm (圓自在莊嚴): Tự tại (自在 ) tiếng Phạm là Isvara, Anh văn là independence, freedom. Chư hành giả tu tập khi đã có các phép thân thông, đi lại bất cứ nơi nào không còn bị một trở ngại, biết được mọi chuyện mọi việc ở trong tam giới và ngoài tam giới, có tất cả các trí tuệ. những hành giả này đã được tự tại. Theo kinh Pháp Hoa phẩm Tựa: Đoạn trừ tất cả các kết [phiền não], tâm hồn được tự tại (Tận chư hữu kết, tâm đắc tự tại 盡諸有結, 心得自在).Trong Phật học, tự tại được chia làm nhiều loại: Lưỡng tự tại (兩種自在), Tứ tự tại (四種自在, Phạm: caturdha vasita), ngũ tự tại (五種自在), bát tự tại (八自在) và tập tự tại (十 種自在 ).

Trang nghiêm (莊嚴): Tiếng Phạm là alamkaraka hay vyuha, Anh văn dịch là to adorn có nghĩa là trang sức. Thám Huyền ký quyển 3 viết: Trang nghiêm có hai cách: Một là lấy công đức để trang sức, một là lấy các châu báu quần áo để trang sức (Tham huyền kí tam viết: Trang nghiêm hữu nhị nghĩa: nhất thị cụ đức nghĩa, nhị giao sức nghĩa 探玄記三曰: 莊嚴有二義: 是具德義, 二交 飾義 ).

Các loại trang nghiêm: Nhị trang nghiêm (trí tuệ và phuc đức), bồ tát tam trang nghiêm, bồ tát tứ trang nghiêm, bồ tát thập trang nghiêm, bồ tát 21 đại thệ [nguyện] trang nghiêm. Nói về công đức trang nghiêm thì có 29 loại gồm 17 loại là quốc thổ trang nghiêm, 8 loại Phật trang nghiêm và 4 loại là bồ tát trang nghiêm.

Viên tự tại trang nghiêm: Theo Thiên Thai Tâm Thược: Nhất tâm tam đế là sở trang nghiêm, nhất tâm tam quán là năng trang nghiêm (一心三諦為所 莊嚴, 一心三觀為能莊嚴) đó là viên tự tại trang nghiêm.

287/. Viên kiến lập chúng sinh (圓建立眾生): Kiến lập ở đây có nghĩa dạy dỗ, hướng dẫn chúng sinh. Viên kiến lập chúng sinh là dùng viên lực để dạy dỗ chúng sinh để chúng sinh được cái ích của tức không (即空), tức giả (即假), tức trung (即中), cái ích của đắc nhập (得入), xuất (出), song nhập xuất (雙入出), bất nhập xuất (不入出).

288/. Khai, thị, ngộ, nhập (開示悟入): Theo kinh Pháp Hoa Phương Tiện Phẩm: Đây là bốn lý do tại sao đức Phật xuất hiện ở thế gian này: Vì ngài muốn mở ra (khai) cho chúng sinh thấy cái gì Phật biết và Phật thấy, ngài muốn chỉ (thị) cho chúng sinh cái gì Phật biết và Phật thấy, ngài muốn giúp chúng sinh hiểu ( ngộ) và lãnh hội được những gì Phật biết và Phật thấy, ngài muốn dẫn dắt chúng sinh vào ( nhập) chỗ Phật biết và Phật thấy. (Đinh Phúc bảo Phật học Đại Từ Điển).

Ngoài ra, trong Pháp Hoa Huyền Nghĩa, sư Trí Giả đưa ra một luận đề nổi bật về Tam Pháp và chúng sinh pháp diệu (衆生法妙) trong đó đoạn văn sau đây có sức thuyết phục về sự thanh tịnh của sáu căn vốn có liên hệ đến hoài bảo khai thị ngộ nhập tri kiến Phật như sau:

"Như khi kinh Pháp Hoa được thuyết với mục đích khiến chúng sinh khai, thị, ngộ, nhập tri kiến Phật. Nếu chúng sinh vốn chẳng có Phật trí thì sao gọi là khai?. Hành giả nên biết rằng trí tuệ Phật vốn sẳn có nơi tất cả chúng sinh. Hơn nữa kinh nói "con mắt từ cha mẹ sinh" chính đó là "mắt thịt"... Nếu có người chưa từng đạt đến chỗ vô lậu, nhãn căn này vẫn thanh tịnh. Nếu mắt này có cái dụng đầy đủ thì chính đó là mắt Phật. Như vậy, đây là đoạn kinh văn giải thích về diệu pháp, tức chúng sinh pháp diệu (衆生法妙)." (Trích "Luận về Pháp Hoa kinh An Lạc Hạnh Nghĩa". Nguyên tác: An Annotated Translation and Study of The Meaning of the Lotus Sutra‟s Course of Ease and Bliss. Phiên dịch, chú giải: Giáo sư Daniel B. Stevenson & Hiroshi Kanno. Việt dịch, thi hóa: Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm. nxb Phương Đông, 2012). Xin xem thêm chú thích số 308.

289/. Chánh giác (正覺): Tiếng Phạm: samma- sambodhi. Cái Như Lai thực trí, giác ngộ. (Anh văn: enlightenment ) (Đinh Phúc bảo Phật học Đại Từ Điển, Digital Dictionary of Buddhism Charles Muller)

290/. Bốn mươi hai quả vị (四十二位): Đó là thập trụ, thập hạnh, thập hồi hướng, thập địa, đẳng giác và diệu giác (cứu cánh Phật quả), 42 quả vị của Viên Giáo.

