Số 9 (1971)

Văn Hóa Đông Tây

TƯ TƯỞNG

CƠ QUAN LUẬN THUYẾT CỦA VIỆN ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

Chủ nhiệm :T.T. THÍCH MINH CHÂU

Ban Biên Tập:

THÍCH MINH CHÂU • THÍCH QUẢNG ĐỘ• NGUYỄN ĐĂNG

THỤC • NGÔTRỌNG ANH•TÔN THẤT THIỆN• PHẠM CÔNG

THIỆN • DƯƠNG THIỆU TỐNG • LÊ TÔN NGHIÊM •

KIM ĐỊNH • TUỆ SỸ • CHƠN HẠNH...

VỚI SỰ CỘNG TÁC CỦA TOÀN BAN GIÁO SƯ

VIỆN ĐẠI HỌC VẠN HẠNH.

Ngày 30 tháng 11
Năm 1971

Năm thứ Tư
Số9

Bài vở, bản thảo xin gửi : Ngân phiếu, thư bảo đảm xin gửi :

Đ.Đ. TUỆ SỸ Cô Hồ Thị Minh Tương

VIỆN ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

222 Trương Minh Giảng, Saigon 3 — đ.t. 25.946

VĂN HÓA ĐÔNG TÂY

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

XƯA nay người ta thường phân biệt có hai khu vực hai tinh thần văn hóakhác nhau như văn hóa Đông phương và văn hóa Tây phương. Và người ta cho rằng văn hóa Đông phương thì hiếu tĩnh, văn hóa Tây phương thì hiếu động, văn hóaĐông phương thì duy tâm, văn hóaTây phương thì duy vật, văn hóaĐông phương thuộc về đạo học, văn hóaTây phương thuộc về khoa học v.v... Nói như thế chẳng qua là khái quát không cho chúng ta thấy được đến nội dung đặc chất của chúng thế nào. Chính cái nội dung đặc chất ấy mới thiết yếu cho chúng ta ở Việt nam lúc này, tìm thâu hóacó sáng tạo, là đường hướng tất nhiên của chương trình xây dựng dân tộc.

Nay đi vào nội dung đặc chất của văn hóa thì lịch sử văn hóa Âu Tây bầy ra một sắc thái đặc biệt này là luôn luôn có sự đối lập giữa tâm và vật, tình và lý, lý trí và tín ngưỡng, văn học và khoa học, kể từ thế kỷ Phục hưng và nhất là thế kỷ XIX với sự tiến bộ về khoa học vật lý cơ khíđến nay. Đấy là hai đường lối, căn cứvào hai truyền thống chung sống với nhau đã

từ lâu, bắt nguồn từ hai phương pháp tìm hiểukhác nhau. Hai khuynh hướng tinh thần phân chia một tâm hồn nhân loại trong sự học hỏi, khuynh hướng văn học và khuynh hướng khoa học.

Sự ly khai giữa văn học và khoa học, hai phương diện sinh hoạt căn bản của con người, sinh hoạt tình cảm với sinh hoạt trí thức, bắt đầu ở ÂuTây với tư tưởng duy lý cận đại. Nhưng tư tưởng duy lý cận đại bắt nguồn từ Hy lạp nó đã sớm thiết dựng nên một truyền thổng mới để rồi trở nên tất cả sức mạnh và hiệu năng của tinh thần văn hóa Tây phương. Ấy là phương pháp tri thức về sự vật thực hữu không những chỉ dựa vào tài liệu kiến văn của cảm giác mà còn căn cứ vào một tin tưởng như một giáo điều về sự đồng nhất tính giữa định luật của lý tính nhân loại, với định luật chi phối thế giới hiện tượng. « Tất cả cái gì có thật là hợp lý, tất cả cái gì hợp lý là có thật ». (Hegel) Đấy là giải thích vũ trụ theo luận lý, từ nay đều căn cứ vào quan hệ nhân quả và sự tồn tại của nó. Còn khu vực thực nghiệm thì vẫn thuộc về phạm vi quan sát của giác quan, do đấy mà là của không gian với kích thước không gian và làcủa vật thể mà không gian chứa đựng. Cái thực nghiệm ấy phải lệ thuộc vào những qui tắc phổ biến đại đồng, được mọi người công nhận. Bởi thế mới nẩy ra cái quan niệm khách quan cơ bản, nghĩa là sự phân biệt rõ rệt, dứt khoát, nhất định đối tượng bị quan sát với ý thức chủ thể quan sát, tức như danh từ Phật học bên Đông phương gọi là sở tri với năng tri, vật với tâm, hai đằng cách biệt bằng cái hố khách quan và chủ quan bất khả xâm phạm. Bởi thế mà muốn tới cái biết người ta phải tiêu trừ những đặc chất chủ quan

của người quan sát, nghĩa là tiêu diệt con người với đời sống nội tâm của nó đi, chỉđể lại lý trí lạnh lùng bất biến, A là A không thể vừa là A vừa là B. Kết quả chỉ có chủ thể là tâm năng trí mới có hồn, sinh hoạt liên tục còn đối tượng là vật thể thì hoàn toàn thuộc vềkhông gian được giới định bằng lượng số, tuân theo lượng độ và định luật hợp lý. Và điều lý tiết độ qui định tất cả tiến triển trong thời gian, khôngcó sự ngẫu nhiên bất ngờ như trong chiếc đồng hồ của Descartes, ông tổ chủ nghĩa duy lý cận đại ở ÂuTây vậy. Những hình thái trừu tượng của biến động trở nên bất di bất dịch vì những giới thuyết, những định nghĩa, khiến cho chân lý cũng đòi hỏi được xác định cách bất di bất dịch. Đến tâm lý vốn trôi chẩy biến đổi như thác đổ, đầy tính cách bất ngờ, phi lý thì bị tiêu trừ hết sạch, để được thay thế bằng những tính chất bền vững, cố định của những giới hạn không gian nghĩa là những cách thức của hình học đặt vào cho tâm lý học. Nào tâm tình rộng hẹp, tư tưởng thẳng thắn, cảm nghĩ sâu xa. Tất cả cái gì người ta cảm thấy, cái gì khôngthể giới định được và luôn luôn biếnchuyển của thời gian sống động thì lần lượt bị đóng khung vào những hình thức tinh thần là những ý niệm có giới hạn rõ rệt, bất di bất dịch theo kiểu hình thức của không gian. Người ta không gian hóa tất cả, vì khoa học là lượng số. Tất cả đều được hàm lượng (quantification), hạn định. Cái truyền thống ấy thấm nhuần tinh thần văn hóa Âu Tây « khóa học » thâm sâu đến nỗi nhân loại Tây phương coi như thế là tự nhiên thuộc bản tính của nhân loại. Đấy là cơ bản của tư tưởng Tây phương, tư tưởng máy móc, vô hồn, lạnh lùng duy lý.

Thực ra các nhà xã hội học, nhân chủng học từ lâu đã xác nhận trước nay vẫn có một cách thức, tư tưởng khác với tư

tưởng duy lýcủaÂu Tây gọi là tư tưởng trước lý trí, (prélogique) ở nhân loại Đông phương. Theo lối tư tưởng này thì vật đối tượng của tâm năng trí, của ý thức chủ thể cần biết tức là sở tri, không bị cô lập trong giới thuyết, bởi định nghĩa (définition), đứng phân biệt gián đoạn hẳn với người quan sát. Giữa vật với tâmcó sự thông cảm để biết, năng tri với sở tri, chủ thể với đối tượng có quan hệ thông đồng với nhau cũng như tất cả sự vật trong vũ trụ đều tương quan với nhau mà có vì cũng là những biểu hiện của một thực tại tối linh,¹ Người, nhân loại là cái linh của trời đất muôn vật « Nhân, Thiên Địa, vạn vật chi linh ». Đấy là nguyên lý «Vạn vật nhất thể » : «Vũ trụ hiện hữu là một thể » trong cái « Tâm đại đồng » « Thiên Địa phụ mẫu » « Trời Đất Cha Mẹ ». Sự vật được xem như chính ta cảm thấy ở nơi ta, tất cả phối hợp với nhau không theo định luật vật lý và cơ giới, mà phản ứng, cảm sinh, hấp dẫn hay thôi thúc nhau theo định luật « Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu » nghĩa là cái gì cùng âm thanh với nhau thì đáp ứng với nhau, cái gì cùng khí chất thì cùng tìm đến vói nhau».

