Tam tạng Việt · Pháp Bảo (VBeta) · Sách › Tạp chí Tư Tưởng

Số 9 (1971)

Tác giả: Thư Viện Đại Học Vạn Hạnh
Thông tin: Thư Viện Đại Học Vạn Hạnh, 1971

Để Tiến Đến Việc Máy Móc Hóa Công Tác Dịch Thuật

ĐỂ TIẾN ĐẾN

VIỆC MÁY MÓC HÓA

CÔNG TÁC DỊCH THUẬT

(Tiếp theo và hết) □ LÊ MẠNH THÁT

III

NHỮNG vấn đề ngôn ngữ học như vậy có thể được giải quyết trong giới hạn của những khả năng của chúng ta. Thế thì những vấn đề kỹ thuật học của máy dịch như thế nào và chúng ta giải quyết ra sao ?để trả lời chúng, chúng ta đầu hết cần tóm tắt những điểm chính của những phân tích ngôn ngữ học vừa làm. Điểm thú nhất đối với Hán văn, chúng ta sẽ có một cuốn tự vựng với khoảng 8000 đơn vị nghĩa của những thông ngữ, còn những thuật ngữ chúng ta sẽ không gồm thâu vào cuốn tự vựng này, trái lại sẽ chỉ chuyển âm ra tiếng ta, và đối với Tạng ngữ cuốn tự vựng sẽ cóthể lên đến 20 000 hay 30.000 đơn vị nghĩa. Trong giai đoạn đầu chúng ta vì thế có thể để vấn đề

phiên dịch Tạng ngữ ra một bên và chú mục vào việc giải quyết những vấn đề kỹ thuật liên quan đến việc dịch Hán ngữ. Điểm thứ hai là tần số của những thông ngữ đó, mà trên nguyên tắc chúng ta hy vọng nó sẽ thỏa mãn luật Zipf và Mandelbrot cải tiến. Điểm thứ ba là sự có mặt của một khác biệt cú pháp căn bản giữa ngôn ngữ ta và ngôn ngữ Trung quốc, đấy là sự đảo lộn vị trí của tính từ, mà phạm trù cóthể là tĩnh từ như trong câu « thanh sắc thanh quang : sắc xanh ánh xanh », vấn từ như câu « hà nhân hà duyên : nhân gì duyên gì », trí từ như « tức ư như tiền hõa diệt : túc ở trước ngươi lửa tắt », danh thuộc từ như « ngả tằng sổ vấn sa môn cồ đàm như thị chi nghĩa : ta từng nhiều lần hỏi sa môn Cồ đàm nghĩa của như vậy ». Để thỏa mãn ba điểm đòi hỏi ngôn ngữ học này, chiếc máy tạo ra phải có (1) một trí nhớ tương đối phải chăng, (2) một cơ chế nhằm chuyển âm, hay đúng hơn, nhằm viết lại trong bản dịch ngôn ngữ đích những đơn vị ngôn ngữ nào không tìm thấy trong cuốn tự vựng của ngôn ngữ gốc, và (3) một cơ chế nhằm phân tích cú pháp của tiếng ta để chuyển dịch cú pháp của ngôn ngữ gốc ra cú pháp của ngôn ngữ đích. Chiếc máy đó như vậy phải có, như bất cứ một máy điện toán nào khác, một hay nhiều trí nhớ, một hay nhiều mạch luận lý và một ngôn ngữ đối tượng và một ngôn ngữ gốc. Chúng tôi không cần phải đi sâu vào những phân tích toán học ở đây nhằm xác định khả năng chứa đựng của cái trí nhớ đó hay những mạch luận lý. Chỉ cần nhấn mạnh là, chúng ta sau khi loại bỏ thứ trí nhớ dễ mất, có thể dùng một trong những thứ trí nhớ không mất như ống từ tính, dĩa từ tính, băng từ tính hay những thẻ đâm thủng theo khả năng của chúng ta. Về những mạch luận lý, một số mạch rất đắc

dụng trong những máy điện toán phân cột thông thường sẽ trở thành không cần thiết và đôi khi rất rườm rà trong những máy điện toán dùng để dịch. Những mạch luận lý này do đó phải loại bỏ. Trong số sáu mạch luận lý tiêu chuẩn của máy điện toán, kinh nghiệm phiên dịch của những ngôn ngữ khác đã cho thấy, những mạch luận lý và không và hoặc đắc dụng nhất và mạch điện tử của chúng tương đối dễ ráp nhất. Những mạch luận lý KHOẶC (= KHÔNG + HOẶC = logical NOR) và KHÀ (= KHÔNG + VÀ = logical NAND) hứa hẹn những áp dụng thuận lợi hơn cả hai mạch trước, nhưng điện mạch của chúng rắc rối hơn và có một tốc độ thi hành khá cao. Những mạch luận lý này như vậy tạo nên phân số học của các máy điện toán phân cột thông thường và tương đương với những mạch điện cộng trừ, cái lũy tích của phân số học đây theo chúng tôi nghĩnên đồng hóa với phần chứa đựng trí nhớ hay phân trí nhớ nói trước. Phần kiểm soát không đưa ra những khó khăn gì cho lắm với một vài thêm bớt mạch điện cho những mạch luận lý. Cuối cùng, những khí cụ dùng để vận dụng nhập liệu và sản liệu. Chúng thường gồm một máy đánh thủng để đánh những thẻ cho nhập liệu và một máy in để in ra sản liệu và những thảo chương gồm ngôn ngữ đối tượng và ngôn ngữ gốc cùng những mệnh lệnh tín liệu cần thiết. Với những trình bày sơ lược thế này về những vấn đề của cái máy dịch, vấn đề bây giờ là khả năng tạo ra nó của chúng ta. Giải quyết nó, chúng ta có hai cách. Cách thứ nhất là đặt mua nó với những chỉ thị cần thiết của chúng ta, và đây là cách dễ nhất và ít tốn thời giờ nhất, nhưng lại có những bất lợi quan trọng sau. Thứ nhất là vấn đề giá tiền của nó. Cứ vào giá thị trường hiện nay, một máy điện toán cỡ nhỏ ít nhất cũng

phải tốn chúng ta tới khoảng trên dưới 10.000 Mỹ kim, nghĩa khoảng hơn một triệu đồng Việt nam theo hối suất chính thức, ngay cả khi chúng ta hưởng sự giảm giá như các trường đại học đã hưởng. Thứ hai, sự hao tổn trong việc gìn giữ nó không phải là nhỏ. Thứba là, nếu ta mua cái máy với điều kiện và chỉ thị kỹ thuật của ta, giá của nó có thể lên gấp hai ba lần giá của một cái máy cùng cỡ. Thay vì những bất lợi này của cách thứ nhất, cách thứ hai là chúng ta trù liệu và tạo nên cái máy đó lấy cho ta. Cách này sẽ cho ta những thuận lợi sau. Thứ nhất, vì chúng ta trù liệu và tạo nên, cái máy đó sẽ thỏa mãn những điều kiện chúng ta muốn cho công tác dịch thuật của ta. Thứ hai, sự hao tổn cho việc tạo ra nó không lên quá một phần năm giá của một cái máy cỡ nhỏ bản trên thị trường. Sự hao tổn ở đây dĩ nhiên là nói đến việc mua những phần điện tử và khí cụ cần thiết cho công việc ráp chế nó. Tuy nhiên, giá trị giáo dục của việc làm này sẽ vượt khỏi tất cả những hao tốn đó. Một phòng thí nghiệm điện tử thành hình, và việc chế tạo ra những mạch điện chuyên trở hay những trí nhớ từ tính không còn là một phép lạ ngoại quốc nữa. Thứ ha và quan trọng hơn hết, nó cho phép ta trực tiếp làm việc với cái máy dịch với tư cách một chủ nhân ông và sửa đổi những bộ phận của nó theo ý muốn và đòi hỏi của ta, mà không sợ sự hao tốn gấp bội, nếu ta làm việc với một chiếc máy đặt mua. Nhưng cùng với ba thuận lợi quan trọng này, cách thứ hai cũng có những bất lợi của nó, dẫu rằng những bất lợi ấy, như ta sẽ thấy, sẽ giáo dục ta rất nhiều. Trước hết, để tạo ra chiếc máy, chúng ta phải có nhân sự và nhân sự ở đây phải là những chuyên viên trong các ngành khoa học và kỹ thuật vật lý

như toán học, vật lý học và kỹ thuật điện học và điện tử học. Cứ vào tình trạng nhân sự nước ta và giáo hội ta ngày nay, vấn đề này không dễ gì mà thỏa mãn hoàn toàn một sớm một chiều được, nhưng có lẽ không đưa ra những khó khăn đáng chú ý, bởi vì nếu chúng ta chịu khó nghiên cứu, huấn luyện và học tập, một số giới hạn những chuyên viên vừa nói có thể tạo ra. Viễn tượng của vấn đề này càng trở thành sáng lạng hơn nữa, khi chúng ta có thể nhờ vã sự giúp đỡ của các trường đại học khoa học và kỹ thuật. Tiếp đến, vấn đề vật liệu cho việc tạo nên chiếc máy. Vấn đề này có thể giải quyết theo hai cách. Cách thứ nhất là chúng ta đặt mua những phần cần thiết của chiếc máy như một trí nhớ từ tính, mà trong trường hợp chúng ta có lẽ không cần thiết cho lắm, bởi vì chúng ta có thể dùng những thẻ thủng như trí nhớ cho chiếc máy dịch, hay những mạch điện chuyển trở, những máy đánh thủng, máy in v.v... Sự hao tốn cho việc đặt mua những phầnnày không lên quá một phần năm giá thông thường của một chiếc điện toán, như đã nói. Cách thứ nhì là chúng ta tạo ra những phần này trong phòng nghiệm của chúng ta. Thực hiện việc này đòi hỏi nhiều nhân sự nhất, nhưng lại khá rẽ tiền và trong dài hạn sẽ hứa hẹn sự phát triễn kỹ nghệ của nước ta, đồng thời nó chỉcóthể được thực hiện nếu chúng ta có đủ những khí cụ để chế ra những phần đó. Chẳng hạn, để tạo ra những chuyển trở, chúng ta phải có máy điều chế chất si - li - con thuần túy và những si - li - con hợp, máy phết, máy cắt dùng đặc biệt cho việc chế tạo những chuyển trở v.v... Tất nhiên chúng ta phải khởi hành từ từ một điểm nào đó trong việc cung cấp những vật liệu vừa nói. Cuối cùng, vì những trở ngại nhân sự

và vật liệu này, việc chế tạo ra một chiếc máy dịch hao tốn khá lớn thời giờ của chúng ta, dẫu trong dài hạn sự hao tốn ấy sẽ được trả lại với những lợi tức vượt khỏi mọi công sức chúng ta đầu tư. Trong ngắn hạn, chúng tôi thiết nghĩ, chúng ta có thể đặt mua một số những vật liệu cần thiết cho việc chế ráp cái máy của chúng ta với một sự hao tốn tiền bạc phải chăng. Những phân tích này như vậy chứng tỏ sự cóthể tạo ra một máy điện toán dùng cho việc dịch của chúng ta. Ngay cả khi một trong những bất lợi vừa kể không cho phép chúng ta tạo ra lập tức một máy dịch cần thiết, chúng ta cũng cóthể thuê một một máy điện toán phân cột thông thường với một giá phải chăng và thích hợp hóa những phân tích ngôn ngữ học của ta theo ngôn ngữ gốc của nó để cho nó dịch những bản văn của chúng ta, và việc này có thể được thực hiện một cách khá dễ dàng.