291) Rừng hoa ngọc lan: (薝蔔林 đảm bặc lâm) (Anh văn: campaka): Cây hoa ngọc lan.

292/. Bất nhị pháp môn (不二法門): Theo Kinh Duy Ma Cật ( 維摩經 ) Phẩm thứ 9 Nhập Bất Nhị Pháp Môn Phẩm: Trong phẩm này kể 32 vị bồ tát kểt bất nhị pháp môn theo quan niệm của mình. Đến vị bồ tát thứ 32, Văn Thù bồ tát nói rằng: Theo ý của ngài thì bất nhị pháp môn là, vô ngôn, vô thuyết, vô thị, vô thức, ở ngoài tất cả các vấn đáp đó là bất nhị pháp môn. Nghĩa là bất nhị pháp môn là không có thể dùng từ ngữ để diễn tả nó ra, không thể khai thị được, chỉ có thể ngộ nó được. Tri Giả đại sư nói trong Tịnh Danh Kinh Sớ: Pháp môn của 31 vị bồ tát là hữu ngôn ngôn ư vô ngôn (有言言於無言 ) là lấy ngôn ngữ để giảng cái không có thể giảng bằng ngôn ngữ, còn của Văn Thù bồ tát là vô ngôn ngôn ư vô ngôn (無言 言於無言) không lấy ngôn ngữ để giảng cái không có thể giảng bằng ngôn ngữ. Suy gẫm kỹ lưỡng thì hai điều trên không có gì mâu thuẫn.

293/. Bát nhã tối thượng thừa (般若明最上乘): Đây là câu kinh trích tử kinh Kim Cương (金剛般若經): Như Lai vi phát Đại Thừa giả thuyết, vi phát tối thượng thừa giả thuyết ( 如來爲發大乘 者說, 爲發最 上 乘者說 ). Tối thượng thừa pháp là Viên thừa, là Phật thừa.

294/. Nhất tâm ngũ hạnh (一心五行): Theo Kinh Niết Bàn ngũ hạnh là: Thánh hạnh (聖行), Phạm hạnh (梵行), Bệnh hạnh (病行), Thiên hạnh (天 行), Anh nhi hạnh (嬰兒行 ). Không quán là thánh hạnh, giả quán là phạm hạnh, bệnh hạnh và anh nhi hạnh. Thiên hạnh là trung

đế. Nhất tâm có đủ trung đế, giả đế và không đế đó là như lai hạnh đó là cứu cánh Phật. (Phật Học Đại Từ Điển)

295/. Ngũ phẩm đệ tử vị (初五品位): 1) Tùy hỉ (隨喜), 2) đọc tụng (讀誦), 3) thuyết pháp (說法), 4) kiêm hành lục độ (兼行六度), 5) chánh hành lục độ (正行六度)

296/. Diệu pháp (妙法): Hai chữ Diệu Pháp hàm chứa nhiều Huyền Nghĩa trong truyền thống Thiên Thai Tông. Ở đây, chúng tôi xin đi sâu vào chi tiết:

Trước khi đi vào chú thích về chữ "Pháp", Thiên Thai Trí Giả đưa ra sự khảo sát về ý nghĩa chữ „Diệu‟.

A. Ý nghĩa chữ Diệu qua ba khía cạnh (Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T33, 692c-693a)

Phần nầy nói về ý nghĩa chữ Tế hoặc Diệu. Những chữ được dùng mượn từ Quang Trạch. Sau khi chỉ rõ ràng lối nhìn không chính xác của quan điểm truyền thống, Trí Giả đưa ra định nghĩa về ba khía cạnh nhân quả của Phật tánh liên quan đến tánh sâu rộng của Thể, siêu đẳng của Vị, và dài lậu của Dụng. Ba khía cạnh nầy được biểu thị qua tương quan với (i) nhân Phật tánh, (ii) quả Phật tánh, (iii) kinh Pháp Hoa, (iv) quán Tâm, (v) sáu thứ lớp nhận chân Phật tánh.

Ba khía cạnh của Diệu biểu thị liên quan đến nhân Phật tánh. Từ ba phối cảnh của nhân để đạt đến Phật tánh, tánh sâu rộng của Thể hướng về mỗi pháp giới trong mười pháp giới (địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, A tu la, người, trời, Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát, và Phật) bao gồm lẫn nhau, pháp giới nầy dung chứa chín pháp giới kia.

Mười pháp giới hiện diện đồng thời trong tâm chúng sinh, nhưng chúng sinh có thể không trực nghiệm tất cả cùng một lúc, tùy theo nghiệp lực trong quá khứ, hiện tại, và nơi mà tâm ý chúng sinh trụ vào. Khi một pháp giới được chúng sinh thể nghiệm, hình dáng pháp giới nầy có mặt trong tâm người nầy, nhưng cùng lúc chín pháp giới kia cũng có mặt, mặc dù không hiển lộ.

Sự siêu đẳng của Vị chỉ cho sự bất khả phân ly của Phật giới từ chín pháp giới kia: „chín Pháp giới cũng đồng như Phật giới‟.

Phật giới không hiện diện tách rời chín pháp giới kia. Sự thiết yếu là tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, và khi thuận duyên, chúng sinh sẽ nhận ra Phật tánh có sẳn nầy, đó là, từ cõi địa ngục cho đến cõi Bồ tát đều có thể được hoán chuyển ngay tức khắc vào cõi Phật.