Cũng là thanh khí xưa nay

Mới cùng nhau lúc ban ngày đã quên

(Kiều)

Đấy là định luật « phương dĩ loại tụ, vật dĩ quần phân » nghĩa là « phương hướng thì tụ họp vật giống nhau, vật này vật khác thì lấy đoàn bầy phân biệt với nhau ». Đấy là định luật « loại tự » (analogie) của văn hóa hay là tâm lý cổ sơ. Các vật tương tự với nhau thì như nhau, cùng một vận mệnh liên đới với nhau. Do đấy mà có pháp thuật hay ma thuật (magie) tưởng cóthể ở cách xa dùng phù chú vào một vật tương tự làm

trung gian cóthể di chuyển được bệnh tật ở vật nguyên bản sang vật khác. Bởi thế một lời nói, một âm thanh tương tự, phát biểu ra có thể ảnh hưởng vào đối tượng người ta chỉ định. Tất cả một hệ thống tương quan giữa vật nọ với vật kia, tạo nên một thế giới quan «Trời- Đất- Người » mật thiết quan hệ với nhau ở cái bản thể chung đồng nhất thể là Nguồn sống, là « sinh sinh » không bao giờ hết, là bản tính còn mãi «tồn tồn » để nuôi cho cái tin tưởng là người với vũ trụ, vận mệnh cá nhân với vạn hành tinh tú hỗ tương ảnh hưởng lẫn nhau. Bấy là tín ngưỡng cầu phong đảo vũ thông hành trong khu vực văn hóa Đông phương với quan niệm truyền thống « con người la một vũ trụ nhỏ ». Ở đây sự hiểu biết hoàn toàn, cái biết chân trí, thật biết lại đi ngược hẳn với lối biết của Tây phương quan niệm, vật đối tượng để biết với người quan sát không cách biệt, mà là hợp vào làm một, cảm thông. Ở trình độ cổ sơ đấy là cái biết ảo thuật, mộng triệu, tiên tri. «Một nước sắp thịnh vượng thì có điềm lành báo trước, một nước sắp tiêu vong cóđiềm gở hiện ra ». Nhưng ở trình độ cao nhất của cái biết ấy là cái biết thần bí (mystique) trong đó Thượng đế biểu hiện ra cho người ta khi nào tâm hồn cá nhân thâm thông hợp nhất với Thượng đế, coi như một Đại Hồn, một tâm linh vũ trụ, một cái Hồn sông núi hay là Đại Ngã tối linh, tối cao vậy.

Trái hẳn với sự hiểu biết của Hy lạp đòi hỏi và giả thiết là người tìm biết phải cắt hết liên hệ với vật nó quan sát, liên hệ tình cảm và cả đến liên hệ của ý chí quan sát nữa. Sự quan sát đòi người ta không được tham gia vào với vật để quan sát, tham gia vật linh, tình cảm ; người ta phải lùi lại ở vị trí khách quan với thái độ lạnh lùng, xa cách. Quan sát của nhà khoa học là giới định vào không gian vật lý, không được thẩm định vì

thẩm thức thuộc về chủ quan tính, chỉ cần đến sự công bằng của đo lường, như pho tượng thằng bịt mắt cầm cái cân hình dung ở trước các tòa án để cân lường công lý. Đấy có lẽ đã mô phỏng cái câu nói của Platon muốn «cấm không ai được vào Hàn làm viện nước « Cộng hòa » của ông nếu không phải trước hết là nhà kỷ hà học ». Đấy là quan điểm không gian về vũ trụ, được Hy lạp phát triển để đem lại cho con người quyền năng khoa học mới về thế giới vật lý. Cái lối trí thức ấy được La mã noi theo và qui định thành luật pháp thực tiễn. Đế quốc La mã là thế giới pháp thống chặt chẽ. Nên Hy lạp cổ điển có tinh thần hiểu biết rất cao về giới hạn trong phạm vi tâm linh thì La mã có sự hiểu biết ấy ở phạm vi chính trị. Tinh thần văn hóa La mã là tinh thần luật pháp nghĩa là trật tự và phương pháp La mã đi đôi với Hy lạp thành cái khuôn khổ nhất định của văn minh hay là tinh thần Tây phương, ấy là tinh thần văn hóa La Hy vậy. Cái tinh thần La Hy Tây phương ấy một khi thành lập thì phân biệt hẳn với tinh thần đối lập với nó là tinh thần văn minh Đông phương. Tuy nhiên từng phen Đông phương vẫn tìm ảnh hưởng vào Tây phương qua những cuộc tiếp xúc binh bị như sau thời A lực sĩ Đa đức (Alexandre le Grand) chinh phục Tây Bắc Ấn độ chẳng hạn thì học phải Alexandrie đã dung hòa Đông phương vào Hy lạp trong triết học Tân Ba lạp đồ có khuynh hướng thần bí tâm linh. Nhưng nhất là Thiên chúa giáo, một tôn giáo Tình yêu phía Đông Địa trung hải trên lục địa Á châu đã tràn ngập vào thế giới La Hy, nhất là thế giới La mã, lấn át cả truyền thống duy lý cố hữu. La mã bắt đầu chống lại, rồi sau trở nên đồng minh, tìm La mã hóa Cơ đốc giáo, công cuộc La mã hóa này đã diễn ra suốt thời Trung cổở Âu Tây, cố thực hiện thế quân bình giữa quyền của Lý

trí với quyền của Tín ngưỡng, hợp nhất gia tài triết học cổ điển của Platon và Aristote với giáo điều Cơ đốc.

Với thời Phục hưng văn hóa ở các nước Âu Tây, bắt đầu ở nước Ý đại lỵ (Italie) thừa tự chính thức cổ điển La Hy, người ta thấy tư tưởng cổđiển được củng cố lại, dọn đường cho tri thức khoa học chính thức hiện đại. Nó bắt đầu ở nước Anh với Francis Bacon, ông này đã cống hiến nhất định vào lâu đài khoa học, ấy là phương pháp luận thực nghiệm, một vũ trụ quan mới về sự vật, đoạn tuyệt với phương pháp diễn dịch và giáo điều độc đoán. Tưởng như thế là người ta đã dứt khoát với quan điểm vật linh, hồn cây, hồn đá, hồn núi, hồn sông. Nào ngờ ông vẫn dùng và thường nói đến « đức tính » của sự vật vô tri vô giác, và giải thích bằng « cảm tình » giữa vật nọ vật kia. Đồng thời với ông có Galilee còn duy trì trong khoa học những ý tưởng thuộc về phẩm tính của vũ trụ, những phẩm tính không thích hợp với phương pháp đo lường như đồng hồ quả lắc, hàn thử biểu, cân thủy xứng v.v... và không thích hợp với cơ học mà ông đã có công làm cho tiến bộ.

Phải chờ đến Descartes ở bên Pháp để chấm dứt tình trạng hàm hồ về cái ý niệm phẩm tính, không còn vấn vương vìnó xa lạ với khách quan tính chính xác, và còn ngụ những nguyên nhân cứu cánh chứ không phải chỉ có hiệu nghiệm thôi. Descartes đã giới định cho vật thể vào diện tích của nó, bằng những đồ hình và vị trí tương đối của nó. Xúc động có thể làm thay đổi vị trí của vật thể nhưng không có sự can thiệp của tồn tục tính. Descartes đã triệt để tiêu trừ sạch di tích vật linh khỏi khoa học đến nỗi không thừa nhận sự thiết yếu của đức tính hấp dẫn của nam châm, không cho động vật có linh hồn. Tất cả tạo

vật thiên nhiên từ nay thuộc về kỷ hà học hay hình học và cơ học. Con người là bộ máy như máy đồng hồ hay máy tính. Vật lý học trở nên Bà Chúa của khoa học thực tiễn, thành công rực rỡ vào thế kỷ XIX. Đấy là thời cực thịnh của chủ nghĩa cơ giới. Tri thức vật linh có vẻ hoàn toàn thất bại và bị bài trừ trongkhoa học cơ giới vạn năng.

Tuy nhiên, tư tưởng vật linh mặc dầu bị tấn công ráo riết bởi tư tưởng duy lý thời Phục hưng, nó vẫn nấu ẩn đợi thời với tinh thần Nhật nhĩ man kể từ các nhà tâm linh thần bí học như Eckhart, Ruisbrock. Các nhà tôn giáo tâm linh này vẫn xác nhận và chủ trương rằng cái biết tối cao, cái biết thật biết là cái biết về Thượng đế, chỉ có thể thực hiện trong sự hợp nhất thân mật giữa người cầu biết với đối lượng để biết, nghĩa là trong sự thông cảm, trực giác của tình yêu. Học phái Tân Bà lạp đồ (Neo-platonisrne) với Plotin chẳng đã vượt quá khách quan tính khoa học với tín ngưỡng vào những năng lực thần bí, vào sự đong điệu cảm sinh giữa tiểu vũ trụ nhân thân với đại vũ trụ tạo vật đấy ư ? Nhà thiên văn học đại tài cận đại như Kepler chẳng vẫn còn vấn vướng lưỡng lự giữa thiên văn học là khoa học chính xác với khoa chiêm tinh căn cứ vào những đối xứng thuộc loại tượng trưng đấy ư ? Và chính ở khu vực Bắc Âu, ít chịu ảnh hưởng văn hóa La tinh Địa trung hải, như cuộc cách mệnh Tân giáo của Luther, Calvin xác chứng, mà người ta thấy có sự cầm cự bền dai đối với tri thức duy lý khách quan máy móc. Ở đấy là lò của những khoa học sinh lý như Y học với Hóa học, còn thấm nhuần truyền thống luyện đan trường sinh bất tử, căn cứ vào quan niệm đối xứng giữa đại vũ trụ và tiểu vũ trụ, ngoại giới và nội giới, « đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu ».

vật thiên nhiên từ nay thuộc về kỷ hà học hay hình học và cơ học. Con người là bộ máy như máy đồng hồ hay máy tính. Vật lý học trở nên Bà Chúa của khoa học thực tiễn, thành công rực rỡ vào thế kỷ XIX. Đấy là thời cực thịnh của chủ nghĩa cơ giới. Tri thức vật linh có vẻ hoàn toàn thất bại và bị bài trừ trongkhoa học cơ giới vạn năng.