(IV)

Sau khi đã phân tích nhũng vấn đề ngôn ngữ học và kỹ thuật học của việc dịch máy cùng những giải quyết có thể của nó, chúng tôi bấy giờ thấy cần nói sơ qua công tác thực hiện việc dịch để kết luận những ý kiến ở đây. Như đã nói trên, việc dịch máy trong giai đoạn này đang còn là việc dịch trong sự tổ hợp người với máy, do đóđể thực hiện nó, chúng ta trước phải sửa soạn những nhập liệu cho chiếc máy những bản văn phải dịch và đánh thủng chúng vào những thẻ thủng cùng thiết lập những cuốn tự điển Hán Việt và tạng Việt tự động với tất cả những tin tức văn phạm và cú pháp cần thiết cho cái máy dịch. Việc tổ chức những cuốn tự điển này sẽ khá mềm dẽo, để

Có thể cho phép ta thêm bớt và hoàn thiện chúng trong quá trình phiên dịch, nhất là cho phép ta đưa vào những tự vựng và kiến trúc cú pháp đặc biệt của từng dịch giả. Tiếp đến, một khi nhập liệu đã được chuyển dịch xong, sản liệu sẽ được chúng ta phân tích, trước nhằm lấy kinh nghiệm cho việc tăng bổ sửa sai những tín liệu cũng như cuốn tự điển tự động dùng cho bản thứ hai, và sau nhằm nhuận sắc bản dịch sản liệu với mục đích gia thiệm tính có thể hiểu được cùng sự hoa mỹ và trung thực văn từ của nó. Ở đây, cái ý nguyện « tổ chức một Hội đồng phiên dịch và kiểm duyệt cho viên mãn » của Viện Tăng thống có thểđược thực hiện một cách khá dễ dàng, bởi vì Hội đồng ấy sẽ không yêu cầu nhiều người, ngược lại chỉ cần một số nhỏ khoảng ba bốn vị chuyên môn trong tạng kinh Hán văn hay Tạng văn với công tác trách nhiệm là đọc những bản dịch sản liệu và so sánh chúng với nguyên bản để làm chắc chắn là, không một sai lầm, thiếu sót hay khó hiểu đã xảy ra trong chúng. Công tác phiên dịch bằng máy như vậy là một dãy những chu kỳ làm việc không ngớt và tiếp tục nhau làm hoàn thiện lẫn nhau không cần đến một số lớn nhân sự cùng thời gian, mà, sau khi đã giải quyết những vấn đề ngôn ngữ và kỹ thuật học kể trên, sẽcó lẽ không tốn tới một năm, để dịch toàn bộ cả hai tạng kinh Hán và Tạng văn. Nó, do đó, dù một vài khó khăn vật liệu và nhân sự vừa nói, hứa hẹn một giải pháp căn để cho vấn đề nhu cầu phiên dịch kinh điển Phật giáo nói riêng và phiên dịch sách vở khoa học kỹ thuật nói chung, mà trong tình trạng hiện tại những giải pháp dài hạn không thể hay chưa thể thực hiện và đáp ứng được một cách hoàn toàn và như ý muốn.

Đến đây, việc góp ký kiến của chúng tôi vào công tác phiên dịch kinh điển Phật giáo và công tác máy móc hóa việc làm đócóthểnói là tạm chấm dứt. Nhưng đã bàn về kinh điển Phật giáo thì câu hỏi tự nhiên là, các Tăng sĩ và Phật tử trong những thế kỷ trước đã làm gì và đóng góp gì cho việc phiên dịch và trước tác sách vở Phật giáo Việt nam. Trả lời câu hỏi này, người ta có thể lập lại một cách khá dễ dàng lời nhận xét cách đây không hơn ba mươi năm của thầy Mật Thể trong Việt nam Phật giáo sử lược (1943,) Hà nội, t. xi) : « Thế mà trừ một ít tài liệu chép rải rác trong các sách sử và một đôi quyển Ngữ lục gia phổởcác chùa, thì không còn có một quyển sách nào cụ thể đáng gọi là một quyển lịch sử... ». Tuy vậy, với những bản kê khai thư tịch Việt nam và Phật giáo Việt nam ra đời như của Trần Văn Giáp trong Contribution à l‘étude des livres bouddhiques annamites conservés à l’E.F.E.0. (1943, Hanoi ?), trong Bulletin de la Société des Études indochinoises 13 (1938) 1-218, của L. Cadière và P. Pelliot trong Bulletin de h Ecole Françaises d'Extrême-Orient 4 (1904) 617-671 ; 10 (1910) 447-450 ; 21 (1921) 246-247 ; của E. Gaspardone trong cc. (1934) 1-173 ; của N. Malsumoto trong Shigaku 13 (1934) 699-786 ; 14 (1935) 293-341 ; của Y Nagata trong cc. 14 (1935) 283-291 ; của T. Yamamoto trong cc 16 (1938) 571-628: trong Tôyô gakuhô 36 (1953) 97-112; trong Tokyo daigaku tôyô bunka kenkyùjo 5(1954) 312-351 ; của p. Boudet trong Bulletin des amis du vieux Hue 29 (1942) 229-259, cùng những khám phá và khai quật mới như việc tìm ra cuốn tự điển quốc âm của ni cô Pháp Tĩnh sống vào khoảng 1600-1650, mà báo Vietnam Courier 293 (1970) đã cho biết, chúng ta có thể

thấy là, lịch sử thư tịch Phật giáo Việt nam không đến nỗi nghèo nàn như ta thường nghĩ hay như những tố cáo kiểu trên giả thiết. Chính đấy là đang chờ đợi những người nghiên cứu chịu khó gia tâm truy tầm và khảo sát. Không những thế việc nhìn và viết lịch sử Phật giáo Việt nam qua lăng kính của những sử gia các triều đại đã làm những người viết sử loại bỏ và lãng quên những biến cố lịch sử quan trọng và lôi cuốn không kém, dù đã không được in vào các bộ sử triều đình. Chẳng hạn, cái tên Tuệ Tĩnh đã không một lần được thầy Mật Thể kể đến trong cuốn sách của thầy, và đấy đâucó phải vì tổ Tuệ Tĩnh đã không để lại di tích gì cho hậu sinh, ngược lại sách vở của tổ đã được in đi in lại nhiều qua nhiều thế kỷ. Thí dụ như cuốn Nam dược Thần hiệu, quyển sách giải phóng khoa học y dược Việt nam ra khỏi sự hàng ngàn năm nô lệ nền y dược Trung quốc và đặt nền y dược Việt nam trên một Cơ sở thuần túy thực nghiệm khách quan, do đó cóthể nói sáng lập nền khoa học Việt nam, đẫ được in ba lần chỉ trong thế kỷ 18, đấy là lần in 1717, 1726, và 1762, hay cuốn Bình khóa hư lục tiếng quốc âm đại biểu cho nền văn xuôi triết lý Việt nam xuất bản năm 1743. Và những dữ kiện này đã được những người như Gaspardone vạch ra trong những bản thư tịch kể trên công bố trước những năm 1940. Nếu chúng ta đồng ý với Bác sỹ Nguyễn Trần Huân trong việc đặt niên đại tổ vào khoảng thể kỷ thứ XIV và đồng ý coi bản Bình khóa hư lục như quả là tác phẩm của tổ, thì đấy là những tài liệu y học, dược họctriết học và văn học quan trọng không những của lịch sử khoa học và văn học Việt nam mà còn của lịch sử Phật giáo Việt nam. Đấy cố nhiên không phải là một hiện tượng đơn độc. Đa số những cuốn văn học sử Việt nam tiếp tục rao giảng cái huyền thoại là, nền văn học nước ta không

có một nền văn xuôi trước thếkỷ hai mươi, trong khi đó những bản thư tịch trên ít nhất cũng cho ta thấy là, ngoài bản bình triết lý vừa kểthế kỷ thứ mười tám đã chứng kiến sự xuất bản một số những tác phẩm văn xuôi quốc âm khác như Phật quốc ký truyền vào năm 1780, Cỗ châu pháp vân Phật bản hạnh ngữ lục vào khoảng 1750 v.v..., và những tác phẩm này không chỉ thuộc văn học sử Việt nam, mà còn có thể nói thuộc và tạo nên nền điển tịch Phật giáo Việt nam. Và đây chỉ mới kể đến những tác phẩm quốc âm của nền điển tịch này. Chúng ta còn có những tác phẩm Hán văn của các thiền sư và sử gia cũng như những trích phẩm rải rác trong những bản văn Hán văn như Thiên nam dư hạ tập với 54 trích phẩm của 100 năm lịch sử Phật giáo thời Hậu Lê, mà thầy Mật Thể gọi là « thời đại Phật giáo suy đồi », Kiến văn tiểu lục của Lê Quí Đôn, Minh thi tụng, Thanh thi hội, v.v,.. Còn về lịch sử dịch thuật, ngày nay ta cũng chưa biết rõ số lượng kinh điển được phiên dịch trước thế kỷ hai mươi là bao nhiêu, nhưng điều chắc chắn là công tác phiên dịch đã được thực hiện. Việc xuất bản bản dịch kinh Diệu pháp liên hoa vào năm Tự Đức nguyên niên (1847) là một chứng cớ thí dụ. Chúng tôi chưa biết nó được ai dịch và dịch vào lúc nào. Tuy thế, với những công trình như của ni cô Pháp Tĩnh kể trên, nếu nó đã được dịch cóthể với những bản kinh khác vào những năm trước thế kỷ thứ 19, thì điều ấy cũng không có gì là lạ. Như vậy, Phật giáo nước ta quả đã có một nền văn học và điễn tịch kháđộc đáo và khá địa phương, chứ không phải như những nghiên cứu lịch sử theo lăng kính sử sách triều đình đã cho thấy. Cũng cần nói thêm là, tài liệu của những cuốn sử như Việt nam thuyền tôn thế hệ,Thống yếu kế đăng lục, Bảo cực truyện v.v... đều có thể kiểm chứng

và làm phong phú với những khai quật khảo cổ học, mà công tác khai quật cố đô Hoa lư gần đây đã chứng tỏ. Chúng ta ngày nay phải đặt một dự án khai quật cho những di tích Phật giáo tại miền Bắc và thực hiện một phần nào tại miền Nam này. Công tác này phải được chúng ta cân nhắc một cách kỹ lưỡng, nhất là đối với hai giai đoạn đầu của lịch sử Phật giáo Việt nam, nếu ta đồng ý chia lịch sử đó thành ba giai đoạn chính, 1. giai đoạn du nhập từ thế kỷ thứ nhất cho đến thế kỷ thứ 10, 2. giai đoạn toàn thịnh từ thế kỷ thứ 10 cho đến thế kỷ thứ 14, và 3. giai đoạn phát triển từ thế kỷ thứ 15 đến bây giờ, thay vì việc chia nó thành từng triều đại như những sử gia trước đây đã làm. Giai đoạn du nhập hầu như hoàn toàn rơi vào bóng tối và chúng ta phải dựa vào những tài liệu Phật giáo và sử sách Trung quốc hay những tài liệu Việt nam hậu kỳ, để nghiên cứu nó, vì vậy đã không đưọc biết một cách đầy đủ, dẫu rằng tính xác thực của chúng có thể được kiểm chứng. Việc khai quật những chùa chiền ở những miền Sơn tây, Bắc ninh chẳng hạn sẽ cung hiến ít nhất một vài vật kiện nghệ thuật và nhân chủng, nếu không là văn học. Nghệ thuật Bút tháp thuộc giai đoạn này, nó do đó cũng phải được coi như một địa điểm khai quật có thể, dù những học giả trước như Bezacier trong L'art Vietnamienne (1955, Paris) đã từng tìm hiểu. Và không cần phải nói là, vấn đề Mâutử lý hoặc luận phải được nghiên cứu dưới một ánh sáng mới trong liên hệ với sự thành hình tổ quốc Việt nam. Giai đoạn hoàn thịnh có nhiều tài liệu thành văn hơn, nhưng, như công tác khai quật cố đô Hoa lư cho thấy, nền Phật giáo giai đoạn này không phải chỉ gồm những thiền sư, như những sách vở của những thế kỷ sau gồm cả những sách vở ngày nay đã mô tả, ngược lại nó khá nặng màu sắc và bản chất những ảnh hưởng

và thực tập mật giáo. Truyền thuyết về khả năng sấm độn của thiền sư Vạn Hạnh như vậy không phải là khôngcó lý cứ. Cao điểm phát triển của giai đoạn này dĩ nhiên là sự ra đời của thuyền phái thuần túy Việt nam, đấy là thuyền phái Trúc lâm, mà tác phẩm chưa bao giờ được xuất bản một cách hoàn toàn, một tình trạng chung cho toàn bộ thư tịch Phật giáo nước ta. Công tác nghiên cứu khảo cổ học, bia văn học và nghệ thuật học sẽ chứng thực thật hư của những tài liệu lịch sử của giai đoạn nầy. Đến giai đoạn phát triển, việc thâu thập tài liệu thành văn, bia văn và nghệ thuật càng dễ càng hơn, nhưng cũng vẫn chưa được chú mục một cách nghiêm chỉnh. Khởi sự với nhịp bước Nam tiến của dân tộc ta, nền Phật giáo của giai đoạn này xuất hiện dưới nhiều màu sắc khác nhau, nhất là với sự nghiệp hoằng pháp của những tăng sỹ Trung quốc ở Đàng trong cũng như Đàng ngoài. Đồng thời, những thí dụ điễn tịch kể trên cho thấy giai đoạn này chứng kiến sự bột hứng của công tác văn nghệ Phật giáo cùng sự xuất bản và ghi khắc nó. Dẫu thầy Mật Thể có gọi thời Hậu Lê là « thời đại Phật giáo suy đồi », và đã dành không đầy bốn trang giấy cho nó, thời đại này không đến nỗi quá đồi trụy để được chiêu đãi một cách như thế. Việc 54 trích phấm xuất hiện trong Thiên nam dư hạ tập, việc Lương Thế Vinh vị tiến sỹ đầu tiên của triều Lê và tác giả cuốn sách toán học Việt nam đầu tiên đã viết tựa cho một tác phẩm Phật giáo, và nhất là thái độ của Nguyễn Trãi khi ông trở về già đã phản chứng lại một suy nghĩ như vậy. Và chúng ta có thể làm giàu thêm cá tính đặc thù của lịch sử Phật giáo của thời này với việc nghiên cứu những bia văn của vua quan triều Lê. Thời đại Phật giáo Lê Trung Hưng cũng như Nguyễn và hiện đại đang chờ đợi ta nghiên cứu với những tư liệu của nó. Công tác