Sự dài lâu của Dụng chỉ cho tánh hoạt dụng của Trung Đạo trong việc giáo hóa chúng sinh. Cái Dụng nầy từ đâu đến? Từ trí tuệ nhận ra được „mười pháp giới là Không, Giả, và Trung Đạo.‟ Mười pháp giới không có hiện hữu cố định, nhưng mang tên và có mặt tạm thời - đây là cái nhìn sâu thẳm vào thực tại : Không và Gìả tương đồng, và đây là Trung Đạo. Trung Đạo hoạt dụng ra sao? Chỗ nầy liên quan đến Tam Quán Không, Giả, và Trung Đạo. Khi Bồ tát vào Không, Bồ tát không dừng lại như Nhị Thừa (Thanh văn, và Duyên giác) dừng lại ở chỗ bị Không trói buộc. Với Không, Bồ tát đi vào trong Giả, đưa đến cái nhìn vượt thoát ra khỏi sự vướng mắc vào hiện hữu giả tạo. Với Thiên Thai Trí Khải, vào Giả tức là bước vào thế giới của giác quan để cứu chúng sinh. Bởi vì cái nhìn về Gìả như thế đó tức là hợp nhất với Không (đó là Gìả tức Không và ngược lại), bước vào Trung Đạo. Nói về cái Dụng của Trung Đạo liên quan đến việc của Bồ tát vào thế giới giả tạm với tâm Không để làm lợi ích chúng sinh. Bất cứ nơi nào còn vô lượng chúng sinh, hạnh Bồ tát cũng vô biên như vậy. Hạnh nguyện không cùng tận nầy làm thành cái Dụng không cùng tận. Hơn nữa, ba mặt Thể, Vị, và Dụng dung hợp lẫn nhau. Khi một mặt được nhận trực nghiệm, người tu có thể nhìn thấy cùng lúc cả ba mặt, bởi vì mặt nầy không tách rời mặt kia. Khi cả ba mặt được trực nghiệm, cái người tu thật sự thấy được là một thực tại đồng nhất của cả ba. Người tu không thể nhìn vào ba mặt nầy với một khái niệm đóng khung. Cả ba không đồng cũng không khác, là cái Trí Khải gọi là Tế hoặc Diệu. Chúng tôi trích dẩn văn ngôn của chính Trí Khải để diễn đạt tánh vi diệu nầy:

"Một mặt được nói đến bao gồm cả ba mặt, ba mặt được nói đến thật sự là một mặt. Ba mặt nầy không khác biệt nhau, không ngoài nhau, và cũng không là nhau. Vì vậy, được gọi là Diệu."

(ii) Ba khía cạnh Diệu được biểu thị liên quan đến quả Phật tánh. Từ ba phối cảnh của quả Phật tánh, "sự sâu rộng của Thể‟ chỉ cho bản tánh viên dung của thể, vì Thể „thấm nhâp mọi chốn" và có mặt nơi vạn hữu trong vũ trụ. Sự siêu đẳng của Vị chỉ cho vô lượng thời gian trong quá khứ khi Phật chứng đạt Phật tánh. Sự dài lâu của Dụng chỉ cho Tích môn (Phật ứng thân trong lịch sử) hiển lộ từ Pháp Thân Phật thuộc Bản môn (tánh giải thoát vượt thời gian), làm lợi ích chúng sinh trong ba đời quá khứ, hiện tại, và vị lai.

(iii) Ba khía cạnh Diệu có trong kinh Pháp Hoa. Đối lại với quan điểm của Kuang chai chỉ nói đến cái vi tế trong hiện tại, Trí Khải tranh biện rằng những bản kinh Phật trong quá khứ có cả thô lẫn tế trong tương quan với nhân và quả của Phật tánh. Đại Sư đi sâu vào năm thời giáo của Thế Tôn sánh với năm vị sữa, và phân loại nhân và quả trong năm thời giáo hoặc thô hoặc tế. Với Trí Khải, kinh Pháp Hoa hiện diện độc đáo như vị đề hồ được thuyết ra vào thời thứ năm, chỉ còn là vi tế. Kinh Pháp Hoa xiển dương chỉ thuần một nhân quả Phật tánh, là một thực tại đồng nhất. Một nhân quả của Phật tánh nầy là giáo pháp thiết yếu của Thế Tôn mà Trí Khải xác định là Thể viên dung, Vị siêu đẳng, và Dụng vô tận. Thể tánh của chánh pháp bao gồm tất cả, vì hướng về Chân Như thâm nhập vạn hữu. Vị của chánh pháp siêu việt bởi vì hướng về Phật tánh trong vô lượng quá khứ thuộc Bản môn. Dụng của chánh pháp vô tận bởi vì hướng về hoạt dụng của Phật thuộc Tích môn có thể làm lợi ích chúng sinh trong ba đời, với sự kiện rằng Tích môn đến từ Bản môn trong vô lượng quá khứ.

(iv) Trí Khải nhấn mạnh vào ba khía cạnh của Diệu, như đã nói trên, có thể nhìn thấy qua phép „quán tâm‟. Nếu tâm chẳng là tâm chúng sinh, cũng chẳng là tâm Phật, Thể chật hẹp, ngược lại, Thể sâu rộng. Nếu tâm chẳng đồng như tâm Phật, Vị của tâm nầy thô lậu, ngược lại

Vị siêu đẳng. Nếu tâm, tâm chúng sinh và tâm Phật chẳng là Không, chẳng là Giả, và chẳng là Trung Đạo, thì cái Dụng hạn lượng, ngược lại, Dụng vô tận cùng.