Tuy nhiên, tư tưởng vật linh mặc dầu bị tấn công ráo riết bởi tư tưởng duy lý thời Phục hưng, nó vẫn nấu ẩn đợi thời với tinh thần Nhật nhĩ man kể từ các nhà tâm linh thần bí học như Eckhart, Ruisbrock. Các nhà tôn giáo tâm linh này vẫn xác nhận và chủ trương rằng cái biết tối cao, cái biết thật biết là cái biết về Thượng đế, chỉ có thể thực hiện trong sự hợp nhất thân mật giữa người cầu biết với đối lượng để biết, nghĩa là trong sự thông cảm, trực giác của tình yêu. Học phái Tân Bà lạp đồ (Neo-platonisrne) với Plotin chẳng đã vượt quá khách quan tính khoa học với tín ngưỡng vào những năng lực thần bí, vào sự đong điệu cảm sinh giữa tiểu vũ trụ nhân thân với đại vũ trụ tạo vật đấy ư ? Nhà thiên văn học đại tài cận đại như Kepler chẳng vẫn còn vấn vướng lưỡng lự giữa thiên văn học là khoa học chính xác với khoa chiêm tinh căn cứ vào những đối xứng thuộc loại tượng trưng đấy ư ? Và chính ở khu vực Bắc Âu, ít chịu ảnh hưởng văn hóa La tinh Địa trung hải, như cuộc cách mệnh Tân giáo của Luther, Calvin xác chứng, mà người ta thấy có sự cầm cự bền dai đối với tri thức duy lý khách quan máy móc. Ở đấy là lò của những khoa học sinh lý như Y học với Hóa học, còn thấm nhuần truyền thống luyện đan trường sinh bất tử, căn cứ vào quan niệm đối xứng giữa đại vũ trụ và tiểu vũ trụ, ngoại giới và nội giới, « đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu ».

Các nhà tâm linh và thần bí học nước Đức như Jacob Boehm phân biệt rõ ràng cái « biết tự nhiên » dành cho những thực tại vật chất của không gian với cái biết siêu nhiên thuộc về phẩm tính hơn là lượng số cân lượng.

Tuy nhiên,kể từ Descartes về sau, sự sống chung không thểcòn được giữa hai trào lưu tư tưởng ở Tây phương : khoa học chính xác với công thức khách quan đanh thép không có thể đi đôi hay chịu đựng với tư tưởng vật linh pháp thuật. Nhưng khoa học vô tình vẫn chịu ảnh hưởng ngấm ngầm mà không tự biết. Nếu Newton có mở ra một viễn tượng mới mẻ rộng lớn cho khoa học cận đại là nhờ ở chỗông công nhận và giải thích những hiện tượng hấp dẫn xa cách của tinh tú, không có động tác máy móc trực tiếp với nhau. Nếu hóa học có được những phát minh phong phú mới mẻ, là nhờ nó chịu nhận có những đức tính cảm ứng, những quan hệ loại tự (Affinité) giữa các chất hóa học với nhau. (Affinité) : « Thâu hòa lực», (Attraction) : «Hấp dẫn lực » là gì mà khoa học thực nghiệm phải công nhận ? Đấy chẳng là công nhận những hiện tượng bề ngoài căn cứ vào những cảm tính vô hình phi chất ? Rồi « Từ lực » học đến tấn công khoa học cơ giới để đem lại sự phát minh vĩ đại tối tân của điện học, trong đó « Âm» với « Dương »hấp dẫu nhau, đun đẩy nhau tùy theo chúng giống nhau, tương tự với nhau hay trái nghịch xung khắc với nhau. Những danh từ của văn hóa vật linh bị bài trừ một thời gian, lại trở lại công khai chính thức trong tự diễn khoa học chính xác. Khoa học công nhận những danh từ vật linh với định luật của nó sau khi bắt chúng chịu sự thử thách của phương pháp thực nghiệm và như thế khoa học đã mở ra một nhỡn quan càng ngày càng rộng lớn vô cùng. Khoa học thí nghiệm lại những tài liệu vật linh, lọc sạch những

không khí mê tín thường bao phủ lấy chúng, gạt bỏ tất cả những cái gì phụ thuộc, không được thực nghiệm chứng minh, như gần đây tại phòng thí nghiệm Bose ở Calcutta nhà bác học Ấn đang chứng minh cụ thể « sinh lực » của một mảnh thiết phản ứng lại các khích động khác nhau tốt hay xấu », giữa vật vô cơ với vật hữu cơ, không có biên giới nhất định, vật vô tri vô giác như gỗ đá rung động với nguồn sinh khí tế vi. Như thể là Nguồn sống vũ trụ đã được khoa học thực nghiệm bắt đầu công nhận. Phần thần bí của vật linh chưa được chứng minh thì tìm vào các khu Vực triết học thường nảy nở ở khu vực văn hóa ngoài khu vực văn hóa La tinh như ở văn hóa Đông phương chẳng hạn. Chủ nghĩa tượng trưng (Symbolisme) với thuyết « Đối xứng tương ứng » (Correspondances) của Beaudelaire bên Tây phương đã nhắc lại học thuyết tham gia hóa nhập của linh hồn cá nhân vào linh hồn vũ trụ. Đấy là triển vọng của tri thức vật linh phục sinh ở khoa học, siêu hình học, văn học và thi ca. Đấy là ảnh hưởng ở Tây phương của tư tưởng Nhật Nhĩ man (Germanique) vốn giàu lãng mạng tính. Nhà sáng lập ra triết học Đức, tuy chịu ảnh hưởng thâm sâu của triết gia Pháp là Descartes, đã mở đường cho khuynh hướng tư tưởng động tĩnh troug đó động lực thay thế cho hình thể thuộc không gian, và tiên phong về thế giới tiềm thức, vượt khỏi những hình ảnh linh thần, những ý niệm, ý tưởng (idée). Học giả Đức bị ám ảnh bởi vấn đề quân bình ở thời gian giữa những thế lực mâu thuẫn mà họ tìm dung hòa vào nguvên lý căn bản của sự ứng cầu và loại tự, biện chứng pháp (Dialectique) của Hegel bất quá chỉ là một lối hợp lý hóa vận động mâu thuẫn dung hòa. Nhất là ở trong thi ca, văn nghệ, người ta thấy nó gợi lên giấc mộng cổ xưa về cái biết giác ngộ hợp nhất chủ thểvới khách vật, Trời với Người, cá nhân

với vũ trụ. Nó mở đường cho thuyết thẩm mỹ học, tìm nguồn cảm hứng ở trong sự biến hóa tự ngã vào cảnh vật, cảnh vật vào tự ngã : « Tình vương với cảnh, cảnh tự vương tình » khác nào thuyết « vật hóa » ở Trang Tử bên Á đông.

René Huyghe ở Hàn lâm viện Pháp gần đây đã viết : «Giordan Bruno đã gieo mầm cho thuyết thẩm mỹ học khi ông nghĩ đến « la transformation de soi-même en la chose en soi-même »« biến hóa tự thân mình vào vật ở tự thân nó ». Đấy là hoài bão vật linh nó thấy thành tựu trong sự hợp nhất các hữu thể bằng nghệ thuật và văn thơ. Chính những công thức tương tự như thế mà Beethoven, Delacroix cùng Rimbaud đã ca tụng, kháo khát sự thông đồng giữa « linh hồn với linh hồn », đồng thời với sự hòa hợp thân mật giữa tâm hồn của người với linh hồn vạn vật. Delacroix dạy rằng : « Nguồn chủ ý chính là từ trong linh hồn đi ra, và nó đi vào linh hồn khán giả một cách tự nhiên không cầm được ». Âm nhạc có khả năng nhất để làm cho người ta vượt các biên giới vật chất. Bấy giờ nó tiến lên hàng đầu theo như nguyện vọng của văn hóa Nhật nhĩ man. Nó thay thế cho những nghệ thuật về hình tướng như kiến trúc và điêu khắc ở vai trò mô phạm mà truyền thống Hy La đã muốn chúng như thế. Sự hồi đầu ấy đưa đến sự bỏ rơi thi ca tả cảnh mà diễn giải như còn thấy ở nưởc Pháp thế kỷ XVIII, để nhường cho thi ca ám thị (suggestive) và có tính chất vật linh. »

Thế là Âu châu với truyền thống văn hóa lưỡng nguyên thừa nhận sự tình sống chung và đối lập của hai đường lối hiểu biết bội phản mâu thuẫn mà nó gán vào hai bình diện tư tưởng căn bản khác nhau. Ấy là : văn học và khoa học trở nên hai ngành khác nhau của giáo dục, giáo dục nhân văn và giáo dục khoa học. Khoa học đặt giá trị vào quan sát và phân tích để thu hoạch lấy

trí thức chuyên môn. Nhân văn học đặt giá trị vào suy tư và tưởng tượng. Một đằng thiên về lý trí khách quan, một đằng nặng về tình cảm chủ quan, cả hai bên phải bổ túc cho nhau trong một hệ thống giáo dục hoàn hảo. Đấy hẳn cũng là nguyện vọng của René Huyghe ở Hàn lâm viện Pháp khi ông viết về hai khuynh hướng tư tưởng Tây phương : văn học và khoa học :