thiết lập một bản thư tịch lịch sử Phật giáo Việt nam cũng như những bia ký và số lượng chùa chiền đáng được chúng ta chú trọng một cách thấm thiết hơn và phải được coi như công tác cơ bản cho việc viết một cuốn sử Phật giáo nước ta và việc xuất bản một đại tạng kinh Việt nam. Trong giai đoạn đầu; ngoài việc thống kê những chùa chiền, bia ký, những thủ bản và những ấn bản gỗ, (mà tôi có dịp thấy ở chùa Linh mụ và chùa Báo quốc ở Huế chẳng hạn, nhưng chưa có dịp nghiên cứu và xếp đặt chúng), những sưu tập của trường Viễn đông bác cổ, mà những vi phim đã được thư viện của Viện khảo cổ ở Sàigòn và thư viện trường Viễn đông bác cổ ở Ba lê sở hữu, là những nguồn tài liệu cho việc nghiên cứu đề án trên, trong khi chờ đợi đất nước thống nhất hay ít nhất những liên hệ Nam Bắc được bình thường hóa cho việc dùng những sưu tập của Thư viện trung ương ở Hà nội, cùng việc kiểm tra chùa chiền và cổ tích một cách hoàn toàn.

Cũng cần ghi thêm là, một cuốn sử Phật giáo Việt nam sẽ không hoàn toàn đầy đủ, nếu chúng ta không biết đến lịch sử Phật giáo Chiêm thành. Dân tộc Chàm đã sống bên cạnh dân tộc ta trong thời gian khá dài và đất đai họ cuối cùng trở thành một thành phần của tổ quốc Việt nam, thế thì nền Phật giáo nước ta, nhất là nền Phật giáo của giai đoạn Nam tiến, tất phải chịu đựng một số ảnh hưởng nào đó của họ, điều này càng trởnên dễ hiểu hơn, nếu chúng ta nhớ đến sự ngự trị chân thành của Phật giáo Ấn độ trong khoảng những thế kỷ khi dân ta chưa lấy lại, mà cao điểm là nền nghệ thuật Đông dương với cái tượng Phật Đông dương nổi tiếng ngày nay, cũng như sự ảnh hưởng của người Chiêm thành đến âm nhạc của ta, mà sau nầy được biết như nam bình và nam ai và một số những nhạc khí

khác. Tất nhiên, nói đến ảnh hưởng của họ không có nghĩa Phật giáo nước ta không có những bản chất của nó. Việc chúng ta cho phép người Cam bốt (hay bắt buộc họ?) mặc quần áo như dân tộc ta xảy ra cách đây hơn một trăm năm trong ý đồ Việt hóa họ chẳng hạn là một thí du, phản chứng. Dẫu thế những đền đài, chùa miếu của miền Trung nước ta chắc phải bày tỏ một vài nét « vay mướn » nào đó từ những đền đài của người Chàm, dù điểm này chưa được nghiên cứu một cách hoàn tất.Vấn đề này vì vậy, nếu nhân sự và tài lực cho phép đáng được những người viết sử Phật giáo Việt nam chú mục và khảo tra, để đánh giá mức độ ảnh hưởng của nó cũng như khả năng biến tính của Phật giáo nước ta. Trong giai đoạn đầu việc nghiên cứu những bia văn của dân tộc này là cần thiết cho việc hiểu biết nên Phật giáo của họ, đồng thời nhằm hệ thống hóa chúng cho việc tạo nên một nền điễn tịch Chàm.

Dĩ nhiên, với một nền như nền Phật giáo Việt nam, những "ý kiến trên không gì hơn là những gợi ý và đóng góp thô thiển về nó mà chúng tôi coi như những ý niệm chỉ đạo cho việc nghiên cứu nó trong tương lai. Việc nói đến những khuyết điểm và thiếu sót của những vị mở đường như thầy Mật Thể không nhầm đến một mục đích nào hơn là gia tăng mức độ hiểu biết của chúng ta về vấn đề lịch sử đặt ra, và những người đi sau luôn luôn tri ân, dẫu sao đi nữa, công tác của những vị mở đường.

LÊ MẠNH THÁT

CHÚ THÍCH

1. R.T. Bottle, The use of chemical literature, 1969, London, tt. 55-56.

2. L. I. Zhirkov, Voprosy Yazykoznzniyz v 1 (1956) 121-124. (VY)

3. N.D. Andreyev và n.n.k., Work on a Vietnamese-Russian algorithm

of machine translation, trong Abstracts of the Conference on Machine Translation, Moscow; May 15-21, 1958, t. 47 (bản tiếng Anh của U.S. Joint Publication Research Service (JPRS) DC-241; Andreyev và n.n.k., Elements of independent analysis in the Vietnamese-Russian algorithm of machine translation, JPRS 2150-N, tt. 54-60.

4. Y. Bar-Hillel, Language and Information, 1964, Reading; Measures of syntactic complexity, trong Machine Translation (MT), A.D- Booth in, 1967, Amsterdam, tt. 28 - to; Lê Mạnh Thát về một vài định lý của Bar-Hillel, Cảo bản 1970 Madisos ; E. Agricola, Aktuelle theorisch - linguistische Probleme der automatischen Sprachueberselzung, Sprache im technischen Zeitalter 23 (1967) 284-298.

5. O.S. Kulagina và I.A. MePchuk, Automatic translation : some theo- ritical aspects and the design of a translation system, trong MT, tt. 137-171; W.J. Plath, Multiple - path analysis and automatic translation, cc. tt. 267-315; Y.II. Yngve, MT at M.l.T. 1965, cc. it. 451-523; E.F. Skurokhodko, Simanticheskii analiz V mas- hinnogom perevode, trong Avtomatizatsiya Informatsionnykh Robot i Yoprosy matematicheskoi lingvistiki, 1966, Moskva, tt. 29-44.

6. J. Fuchs, Zur technischen Crganisation der Uebersetzungen buddhistischer Schriften ins Chinesische, Asia Major ti (1930) 84-103; F. Ocho, Shaku, Doan no honyakiKon Indogaku hukkụôgaku kenkyü 5 (1957) 448-458; Kumaraju no honyaku, Olani daiqaku gakuho 37 (1958) 1-25.

7. E. Reifler, Chinese-Knglish machine translation : its lexicographic and linguistic problems, trong MT, tt. 317-428 ; V.N. Zherebin Nekatorye voprosy mashinnogo perevoda s kilayskogo yazyka 1962, Moksva ; v. Schweissheimer, Automatische Uebcrsctzung vom Chinesischen ins Englische, Maschine und Werkzeug 65 (1964) 18; M.v. Sofronov, Obacie principy mashinnogo pere-

voda s kitayskogo yazyka, VY vii 2 (1958) 116-121; G.w. King, và H w. Chang, Kachine translation of Chinese, Scientific American 199 (1963) 121 -135; Lưu Dũng Tuyền, Cơ khí phiên dịch thiển thuyết, Trung quốc ngữ văn 12(1958) ; Nga Hán cơ khí phiên dịch trung đích từ tự vấn đề cập ký giải quyết biện pháp, Ngữ ngôn nghiên cứu 4 (1959) ; Issledovatel'skaya rabota v oblasti mashinnego perevoda v kitayskoy Nar. Respublike, VY viii 5 (1959) 102-101 ; Thompson-Ramo Wooldrige Inc., RW Division, Survey of problem areas in Chinese-English machine translation, Tech. Rept. No. 1 NSP - C233, 1962, Canoga Park ; A. K. Neuck, Chinesische kein Problem mehrmit elektronischen Ue- bersetzungsanlagen, Automatisierung 11 1 (1966) 17-18.

8. D. Tokiwa, Go Kan yori So Sai ni itaru yakkyo soroku, 1938, Tokyo K. Sakaino, Shina bukkyo saislii, 1935, Tokyo ; T. Hayashiya, Kyoroku no kenkyu, 1937, Tokyo.

9 P- Ratchnevsky, Beitraege zum Problem des Wortes im Chinesischen, 1960, Berlin ; w. Dabson, late archain Chinese; a grammatical study, 1959, University of Toronto Press ; Lương Khả Siêu, Phật diễn chi phiên dịch, trong Ẫm băng thất văn tập lx, tt. 11a-64a ; Phiên dịch văn thể chi thảo luận, cc. 1xi, tt. 11b- 21a ; B. Karlgren, Grammata serica, Bulettin of the Museum of Far Eastern Antiquities 12 (1960) ; V. A. Voronin, Grammatical analysis for machine translation of Chinese into Russian, trong Abstracts of the..., tt. 60-61; Machine translation of Chinese into Russian, JPRS 1133-D ; Vô danh, Automatisierte Maschinenue- bersetzung vom Chinesischen ins Englische, Buerotechnik und. Automation vi 11 (1965) 520-522.

10. M. Kay vä T. Ziehe, Natural language in computer form, trong Readings in automatic language processing D. G. Hays in, 1966 New york, tt. 33 - 49 ; Vô danh, Grammatik-program, fiir Maschinen uebersetzerx, Ideen des exakten Wissens 12 (1968) 136; H. P. Edmundson và D. G. Hays, Research methodology for machine translation, Mechanical Translation 5 (1958) 8-15 ; H. Borko, Au-

tomated language processing, 1967, New york; P. E. Jones và n.n.k., Automatic language processing, 1969, Detroit.

11. Vấn đề ghi số những chữ này cũng như toàn bộ tự vựng, chúngta có thể hoặc dùng điện mã của Tiêu chuẩn điện mã bản do Bộ Bưu điện và Viễn thông nước Cộng hòa Nhân dân Trung hoa xuất bản ngày 1-6-1952 và thêm bớt cho thích hợp, hoặc đặt nên một hệ thống số mã mới dùng riêng cho công tác phiên dịch của ta, như King và Chang đã làm đối với họ trong bài báo dẫn trên. Cũng cần nói thêm là, tiếng nước ta trong tình trạng ngày nay với tất cả những dấu của nó phải được suy xét lại. Ởđây những bàn cải của Lưu Dũng Tuyền về việc dịch máy và việc cải tổ tiếng Trung quốc đáng được chú ý. Xem, Liu Yung Chuanm, Machine translation and language reform, JPRS 19695 ; Machine translation and langua reform, JPRS 18764.

12. L. N. Iordanskaya, Avtomaticheskii sintaksicheskii analizii, 1967, Novosibirsk ; U, Oomen, Automatische syntaktische Analyse, 1968, The Hague ; J. M. Forster, Automatic syntactic analysis, 1970. London ; L. Dupuis, Un système morphologique, compromis entre les facilités de la compilation; les recherches syntaxiques et l'adaptation à de futurs programmes de T. A., trong Automatic Translation of Languages, A. Ghizzetti in, 1966, Oxford ; D. G. Hays, Introduction to computational linguistics, 1967, New York.

23. J. Bacot, Une grammaire tibétaine du tibétain classique, 1928, Paris;ss. J. Schubert, Tibetische Nationalgrammatik, 1928-1929, Berlin; C.Hegamey, Considérations sur le système morphologique du tibétain littéraire, Cahiers Ferdinand de Saussure vi, 1916-1947, Genève. Như những dẫn chứng trên cho thấy; không mộtcách tính cho Tạng ngữ đã được phát triển, do đó nếu ta thành công trong việc phát triển nó, thì đấy có lẽ là cách tính đầu tiên cho nó. Việc người ta bỏ quên nó đến từ việc Tạng ngữ ngày

đã không phát triển thành một ngôn ngữ chính trị và khoa học trên thế giới. Đây là một điều đáng tiếc, nhất là với một ngôn ngữ có một văn học lâuđời như nó.