(v) Điểm sau cuối Trí Khải đề cập đến là sự biểu thị ba khía cạnh Diệu như đã nói trên cũng liên quan đến sáu thứ lớp đồng nhất. Sáu sự đồng nhất liên quan đến sáu thứ lớp chứng đắc chỉ một Phật giới có trong mười pháp giới. Điều nầy cũng nói lên rằng Thể của Diệu vô biên, Vị của Diệu vô lượng, và Dụng của Diệu vô tận.

Mục trên hiển lộ ý nghĩa của Diệu được Trí Khải kết luận như đưa đến ý nghĩa một chân lý duy nhất trong giáo pháp Thế Tôn. Điều nầy để nói rằng giáo pháp Thế Tôn liên hệ đến Nhất Chân : (i) nhất lý trong mười pháp giới (chân lý Thế Tôn muốn chuyển đạt là một), (ii) nhất giáo trong năm vị (tất cả giáo pháp của Thế Tôn có cùng mục tiêu là hướng dẩn chúng sinh đạt đến Phật tánh, (iii) nhất hành với phép quán tâm ( tất cả hành trì nhằm mục đích đạt đến chân tánh), và (iv) nhất nhân trong sáu sự đồng nhất là những hoán chuyển khác nhau của Thế Tôn (hiển lộ những thứ lớp chứng đắc) cuối cùng chỉ là Một - Pháp Thân, và tất cả chúng sinh đều có khả năng đạt đến Phật tánh.

B. Giải thích „Pháp (Pháp Hoa Huyền Nghĩa, T33, 693a - 696b)

Sự phân tích về chữ Diệu ở trên dọn đường cho Trí Giả giải thích kinh Pháp Hoa, là điều đại sư tận lực thành lập nền tảng giáo lý đối với sự liễu ngộ Phật pháp của mình đặt căn bản trên kinh Pháp Hoa. Điều nầy bởi vì nội dung kinh Pháp Hoa liên quan đến Chân Như như Phật thừa ôm trọn tất cả giáo pháp của Thế Tôn. Với một Phật thừa như một lực đồng nhất, Thiên Thai Trí Khải có thể kết hợp những quan điểm khác nhau, phân loại giáo pháp Thế Tôn, dung hợp những khác biệt với những phân chia khác nhau trong giáo pháp Phật, và đưa ra một sự giải thích hợp lý về những học thuyết chủ trương bởi những tông phái khác nhau. Làm như vậy, Trí Khải đại sư cho thấy rằng Phật giáo có thể được nhìn như một toàn khối, những lý thuyết và hành trì khác nhau thấy rõ là đối nghịch nhau nhưng thật sự liên tục, bởi vì là một phần chiến lược

giáo pháp của Thế Tôn. Trí Khải gắng công hoàn thành một hệ thống không gián đoạn để xiển dương giáo lý Phật như một toàn khối phản ảnh nhu cầu vào thời điểm của Đại Sư kêu gọi sự đoàn kết trong thế giới Phật giáo ở hai miền Nam Bắc Trung Hoa (chúng tôi đã nói đến trong phần giới thiệu Chương 1, quyển I). Trí Khải cố công thành lập một hệ thống liên tục trong việc học Phật có thể bắt nguồn từ tấm lòng một đạo và trí tuệ bao la kết quả từ sự liễu ngộ được lời kinh Diệu Pháp Liên Hoa. Hấp thụ được giáo lý diễn đạt trong mỗi bản kinh khác nhau, Trí Khải chắc hẳn là đã cảm nhận một sự thúc giục dùng tài hoa của mình gánh vác sự việc vĩ đại là hợp nhất giáo lý Phật, nhằm mục đích hài hòa những quan điểm trái nghịch trong các tông phái Phật giáo, và để thuyết phục mọi người rằng Phật giáo, như một toàn khối, sẽ đơm hoa kết trái rạng ngời trên đất Trung quốc.

Thiên Thai Trí Khải chú giải đề kinh Pháp Hoa bắt đầu với chữ "Pháp". Điều nầy muốn nói rằng Thế Tôn thuyết "Pháp", bởi vì Pháp là chân lý hoặc thực tại. Theo Trí Khải đại sư, Pháp có thể được phân ra ba loại : (i) Chúng Sinh Pháp, (ii) Phật Pháp, (iii) Tâm Pháp. Ba loại Pháp nầy trước hết được định nghĩa. Trong mục thứ hai, Trí Khải giải thích sâu hơn về ba pháp nầy.

I. Định nghĩa Tam Pháp (T33, 693a-b)

Đây là phần đầu tiên giải thích về chữ Pháp. Tam Pháp được định nghĩa và dẩn chứng từ kinh, và Trí Khải nhìn Tam Pháp lập nên giáo lý Phật.

(i) Về Chúng Sinh Pháp, Trí Khải trích dẩn một đoạn kinh Pháp Hoa "khiến chúng sinh khai, thị, ngộ, và nhập tri kiến Phật" gợi ý rằng tri kiến Phật có sẳn trong mỗi chúng sinh. Sự trực chỉ nầy đến từ chữ Khai. Để xác quyết văn từ của mình, Trí Khải lập luận: "Nếu chúng sinh không có sẳn tri kiến Phật, lý do gì Phật nói Khai?"