« Có lẽ đấy là một trong các phương diện đáng lưu ý nhất của thời đại chúng ta là sự di chuyển dần dần để xóa bỏ cái hố phân chia kỳ quặc (giữa hai lối tư tưởng văn học và khoa học) và để phác họa một lối tư tưởng người ta cóthể gọi được là một cái ý thức thống quan về thế giời. »

TU THƯ ĐẠI HỌC VẠN HẠNH
Phát hành trong tháng 10-1970
WILL DURANT
CÂU CHUYỆN TRIẾT HỌC
TRÍ HẢI và BỬU ĐÍCH dịch

612 trang giá 600 $

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

Vai Trò Của Khoa Học Cơ Bản

VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC

CĂN BẢN TRONG

GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

CHUYÊN NGHIỆP

NGUYỄN CHUNG TÚ

NĂM 1971 mở đầu đệ nhị thập niên về phát triển do Liên hiệp quốc khởi xướng. Nói đến phát triển là người ta nghĩ đến Kinh tế tài chánh, Canh nông điền địa, Y tế xã hội, Giao thông vận tải, ít ai để ý rằng nguồn gốc của mọi phát triển là Khoa học và phát triển cao quý nhất là phát triển Giáo dục.

Bất cứ công dân nào cũng xuất thân từ một trường học, cho nên giáo dục chi phối sự hưng vong của một quốc gia. Thế mà đa số các nhà giáo, nhất là ởÁđông, theo một truyền thống Khổng Mạnh, ít khi thổ lộ những vui buồn của nghề mình nên

(1) Diễn văn đọc trong dịp lễ phát bằng tốt nghiệp tại Nha Y khoa Đại hoc Saigon, ngày 31-7-71.

những vấn đề giáo dục mấy khi được quảng đại quần chúng chú ý. Hơn nữa, những hậu quả tai hại về giáo dục không bộc phát tức thời như một bệnh dịch, mà lại âm ỷ,mươi mười lăm năm sau mới hiện ra, khi chính các lý do của sự suy đồi không còn nữa.

Ông Tổng Giám đốc Cơ quan Quốc tế Giáo dục, Khoa học, Văn hóa đã nói năm ngoái, là năm quốc tế giáo dục : « Ngày nay, không nên tiếp tục quan niệm giáo dục như là sự sửa soạn vào cuộc đời, mà nên quan niệm giáo dục như là một khía cạnh của cuộc đời, có đặc tính là thu thập liên tục những điều hiểu biết và xé đi xét lại tất cả các quan điểm ».

Theo Marcel Rioux, giáo sư tại Viện Đại học Montréal, giáo dục ngày nay là tìm tới những phương cách mới để cho các công dân ham muốn dự phần vào việc thiết lập những giá trị mới, là giúp đỡ dân chúng hiểu biết về môi trường xung quanh và cùng nhau cấu tạo một xã hội nhân đạo hơn.

Trong xã hội hiện đại, sự cần thiết chuyên môn càng ngày càng tăng nên sự chuyên biệt ở đại học là điều đương nhiên nhưng chính vì sự gắn bó giữa con người—dù con người đó là một chuyên viên—với xã hội xung quanh như đãnóiở trên, mà trước khi hấp thụ những kiến thức chuyên môn, một chuyên viên phải được huấn luyện rộng rãi hơn, tổng quát hơn. Nên học vấn này chính là Khoa học căn bản, hiểu theo nghĩa rộng.

Nền học vấn căn bản này không thể hoàn toàn đặt ở bậc Trung học được, vì với đà tiến triển của văn minh nhân loại, những ứng dụng của Khoa học vào đời sống hằng ngày càng ngày càng nhiều và phức tạp. Cách đây một thế hệ, một thiếu niên học hết bậc Trung học đệ nhất cấp có thế hiểu được nguyên

tắc của các vật dụng hay máy móc ở xung quanh như đèn điện, bàn ủi, máy chiếu bóng v.v . . . Ngày nay một thanh niên đậu tú tài chưa chắc đã hiểu thấu nguyên tắc đèn ống, tủ lạnh, vô tuyến truyền hình, v.v...

Chính nên học vấn căn bản này làm cho cơ cấu hiện nay của các đại học chia ra thành nhiều Phân khoa riêng biệt và cô lập trở nên lỗi thời.

Ai cũng biết Toán học cần thiết cho Kinh tế học, Lý Hóa Sinh cần thiết cho Y học và Nha khoa, Luận lý học và Lịch sử Khoa học cần thiết cho Khoa học, Địa chất học cần thiết cho Địa Lý học, và Sinh ngữ cần thiết cho tất cả mọi người.

Với những phương tiện giao thông và truyền tin càng ngày càng nhanh chóng, thế giới uhư thu hẹp lại, các liên lạc quốc tế trở nên mật thiết thành ra ngày nay khólòng mà phân biệt được vấn đề nào hoàn toàn quốc gia, vấn đề nào có tính cách quốc tế. Vì lẽ đó, ngay công dân những đại cường quốc có cái may mắn thấy tiếng mẹ đẻ vượt biên giới và được trọng dụng ở xứ người mà cũng còn cần học ngoại ngữ, huống chi những dân tộc mà tiếng nói không phải là những tiếng quốc tế !

Toán học ngày nay cũng quan trọng như vậy, đến nỗi người ta không coi nó là một môn trong Khoa học mà tách rời nó ra như là riêng biệt với Khoa học. Toán học ngày nay xâm nhập vào tất cả các môi trường hoạt động của một quốc gia và thành kiến cho rằng Toán học chỉ dành riêng cho một số người thiên phú đã hoàn toàn lỗi thời. Ở những nước mà Tân Toán học được giảng dạy xen kẽ với các trò chơi ngay từ các lớp mẫu giáo, nếu học sinh cứ được học đều đều mãi lên thì Toán học cũng dễ dàng như các môn khác. Vị trí độc đáo của Toán học

là do trình độ rất cao của hầu hết các Khoa học, ngày nay đã tới giai đoạn định lượng, cần đến những con số, và có thể trình bày các loại cơ cấu kiến trúc căn bản, do đó Toán học có thể giúp ích để khảo sát các liên hệ giữa những cấu trúc ấy.

Ở những nước mà sự chuyên môn hóa đã được xúc tiến rất xa, ngày nay người ta lại thấy rằng có nhiều chuyên viên quá, mỗi chuyên viên biết rất sâu xa về một vấn đề rất hẹp, nhưng không có ai để phối hợp công việc làm của các chuyên viên đó và người ta thấy cần đào tạo, huấn luyện những nhân viên có lẽ biết nông cạn hơn về mỗi vấn đề nhưng biết nhiều vấn đề hơn : đó chính là những chuyên viên về Khoa học căn bản.

Vì Khoa học căn bản cũng có nhiều cấp, Khoa học ở bậc Trung học đệ nhất cấp là khoa học căn bản cần cho một Cán sự, Khoa học ở bậc Tú tài cũng là Khoa học căn bản cần để cho một Phó Kỹ sư, Khoa học ở bậc cử nhân cũng là Khoa học căn bản cần cho một Kỹ sư, và Thạc sĩ Khoa học cùng là một người đã hấp thụ được một nền Khoa học căn bản rất cao.

Trong phần chuyên nghiệp cũng có Khoa học căn bản gọi là Kỹ thuật học căn bản, như Sinh lý, Mô học, Phôi thai học, Di truyền học đối với Y học ; sức bền của vật liệu đối với Kỹ thuật Kiều lộ, Hải công, Viễn thông ; Cơ học Lưu thủy ứng dụng đối với Khí tượng học, Công chánh, Công nghệ, Không vận v.v . . .

Chính vì tầm quan trọng độc đáo của Khoa học căn bản ở mọi cấp mà các môn học này phải được phổ biến sâu rộng, sau bậc Tú tài, như một giáo dục thường xuyên. Cái lợi thứ nhất

là tìm tòi và khuyến khích các thành phần ưu tú tiếp tục học lên trên, nếu không họ cóthể bỏ dở vì hoàn cảnh gia đình hay xã hội. Cái lợi thứ nhì là hướng dẫn được sinh viên vừa mới qua ngưỡng cửa Đại học, theo khả năng của họ và nhu cầu của đất nước. Ở đời, nếu không có ai hoàn toàn hay thì cũng khôngcó ai hoàn toàn dở. Thất bại là do không dùng khả năng đúng chỗ và hướng dẫn là một nhiệm vụ rất quan trọng của giáo dục. Nhu cầu của đất nước cũng là một yếu tố quan trọng. Thanh niên tri thức ngày nay phải là chuyên viên về ngành này hay ngành khác, từ Kỹ thuật cho tới Mỹ thuật, để phục vụ cho xứ sở chứ không thể là những cây cảnh bày cho đẹp mắt và Đại học không thể là một khu vườn hoang, mạnh cây nào cây ấy mọc.