14. Diệp Cung Xước, Lịch đại Tạng kinh Khảo lược, trong Trương đào Sinh kỷ niệm luận văn tập, 1937, tt. 25-42 ; Đạo an, Trung quốc tạng kinh dịch ấn sử, trong Trung quốc phật giáo sử luận tập iii, 1956, Đài bắc, tt. 979-1016 ; P. Déiniéville, sur les éditions imprimées du canon chinois, Bulletin de l’Nicole' française d'Extrême-Orient 24 (1921) 181-218 : G. Ono, Daizòkyò gaisetsu, trong Bussho kaisetsu daijiten xii, tt. 1-197.

15. M. Lalou, La version tibétaine de la Ratnakùta, Journal Asiatique(JA) 213 (1927) 233-259 ; La version tibétaine de Prajnàpàrainità,. cc. 215 (1929) 87-102 ; Manuscrits tibétains de la Satasahasrikà- prajnàpàramità cachés à Touen, houang, cc. 252 (1964) 479-486;. Les manuscrits tibétains des grands prajnàpàramità trouvés à Touen-houang, trong Silver jubilee volume of the Zinbun ka- gaku kenkvusha, Kyoto University, 1951, Kyoto, tt. 257--01; Les plus anciens rouleaux tibétains trouvés à Touen-houang, Roc- znik Orjentalistyczny 21 (1957) 149-152; R. o. Meizezahl, Die ti- belischen Handshriften und Drucke des Linden - Museum in Stuttgart, Tribus, Zeitschrift flier Elhuoloyie and ihre Kuchbar- wisscnschaften 7 (1957) Souderausdruck ; Tibctische Prajnàpà- ramità-Texle im Bernischen historischen Museum, Libri (Copenhagen) 13 (1964) 2 5-252.

16. N. R. Scott, Electronic computer technology, 1970, New York ; A. Profit. Structure et technologie des ordinateurs, 1970, Paris ; R. K. Wall, jr., The digital data-processing problem of machine translation of Russian to English, trong Linguistic and engi. neering studies in Automatic Language Translation of Scientific Russian into English, Tech. Rept. No. RADC-TR - 60 -11, I960, University of Washington Press, tt. 356-448; E. L. Braun, Digi-

tal computer design, 1963, New York. Chúng tôi không bàn đến ở đây vấn đề kỹ thuật của máy đọc, vì một mặt một cái máy đọc ngày nay giá khoảng chừng hơn 100.000 mỹ kim, và mặt khác vấn đề nhân sự của ta chưa cho phép ta nói đến chuyện chế ra nó, để dùng đối với cái máy điện toán cho việc dịch. Hơn nữa những trở ngại của việc in Tạng ngữ và của những mẫu tự (?) Hán ngữ không hứa hẹn những áp dụng thực tiễn cho chúng, dù cái máy sẽ rất đắc dụng cho việc đọc những ngôn ngữ dùng mẫu tự La tinh như Anh, Pháp, Đức v.v...

17. Xem Lê Mạnh Thát, Sơ thảo lịch sử và điễn tịch Phật giáoViệt nam (sắp xuất bản).

Friedrich Nietzsche

BUỔI HOÀNG HÔN

của

NHỮNG THẦN TƯỢNG

hay

Gotzen - Dammerung, oder : Wie man mit dem Hammer philosophiert ?

« Thần tượng » là biểu tượng Nietzsche dùng để chỉ chân lý.

« Buổi Hoàng Hôn của Những Thần Tượng » có ý nghĩa là : sự sụp đổ của những chân lý cũ.

Không một thực tại, không một ý tưởng, một lý tưởng, một chân lý, một « thần tượng » nào tác phẩm này không đụng chạm tới, từ những chân lý vĩnh cửu đến những chân lý, giá trị mới mẻ. « Một cơn gió lớn thổi qua hàng cây... và trái chín rụng rơi tơi tả : những chân lý. Những cái mà người ta có thể lượm lặt trong tay chẳng có gì ngọt ngào ». Vì đó chỉ là những trái thối hư, thực phẩm vô vị đã hết dưỡng chất của hai mươi lăm thế kỷ qua, cần phải liệng bỏ.

Đây là cuộc Tuyên Chiến Vĩ Đại.

Đây là cuộc mổ xẻ tàn nhẫn lý trí, luân lý, tâm lý học, lòng ái quốc, vị tha, tình nhân loại...

Đây là cuộc lột mặt nạ không tiếc thương những nhân vật tượng trưng cho những chân lý, những giá trị cũ : Socrate, Platon và những chân lý và những giá trí mới : Renan, Rousseau, Sainte Beuve, G. Eliot, George Sand, Schopenhauer, Goethe, Kant Schiller, Zola, Victor Hugo, Liszt, Carlyle...

HỒNG HÀ

Phát hành đầu tháng 10 năm 1970

Thuyết Tổng Hợp Về Ngôn Ngữ Học

THUYẾT TỔNG HỢP

(STRUCTURALISME)

VỀ NGÔN NGỮ HỌC

(Tiếp theo và hết) □TRƯƠNG VĂN CHÌNH

Quan hệ nội dung và quan hệ ngữ pháp trong câu

21.Câu là đơn vị quan trọng nhất, đơn vị « điển hình » của ngôn ngữ. Cho nên ngữ pháp, phép cấu tạo ngôn ngữ, mới chia ra từ pháp, phép cấu tạo từ (từ là đơn vị nhỏ nhất của lời nói), và cú pháp, phép cấu tạo câu.

Chúng ta đã định nghĩa câu là một tổ hợp từ, dùng để diễn tả một việc hay diễn tả nhiều việc có liên hệ với nhau về nội dung và cú pháp ; tổ hợp ấy tương đối đầy đủ ý nghĩa, và không phụ thuộc về cú pháp vào một tổ hợp nào khác. Vậy câu là tổ hợp độc lập về cú pháp đối với câuđứng trước hay câu đứng sau trên ngữ tuyến. (Điều 17, chúng đã coi tính chất độc lập của câu như một định đề).

Câu diễn tả một việc là câu đơn (phrase simple). Câu diễn tả từ hai việc trở lên, gọi là câu phức (phrase composée). Trong một câu phức, mỗi tổ hợp dùng để diễn tả một việc gọi là phân cú (proposition), Thí dụ câu « tôi xin lỗi anh // hôm qua trời mưa suốt ngày // tôi không lại thăm anh được » là câu phức có ba phân cú. Nói quan hệ nội dung và quan hệ ngữ pháp trong câu, là nói quan hệ các phân cú trong một câu phức. Ta hãy lấy thí dụ dưới đâyđể giải thích về hai thứ quan hệ ấy. Bacâu ;

1. Hôm qua trời mưa // tôi không lại thăm anh được.

(B) Vì hôm qua trời mưa // tôi không lại thăm anh được.

Về nội dung không khác gì nhau. Trong cả ba câu, hai phân cú đều có quan hệ nhân quả. Quan hệ nhân quả là quan hệ chính phụ, nghĩa là trong hai việc, có một việc chính và một việc phụ. Nhưng trong hai việc ấy, việc « nhân » và việc « quả », việc nào là chính, việc nào là phụ ?

Lấy luận lí mà xét, thì muốn cho nguyên nhân là ý chính, kết quả là ý phụ, hay ngược lại, coi kết quả là chính, nguyên nhân là phụ, đều được cả. Theo chủ trương thứ nhất thì nguyên nhân sinh ra kết quả, nên coi nguyên nhân là chính, kết quả là phụ. Nhưng, bảo rằng kết quả là việc xảy ra gần ta hơn phải coi lả chính, mà nguyên nhân chỉ là điều dùng để giải thích hay chứng minh kết quả, vậy nguyên nhân là phụ, cũng có lí.

Về nội dung thì như vậy, nhưng về cách cấu tạo hay cú pháp thì ba câu trên khác hẳn nhau. Trong câu A không có tiếng nào diễn tả quan hệ của hai việc. Ta nhận ra quan hệ ấy là quan hệ nhân quả, chỉ nhờ ý nghĩa cả câu. Trái lại trong hai câu B và C có dùng tiếng quan hệ từ phụ thuộc để diễn tả quan

hệ của hai việc, nhưng quan hệ từ lại khác nhau. Trong câu B, quan hệ từ vi đi vớiphân cú diễn tả việc nguyên nhân, mà trong câu C, quan hệ từ khiến cho đi với phân cú diễn tả việc kết quả. Vì thế mà cách cấu tạo ba câu khác nhau.

Về cú pháp, chúng ta phân biệt ba câu trên như sau. Trong câu A không dùng quan hệ từ phụ thuộc, nên hai phân cú ngang giá trị nghĩa là không có phân cú nào là chính, phân cú nào là phụ, ta gọi là hai phân cú đẳng lập (proposition indépendante), và câu phức là câu liên hợp (phrase coordonnée).

Hai câu B và C đều dùng quan hệ từ phụ thuộc, nên có một phân cú chính (proposition principale) và một phân cú phụ (pro-positon subordonnée), và câu phức gọi là câu chính phụ (phrase complexe). Nhưng trong câu B, quan hệ từ phụ thuộc vì là quan hệ từ nguyên nhân, đi với phân cú nguyên nhân, nên phân cú kết quả là phân cú chính mà phân cú nguyên nhân là phâncú phụ. Ngược lại, trong câuC, quan hệ từ phụ thuộc khiến cho là quan hệ từ kết quả, nên phân cú nguyên nhân lại là phân cú chính, mà phân cú kết quả là phân cú phụ.

Ba câu thí dụ trên, tuy rằng diễn tả cùng một tư tưởng, nhưng cấu tạo khác nhau, cho nên phân tích cũng không giống nhau. Ấy là vì, như đã nói ở cuối điều 17, phân tích câu nói là phân tích tư tưởng theo hình thức cấu tạo. Nếu phân tích câu A cũng như hai câu B và C, nghĩa là coi câu gồm có một phân cú chính và một phân cú phụ thì là theo con đường duy tâm vậy. Các loại ngữ pháp

22.Dùng trong lời nói, mỗi từ có hai giá trị : giá trị về từ nghĩa (valeur sémantique) và giá trị về ngữ pháp (valeur grammaticale). Giá trị về từ nghĩa, tức là ý nghĩa của từ. Thí dụ, trong câu Chim bay, từ chim diễn tả ý niệm « nhân » và có nghĩa

là loài động vật có lông vũ, có cánh bay ; từ bay diễn tả ý niệm « bay », và có nghĩa là di động trên không gian. Đó là giá trị về từ nghĩa của hai từ chim và bay. Nghĩa của từ, ta thấy trong từ điển, và giá trị về từ nghĩa hay ý nghĩa của từ thuộc về từ nghĩa học (sémantique). Nghiên cứu ngữ pháp, ta chỉ cần xét đến giá trị của từ về ngữ pháp.

Xét về giá trị ngữ pháp của từ, có hai phương diện : phương diện về khái niệm cơ bản theo tư tưởng (aspect conceptuel), và phương diện về cách cấu tạo lời nói theo cú pháp (aspect structural). Phương diện khái niệm cho ta phân định từ tính (nature des mots) ; phương diện cấu tạo cho ta phân định từ vụ (fonction grammaticale).

Từ tính và từ vụ là hai loại ngữ pháp (catégories grammaticales). Ngữ pháp cổ điển Tây phương còn phân biệt một loại thứ ba nữa là từ thái (modalités). Từ thái thường gồm có :

1. Số (nombre) : có đơn số (singulier) và phức số (pluriel) ;

2. Tính (genre) : có dương tính (masculin), âm tính (féminin) ; trung tính (neutre) ;

3. Ngôi (personne) : có ba ngôi là ngôi thứ nhất (tự xưng), ngôi thứ nhì (đối xưng) và ngôi thứ ba (tha xưng) ;

4. Thời (temps) : có thời hiện tại, thời quá khứ, thời vị lai ;

5. Thời đoạn (aspect) : có giai đoạn khởi thủy, giai đoạn tiến hành, giai đoạn hoàn thành... ;

6. Cách (mode) : có bất định cách (infinitif), trực thuyết cách (indicatif), điều kiện cách (conditionnel), mệnh lệnh cách (impératif), giả thiết cách (subjonctif)... ;

7. Thức (voix) : có tác dộng thức (voix active), thụ động

thức (voix passive), trung thức (voix moyenne) Verbe ở trung thức diễn tả chủ ngữ tự mình làm lấy việc gì hay là chủ ngữ làm việc gì có lợi cho mình ;

1. Chức (cas) : có chủ chức (cas sujet), bổ chức (cas régime... [Từ thái biểu thị chức nhiều hay ít tùy theo ngôn ngữ, như tiếng La tinh có sáu chức, có ngôn ngữ có đến hơn hai chục].