Cái vi tế của chúng sinh pháp luôn được nói đến trong những đoạn kinh Pháp Hoa về nhục nhãn của chúng sinh được sánh với thiên

nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn hoặc Phật nhãn. Điều nầy chứng minh chúng sinh pháp vi diệu, bởi vì nói lên rằng nền tảng của ngũ nhãn là một, và thiết yếu là sở hữu của chúng sinh. Ngay nơi chính mình, người tu có thể khai mở tri kiến Phật, và nhìn chính xác vào thế giới hiện tượng với cặp mắt nơi thân nầy. Một cách căn bản, chúng sinh pháp liên quan đến giáo pháp về Phật tánh có sẳn nơi mỗi chúng sinh, với điều nầy, Phật tánh như mục tiêu tối hậu trong sự phổ độ có thể được chứng đắc.

(ii) Về Phật pháp, sự vi diệu của Phật pháp được nói đến trong một đoạn kinh Pháp Hoa:

'Dừng lại ! Dừng lại ! Không cần thiết giải nghĩa. Pháp của Ta quá vi diệu để trở thành khái niệm.‟

Trí Khải kết luận: "Pháp Phật không vượt trên tương đối và tuyệt đối, là cái quá đổi sâu thẳm và vi diệu khó quan niệm và khó thấu hiểu".

Ý nghĩa của Diệu Trí liên quan đến Diệu Thực Trí được rút ra từ đoạn kinh văn nầy: "Trong tất cả chúng sinh, không một ai có thể lường được trí Phật."

Diệu Trí liên quan đến sự thật tương đối được rút ra từ đoạn kinh:

'Với tất cả các pháp của chư Phật, cũng không một chúng sinh nào có thể suy lường.‟

Sự vi diệu của pháp Phật, gồm tương đối và tuyệt đối, được minh chứng từ câu kinh trích dẩn trên, Thiên Thai Trí Khải nói:

"Chỉ có Phật với Phật mới có thể hiểu tận tường thể tánh của vạn pháp."

Trên căn bản, pháp Phật, chỉ cho chân lý tương đối và tuyệt đối làm nền tảng cho tất cả những giáo lý của Thế Tôn.

(iii) Về Tâm Pháp, sự vi diệu của Tâm Pháp được nói đến trong nhiều đoạn kinh, như:

"Với tâm vun trồng và hấp thụ, chúng sinh quán tất cả các pháp không khứ cũng không lai."

"Tâm, Phật, và chúng sinh - cả ba đều không khác biệt", và "Diệt một niệm cực vi trong tâm thì siêu việt tất cả những cuộn kinh trong Đại thiên thế giới."

Trên căn bản, Tâm Pháp chyển đạt đường lối thực dụng tiếp nhận vạn pháp. Bởi vì tâm chúng sinh chứa tất cả pháp, Trí Khải xác định rằng Phật tánh có thể được đạt đến qua phương pháp quán chiếu tâm.

(Trích "Luận về Pháp Hoa Huyền Nghĩa". Nguyên tác: The Profound Meaning of the Lotus Sutra by Haiyan Shen - Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch. Nhà xuất bản Phương Đông 2008)

297/. Như ý bảo châu (如意珠): Còn gọi là ma ni bảo châu (摩尼珠): Theo Kinh Trí Độ Luận chương 59 viết: Ma ni bảo châu là những mảnh mẻ (Anh văn: chip) của kim cương trượng (vajra, diamon club) của Đế Thích Thiên,

khi đánh nhau với A-tu-la, kim cương trượng của ngài đã bị mẻ, những mảnh mẻ của kim cương trượng đã rơi xuống châu Diêm Phù đề. (Đại Trí Độ Luận, q. 59: Thuyết ma ni bảo châu vi Đế Thich sở chấp kim cương chi toái phiến, viết: Hữu nhân ngôn: Thị Đế Thích sở chấp kim cương dụng dĩ A-tu-la đấu thời, toái lạc Diêm Phù Đề . 智度論五十九:說摩尼寶珠為帝釋 所執金剛之碎片, 曰:有人言:是帝釋所執金剛用與阿修羅鬥時, 碎落閻浮提.). Ma ni bảo châu là bảo châu biến ra tất cả những đá quý như kim cương, hồng bảo thạch (ruby), lục bảo thạch (emerald). Châu Diêm phù đề là trái đất của con người. Ma ni bảo châu là bảo châu có phép lạ. Trong những hinh vẽ Phật, tượng Phật đôi khi thấy tay cầm một viên ngọc, có lẽ đó là ma-ni bảo châu.

298/. Ba tâm không còn khác biệt nhau (三無差別): Kinh Hoa Nhgiêm nói Tâm pháp, Phật pháp và chúng sinh pháp, cả ba không khác biệt nhau.

299/. Tức không, tức giả, tức trung (即空即假即中): Mặt thực hành đối với thuyết tam đế 三 諦 của Trí Khải Đại Sư chính là khái niệm về tam quán: Không, Giả, và Trung. (Xin xem thêm chú giải số 300).