Muốn tránh cảnh đó, thiết tưởng trong giai đoạn đầu, tổ chức giảng huấn và chương trình các môn căn bản ở nhiều Phân khoa phải tương đồng. Có như vậy, sinh viên mới cóthể dễ dàng chuyển hướng và đổi chỗ từ Phân khoa này sang Phân khoa khác. Về phần giáo sư cũng vậy : tổ chức giảng dạy và chương trình Khoa học căn bản ở mọi nơi có tương đồng thì một giáo sư mới dễ dàng từ Phân khoa này sang Phân khoa khác hay từ quốc gia này sang quốc gia khác giảng dạy.

Trong giai đoạn sau, sự hợp tác giữa các Phân khoa trong một nước hay trong nhiều nước cóthể mật thiếthơn nữa, thí dụ về phương diện dụng cụ giảng huấn ; dụng cụ khoa học ngày nay — dù là Khoa học căn bản đi nữa — cũng rất đắt tiền, cóthể một Phân khoa không sắm nỗi, mà nếu có, một năm chỉ dùng một lần thì thật là phao phí chi bằng các Phân khoa chung nhau mua một số dung cụ đắt tiền nhưng cần thiết và sử dụng chung.

Để thực hiện vấn đề phổbiến sâu rộng Khoa học căn bản, những biện pháp sau đây cóthể được áp dụng :

Nên phân biệt sinh viên thuần túy và những sinh viên, vì quá tuổi hay vì kế sinh nhai, vừa là sinh viên vừa là công tư chức, hay quân nhân ; ngoài ra lại còn có những sinh viên tráng niên có địa vị rồi, nhưng vì ham thích Khoa học hiện đại cũngghi danh nhưng không vội vã lấy văn bằng... Nếu loại sinh viên thứ nhất đi học đều đều ban ngày và có thể theo chương trình chia ra từng năm như ở các trường Cao đẳng hay một vài Phân khoa, loại sinh viên thứ nhì cóthể theo học các lớp tối, nhất là khi khí hậu lại thích hợp, và chế độ chứng chỉ nhỏ riêng biệt như hiện nay có thể tiếp tục được áp dụng. Đối với các sinh viên tráng niên nên thi hành chế độ tín chỉ hay học phần trong các lớp tối.

Hay là trong các khóa học hè. Ta cóthể chia một năm ra làm ba « học kỳ » (từ tháng 10 tới Tết, từ tháng 2 tới tháng 5 và từ tháng 6 đến tháng đến tháng 9) và một sinh viên sẽ theo hai trong ba học kỳ nói trên. Các khóa học hè ngày nay rất thịnh hành ở các Đại học trên thế giới : riêng đối với nước ta có hai điều lợi : trước hết những tháng hè không phải là những tháng nóng nhất trong năm ; sau nữa, các giáo sư ngoại quốc và các kiều bào thành tài ở xứ ngoài sẽ dễ dàng tới cộng tác với chúng ta trong một thời gian giới hạn.

Các thanh niên tật nguyền, các phế binh hiếu học có thể ghi tên theo học các lớp hàm thụ nhờ những máy móc tối tân phổ biến tài liệu rất nhanh chóng nhờ vô tuyến truyền thanh và truyền hình.

Nền học căn bản nói trên không bắt buộc phải đặt ở một Viện Đại học có sẵn mà có thể giảng dạy ở các thành phố đã có các trường Trung học đệ nhị cấp, như ở các nước Âu mỹ đã làm từ lâu. Như vậy, các học sinh học hết bậc Trung học có thể tiếp tục học lên Đại học mà không bắt buộc phải về trú trọ tốn kém ở các thành phố lớn là nơi mà xa gia đình họ dễ bị sa ngã hơn. Các trường Trung học do Cơ quan Văn hóa bạn giao trả, các cơ sở quân sự do Đồng minh nhượng lại, đều có thể biến thành trung tâm địa phưong về Khoa học căn bản.

Tôi vừa trình bày sự quan trọng của Khoa học căn bản trong giáo dục chuyên nghiệp và sự cần thiết cũng là những biện pháp phổ biến sâu rộng nền học vấn căn bản đó.

Học vấn căn bản không những giúp cho chuyên viên cócó những kiến thức tổng quát cần thiết cho ngành chuyên môn của mình mà còn khiến cho chuyên viên theo kịp đà tiến triển toàn diện của văn minh hiện đại và nhưvậy chuyên viên sẽ hòa mình vào đời sống chung của cộng đồng dân tộc và thế giới. Nếu chính sách « bế môn tỏa cảng » đã hoàn toàn lỗi thời thì phương châm « tháp ngà » cũng không còn hợp thời nữa. Bỏ sách vở ra, xa máy móc, chuyên viên cũng chỉ là một công dân như hàng triệu công dân khảc, vui buồn những mối vui buồn chung của dân tộc và nhân loại.

Được như vậy thì giáo dục mới đạt tới mục đích tối hậu, nghĩa là như nhà triết học số một của Ấn độ hiện đại, Sri Aurobindo, đã từng nói : « Giáo dục là giúp đỡ linh hồn đang nẩy nở phát huy những cái gì tốt đẹp nhất, là hoàn bị linh hồn hướng về những nhiệm vụ cao quý nhất ».

NGUYỄN CHUNG TÚ

Bản Thuyết Trình Về Tình Yêu Trong Triết Học KIERKEGAARD

BẢN THUYẾT TRÌNH

VỀ TÌNH YÊU TRONG

TRIẾT HỌC KIERKEGAARD

(Tiếp theo)

□ LÊ TÔN NGHIÊM

SAU cùng, Constantins kết thúc những ý nghĩ và lập luận của ông ta về đàn bà như sau :

« Xin quí vị thứ lỗi cho vì tôi đã quá dài dòng ; bây giờ xin quý vị hãy nâng ly chúc mừng tình yêu và đàn bà. Phải đàn bà đẹp và kiều diễm khi người ta nhìn họ theo quan điểm mỹ cảm điều ấy không ai chối cãi. Nhưng người ta rất thường nói và chính tôi cũng muốn nói như vậy, không nên dừng lại ở đây màphải đi xa hơn. Vậy hãy nhìn họ theo quan điểm luân lý, từ đó, các ngài sẽ thấy trò đùa. Chính Platon và Aristote cũng quan niệm đàn bà là một hình thức sống bất hoàn hảo (1), nghĩa là

(1) Trong quyển Physique, chương I, 13 của Ông, Aristote quan niệm đàn bà là « một sự suy nghĩ không hoàn toàn » và trong quyển Timée, chương 14, Platon lại nói : những loại đàn ông nào sống bất toàn kiếp này thì kiếp sau sẽ thành đàn bà.

một sinh vật phi lý, trong một kiếp khác may mắn hơn họ sẽ được trở lại làm đàn ông ; còn trong kiếp này thì cứ coi họ như thể họ hiện có. Họ sẽ như thế nào, sau sẽ hay, vì chính họ cũng không bằng lòng với trình độ mỹ cảm, họ còn đi xa hơn, họ muốn thoát ly và họ tỏ ra là đàn ông, ngay ở ngoài miệng. Nhưng một khi xảy ra sự việc ấy rồi, thì trò đùa sẽ vượt mọi giới hạn ». (trg 51-52)

— Victor Eremita : (Ông này được coi là tác giả quyển Ou bien ... Ou bien . . .)

Ông này cũng tiếp tục khinh thị đàn bà ở đầu bài diễn văn, nhưng ngay sau đó, ông lại chấp nhận cho họ một vị trí rất đúng, nhất là ở phần chót, sự ca tụng đàn bà đã thay thế cho những thái độ trên, tuy nhiên sự ca tụng ấy vẫn giữ một thái độ dè dặt nào đó và ông bắt đầu nói như sau :

« Ai cũng biết Platon đã tạ ơn thần thánh về bốn đặc ân đã ban cho Ông, trong đó đặc ân thứ bốn là đã ban cho Ông được sinh đồng thời với Socrate (...) Còn tôi, tôi rất tạ ơn thần thánh về duy một đặc ân là đã cho tôi sinh là đàn ông chứ không phải đàn bà ». (trg 52)

• Vì đàn bà là nơi tập trung nhiều đau khổ, nào là đàn bà là « một cuộc sống rất kỳ dị, rất phức tạp, rất lộn xộn, không một thuộc tính nào có thể mô tả họ được, và ngay nhiều thuộc tính khác nhau cũng không mô tả nỗi, vì chúng sẽ mâu thuẫn với nhau đến nỗi chỉ một mình đàn bà mới có thể chịu đựng được như thế. Phải ! khốn nạn nhất là chính họ còn lấy thế làm sung sướng ». (trg 52)

•Nào là « đau khổ cho họ không phải vì họ không quan trọng bằng đàn ông ; nhưng nếu họ ý thức được điều ấy thì còn khả dĩ, không ! đau khổ hơn ở chỗ theo quan điểm lãng mạn là cuộc đời của họ đã mất hết mọi ý nghĩa, đến nỗi vào lúc này thì họ là tất cả, nhưng trong giây phút sau họ không còn là gì cả, thế mà không bao giờ họ hiểu họ là gì và có lý gì. Nhưng đó cũng chưa phải là tệ nhất, vì điều tệ hơn chính là ở chỗ chỉ vì là đàn bà nên họ không hiểu được. Còn tôi nếu tôi là đàn bà thì tôi thà sang bên đông mà sống như nô lệ, vì là nô lệ thì cũng là một đồ vật gì, không hơn không kém, thay vì sống phây phây mà chẳng là gì cả ».