Ngôn ngữẤn Âu diễn tả từ thái bằng phương tiện từ pháp (xem điều trên). Ngôn ngữ của ta không có từ pháp như của Tây phương ; từ thái diễn tả trong Việt ngữ bằng phương tiện cú pháp (so sánh ils với chúng nó, chanta với đã hát, chantera với sẽ hát). Vậy chúng ta không quan tâm đến từ thái, mà chỉ cần xét xem ngữ pháp cổ điển phân chia từ theo từ tính và từ vụ ra sao, để rồi tìm cách sửa đổi cho hợp với ngôn ngữ của ta.

Cũng cần phải nói thêm rằng chúng ta dùng « loại ngữ pháp » để dịch catégories grammaticales, nhưng có người dịch catégorie ra phạm trù. Phạm trù là một danh từ của môn triết học, nên chúng ta không dùng phạm trù mà dùng loại cho đúng và gọn hơn. (Tiếng proposition cũng là một danh từ triết học dùng vào môn ngữ pháp, từ trước đến giờ dịch là mệnh đề ; chúng ta cũng trả lại mệnh đề cho môn triết, và dùng phân cú thay vào).

Giới ngữ học Tây phương không đồng ý nhau về ý nghĩa của catégories grammaticales, có người như Marouzeau và Guiraud hiểu theo nghĩa rộng, gồm cả từ tính, từ vụ và từ thái, như đã nói trên. Nhưng, có người như Vendryès và Galichet lại hiểu theo nghĩa hẹp, chỉ gồm có từ thái mà thôi. Hiểu theo nghĩa hẹp thì grammatical tương đương với morphologique « thuộc về từ pháp ». Nhiều tác giả Pháp dùng như thế, vì trong môn ngữ pháp Tây phương từ pháp quan trọng hơn cú pháp

nhiều, và đã có một thời kì, nói đến ngữ pháp, người ta chỉ nghĩ đến từ pháp. Mà thật thế, trong suốt thế kỉ 19 ngữ học Tây phương chỉ phát triển về ngữ âm và từ pháp. Cho nên có nhà đã viết rằng ngôn ngữ gồm có ba phần : một hệ thống ngữ âm, một hệ thống từ pháp và một hệ thống từ ngữ, và gọi hệ thống từ pháp là ngữ pháp (41).

Ngôn ngữ Tây phương càng phát triển thì từ pháp càng giản dị, bỏ bớt phép biến thể (désinences), thay bằng phương tiện cú pháp cho nên từ thái cũng có thể diễn tả bằng phương tiện cú pháp, như il vient de partir « anh ấy vừa mới đi », il est en train de manqer « anh ấy đang ăn », il viendra peut-être (=il viendrait) « có lẽ anh ấy sẽ lại ».Vì thế mà có hai chủ trương. Có nhà như Vendryès cho rằng chỉ có phương tiện từ pháp mới thuộc vào từ thái. Có nhà như Brunot hav Galichet chủ trương rộng rãi hơn : từ thái có thể diễn tả bằng từ pháp hay cú pháp. Cũng vì thế mà Saussure cho rằng khócóthể phân biệt từ pháp với cú pháp (42).

Từ tính

23.Phương pháp cổ điển phân định từ tính (nature des mots) ra chính loại, là :

1. article 2. substantif (nom) 3. adjectif

4. pronom 5. verbe 6. adverbe

7 préposition 8. conjonction 9. interjection

(41) « Une langue est définie par trois choses : un système phoné. tique, un système morphologique et un vocabulaire, c'est-à-dire par une manière de prononcer, par une grammaire et par certaines manières de désigner les notions ». (A. Meillet, sdt.)

(42) « Linguistiquement, la morphologie n'a pas d'objet réel et autonome ; elle ne peut constituer une discipline distincte de la syntaxe». — (C LG 187).

Chín loại ấy gọi là parties du discours hay espèces de mots (43). Lối phân loại trên bị chỉ trích không ngớt từ năm sáu chục năm nay. Ấy là vì ngữ pháp cổđiển có từ thế kỉ 17, rập theo La tinh, mà ngữ pháp La tinh lại rập theo ngữ pháp cổ Hi lạp. Ngay đối với tiếng cổ Hi lạp, cách phân loại ấy cũng đã không đúng rồi, làm sao mà hợp được với ngôn ngữ Tây phương hiện đại. Cho nên Vendryès đã phàn nàn rằng : giá mà những nhà làm ra ngữ pháp của Pháp không phải là môn đồ Aristote (44) thì môn học ấy chắc chắn đã khác hẳn.

Ta không thể kể ra hết thảy những nhà phê bình phương pháp cổđiển, mà chỉ đơn cử Lucien Tesnière, tác giả Eléments de syntaxe structurale. Theo nhà này, đáng lẽ chỉ căn cứ vào một tiêu chuẩn nhất định thì phương pháp cổ điển đặt tên và

(43) Vì người Pháp gọi các loại từ tính là espèces de mots, nên người Việt dịch ra từ loại. Chúng ta dùng từ loại theo nghĩa rộng hơn, gồm các loại về từ tính lẫn các loại về từ vụ. Người Việt còn dịch chín loại kể trên ra : (1) quán từ hay mạo từ, (2) danh từ, (3) tĩnh từ hay tính từ, (4) đại danh từ, (5) động từ, (6) trạng từ, (7) giới từ, (8) liên từ, (9) tán thán từ.

Trước kia còn cómột loại nữa là participe. Participe vốn có nghĩa là dự vào. Loại participe « dự vào » loại verbe và loại adjectif, nghĩa là vừa dùng như verbe, vừa dùng như adjectif. Cho nên có người dịch ra tĩnh động từ, cũng có người dịch ra trạng-động-từ (participe présent) và tính động từ (participe passé): Nay thì participe chỉ là một cách (mode) của loại verbe.

(44) Aristote là một nhà triết học trứ danh cổ Hi lạp (384-322 tr.KT) Ông sáng tạo ra luận lí học, và cũng là ông tổ của môn ngữ pháp cổ Hi lạp.

Có điều đáng chú ý là tại Tây phương, nhiều nhà triết học chú ý tới ngôn ngữ. Như Arnauld và Lancelot, đồng tác giả cuốn ngữ pháp đầu tiên của Pháp, La Grammaire générale et raisonnée, xuất bản năm 1660, cũng là hai nhà luận lí học. Sau hai ông, còn rất nhiều nhà triết học tới ngôn ngữ.

định nghĩa các loại từ tính theo ba tiêu chuẩn khác nhau, là bản chất về ý nghĩa, chức vụ và vị trí.

Tên và định nghĩa bốn loại : article, substantif, verbe và participe, căn cứ vào bản chất. Tên và định nghĩa bốn loại : pronom, adjectif, adverbe và conjonction, thì căn cứ vào chức vụ, vì pronom thay cho nom, adjectif phụ với substantif, adverbe phụ với verbe, còn conjonction thì nối hai tiếng. Tên và định nghĩa hai loại : préposition và interjection, thì căn cứ vào vị trí, vì pré- potion là tiếng đặt trước substantif (pré = trước, position = vị trí), và interjection là tiếng «ném vào » (jeter entre) trong lời nói.

Cách phân loại theo phương pháp cổ điển hỏng từ căn bản, vì không dựa vào lí thuyết vững chắc nào. Cho nên đem thực dụng, không khỏi tạo ra những điều mâu thuẫn và vô lí. Ta hãy dẫn ra hai thí dụ sau. Nói Il viendra ce jour « anh ấy tới hôm nay » thì (ce) jour là substantif, nói Il viendra aujourd'hui, nghĩa cũng thế, mà aujourd'hui lại là adverbe. Nếu ta xét về phương diện khái niệm cũng như về phương diện cấu tạo thì trong hai câu trên không có lý do gì để xếp aujourd'hui và (ce) jour vào hai loại khác nhau.

Adverbe là loại tiếng thêm nghĩa cho verbe. Nhưng trong hai câu này : Aujourd'hui c'est dimanche « hôm nay chủ nhật », và Beaucoup d'explorateurs ne reviennent pas « nhiều nhà thám hiểm có đi mà không về » thì hai tiếng adverbe là aujourd'hui và beaucoup, phụ vào tiếng verbe nào ?

Những cái vô lí kể trên đã gây phản ứng trong con cháu tác

giả Discours de la méthode « Phương pháp luận » (15). Nhưng cứ theo Vendryès thì phân loại từ tính khó đến nỗi cho đến nay chưa có cách nào gọi là có kết quả. (« La difficulté de classer les parties du discours est telle qu‘on n‘est pas arrivé à une classification satisfaisante. »— sdt).

Nỗi khó khăn ấy, theo chúng ta, có lẽ tại giới ngữ học Tây phương coi từ pháp quá trọng. (Ta đãnói ở trên rằng có một thời nói đến ngữ pháp, người ta chỉ nghĩ đến từ pháp). Pháp ngữ có từ biến thể (mot variable) và từ không biến thể (mot invariable). Những loại adverbe, conjonction, préposition, interjection không biến thể, còn loại khác cóbiến thể. Nếu định từ tính, chỉ xét phương diện khái niệm, đừng màn tới những phù hiệu biến thể thì rất dễ giải quyết trường hợp hai tiếng aujourd'hui và beaucoup dẫn trên.

Aujourd'hui tức là ce jour « hôm nay », beaucoup tức là un grand nombre « số nhiều, phần nhiều ». (Ce) jour và (un grand) nombre thuộc vào loại substantif, thì tại sao lại không có thể xếp aujourd'hui và beaucoup cũng vào loại substantif, và nếu cần thì phân biệt hai hạng substantif, một hạng có biến thể như jour, nombre, một hạng khôngbiến thể như aujourd'hui và beaucoup.

24.Chúng ta đã thấy khuyết điểm rất lớn về cách phân định từ tính theo phương pháp cổ điển, là lẫn từ tính với từ vụ. Đó là điểm chúng ta cần phải sửa lại. Chúng ta phải phân biệt thật rành rẽ từ tính với từ vụ, và phân định từ tính (nature

(45) Réné Descartes (1596 – 1650) vừa là nhà khoa học nổi tiếng vào thế kỷ 17. Quyển Discours de la méthode xuất bản năm 1637 – Trong những tác phẩm của ông, Descartes đề cập rất nhiều đến ngôn ngữ. (Cũng xem lời chú 3).

des mots) chúng ta chỉ căn cứ vào một tiêu chuẩn duy nhất là bản chất ý nghĩa của từ, nghĩa là căn cứ vào phương diện khái niệm cơ bản của tư tưởng.

Ngôn ngữ dùng đểbiểu đạt tư tưởng. Cấu thành tư tưởng có hai khái niệm cơ bản (concept fondamental) là sự vật (être) và sự trạng (procès). Hai khái niệm, sự vật và sự trạng, quan hệ mật thiết với nhau, vì nói sự vật, thường ta liên tưởng đến sự trạng, mà nói sự trạng thì phải nghĩ đến sự vật. Thế nào là khái niệm cơ bản ? Thế nào là sự vật và sự trạng ?

Mỗi từ diễn tả một ý niệm riêng. Nhưng, ta có thể xếp nhiều ý niệm, có chỗ giống nhau, thành một khái niệm rộng hơn. Thí dụ, những ý niệm : « cha », « mẹ », « thầy », « trò », « lính », « dân », « thợ »... xếp vào khái niệm « người » ; những ý niệm : « ngựa », « chó », « mèo », « voi ». « hổ »... xếp vào khái niệm « thú » ; những ý niệm : « vẹt », « sáo », « gà », « vịt »... xếp vào khái niệm « chim » ; những ý niệm : « mè », « chép », « rô », « trê »... xếp vào khái niệm « cá », vân vân.

Những khái niệm kể trên : « người », « thú », « chim », « cá ». có thể xếp chung vào một khái niệm rộng hơn là « động vật ». Khái niệm « động vật » lại cóthể gộp với khái niệm « thực vật » thành khái niệm rộng hơn nữa là khái niệm « sinh vật ». Ta còn hợp khái niệm « sinh vật » với khái niệm « vô sinh vật » thành khái niệm chung là « vật ». Ta cũng có thể hợp khái niệm « vật » là cái có hình thể rõ ràng với khái niệm « sự » là cái không có hình thể rõ ràng, nhưng ta cảm giác hay tưởng tượng ra mà biết được, thành khái niệm « sự vật ». Đến đây thì không

còn khái niệm nào rộng hơn khái niệm « sự vật », nên ta gọi khái niệm « sự vật » là khái niệm cơ bản (46).

Nói đến một sự vật, thường ta nói sự vật ấy thế nào hay làm gì. Thí dụ, nói mẹ hiền, con thảo, trời xanh, mây trắng, là nói sự vật thế nào. Những ý niệm : « hiền », « thảo », « xanh », « trắng », diễn tả phẩm thái, tính chất của sự vật, ta hợp lại thành khái niệm « định trạng » (tức là trạng thái cố định, cố hữu).