A/. TÙNG GIẢ NHẬP KHÔNG:

Ở mức độ quán chiếu thứ nhất, "giả hữu" chỉ cho tri kiến sai lầm về thế giới hiện tượng như thực hữu (svabhava) của phàm nhân, và "vào không" có nghĩa là phủ nhận một chủ tể độc lập trong hiện tượng. Vì vậy, như Trí Khải nói: "Khi hành giả thấy được Không, hành giả không chỉ nhận lấy Không mà còn biết [thực tánh của] giả hữu." (24b10-11)

B/.TÙNG KHÔNG NHẬP GIẢ:

Ở mức độ quán chiếu thứ hai, "giả hữu" chỉ cho một lối hiểu đúng và sự chấp nhận hiện tượng khách quan từ nhân duyên tương nhập sinh khởi. Không ở đây chỉ cho một sự trói buộc sai lầm vào chính khái niệm về Không, hoặc hiểu lầm Không là cái không của chủ nghĩa đoạn diệt. Trí Khải nói:

"Nếu hành giả hiểu [vào] Không, [hành giả hiểu rằng] chẳng có "không". Vì vậy nên hành giả phải "vào lại" trong giả hữu. Hành giả nên biết rằng đường lối quán chiếu nầy được thuyết ra là để cứu chúng sinh, và nên biết rằng chân không phải chỉ là chân, nhưng là một phương tiện xuất hiện một cách giả tạm. Vì vậy mà gọi là "từ Không". Hành giả phân biệt thuốc tùy theo bệnh, không có sự phân biệt thuộc khái niệm. Vì vậy mà gọi là "vào giả." (Ma ha Chỉ Quán, T46, 24c8-11)

Ý tưởng nầy có thể so sánh [với tỷ dụ về] những người mù mới phục hồi được nhãn quang. Họ có thể nhận cả hai hư không và hình tướng, và có thể phân biệt được cỏ cây, gốc ngọn, cành lá, lương dược và độc dược. Ở chỗ "từ Giả vào Không", người ấy nhận cả hai chân lý nhưng nghiêng về Không và không thể sử dụng hoặc nhìn thấy giả hữu. Nếu cặp mắt của người ấy mở ra và chấp nhận giá trị thực tại khách quan giả tạm, người ấy không chỉ nhận không [gian], nhưng còn nhận những hình sắc của giả hữu. Rồi thì người ấy có thể hiểu rõ ràng hiện tượng duyên sinh trong mỗi sát na trong đời sống hằng ngày, và dùng trí tuệ của mình để làm lợi cho người. (24c11-19)

C/.TRUNG ĐẠO ĐỆ NHẤT NGHĨA ĐẾ QUÁN:

Đây là mức độ cao nhất mà hành giả có thể tiếp nhận một cách đúng đắn và đồng thời giá trị của cả hai Không và Giả. Trí Khải Đại Sư nói:

"Trước hết, quán chiếu [và đạt trí tuệ liên quan đến] Không và Giả là không luân hồi [tự tánh]. Kế tiếp, quán chiếu [và đạt trí tuệ liên quan đến] không không là không cả Niết Bàn. Như vậy, cả hai cực đoan đều phủ nhận (12). Đây gọi là quán hai [mặt] Không như phương tiện nhằm mục đích thấy được Trung Đạo... Pháp quán thứ nhất dùng Không, và pháp quán thứ hai dùng Giả. Đây là phương tiện tiếp nhận chân lý trong cả hai [cực đoan], nhưng khi hành giả vào được Trung Đạo, cả hai chân lý [là nhau cùng lúc] chiếu soi. (Maha Chỉ Quán, T46, 24c21-26).

Ba pháp quán trên đã được trình bày theo tiến trình từ đầu đến cuối. Trí Khải Đại Sư gọi ba pháp quán nầy là "thứ đệ tam quán" . Trong tiến trình tam quán nầy, đường lối tu tập và chứng đắc của Nhị thừa và Bồ tát Thông giáo thuận hợp với pháp quán thứ nhất về Không. Đường lối tu tập và chứng đắc của Bồ tát Biệt giáo thuận hợp với pháp quán thứ hai về Giả. Đường lối tu tập và chứng đắc của chư Phật (Viên giáo) thuận hợp với pháp quán thứ ba về Trung Đạo (24c29-25a3). Tuy nhiên, với tiến trình quán chiếu, có những sự khác biệt cần phải biết. Thí dụ: "Nếu có người luận về tam quán, có giả hoặc chân, cạn hoặc sau. Nếu có người luận về tam tuệ, có cao hoặc thấp, trước hoặc sâu. Nếu có người luận về tam nhân, có thứ bậc chứng đắc lớn hoặc nhỏ khác nhau. Vì vậy, chúng ta không dùng thứ đệ tam quán次 第 三 觀 ở đây." (Maha Chỉ Quán, T46, 25b6-8).

Viên Đốn Chỉ Quán" 圓 頓止觀 là pháp quán siêu việt được nói đến trong Maha Chỉ Quán. Trong trường hợp nầy, ba mặt Không, Giả, và Trung được quán chiếu tương tục, và liền thấy là một thực tại đồng nhất, phi nhị, và đồng nghĩa. Thiên Thai Trí Khải nói:

"Khi chân lý được quán như đối tượng của Chỉ, [thấy rằng] ba chân lý nầy chính là một. Khi Chỉ được gìn giữ như phương tiện [đưa trí tuệ] vào chân lý, [thấy rằng] ba pháp Chỉ là một. Thí dụ, ba tướng có mặt trong nhất niệm, và dù rằng là một niệm, ba tướng hiện diện... Khi quán chiếu cảnh, một cảnh là ba [Không, Giả, và Trung]. Ba con mắt của Mahesvara là ba con mắt trên một khuôn mặt. Nếu có người quán "ba tức một", "một tức ba" sinh khởi. Chỗ nầy vượt trên cái hiểu thuộc khái niệm. Nó là không giả cũng không chân, chẳng cao chẳng hạ, chẳng trước chẳng sau, chẳng đồng chẳng dị, chẳng lớn chẳng nhỏ. Vì vậy nên Trung Luận nói: {Các pháp từ nhân duyên sinh tức Không, tức Giả, và tức Trung Đạo.} (Maha Chỉ Quán, T46, 25b9-18).