•Nhưng ngoại trừ những mâu thuẫn nói trên, đàn bà phải được nhìn trong chính bản tính của họ và xử sự với họ theo đúng bản tính ấy. Là phái yếu, họ cần được đối xử một cách phong nhã (galanterie).

« Nhưng cho dù cuộc sống của đànbà không hàm chứa những mâu thuẫn nói trên đi nữa, thì hình ảnh mà người ta có thể coi là của họ và với một sự khách quan hình ảnh ấy được coi là bản chất của họ, thì chính hình ảnh ấy cũng gây ra một cảm tưởng phi lý. Hình ảnh ấy là hình ảnh của sự phong nhã, vì nhiệm vụ của đàn ông là phải đối xử phong nhã với đàn bà. Xử đối phong nhã với một người nào chỉ có nghĩa là coi con người nào là đối tượng cho những phong nhã của mình theo những ý tưởng kỳ diệu. Vì lý do ấy, đối với đàn ông xử sự phong nhã là một sĩ nhục, vì họ không chấp nhận việc sử dụng những ý tưởng kỳ dị, nhưng phong nhã là một khoản thuế phải đóng cho phái yếu một hình ảnh theo đúng bản chất của họ. Than ôi ! Than ôi ! Ôi than Ôi ! Nếu chỉ một gả hiệp sĩ nào

•Nào là « đau khổ cho họ không phải vì họ không quan trọng bằng đàn ông ; nhưng nếu họ ý thức được điều ấy thì còn khả dĩ, không ! đau khổ hơn ở chỗ theo quan điểm lãng mạn là cuộc đời của họ đã mất hết mọi ý nghĩa, đến nỗi vào lúc này thì họ là tất cả, nhưng trong giây phút sau họ không còn là gì cả, thế mà không bao giờ họ hiểu họ là gì và có lý gì. Nhưng đó cũng chưa phải là tệ nhất, vì điều tệ hơn chính là ở chỗ chỉ vì là đàn bà nên họ không hiểu được. Còn tôi nếu tôi là đàn bà thì tôi thà sang bên đông mà sống như nô lệ, vì là nô lệ thì cũng là một đồ vật gì, không hơn không kém, thay vì sống phây phây mà chẳng là gì cả ».

•Nhưng ngoại trừ những mâu thuẫn nói trên, đàn bà phải được nhìn trong chính bản tính của họ và xử sự với họ theo đúng bản tính ấy. Là phái yếu, họ cần được đối xử một cách phong nhã (galanterie).

« Nhưng cho dù cuộc sống của đànbà không hàm chứa những mâu thuẫn nói trên đi nữa, thì hình ảnh mà người ta có thể coi là của họ và với một sự khách quan hình ảnh ấy được coi là bản chất của họ, thì chính hình ảnh ấy cũng gây ra một cảm tưởng phi lý. Hình ảnh ấy là hình ảnh của sự phong nhã, vì nhiệm vụ của đàn ông là phải đối xử phong nhã với đàn bà. Xử đối phong nhã với một người nào chỉ có nghĩa là coi con người nào là đối tượng cho những phong nhã của mình theo những ý tưởng kỳ diệu. Vì lý do ấy, đối với đàn ông xử sự phong nhã là một sĩ nhục, vì họ không chấp nhận việc sử dụng những ý tưởng kỳ dị, nhưng phong nhã là một khoản thuế phải đóng cho phái yếu một hình ảnh theo đúng bản chất của họ. Than ôi ! Than ôi ! Ôi than Ôi ! Nếu chỉ một gả hiệp sĩ nào

đó phong nhã đi thì cũng không đến nỗi chi ! Nhưng không ! kỳ thật mọi người đàn ỏng đều phong nhã. Thái độ đó chảy ngay trong giòng máu của họ. Như thế có nghĩa là chính cuộc đời đãcó nhã ý tặng cho phái yếu bảo vật đó. Hơn nữa, chính đàn bà lại chấp nhận sự đối xử phong nhã ấy một cách quá tự nhiên. Đó mới là tất cả sự phi lý! Vì nếu chỉ một hai người đàn bà làm như thế thì còn giảng nghĩa cách khác. Một lần nữa đây là sự trớ trêu khôi hài của cuộc đời, nghĩa là giả như sự phong nhã có trao đổi và biểu hiệu đúng tư thế chính thức đểnói lên được sự xa cách giữa sắc đẹp và uy quyền, hay giữa mưu mô và sức mạnh thì còn có thể chấp nhận được, đằng này không ! Sự phong nhã lại chỉ được đem đối xử riêng với đàn bà mà thôi. Hơn nữa một sự kiện họ chấp nhạn một cách không do dự cũng đủ tỏ ra tạo hóa đã ưu đãi những người phái yếu, những người bạc phận. Họ là những người lấy mộng làm thực. Nhưng chính ảo mộng ấy lại là một tai họa cho họ ». (trg 52-53)

« Nghĩa là cảm thấy được thoát khỏi cực khổ nhờ ở một ảo tưởng, bị lừa đảo bởi một phi tưởng thì còn gì trớ trêu hơn ? Tương tự như người trần truồng, dĩ nhiên đàn bà không bao giờ sẽ bị thiên nhiên bỏ rơi, nhưng về một phương diện khác, vì không thể thoát ly khỏi ảo tưởng mà cuộc đời dành để an ủi họ, đàn bà tất nhiên bị bỏ rơi ». (sd)

• Nói tóm, đàn bà thực sự là một hiện tượng kỳ khôi : « Nếu phải tóm tắt cuộc đời của đàn bà một cách toàn diện, để họa lên những yếu tố quyết định thì phải gây ra một ấn tượng kỳ khôi : những giờ phút thê lương trong cuộc sống của đàn bà có mộtý nghĩa khác hẳn những giờ phút thê lương của đàn ông, vì nơi đàn bà, chúng sẽ đảo lộn tất cả. Trong những bản kịch lãng mạn của Tieck một đôi khi mới thấy một nhân vật

đàn ông trước kia là đế vương ở Mésopotamie về sau trở thành chàng bán gia vị ở Copenhague. Nhưng cuộc đời mọi người đàn bà lại kỳ khôi như thế cả. Nếu một cô gái có tên là Juliane thì cuộc đời của cô sẽ xảy ra như thế này ». Xưa kia là hoàng hậu trong cánh đồng xanh bao la của tình yêu và là nữ hoàng danh dự cho tất cả mọi phóng đãng cực đoan, nhưng bây giờ lại là « Con mẹ Petersen bán mắm ở xó đường Badstue ».

• Phong nhã đối với đàn bà là tự học làm tôi mọi cho đàn bà :

Khi còn nhỏ, cô gái ít được chiều chuộng, kính vì bằng con trai. Nhưng một khi lớn lên, người ta không biết phải xử sự với cô ta ra sao. Nhưng đến một thời kỳ quyết liệt, người ta bắt đầu coi có là một « nữ hoàng ». Bất cứ đàn ông nào đến với cô cũng phải đến trong tư thế của một kẻ hạ thần, vì tất cả mọi người cầu hôn đều phải như thế cả chứ không phải xảo thuật của một kẻ bợm điếm lưu manh, cả những kẻ hành xử khi đi cầu hôn, cũng phải vất bỏ khí giới, phải quỳ gối trước đàn bà, với chủ ý hoàn toàn theo lệnh nhà của đàn bà. Làm thế mà họ coi là một việc làm quá tự nhiên đến nỗi không bao giờ tìm lý lẽđể trốn tránh như khi phục vụ quốc gia. Rồi cả những người tri thức thượng lưu, cũng vậy, phải quỳ gối, và hình dung nữ hoàng của họ bằng những ý tưởng kỳ diệu nhất, thế rồi, ông quên rằng : Ông đã quỳ gối xuống đất, và đã biết rõ rằng lúc ấy cử chỉ của ông là cử chỉ kỳ diệu ». (trg 53-54)

• Tuy nhiên, nhờ đàn bà mà lý tưởng đã xâm nhập trần gian này và nhiều đàn ông đã trở thành thiên tài, anh hùng và thánh nhân :

« Từ những bài ca tiên thần cho đến bi kịch, thi ca là một thần hóa đàn bà (…) Nhờ đàn bà mà đàn ông có được tất cả

những gì cao đẹp và những chiến thắng, vì, được đàn bà khích lệ, đàn bà huấn luyện, nhờ đó mà biết bao người thổi sáo, đã giải thích chủ đề ấy bằng tiếng nhạc véo von, và biết bao người mục tử lắng tai nghe những giọng nhạc ấy ?(...) Nhờ đàn bà mà lý tưởng đã xâm nhập trần gian và nếu khôngcó đàn bà thì biết bao người đàn ông sẽ ra sao ? Biết bao người đàn ông đã trở thành thiên tài nhờ ở một cô thiếu nữ. Biết bao đàn ông đã trở thành anh hùng cũng nhờ một cô thiếu nữ ; biết bao đàn ông đã trở thành thi sĩ cũng nhờ ở một cô thiếu nữ ; biết bao đàn ông đã trở thành thánh nhân cũng nhờ ở một cô thiếu nữ ». (4rg 54)