Nói tôi học, nó viết, ngựa chạy, chim bay, là nói sự vật làm gì. Những ý niệm « học », « viết », « chạy », « bay » diễn tả sự vật động tác, ta gồm chung vào khái niệm « động trạng » (động tác cũng là một trạng thái). Ta hợp hai khái niệm « định trạng » và « động trạng » thành khái niệm cơ bản « sự trạng ». (Sự trạng tức là trạng thái của sự vật).

Tóm lại, hai khái niệm cơ bản của tư tưởng là sự vật và sự trạng. Ta định từ tính cho mỗi từ dùng trong câu theo hai khái niệm cơ bản ấy, và ta đặt tên cho những tiếng diễn tả sự vật là thể từ, những tiếng diễn tả sự trạng là trạng từ. Trong những thí dụ dẫn trên, những tiếng mẹ, con, trời, mây, tôi, nó, ngựa, chim là thể từ, những tiếng hiền, thảo, xanh, trắng, học, viết, chạy, bay là trạng từ.

(46) Thực ra từ vật có nghĩa rất rộng. Theo Hán Việt từ điển (Đào Duy Anh), những cái có trong khoảng trời đấtđều gọi là vật. Theo Đại cương Triết học Trung quốc (Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê) thìDưong tử (440-380 tr. KT.) gọi là vật tất cả những cái gì ngoài cái thân của mình, nghĩa là cả vạn vật lẫn người khác, cả vũ trụ và xã hội. Vương Thuyền Sơn (1817-1862) thì cho rằng khắp vũ trụ cái gì cũng là vật : gió, chớp, mây, mưa là vật; gò, núi, sông, rạch là vật; âm, dương, ngũ hành là vật; cây cỏ, cầm thúnó nuôi ta là vật, tới sự đắc thất, thiện ác cùng là vật; cha, mẹ, anh, em cũng là vật; ngôn hạnh của thánh nhân cũng là vật ; đến nhân, nghĩa, lễ, nhạc cũng là vật.

Chúng ta dùng thể từ để gọi tiếng chỉ sự vật, lấy ý rằng mỗi sự vật có mỗi thể riêng. Thế nào là thể ? Theo Nguyễn Giang; trong Cách đặt câu (1950) thì :

« Thể là bất cứ cái gì trí óc ta quan niệm được như một cái riêng biệt với mọi cái khác (. . .) Thể gồm cả những cái mà tay ta không chạm đến được, miễn rằng ta « thấy » được bởi một giác quan nào đó là đủ. Thấy được bởi một giác quan, âu cũng là một sự đụng chạm ở một tầng cao hơn thuộc về trí thức, thuộc về sự hiểu biết. Tay ta không sờ thấy, nhưng tai ta cóthể nghe thấy, mắt ta có thể trông thấy, mũi ta cóthể ngửi thấy, miệng ta cóthể nếm thấy, trí óc ta cóthể hiểu thấy, lòng ta có thể cảm thấy. Đều là có sự đụng chạm đến tai, mắt, mũi, miệng hay là trí óc và lòng vậy ».

Nguyễn Giang thêm rằng thể tức là đơn thể, Pháp ngữ gọi là entité. Pháp gọi tiếng chỉ sự vật là nom, mà cũng gọi là substantif. Substantif ổ substance mà ra, và theo Brunot thì xưa kia entité cũng gọi là substance (47).

Chúng ta dùng trạng từ mà không phân biệt động từ với tĩnh từ (hay tính từ) là vì có những tiếng chỉ trạng thái tâm lí và sinh lý như yêu, ghét, lo, sợ, mừng, giận, buồn, vui, đau, đói, rét.., ta thấy khó mà định rằng những trạng từ ấy chỉ động trạng hay định trạng. Vã lại, người Tây phương phân biệt verbe và adjectif không phải vì bản chất ý nghĩa mà vì phép biến thể nghĩa là về phương diện từ pháp. Chúng ta không cần bắt chước ngữ pháp Tây phương về điểm ấy.

(47) Ta quen dùng danh từ làm tiếng chỉ sự vật, là dịch nom. Nhưng trong hai tiếng nom và substantif, có nhiều nhà ngữ học Pháp, trong số ấy có Meillet, cho rằng substantif đúng hơn nom.

Thể từ và trạng từ đều là tiếng có thực nghĩa (thực từ), ta gọi chung là danh từ (Danh = tên gọi ; danh từ = tiếng dùng để gọi một ý niệm). Ngoài thể từ và trạng từ, còn có một loại nữa gọi là trợ từ. Trợ từ không có thực nghĩa (hư từ), dùng trong câu chỉ giúp cho lời nói thêm mạnh mẽ, linh hoạt khỏi cụt cằn, cộc lốc, hay là thay chỗ ngừng trong khi nói. Thí dụ, trong câu Áo đẹp nhỉ ! áo là thể từ, đẹp là trạng từ, mà nhỉ là trợ từ. Tiếng nhỉ không chỉ sự vật mà cũng không chỉ sự trạng, chỉ giúp cho ngữ khi rõ ràng hơn, mạnh mẽ hơn. (Bốn tiếng thì, là, mà, rằng cũng là trợ từ.)

Nói tóm lại, chúng ta phân định có ba loại về từ tính :

1. Thể từ

2. Trạng từ Danh từ (Thực từ)

3. Trợ từ ……………….. (Hư từ)

Từ tính là một chức năng (fonction) của từ trong câu nói, chức năng theo bản chất của từ về ý nghĩa ; từ tính là một phần của giá trị ngữ pháp của từ. Một chức năng nữa của từ, hay là một phần nữa của giá trị ngữ pháp của từ, là từ vụ, chúng ta sẽ nói ở điều sau.

Từ vụ và quan hệ các từ trong câu

25.Tuy rằng từ tính và từ vụ là hai chức năng của từ nhưng so sánh thì từ vụ quan trọng hơn từ tính. Trong một câu mà chỉ xét về từ tính, không xét đến từ vụ thì ta không hiểu được cách cấu tạo. Như ba câu Chim bay, Mai tết, Giáp đánh Ất, mà chỉ nói rằng câu có một thể từ và một trạng từ hay là có hai thể từ hay nữa có hai thể từ và một trạng từ, thì chẳng giúp gì cho ta hiểu cách cấu tạo.Muốn biết cách cấu tạo,phải biết nhận

định những mối quan hệ các từ với nhau thế nào, vì rằng tổ chức nếu câu nói, chính là những mối quan hệ ấy.

Từ có thể chất là âm thanh (hay chữ dùng để ghi âm thanh), mà mối quan hệ từ nọ với từ kia thường không có thể chất : nói ra ta không nghe thấy, viết ra, ta không nhìn thấy, nhưng trí óc ta nhận mà biết được. Không có thể chất mà lại rất cần thiết, vì chính những mối quan hệ ấy là nồng cốt của câu nói, chính nhờ mối quan hệ ấy mà câu mới có ý nghĩa. Ý nghĩa một câu không phải chỉ là tổng hợp ý nghĩa các từ trong câu, mà còn tùy thuộc mối quan hệ các từ với nhau thế nào.

Thí dụ, câu Chim bay tuy rằng có hai từ, nhưng có ba yếu tố cấu tạo nên, câu, là : 1. từ chim, - 2. từ bay, - 3. mối quan hệ từ chim với từ bay. Chính nhờ mối quan hệ ấy mà ta hiểu rằng sự vật chim làm động tác bay, nhờ có mối quan hệ ấy mà chim bay là một câu. Không có mối quan hệ ấy thì chim và bay chỉ là hai âm rời rạc diễn tả hai ý niệm rời rạc.

Câu Giáp đánh Ấtcó ba từ, và nhận ra hai mối quan hệ : một trong hai từ Giáp và đánh, một trong hai từ đánh và Ất. Nhờ thế ta hiểu rằng có một người tên là Giáp, người ấy làm động tác đánh, và có người thứ hai tên là Ất, người này chịu động tác đánh. Cũng vẫn ba từ ấy mà nói Ất đánh Giáp, thì ý nghĩa câu khác hẳn, là vì ta đã thay đổi quan hệ các từ với nhau. Ta cũng nhận thấy rằng tạo ra những mối quan hệ trong câu là vị trí các từ đối với nhau, và vị trí các từ định hình thức cấu tạo câu.

Cú pháp nghiên cứu cách cấu tạo câu, tức là nghiên cứu những mối quan hệ các từ trong câu, nghiêncứu những quy

luật tổ chức từ thành câu. Nghiên cứu tổ chức câu nói, là phân định cho mỗi từ có nhiệm vụ gì trong câu, ta gọi là từ vụ. Phép tắc cấu tạo câu nói căn cứ vào các phân công thích đáng cho mỗi từ trong câu, và xếp đặt vị trí mỗi từ tùy theo chức vụ. Ta có thể ví hệ thống cú pháp như tổ chức một cơ quan hành chính chia ra nhiều phòng, sở, không cách biệt nhau, mà phải mật thiết quan hệ với nhau để cho công việc điều hòa. Nhân viên trong cơ quan, từ người chủ trì cho đến người thừa sai, mỗi người có chức vụ nhất định công việc phân chia tùy theo khả năng. Trong một câu nói cũng vậy, mỗi từ có chức vụ nhất định thì mới cấu tạo nên câu, mà chức vụ ấy (từ vụ) do quan hệ các từ với nhau định đoạt.

Tóm lại, cái vốn từ ngữ trong từ điển chỉ là vật liệu vô cơ. Nhờ có cú pháp, ta mới sử dụng được ngôn ngữ để tổ chức thành lời nói sinh động. Cú pháp là linh hồn của ngôn ngữ. Tạo ra cái linh hồn ấy là những quan hệ các từ trong câu. Tuy nhiên, những mối quan hệ ấy không phải là cùng một đẳng cấp, mà chia ra hai hạng, nếu chúng ta phân biệt quan hệ chính và quan hệ thứ, chúng ta sẽ giải thích dưới đây.

Câu Chim bay có hai từ. Mỗi từ có một chức vụ, mỗi chức vụ ứng vào một thành phần. Vậy câu Chim bay có hai thànhphần, mỗi thành phần là một từ. Phân định từ vụ cho hai từ, ta gọi chim là chủ ngữ, bay là thuật ngữ. Chủ ngữ chỉ sự vật làm chủ việc diễn tả trong câu : chim là là chủ việc « chim bay ». Thuật ngữ nói về chủ ngữ : bay nói về chim, nói chim làm gì ? — Chim bay.

Câu Giáp đánh Ất có ba từ, nhưng cũng chỉ có hai thành phần như câu trên. Từ Giáp là chủ ngữ, và cả tổ hợp đánh Ất là thuật ngữ. Giáp tương đương với chim ở câu trên, và đánh Ất tương đương với bay. Cả tổ hợp đánh Ất mới đủ nghĩa để nói về Giáp vì hỏi : Giáp làm gì ? ta phải trả lời : Giáp đánh Ất, chứ nói Giáp đánh thì không đủ nghĩa.

Ta biết rằng trong câu Chim bay chỉ có một mối quan hệ mà trong câu Giáp đánh Ất có hai mối quan hệ. Hai mối quan hệ ấy tính chất khác nhau, nên giá trị không ngang nhau. Quan hệ của từ Giáp với từ kết đánh Ất giống quan hệ của từ chim với từ bay, là quan hệ hai thành phần câu với nhau, ta gọi là quan hệ chính. Còn quan hệ của từ đánh với Ất là quan hệ trong một thành phần câu, ta gọi là quan hệ thứ.

Mối quan hệ các từ trong câu định từ vụ, mà có hai hạng quan hệ thì cũng có hai hạng từ vụ. Quan hệ chính định từ vụ chính, quan hệ thư định từ vụ thứ. Muốn hiểu rõ hơn về từ vụ chính và từ vụ thứ, ta hãy dẫn thêm một thí dụ nữa. Đáng lẽ nói câu

(A) Chim bay

ta nói câu dài hơn là

(B) Hai con chim non đang bay là là

thì câu thứ nhì cũng có hai thành phần như câu thứ nhất,có khác là trong câu A mỗi thành phần chỉ là một từ, mà trong câu B mỗi thành phần là một tổ hợp. Trong câu A, từ chim là chủ ngữ, từ bay là thuật ngữ, mà trong câu B, tổ hợp hai con chim non là chủ ngữ, và tổ hợp đang bay là là là thuật ngữ. Quan hệ của từ

chim với từ bay (câu A) giống quan hệ của tổ hợp hai con chim non với tổ hợp đang bay là là (câu B). Quan hệ ấy là quan hệ hai thành phần câu, nghĩa là quan hệ chính, vậy thì chủ ngữ và thuật ngữ là hai từ vụ chính. Hai tổ hợp hai con chim non và đang bay là là, ta gọi là từ kết.