Ở đây tam quán rõ ràng được xác định và nối liền với bài kệ trong Trung Luận là bài kệ nền tảng đối với khái niệm về tam quán của Trí Khải.

Giá trị tương đối của sự chứng đắc từ tam quán là sự giảm thiểu ảo tưởng và vô minh, và giá trị tuyệt đối là đắc được tam trí (Maha Chỉ Quán, T46, 25c29-26a5). "Từ Giả vào Không", hành giả diệt được lớp kiến tư hoặc thứ nhất 見思惑, và đến được nhất thiết trí 一 切 智, thấy tánh Không trong tất cả pháp. "Từ Không vào Giả", hành giả diệt được vô minh nhiều như cát bụi - trần sa hoặc 塵沙惑 - và đến được đạo chủng trí 道種智. Sau cùng, vượt qua hai cực đoan để vào Trung Đạo, diệt căn bản vô minh, đắc nhất thiết chủng trí 一 切 種 智.

Trong phần phân tích sau cùng, Trí Khải Đại Sư trình bày tam Chỉ và tam Quán là cái xảy ra, hoặc có mặt trong nhất niệm一 念. Đại sư tóm lược

phần nầy trong Chỉ và Quán như sau:"Một cách tổng quát, [nội dung của] tất cả những nghĩa trước [về Chỉ và Quán] có mặt trong một niệm. Điều nầy có nghĩa như thế nào? Thấy được rằng thể tánh chân thực đồng với vô minh và kiến hoặc gọi là "Chỉ là thấy được chân tánh". Thấy rằng tánh nầy trùm khắp, tịnh tâm để quán thực tánh khách quan nầy như đối tượng quán chiếu thì gọi là "Chỉ như [tư tưởng vào] phương tiện giả hữu sinh khởi từ nhân duyên". Chấm

dứt vọng động của luân hồi và tịch tĩnh của Niết Bàn gọi là "Chỉ như chấm dứt hai đối cực". Thấy được rằng tất cả pháp có mặt tam thời là Không, rằng thể tánh của thực tại đồng với Không gọi là "pháp quán vào Không".

Khi hành giả hiểu được tánh Không nầy, trí tuệ của hành giả hội nhập Trung Đạo, pháp tướng của cõi thế gian sinh diệt, và nhận lấy nó như nó thực sự là. Đây gọi là "pháp quán vào Giả". Trong đường lối nầy [chứng ngộ rằng] trí tuệ Không tức Trung Đạo, phi nhị và vô phân biệt. Đây gọi là "pháp quán Trung Đạo". (Maha Chỉ Quán, T46, 25b25-c3) (Trích Nền Tảng Phật Học Thiên Thai Tông, Nhị Đế Đơm Hoa Trên Đất Trung Quốc. Nguyên tác Foundations of T'ien T'ai Philosophy, Paul L. Swanson biên soạn - Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch. Nhà xuất bản Phương Đông 2010).

300/. Tam quán (三觀): Mặt thực hành đối với thuyết tam đế 三 諦 của Trí Khải Đại Sư chính là khái niệm về tam quán: Không, Giả, và Trung. Tam đế chỉ cho thực tại thuộc cảnh giới khách quan. Tam quán chỉ cho đường hướng tổng quát về mặt thực tập giúp hành giả đạt trí tuệ vào được chân tánh. Như Trí Khải đã viết những huyền sớ về kinh Duy Ma Cật "Chân lý như nhị đế và tam đế là cảnh giới khách quan, là cái chiếu soi qua tam quán".

Tam đế là luận đề chính về mặt giáo thuyết trong "Pháp Hoa Huyền Nghĩa", và tam quán là luận đề chính về mặt hành trì trong "Maha Chỉ Quán".Tam quán thực sự chỉ cho cả hai tam chỉ (samatha) và tam quán (vipasyana). Sự phát triển khái niệm nầy của Thiên Thai Trí Khải được trình bày một cách yếu lược trong phẩm đầu nói về ý nghĩa của Chỉ và Quán trong tác phẩm Maha Chỉ Quán. Trước hết Trí Khải luận về "ba loại Chỉ" (Ma ha Chỉ Quán, T46, 24a 2-3): Thể Chân Chỉ, Phương Tiện Tùy Duyên Chỉ, và Tức Nhị Biên Phân Biệt Chỉ. Phần chi tiết như sau:

a/. Thể Chân Chỉ 體 眞 止: Đây là một bước đi trước chủ trương "hiện thực", chấp nhận thực thể của thực tại khách quan, nhận thấy

tánh không của vạn pháp, và sự thiếu vắng một chủ tể. Như Trí Khải nói:"Tất cả các pháp từ nhân duyên sinh. [Sự vật từ] duyên khởi là không và không có chủ tể... Vì hành giả biết do duyên khởi, hội tụ giả tạm, ảo hóa, và tánh không [của vạn pháp], đây gọi là thể. Những ảo tưởng thuộc khái niệm đến chỗ tận cùng khi chứng ngộ tánh không, nên Không là [tánh] của chân [lý]. Vì vậy mà gọi là "thể chân chỉ" (Ma ha Chỉ Quán, T46, 24a3-6)

b/. Phương Tiện Tùy Duyên Chỉ 方 便 隨 縁 止: Tư tưởng quán chiếu thực tại là sự giả hữu của vạn pháp đến từ nhân duyên, Trí Khải gọi là "không phi không" 空 非 空 . Tánh không của vạn pháp không có nghĩa rằng chẳng có gì cả. Sự có mặt giả tạm của vạn pháp như những thực tại tương nhập là chân thực. Trí Khải nói: "Nhị thừa [chỉ nhận lấy Không như] thể tánh của chân lý, vì thế nên không thấy cần phải nhìn vào "phương tiện tùy duyên chỉ". Chư Bồ tát hiểu giả hữu, và đưa vào chỗ thực hành. Chư vị biết rằng không chẳng phải là không, vì vậy mà được gọi là "phương tiện". Hành giả phân biệt và chọn thuốc trị được bệnh, vì vậy mà được gọi là "tùy duyên". Tâm an trụ đối với thế tục đế, nên gọi là "chỉ" (Ma ha Chỉ Quán T46, 24a9- 11).