•Nhấn mạnh trên « cô thiếu nữ », Victor Eremita muốn nói rằng : chỉ khi nào mối tình giữa hai vẫn còn ở hai giai đoạn đính hôn, lý tưởng mới khích lệ đàn ông, trái lại, một khi cô thiếu nữ đã thành người vợ thì sự khích động ấy bị tiêu tan :

« Như thế một cô thiếu nữ đã khích lệ nhiều đàn ông và biến họ thành những hiệp sĩ, nhưng có ai nghe nói rằng : một người đàn ông nào có thể dũng mãnh nhờ ở vợ mình không ? (De cette manière une jeune fille a entraîné maint homme et elle a fait d‘eux des chevaliers ; mais a-t-on jamais entendu dire qu‘un homme soit devenu vailant par sa femme !) (...) một đàn bà có chồng có rất nhiều kế hoạch để chinh phục chồng nhưng không khích lệ được lý tưởng (une femme mariée qui possède par mal de choses pour vous régaler n'éoxitle guène 1‘idéalité) (trg 55).

•Ý thức bất tử tính là một lý tưởng cao cả nhất một người đàn bà có thể khích lệ lên nơi người đàn ông.

« Về một bản kịch người ta thường nói : nó không thể kết thúc nếu không có người này hay người kia đáp ứng, thì cuộc đời cũng vậy, lý tưởng nói, không thể kết thúc bằng sự chết. Mỗi cuộc đời thiết yếu đòi hỏi một đáp ứng, tức là một sự nối dài ». (trg 55)

« Những ai nhờ đàn bà mà trở thành thiên tài, anh hùng, thi sĩ hay thánh nhân thì đương nhiên họ đã đạt được bất tử » (Celui qui grâce à la femme devient vraiment génie, héros, poète ou saint, a du même coup atteint 1‘immortel) (trg 56),

• Nhưng « mỗi khi người đàn bà khích lệ lý tưởng nơi người đàn ông và do đó khích lệ cả ý thức bất tử thì bao giờ cũng làm thế một cách tiêu cực » (Elle le fait toujours négativement) (trg 56.)

Nói tóm, « tất cả giá trị của đàn bà là tiêu cực, còn giá trị tích cực không là gì cả nếu so sánh với tiêu cực, hơn nữa lắm khi giá trị tích cực còn nguy hại hơn ». (trg 56)

Và « những giao tiếp tiêu cực với đàn bà có thể làm chúng ta thành vô hạn, phải thú nhận như vậy, thú nhận vì danh dự của đàn bà và ta có thể nói điều ấy mà không chút dè dặt ; vì điều ấy không thiết yếu lệ thuộc một đức tính đặc biệt nào của người đàn bà, hay sự kiều diễm hay thời gian của sự kiều diễm ấy của người đàn bà. Trái lại điều ấy lệ thuộc vào sự xuất hiện của họ vào chính lúc mà lý tưởng lộ diện. Lúc đó là một lúc rất vẳn vỏi, nó sẽ biến đi lập tức ngay sau khi lộ diện.

Vì những giao tiếp tích cực với đàn bà làm chúng ta thành hữu hạn theo những chiều kích bao la nhất ». (trg 57)

•Thương gia thời trang :

Victor vừa dứt lời, thương gia thời trang đứng phắt lên, giốc ngược một chai rượu trước mặt mình và bắt đầu nói :

« Kính thưa các đồng chí, nói hay, nói hay, tôi càng nghe các ông tôi càng chắc chắn rằng các ông là những đồng lõa, tôi kính chào các ông trong tư cách ấy, tôi cũng hiểu các ông qua tư cách ấy, ! Vì người ta chỉ hiểu những người đồng lõa tựđàng xa.

Nhưng các ông biết gì với một chút xíu lý thuyết, mà các ông coi như kết quả của một kinh nghiệm lâu dài, với một chút kinh nghiệm, rồi các ông ghép lại thành một lý thuyết thì các ông biết gì ? » (trg 54)

« Không ! chỉ một mình tôi biết đàn bà — qua khía cạnh yếu của họ, như thế có nghĩa là tôi biết họ thực sự ».

•Đàn bà chỉ sống vì thời trang : « tôi có cửa tiệm thời trang giữa đám đông, một tiệm quyến rũ, hấp dẫn đàn bà không chê được, không khác nữ thần Venus khổng lồ đối với đàngông. Chỉ trong tiệm thời trang ấy người ta mới tập sự biết được đàn bà một cách thực tiễn và triệt để không cầu mong trong lý thuyết. Phải nếu thời trang không có nghĩa gì ngoài việc làm cho đàn bà cởi hết quần áo ra khi họ bị kích thích bởi dục tình, thì thời trang thực sự là một cái gì. Nhưng không phải thế, thời trang không phải một lạc thú hiển hiện, cũng không phải một sự đàng điếm được làm ngơ, mà thời trang là một cuộc giao thương bí mật của mọi sự tục tỉu được xem như một đoan trang (La mode n‘est ni la volupté manifeste ni la débauche tolée, mais un commerce clantestin de l indccence autorisée comme décence). Cũng như ở

nước Phổ vô đạo xưa, cô gái gần đến tuổi lấy chồng thường mang nơi người một cái chuông, để tiếng chuông làm hiệu cho đàn ông biết, thế thì cuộc đời của một đàn bà có thời trang cũng là một tiếng chuông mãi mãi không phải cho những đàn ông đàng điếm mà cho những đàn ông ưa thích lạc thú. Người ta lầm tưởng rằng đàn bà là hạnh phúc ! (...) Không ! thời trang là đàn bà, vì thời trang là một điều phi lý không đứng vững được và nó chỉ dẫn đến một kết quả duy nhất là càng ngày càng trở thành phi lý ». (trg 60)

« Có lẽ các ông nghĩ rằng ; đàn bà chỉ ưa thích thời trang vào những thời kỳ nào đó thôi. Không, họ luôn luôn muốn thời trang và họ chỉ nghĩ tới việc đó mà thôi. Vì đàn bà không những thông minh mà còn có hai bàn tay khéo léo bằng những của cải của đứa con hoang, và đàn bà còn có khả năng suy tư một cách không thể lường được, vì với họ không gì linh thánh mà họ không lập tức quy hướng về sự trang sức mà biểu thị cao cả nhất của trang sức thời trang ». (trg 61)

• Vì vậy thương gia thời trang mới thú nhận đã nghĩ ra muôn vàn phương cách để lôi cuốn đàn bà vào thời trang. Đó là những ngón đòn phi lý nhất và cũng nực cười nhất mà ông đã muốn hại đàn bà

« Tôi không lừa đảo một ai ; nhưng tôi trưng bán những thứ vải thanh nhã nhất, đắt giá nhất với những giá ít cao nhất, phải, tôi bán bên dưới giá mua, vì tôi không muốn ăn lời — Không mỗi năm tôi phí tổn nhiều tiền. Nhưng tôi muốn thắng cuộc, tôi muốn thế, tôi sẽ đem một cắc cuối cùng ra để làm trụy lạc, để cạnh tranh nồi những tiệm buôn thời trang khác để thắng cuộc. Với một sự thích thú khôn lường tôi sẽ trưng bày những hàng

vải quý nhất, tôi sẽ may những bộ đồ thêu những đường ren thực của Bruaelly để may những bộ đồ nhí nhảnh nhất, rồi bán một giá thấp nhất ». (trg 60-61)

Nói tóm, « Tất cả trong đời sống đều là vấn đề thời trang: hiếu thảo cũng là một vấn đề thời trang, cũng như tình yêu và những váy kiểu cá voi và cái nhẫn trong lỗ mũi. (. . .) Vì người đàn bà giản lược mọi sự vào thời trang, nên tôi muốn làm trụy lạc họ bằng thời trang. Tôi, một thương gia thời trang — sẽ không hưu chiến, không ngừng nghỉ, tâm hồn tôi bị xâu xé mỗi khi nghĩ tới nhiệm vụ của tôi. — Họ sẽ còn đeo một vòng nhẫn ở mũi ». (trg 64)

Vì vậy, thương gia thời trang khuyên nhủ : « Các bạn đừng đi tìm người yêu nữa, hãy từ khước tình yêu vì tình yêu là láng giềng nguy hiểm nhất, vì những tình nhân của các bạn cũng sẽ đeo một vòng nhẫn ở mũi ! » (trg 64)

• Johannes le Séducteur (một nhân vật trong Ou bien . . . Ou bien . . .) với tư cách một tình nhân, ông chống đối lại mọi lập luận buồn tẻ, bi quan của các đồng ẩm, vì ông cho rằng : sở dĩ lập luận như vậy vì họ đã thất bại trong tình yêu. Nên ông không dự định thuyết trình ; vì theo ông, người ta chỉ có thể thuyết trình trước mặt một người đàn bà, chứ không phải sau lưng họ : người ta chỉ cóthể học hỏi được những gì thực sự giá trị trước mặt một người đàn bà.