So sánh hai câu A và B, ta nhận thấy trong mỗi từ kết dùng làm chủ ngữ hay thuật ngữ của câu B, có một từ diễn tả ý chính, còn các từ khác diễn tả ý phụ vào ý chính. Vậy thì trong mỗi từ kết có một từ chính (diễn tả ý chinh), và có một hay nhiều từ phụ (diễn tả ý phụ). Như trong từ kết hai con chim non, từ chim là tiếng chính, và ba từ hai, con, non là tiếng phụ trong từ kết đang bay là là, từ bay là tiếng chính, và hai từ đang, là là là tiếng phu (là là là từ kết). Quan hệ của tiếng chính với tiếng phụ trong từ kết là quan hệ thứ, vậy thì tiếng phụ giữ từ vụ thứ đối với tiếng chính : hai, con và non giữ từ vụ thứ đối với chim ; đang và là là giữ từ vụ thứ đối với bay.

26.Tóm lại, quan hệ chính là quan hệ các thành phần câu với nhau, quan hệ thứ là quan hệ của tiếng phụ đối với tiếng chính trong một từ kết. Từ vụ chính ứng vào thành phần câu, mà từ vụ thứ ứng vào tiếng phụ (ta gọi là bộ phận phụ) trong một từ kết.

Một câu chia ra nhiều thành phần. Ngoài chủ ngừ và thuật ngữ là hai thành phần cốt yếu, còn có những thành phần phụ gia diễn tả hoàn cảnh khách quan hay chủ quan. Một việc có thể xảy ra ở đâu (không gian), bao giờ hay bao lâu (thời gian), thế nào (tình trạng), vì sao (nguyên nhân), để làm gì (kết quả hay

mụcđích), và theo điều kiện nào. Đó là hoàn cảnh khách quan diễn tả bằng bổ ngữ. Người nói cũng có thể xác nhận hay phủ nhận, xác tin hay hoài nghi một việc ; đó là hoàn cảnh chủ quan diễn tả bằng phó ngữ. Thí dụ, nói Mai Giáp về thì mai là bổ ngữ thời gian ; mà nói Có lẽ mai Giáp về thì có lẽ là phó ngữ hoài nghi.

Ngoài những thành phần kể trên, câu còn có thểcó một thành phần nữa là chủ đề. Chủ đề diễu tả đầu đề câu nói mà không phải là chủ ngữ. Thí dụ, trong câu Giáp, có lẽ mai nó về, thì nó là chủ ngữ mà Giáp là chủ đề ; trong câu Thư tôi gửi rồi, thì tôi là chủ ngữ mà thư là chủ đề. Tóm lại, một câu có thểcó những thành phần sau đây : 1. chủ đề, - 2. chủ ngữ, - 3. thuật ngữ, - 4. bổ ngữ (có nhiều hạng), - 5. phó ngữ (có nhiều hạng).

Chủ đề, chủ ngữ, thuật ngữ, bổ ngữ, và phó ngữ là thành phần câu, mà cũng là từ vụ chính. Chủ ngữ và thuật ngữ là thành phần cốt yếu, bổ ngữ và phó ngữ là thành phần phụ thuộc, chủ đề là thành phần riêng biệt, không phụ thuôc vào thành phần nào khác trong câu.

Từ vụ chính ứng vào thành phần câu, thì từ vụ thứ ứng vào bộ phận phụ trong từ kết. Có hai loại từ vụ thứ, là bổ từ và phó từ (48). Bổ từ và phó từ còn chia ra nhiều hạng. Nói về vị trí trong từ kết thì thông thường bổ từ đứng sau tiếng chính mà phó từ đứng trước. Lấy câu Hai con chim non đang bay là

(48) Còn một hạng từ vụ nữa là quan hệ từ, ta cũng coi là từ vụ thứ.

là, dẫn trên, ta phân định từ vụ chính và từ vụ thứ như sau :

tiếng chính : chim

Chủ ngữ : Hai con chim non phó từ hai

con

bổ từ : non

tiếng chính : bay

Thuật ngữ : đang bay là là phó từ : đang

bổ từ : là là

Vậy thì chúng ta phân biệt rõ ràng từ vụ chính với từ vụ thứ, phân biệt thành phần phụ thuộc trong câu và bộ phận phụ thuộc trong từ kết. Bổ ngữ và phó ngữ là thành phần phụ thuộc trong câu ; bổ từ và phó từ là thành phần phụ thuộc trong từ kết. Chúng ta dùng những quan niệm ấy để sửa lại cách phân định từ vụ theo phương pháp cổđiển, nói ở dưới.

27.Ngữ pháp cổđiển chia một câu ra những thành phần sau : sujet « chủ ngữ », complément d'objet « khách từ », complément circonstanciel « bổ ngữ hoàn cảnh », attribut « thuộc ngữ » và verbe « thuật ngữ ». Trừ verbe, bốn thành phần khác gồm cả tiếng chính và tiếng phụ. (« Le sujet, le complément d‘objet, le complément circonstanciel, 1‘attribut, accompagnés de leurs différents déterminatifs, sont, avec le verbe, les termes de la proposition ». — Crouzet, Grammaire française simple et complète).

Chúng ta dịch verbe ở đây ra thuật ngữ, vì rằng verbe dùng trong môn ngữ phảp có hai nghĩa. Nói rằng verbe là tiếng chỉ trạng thái hay động tác (« le verbe esjt un mot qui exprime l'état ou l'action »), thì verbe hiểu theo nghĩa về từ tính, nhiều người đã dịch ra động từ, và chúng ta dịch ra trạng từ. Nói rằng verbe

là tiếng dùng trong câu để nói về chủ ngữ («le verbe est le mot de la proposition qui exprime ce qu'on dit du sujet »). thì verbe hiểu theo nghĩa về từ vụ, nên chúng ta dịch là thuật ngữ. Dùng cùng một danh từ để chỉ hai ý niệm, đó là khuyết điểm của ngữ pháp cổ điển. Nhưng sở dĩ dùng như vậy là vì từ vụ gọi là verbe, về từ tính bắt buộc phải là verbe. Nên có nhà đã viết một câu như sau : « Le verbe est destiné à remplir les fonctions de verbe » (verbe dùng để giữ chức vụ verbe) : tiếng verbe thứ nhất chỉ từ tính, tiếng verbe thứ nhì chỉ từ vụ.

Những tiếng dùng làm sujet, complément d'objet, complément circonstanciel và attribut, về từ tính là substantif, pronom hay bất định cách (infinitif) của từ loại verbe. Adjectif qualificatif cũng có thể dùng làm attribut.

Complément d'objet và complément circonstanciel đã là thành phần câu, lại còn coi là bổ từ của verbe. (« Le verbe est souvent complété par des compléments d'objet et des compléments circonstanciel ». — Crouzet, sdt). Đó là một khuyết điểm nữa, vì nếu là bổ từ của verbe thì phải hợp với verbe thành một đơn vị cú pháp, cũng như sujet và mấy thành phần khác, gồm cả tiếng chính và tiếng phụ.

So sánh với từ vụ chính và từ vụ thứ nói ở điều trêu, thì termes de la proposition « thành phần câu » là từ vụ chính, mà (les) différents déterminatifs « tất cả các tiếng phụ » là từ vụ thứ. Nhưng chúng ta chỉ có thể coi complément circonstanciel « bổ ngữ hoàn cảnh » là từ vụ chính, mà complément d'objet «khách từ» phải coi lả từ vụ thứ, vì khách từ chỉ là một hạng bổ

từ của trạng từ. Ta hãy xem câu Giáp đánh Ất : Ất là khách từ của đánh, cả tổ hợp hay từ kết đánh Ất mới đủ nghĩa làm thuật ngữ, cho nên Ất giữ từ vụ thứ trong từ kết dùng làm thuật ngữ, chứ không thể đứng riêng làm thành phần câu được

Những tiếng phụ (les différents déterminatifs) nói trên chia ra hai loại. Một loại gồm : complément déterminatif « bổ từ chỉ định », apposition « bổ từ giải thích » và épithète « hình dung từ ». Những tiếng dùng làm complément déterminatif và apposition, về từ tính, là substantif, còn những tiếng dùng làm épithète, về từ tính, là adjectif qualificatif.

Một loại tiếng phụ nữa gồm những từ loại về từ tính là article và adjectif déterminatif. Việt nam Văn phạm (Trần Trọng Kim) dịch adjectif qualificatif ra tĩnh từ và adjectif déterminatif ra chỉ định từ. Chỉ định từ gồm có : sở hữu chỉ định từ (ad jectif possessif), chỉ thị chỉ định từ (adjectif démonstratif), số mục chỉ định từ (adjectif numéral), phiếm chỉ chỉ định từ (adjectif indéfini), nghi vấn chỉ định từ (adjectif interrogatif).

Chúng ta đã thấy năm loại về từ tính, là : article, substantif, adjectif, pronom và verbe, có thể giữ từ vụ gì trong câu. Ba loại préposition, conjonction (hai loại này tương đương với quan hệ từ) và interjection (tương đương với trợ từ) là tiếng phụ trong câu. Còn loại adverbe, theo định nghĩa là phụ vào verbe, nhưng dùng trong câu, coi là giữ từ vụ chính hav từ vụ thứ, thì không thấy nói đến.

Phân tích câu

28. Theo ngữ pháp cổ điển thì phân tích câu đơn, dùng lối

Trong tiếng Việt cũng có rất nhiều trường hợp nếu để nguyên cả câu thì dễ hiểu, mà phân tích theo kiểu trên [tách rời từng từ một] thì làm cho khó hiểu vì ý nghĩa vốn có sẽ vụn nát. Lấy đồ giải ra để minh họa thì điều này sẽ càng rõ. Ví dụ :

— Anh bao nhiêu tuổi ?

Anh tuổi

bao nhiêu

— Cái ghế này ba chân :

Cái ghế chân

này ba

Người ta sẽ không hiểu quan hệ về ý nghĩa và nhất là về ngữ pháp giữa anh và tuổi, giữa cái ghế và chân là như thế nào, và tại sao tuổi và chân lại có thể làm [thuật ngữ] của câu được.

Trước đây, ta thường nói : phân tích ngữ pháp giúp cho tư duy chính xác. Nhưng nếu dùng phương pháp trên thì nhiều khi sẽ làm cho tư duy trở nên mơ hồ. Ví dụ, nếu ta phân tích câu : Học suông là vô ích theo đồ giải như sau :

Học là / vô ích

suông /

Người mới học, thoạt nhìn sẽ thấy kỳ lạ : tại sao học mà lại vô ích. Chúng ta có thế thấy rất nhiều ví dụ như trên : nếu cứ cắt rời từng từ ra để phân tích ngữ pháp thì nhiều khi ý nghĩa sẽ trở nên tối tăm buồn cười (...)

29. Chúng ta lấy phương pháp tổng hợp để phân tích câu, thay cả hai lối phân tích nói trên. Một câu, dù là câu đơn hay câu phức, chia ra thành phần (chủ ngữ, thuật ngữ, bổ ngữ, v.v.) trước đã, rồi có muốn phân tích mỗi thành phần thì cứ phân chia lần lần cho đến đơn vị nhỏ nhất là từ (đ.6). Điều 7, chúng ta đã phân tích một câu đơn là Chúng tôi đi máy bay bốn động Cơ của công ty hàng không Việt nam. Dưới đây là thí dụ phân tích câu phức.

a. Mấy triều Ngô, Đinh, Tiền Lê chưa tổ chức việc học chữ Nho // vì mấy triều ấy còn phải lo việc chống nhau với nước Tàu //để cho nền tự chủ được vững, (theo Dương Quảng Hàm )

Theo lối cũ thì câu có ba phân cú và phân tích như sau :

Phân cú chính : Mấy triều NgôĐinh, Tiền Lê chưa tổ chức việc học chữ Nho :

Phân cú phụ làm bổ ngữ nguyên nhân : vì mấy triều ấy còn phải lo việc chống nhau với nước Tàu ;

Phân cú phụ làm bổ ngữ mục đích : để cho nền tự chủ được vững.