c/. Tức nhị biên phân biệt chỉ 息 二 邊 分 別 止: Tư tưởng quán chiếu tánh đồng nhất của cả hai "cực đoan" Không và Giả. Sự phân chia và trói buộc một cách phiến diện vào không hoặc Giả đều sai lầm. Hành giả phải nhận thấy rằng cả hai Không và Giả, nếu hiểu đúng, chỉ cho cùng một thực tại, và thực tại đó thiếu tự tánh và đồng thời có mặt một cách giả tạm. Trí Khải nói:"[Nếu cho rằng] Luân Hồi thì nổi trôi, và Niết Bàn là một vị thế thường tịch của giác ngộ, thì đây là cái thấy phiến diện của việc tu hành, không thuận hợp với Trung Đạo. Chính vào lúc nầy, nếu hành giả thấy được rằng thế tục không hẳn là thế tục, thì cái thấy cực đoan về thế tục sẽ chấm dứt; nếu hành giả thấy được rằng phi-thế-tục [tánh là giả hữu], thì cái thấy cực đoan về Không sẽ chấm dứt. Đây gọi là "tức nhị biên phân biệt chỉ". (Ma ha Chỉ Quán T46, 24a 13-15)

Trí Khải Đại Sư xác nhận rằng "tên gọi ba loại chỉ nầy không có trong kinh và luận nhưng chúng được gọi tên theo ý nghĩa trong tương quan với tam quán" (24a15-16). Chúng tôi sẽ khảo cứu nội dung của tam quán.

Tam quán của Trí Khải Đại Sư chỉ cho giáo thuyết về ba phương pháp quán chiếu đạt được trí tuệ vào chân tánh và chứng Bồ Đề. Tên gọi lấy từ kinh Anh Lạc, nhưng kinh nầy không đưa ra bất cứ chi tiết nào về nội dung của tam quán.

Trí Khải dùng những tên gọi nầy và phát huy sâu đậm song song với tam đế, là khái niệm rường cột trong giáo lý và thực hành Phật pháp của đại sư. Trí Khải định nghĩa ba mặt của tam quán như sau:

Tùng giả nhập không: đây là nhị đế quán. Tùng không nhập giả: đây là bình đẳng quán. Hai lối quán nầy là phương tiện để vào được Trung Đạo, nơi cả hai đế đều chiếu soi. Tâm niệm diệt, hành giả tức thời vào biển nhất thiết trí (sarvajna). Đây gọi là Trung Đạo đệ nhất nghĩa đế quán" (Ma ha Chỉ Quán, T46, 24b5-8). (Trích Nền Tảng Phật Học Thiên Thai Tông, Nhị Đế Đơm Hoa Trên Đất Trung Quốc . Nguyên tác Foundations of T'ien T'ai Philosophy, Paul L. Swanson biên soạn - Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch. Nhà xuất bản Phương Đông 2010)

301/. Tam đế (三諦): Mặt thực hành đối với thuyết tam đế 三 諦 của Trí Khải Đại Sư chính là khái niệm về tam quán: Không, Giả, và Trung. Tam đế chỉ cho thực tại thuộc cảnh giới khách quan. Tam quán chỉ cho đường hướng tổng quát về mặt thực tập giúp hành giả đạt trí tuệ vào được chân tánh. Như Trí Khải đã viết những huyền sớ về kinh Duy Ma Cật "Chân lý như nhị đế và tam đế là cảnh giới khách quan, là cái chiếu soi qua tam quán".

Tam đế là luận đề chính về mặt giáo thuyết trong "Pháp Hoa Huyền Nghĩa", và tam quán là luận đề chính về mặt hành trì trong "Maha Chỉ Quán". (Xin xem chú thích số 299 và số 300).

Dưới đây là đồ biểu đưa ra tầm nhỉn tường tận hơn đối với đường lối phân tích về Tam Đế của Thiên Thai Trí Giả qua Lý, Trí, và Hành:

(Trích Thiền và Chỉ Quán, Paul L. Swanson biên soạn - Từ Hoa Nhất Tuệ Tâm dịch. nxb Phương Đông 2011)

302/. Thực tướng (實相): Cả đoạn kinh nói về lý sám hối là trích từ kinh Phổ Hiền Quán Kinh (普賢觀經): Niệm và tu cái lí của thật tướng của chư

pháp, thể chứng thực tương của chư pháp, tội tướng sẽ diệt ngay. (Quán chư pháp thật tướng chi lí, thể chứng thật tư ớng, tội tướng tức diệt 觀 諸 法 實 相 之 理, 體 證實 相, 罪 相即 滅). Chữ thực tướng ở đây là thực tướng của chư pháp.

303/. Lý tức (理即): Lý tức có nghĩa rằng nơi niệm niệm đều đồng với [chân] lý của Như Lai tạng, đồng với Không vì [đã sẳn] là như (tatha), đồng