« Các ông làm tôi sầu khổ gần như phải tuôn lệ, vì một tình nhân thất tình kéo dài một cuộc đời cực khổ (. . .) Nhưng tôi, tôi là một tình nhân hạnh phúc nên tôi chỉ muốn luôn luôn được thế mãi. (. . .) Nếu một tình nhân đau khổ là vị họ đã mua quá đắt một cái hôn, như thếchỉ có nghĩa là họ không biết khám phá ra St Pierre, hay che đậy St Paul. Còn tôi không bao giờ mua nó quá đắt, tôi để các cô gái lo liệu ». (trg 64)

« Vì thế trong một bài hát xưa, có nói vềcái hôn rằng : nó không lo diện hẳn, nó chỉ hợp cho những môi nào hiểu nhau một cách thân tình. Ai suy tư về nó chỉ là hổn xược và điên rồ ». (trg 65)

•« Nhưng các ông là những tình nhân thất bại, nên các ông mới xuyên tạc đàn bà. Xin thần thánh bảo hộ các ông ! Còn với tôi, đàn bà như họ là hoàn toàn vừa ý tôi. Ngay ở đây, điều Constantins gọi là trò đùa cũng bao hàm một ước muốn bí mật. Trái lại, tôi là người phong nhã. Tại sao không ? Phong nhã không mất gì cả mà còn ban bố cho các ông tất cả, nó là điền kiện cho mọi hứng thú tình dục. Phong nhã là sức mạnh nhiệm mầu của dục tính và sinh thú giữa đàn ông và đàn bà.

•« Tôi sẽ nói để ca tụng đàn bà. Khi muốn nói về thần thánh một cách xứng đáng, người nói phải được cảm hứng do chính thần thánh và học được ở nơi thần thánh, những gì phải nói, thế thì với đàn bà cũng vậy. Vì còn ít hơn thần thánh, đàn bà không phải một điều bày đặt của bộ óc đàn ông hay một giấc mộng giữa ban ngày, hay một cái gì người ta tạo hoạt ra, rồi tranh luận phải, trái ». (trg 66)

•Không, chúng ta chỉ có thể học hỏi với họ để nói về họ. Và càng có nhiều đàn bà chỉ dẫn cho, người ta càng nói đúng. (. . .)

« Vì cũng như một cái hôn không phải một mẫu hàng, hav một cái ôm nhau trong vòng tay cũng không phải một cố gắng, thì cuộc tranh luận về đàn bà cũng không thể khai thác như một chứng minh mệnh đề toán học ».

« Những điều đó chỉ thích hợp cho toán học và tà ma, nhưng không thích hợp cho tình yêu và cho đàn bà, vì mỗi người đàn

bà là một chứng minh mới, có thể đem lại cho chứng minh sự đích xác của cùng một mệnh đề, một cách thức khác ».

Nói tóm, « Tôi vui mừng vì thấy rằng : Không phải phái yếu thua kém đàn ông, mà ngược lại họ là phái hoàn toàn nhất», (trg 66)

— Nhưng Johannes chỉ có thể trình bày đàn bà qua một « Huyền thoại » (Mythe) : xuất khẩu rất khéo léo và một cách rất sùng mộ, anh ta mô tả đàn bà thuộc dòng giống « biến ngôn » và chào mừng đàn bà là một nhân vật kỳ diệu nhất của tạo vật. Nhưng đàn bà chỉ thể hiện ra với những con người ngoại lệ ; ông nói :

« Thoạt tiên chỉ duy có một phái — người Hi lạp thuật lại như vậy — và phải đó là đàn ông. Rất đầy đủ khả năng, đàn ông làm hãnh diện các thần. Họ đầy đủ khả năng quá đến nỗi đến khi các thần cũng cảm thấy như các thi sĩ, khi sáng tạo nên bài thơ tuyệt vời của mình rồi thì kiệt sức. Các thần mới đâm ra ghen tương với đàn ông. Hơn thế nữa, thảm thương thay ! các thần còn sợ hãi đàn ông, họ sợ rằng : đàn ông khó phục tòng mệnh lệnh của mình, có khi không lý do gì họ có thể làm lung lay cả triều đình thần thánh. Nên các thần phải kêu gọi đến một sức mạnh mà họ không tin rằng có đủ sức mạnh để chế ngự được đàn ông. Sự xúc động và lo âu đã xâm nhập bộ tham mưu của thần thánh. Họ đã tỏ ra rất quảng đại khi tạo dựng đàn ông, đó là bằng chứng cho lòng quảng đại của họ rồi. Nhưng bây giờ đề bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, họ nghĩ rằng : phải dám làm bất cứ cái gì, vì đây là cuộc chiến một mất một còn : không thể sửa sai cho hành động của mình được, như một đôi khi thi sĩ có thể sửa chữa tư tưởng của mình, các thần không thể áp bức đàn ông bằng võ lực, vì họ sẽ phải chịu trách

nhiệm. Chính điều này làm họ hoang mang. Vậy phải vây bắt và áp đảo họ bằng một sức mạnh yếu đuối hơn họ, nhưng lại hùng mạnh, và hùng mạnh đủ đểáp đảo họ. Nhưng phải vận dụng đến sức mạnh phi thường để thành tựu trong mưu đồ ấy! Nhưng sự cần thiết đã bó buộc các thần phải tỏ ra thông minh hơn bản tính mình. Họ tìm kiếm, họ suy tư — và họ đã tìm ra diệu kế !

Sức mạnh đó là đàn bà, là phép lạ của công cuộc tạo hóa, phép lạ hơn phép lạ đàn ông dưới mắt các thần (...)

Đó là mánh lới của thần thánh. Con người quyến rũ đã được tạo dựng nên một các huyền ảo, mỗi thoạt khi đàn bà quyến rũ ấy đã mê hoặc được đàn ông, họ đã hóa thân và nhốt đàn ông trong những điên cuồng nhất của trần gian hữu hạn này.

Và đó chính là điều các thần ước ao.

Như thế chúng ta còn tưởng tượng được gì kiều diễm, hào hứng quyến rũ hơn điều mà chính các thần chỉ nghĩ ra được trong khi phải bênh vực quyền lợi chính đáng của mình, như một sức mạnh để quyến rũ được đànông !

Và chính là thế ! thì người đàn bà một sáng tác độc nhất, kỳ diệu nhất trên trời và dưới đất này. Ta sống với họ dưới những khía cạnh dó, đàn ông là một tạo vật rất bất toàn ! » (trg 66-67)

Đến đây theo lời yêu cầu của Constantins, cả đồng ẩm đập tan ly rượu của mình vào cửa lớn của phòng tiệc và từ biệt nhau. Dưới ánh sáng còn yếu ớt họ đi vào một khu vườn để chứng kiến hạnh phúc của một gia đình tân hôn và nghe lõm những câu chuyện hai vợ chồng tâm sự với nhau.

LÊ TÔN NGHIÊM

Sách LÁ BỐI

Đã bày bán khắp nơi :

* NHƯ CÁNH CHIM BAY truyện dài của VÕ HỒNG

•Ai đã tham dự kháng chiến chống Pháp 45-47 nên đọc Như Cánh Chim Bay để thấy lại hình bóng mình ở đó.

•Bạn chưa hân hạnh dự cuộc kháng chiến thần thánh nên đọc Như Cánh Chim Bay để thấy đàn anh đàn chị mình làm gì.

* GÓP NHẶT CÁT ĐÁ của hiền sư Muju, Đỗ đìnhĐồng dịch, tác phẩm viết vào thế kỷ thứ 13. Những suy niệm về Zen.

* ẢO TƯỢNGtuyển tập truyện ngắn của 7 tác giả:Sơn Nam, Hồ Hữu Tường, Chinh Ba, Thiều Chi, Nhất Hạnh, Võ Phiến, Tuệ Uyển. (Tái bản lần I)

* BÔNG HỒNG CÀI ÁO của Nhất Hạnh

Tái bản lần thứ năm 1971.

* ÁO EM CÀI HOA TRẮNG của Võ Hồng

Tái bản lần thứ ba 1971.

Giữa tháng 9-1971 sẽ phát hành :

* LỊCH SỬ VĂN MINH ẤN ĐỘ của Will Durant,Nguyễn Hiến Lê dịch

Sách dày khoảng 600 trang, số lượng in ít vì vốn in quá nặng, bạn dặn trước ở hiệu sách quen, đừng để mua không kịp như sử Ký Tư Mã Thiên và Chiến Tranh và Hòa Bình (tái bản giá tiền tăng gấp đôi).

* CHIẾN TRANH VÀ HÒA BÌNH I (tái bản) củaLéon Tolstoi. Nguyễn Hiến Lê dịch

Nhà sách LÁ Bối lô O số 121 Chung cư Minh Mạng SAIGON 10.

Mua sách tại LÁ BỐI được trừ nhiều hoa hồng. Bày bán các sách của các nhà xuất bản uy tín.