Nhưng xét ý nghĩa cả câu thì « để cho nền tự chủ được vững » không phải mục đích của « mấy triều Ngô, Đinh, Tiền Lê chưa tổ chức việc học chữ Nho », mà là mục đích của « mấy triều ấy còn phải lo việc chống nhau với nước tàu », và phụ vào tổ hợp này. Cho nên ta sẽ phân tích câu trên ra ba thành phần là :

Chủ ngữ : mấy triều Ngô, Đinh, Tiền Lê :

Thuật ngữ : chưa tổ chức việc học chữ Nho :

Bổ ngữ nguyên nhân : (vì) mấy triều ấy còn phải chống nhauvới nước Tàu để cho nền tự chủ được vững.

b. Công thầy Mạnh tịch tà thuyết, chính nhân tâm, không thua gì công vua Vũ tháo nước lụt, đuổi muông dữ để cho thiên hạ an cư lạc nghiệp. (Ngô Đức Kế)

Theo lối cũ thì câu phân tích như dưới :

Phân cú chính : Công không thua gì công ;

Phân cú phụ làm bổ từ cho tiếng công thứ nhất : thầy Mạnh tịch tà thuyết, chính nhân tâm ;

Phân cú phụ làm bổ từ cho tiếng công thứ nhì : vua Vũ tháo nước lụt, đuổi muông dữ để cho thiên hạ an cư lạc nghiệp.

Phân tích như trên thì « công không thua vì công » chẳng cóý nghĩa gì cả, mà phải chia câu ra hai thành phần là :

Chủ ngữ : công thầy Mạnh tịch tà thuyết, chính nhân tâm ;

Thuật ngữ : không thua gì công vua Vũ tháo nước lụt, đuổi muông dữ để cho thiên hạ an cư lạc nghiệp.

Tài liệu lịch sử trong Chiến Quốc Sách tuy không đáng tin / nhưng [tài liệu ấy] cũng cho ta hiểu được tình trạng xã hội Trung hoa thời Đông Chu // vì dù tác giả của bộ đó có tưởng tượng các mưu mô, các lời biện thuyết của bọn biện sĩ // thì ít nhất [họ] cũng phải dựa một phần nào vào sự thực // để [tài liệu ấy] không trái ngược với cảnh huống xã hội. (Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê),

Câu gồm có năm phân cú. Có nhiều ý bị lược, ta điền những tiếng lược và đặt trong dấu ngoặc. Mới nhìn thì tưởng rằng câu cấu tạo khá phức tạp, nhưng thực ra rất dễ nhận quan hệ các phân cú với nhau, nhờ có quan hệ từ liên hợp (tuy . . . nhưng) và quan hệ từ phụ thuộc (vì, dù, để).

Nếu theo lối « phân tích mệnh đề », chỉ kể ra các phân cú

thì ta không hiểu được cơ cấu trong câu, mà cũng không bổích gì cho người học. Trái lại, dùng phương pháp tổng hợp thì rất giản dị.

Ta hãy ngắt câu đến Đông Chu : « Tài liệu . . . Đông Chu ». Tổ hợp gồm có hai phân cú đẳng lập, là : « Tài liệu lịch sử trong Chiến Quốc Sách tuy không đáng tin » và « Nhưng [tài liệu ấy] cũng cho ta hiểu được tình trạng xã hội Trung hoa thời Đông Chu ».

Phần còn lại, « (vì) dù tác giả . . . xã hội » gồm ba phân cú mật thiết với nhau thành một toàn bộ : ý « dù tác giả của bộ đó có tưởng tượng các mưu mô, các lời biện thuyết của bọn biện sĩ », và ý « để [tài liệu ấy] không trái ngược với cảnh huống xã hội », đều phụ vào ý « ít nhất [họ] cũng phải dự một phần nào vào sự thực ».

Mặt khác, cả tổ hợp gồm ba phân cú nói trên, lại phụ vào ý « [tài liệu ấy] cũng cho ta hiểu được tình trạng xã hội Trung hoa thời Đông Chu». Tóm lại, ta phân chia câu trên ra hai phần : phần thứ nhất gồm một phân cú là phân cú thứ nhất ; phần thứ hai gồm bốn phân cú còn lại :

Phần I Chủ ngữ ; tài liệu lịch sử trong Chiến Quốc Sách ;

Thuật ngữ : không đáng tin

(Quan hệ từ : tuy . . . nhưng)

Chủ ngữ : [tài liệu ấy]

Phần II Thuật ngữ : cũng cho ta hiểu tình trạng xã hội Trung Hoa thời Đông Chu

Bổ ngữ nguyên nhân : (vì) dù tác giả của bộ đó… cảnh huống xã hội.

Theo lối cũ thì câu có ba phân cú và phân tích như sau :

Phân cú chính : Mấy triều Ngô Đinh, Tiền Lê chưa tổ chức việc học chữ Nho :

Phân cú phụ làm bổ ngữ nguyên nhân : vì mấy triều ấy còn phải lo việc chống nhau với nước Tàu ;

Phân cú phụ làm bổ ngữ mục đích : để cho nền tự chủ được vững.

Chủ ngữ : mấy triều Ngô, Đinh, Tiền Lê :

Thuật ngữ : chưa tổ chức việc học chữ Nho :

Bổ ngữ nguyên nhân : (vì) mấy triều ấy còn phải chống nhauvới nước Tàu để cho nền tự chủ được vững.

b. Công thầy Mạnh tịch tà thuyết, chính nhân tâm, không thua gì công vua Vũ tháo nước lụt, đuổi muông dữ để cho thiên hạ an cư lạc nghiệp. (Ngô Đức Kế)

Theo lối cũ thì câu phân tích như dưới :

Phân cú chính : Công không thua gì công ;

Phân cú phụ làm bổ từ cho tiếng công thứ nhất : thầy Mạnh tịch tà thuyết, chính nhân tâm ;

Phân cú phụ làm bổ từ cho tiếng công thứ nhì : vua Vũ tháo nước lụt, đuổi muông dữ để cho thiên hạ an cư lạc nghiệp.

Phân tích như trên thì « công không thua vì công » chẳng cóý nghĩa gì cả, mà phải chia câu ra hai thành phần là :

Chủ ngữ : công thầy Mạnh tịch tà thuyết, chính nhân tâm ;

Thuật ngữ : không thua gì công vua Vũ tháo nước lụt, đuổi muông dữ để cho thiên hạ an cư lạc nghiệp.

Nếu theo lối « phân tích mệnh đề », chỉ kể ra các phân cú

thì ta không hiểu được cơ cấu trong câu, mà cũng không bổích gì cho người học. Trái lại, dùng phương pháp tổng hợp thì rất giản dị.

Phần I Chủ ngữ ; tài liệu lịch sử trong Chiến Quốc Sách ;

Thuật ngữ : không đáng tin

(Quan hệ từ : tuy . . . nhưng)

Chủ ngữ : [tài liệu ấy]

Phần II Thuật ngữ : cũng cho ta hiểu tình trạng xã hội Trung Hoa thời Đông Chu

Bổ ngữ nguyên nhân : (vì) dù tác giả của bộ đó… cảnh huống xã hội.

Kết luận :

30. Chúng ta đã giải thích học thuyết của F. de Saussure trong Cours de Linguistique générale, và chúng ta đã lấy những điểm sở đắc để sửa lại ngữ pháp cổ điển.

Phương pháp chúng ta nghiên cứu ngữ pháp Việt nam, dựa vào hai điểm chính : phân biệt dứt khoát từ tính với từ vụ và phân biệt từ vụ chính với từ vụ thứ. Về điểm thứ nhì, chúng ta đã giải thích đầy đủ ở mục « Từ vự và quan hệ các từ trong câu » (đ. 25-27).

Về điểm thứ nhất, như chúng ta đã nói ở điều 24, chúng ta tránh sự lầm lẫn trong phương pháp cổ điển, là phân định từ tính mà căn cứ vào hai, ba tiêu chuẩn khác nhau, không phân biệt dứt khoát từ tính với từ vụ. Chúng ta phân định từ tính chỉ theo có một tiêu chuẩn. Từ tính là một hệ thống, từ vụ là một hệ thống khác. Mỗi hệ thống chỉ có một căn cứ duy nhất.

Cũng về điểm thứ nhất, chúng ta không theo Saussure mà gạt từ tính ra ngoài ngữ pháp (đ.9). Tuy rằng từ vụ quan trọng hơn từ tính (đ.25), nhưng từ tính và từ vụ có liên quan với nhau để cấu tạo nên câu. Tùy theo từ tính mà một từ có khả năng giữ những từ vụ gì hay không thể giữ từ vụ gì. Thí dụ, cả hai loại, thể từ và trạng từ, đều có thể dùng làm thuật ngữ nhưng chỉcó thể từ có thể dùng làm chủ ngữ.

Hai điểm trên là phương châm mà người viết bài này đã theo khi soạn quyển Khảo luận về Ngữ pháp Việt nam (49) và

(49) Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê, Khảo luận về Ngữ pháp Việt nam, Viện Đại học Huế xuất bản, 1963, khổ 15x23 cm, 718 trang

quyển Structure de la Langue Vietnamienne (50). Đó cũng là phương châm để soạn quyển Sơ lược Ngữ pháp Việt nam theo phương pháp tổng hợp (cho bậc trung học) và Giáo trình Ngữ pháp Việt nam (cho bậc đại học).

TRƯƠNG VĂN CHÌNH

(28-6-1971)

TRIỂN LÃM TRANH
NỮ HỌA SĨ
BÉ KÝ
khai mạc ngày 9-12-1971
tại PHÁP VĂN ĐỒNG MINH HỘI
24, Gia Long – Saigon

Giờ mở cửa :
Sáng 9h – 12h
Chiều 16h – 19h30

(50) Trương Văn Chình, Structure de la Lan que vietnamienne, trong « Publications du Centre Universitaire des Langues Orient aies vivantes», Paris, 1970, khổ 15, 5x21 cm., XVI + 178 trang.

đoạn trường vô thanh

□ PHẠM THIÊN THƯ

1. giải cung nghiệp vận

I. lòng như hoa nổi mây xanh,

thân như sương tụ trên cành Đông mai.

cuộc đời chớp loé, mưa bay,

càng đi, càng kiếm, dặm dài nỗi không.

tham mê là lụy trần hồng,

ngàn muôn mạch suối từ lòng dấy lên.

giam trong giả dạng, giả tên,

trăm năm nào dễ một lần thoát ra.

đoạn trường ai chuốt dư ba,

I0. năm cung nước chẩy lại sa phận mình.

mười lăm năm ấy lênh đênh,

thế tình đã vượt giả, chân cõi ngoài.

sổ thiêng tẩy nước sông này,

Tiền đường sóng cuộn, mây bay vật vờ.

đền nhau tơ tóc duyên xưa,

ba năm—cuộc rượu canh cờ thế thôi.

ý người nào khác mây trôi

chốn xa tìm đến, đến rồi lại đi,

dưới hoa lần lữa cầm kỳ,

20. chén quỳnh rượu lạnh, câu thi biếng vần.

trước còn nể nguyệt, ươm xuân,

lần hổi lối cũ sương ngần hạt sa.

kể từ hương lửa một nhà,

bao năm bóng nhạt, đậm đà lại hơn.

2. như kẻ tìm mây

Kiều xưa như suốixa nguồn,

đá hoa in dáng, trăng buồn ngùi theo.

bến sương, lửa phố, non chiều,

vó lang thang ngựa, tiêu điều bụi bay.

chàng Kim như tỉnh như say,

30. mây xuôi nhớ tóc, hoa lay nhớ người.

lời thề xuân đượm đào tươi,

duyên bay bọt sóng chim trời gặp nhau.

hoa xưa in đáy dòng sầu,

ngừ đâu suối đã nhạt mầu thời gian.

trăng nao buông vẳng tơ đàn,

chừ nghe hờ hững như làn khói bay.

lò trầm ai chửa ngừng tay,

mà sao hơi lạnh như ngày chớm thu.

sầu tình thoảng giấc hương trưa,

40. tỉnh thôi, thôi lại, ơ hờ lòng không

tưởng đàn xưa nỗi tơ đổng,

ngỡ thuyền trăng đậu bến hồng cõi tiên.

giữ sao yên dưới, vẹn trên,

hai cành đào cúc, tỏ viển trăng soi.

PHẠM THIÊN THƯ

Nguồn: Nguồn: Pháp Bảo — kho kinh sách điện tử của Trung tâm biên, phiên dịch tài liệu Phật giáo Quốc tế, Ban Phật giáo Quốc tế, Giáo hội Phật giáo Việt Nam (vbeta.vn · api.phapbao.org), đọc về ngày 3–4/9/2026. Đại đức Thích Vạn Lợi, Thư kí phụ trách kinh sách điện tử. Bản quyền bản dịch, bản in và số trang thuộc về các dịch giả, tác giả và nhà xuất bản đứng tên trong từng cuốn. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ tác phẩm của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.