Luận Đại Trí Độ Tập II

Quyển 23. Phẩm thứ nhất Tiếp theo - Thập Tưởng (10 Quán tưởng thuộc nhóm vô thường). Phẩm thứ nhất Tiếp theo - Thập Nhất Trí (11 Trí). Phẩm thứ nhất Tiếp theo - Hữu Giác Hữu Quán Tam Muội - Vô Giác Hữu Quán Tam Muội - Vô Giác Vô Quán Tam Muội. Phẩm thứ nh

Luận Đại Trí Độ

Quyển 23

Phẩm thứ nhất

Thập Tưởng

(10 Quán Tưởng Thuộc Nhóm Vô Thường)

KINH:

Cũng được đầy đủ mời pháp quán tưởng thuộc nhóm Vô Thường là tưởng về vô thường; tưởng về khổ, tưởng về vô ngã; tưởng về nhàm chán và xa lìa các thức ăn uống, tưởng về thế gian chẳng có gì vui thú; tưởng về cảnh chết; tưởng về các tội lỗi quá sâu dày, tưởng về xuất ly ba cõi; tưởng về đoạn trừ ba độc; tưởng về tận diệt năm ấm.

LUẬN:

Đây là 10 pháp quán tưởng liên tiếp.

1. Tưởng về vô thường (Vô thường tưởng) : Tưởng về thế giới cũng như chúng sanh đều vô thường, biến đổi, không bền

2. Tưởng về khổ (Khổ tưởng) : Tưởng về hết thảy các pháp hữu vi đều là nhân duyên sanh khổ.

3. Tưởng về vô ngã (Vô ngã tưởng) : Tưởng về hết thảy các pháp hữu vi đều là hư vọng, chẳng có thật, chẳng có tự tánh, nên đều là vô ngã.

4 .Tưởng về nhàm chán và xa lìa các thức ăn uống (Yểm ly thực tưởng) : Tưởng về hết thảy thức ăn và thức uống đều là bất tịnh. Do vậy mà chẳng nên chấp đắm. Trái lại phải sanh tâm nhàm chán, xa lìa.

5 .Tưởng về thế gian chẳng gì vui thú (Nhất thiết thế gian bất khả lạc tưởng) : Tưởng mọi sự, mọi việc ở thế gian này chẳng gì là vui thú cả.

6. Tưởng về cảnh chết (Tử tưởng) : Như đã trình bày ở phần 9 quán tưởng về thây chết trước đây.

7. Tưởng về các tội lỗi sâu dày (Đa quá tội tưởng) : Tưởng về chúng sanh, từ vô thỉ đến nay, đã tạo ra vô lượng tội khiến phải trôi lăn trong dòng sanh tử.

8. Tưởng về xuất ly (Xuất ly tưởng) : Do nhàm chán cảnh thế gian, tưởng xuất ly 3 cõi, thoát ra khỏi dòng Sanh Tử.

9. Tưởng về đoạn trừ (Đoạn tưởng) : Tưởng về đoạn trừ sạch ba độc tham sân si, dứt sạch các lậu.

10. Tưởng về tận diệt (Tận Tưởng) : Tưởng về tận diệt năm ấm, khiến thân 5 ấm chẳng còn nối tiếp được nữa.

Hỏi: Vì sao có lúc gọi TRÍ, có lúc gọi NIỆM, có lúc gọi TƯỞNG?

Đáp: Lúc ban đầu phải dùng TRÍ, để chọn lựa thiện pháp thích hợp. Kế đó phải Niệm, để chuyển tướng,

chuyển tâm. Sau cùng, khi đã chuyển tâm rồi, thì gọi là TƯỞNG. Đây là giai đoạn quyết định, chẳng còn nghi ngờ gì nữa cả.

Hỏi: Thế nào là “Tưởng về vô thường”?

Đáp: Dùng trí quán tưởng hết các pháp hữu vi đều là vô thường, đều là do duyên hòa hợp sanh; khi sanh chẳng từ đâu đến; khi diệt chẳng đi về đâu.

Tưởng về vô thường 2 thứ:

• Tưởng chúng sanh vô thường.

• Tưởng thế gian vô thường.

Như bài kệ sau đây:

Chúng sanh cùng thế gian,

Hết thảy đều vô thường.

Núi cao cùng rừng rậm,

Rồi cũng sẽ tán hoại.

sông sâu cùng biển lớn,

Rồi cũng sẽ cạn khô.

Đến trú xứ chư Thiên,

Đến thời, cũng tự diệt.

Vậy ở thế gian này,

Chẳng có gì vĩnh cửu.

Duy chỉ có Như Lai,

Pháp thân thường bất động.

Đến đi đều vô ngại,

Thường tự tại an nhiên,

Trí huệ lực vô thường,

Quang minh chiếu sáng ngời

Soi suốt cả mười phương,

Độ vô lượng chúng sanh.

Oai đức chẳng thể lường,

Vang danh khắp các cõi.

Hỏi: Vì sao Bồ Tát cũng tu “Tưởng về Vô Thường”?

Đáp: Do chúng sanh điên đảo chấp Thường mà phải chịu biết bao khổ não, nên Bồ Tát phải dùng tưởng về Vô Thường để giáo hóa chúng sanh, chỉ rõ cho họ biết hết thảy các pháp hữu vi đều là vô thường, đều là khổ.

Phật dạy: “Trong 4 Thánh Đế, thì Khổ Đế dẫn đầu. Bởi vậy Bồ Tát phải tu về tưởng Vô Thường, để giáo hóa chúng sanh, chỉ cho họ con đường thoát khổ”.

Hỏi: Có người thấy được Vô Thường, chẳng sanh nhàm chán, mà trái lại còn cố bám víu lấy các lạc thú ở trên cuộc đời này.

Trong kinh có chép mẫu chuyện :

Có một bà Hoàng Hậu ở một nước nọ chết sớm, khiến vị vua sanh ưu sầu, buồn khổ. Quần thần khuyên giải rằng : “Đại Vương chớ buồn khổ nữa. Hoàng Hậu, trước khi sanh ra đời, đã là KHÔNG, nay Ngài chết đi cũng trở về KHÔNG vậy. Chẳng ai có thể thoát được cảnh chết cả”.

Nhà Vua đáp: “Ta cũng biết như vậy, nhưng Ta chỉ lo thời gian trôi qua nhanh quá, rồi đây tuổi trẻ cũng sẽ từ bỏ Ta”.

Như vậy người biết có Vô Thường lại càng sanh thêm nhiều kiết sử nữa. Vì sao nói : “Biết được Vô Thường

sẽ sanh nhàm chán; biết được Vô Thường sẽ trừ được các kiết sử ?”.

Đáp: Biết rõ lý Vô Thường chưa đủ. Phật dạy: “Muốn thể nhập lý Vô Thường phải tu tưởng về Vô Thường”.

Hỏi: Thế nào gọi là “Tu tưởng về Vô Thường”?

Đáp: Tu tưởng về Vô Thường là tu các quán pháp hữu vi đều niệm niệm sanh diệt, như gió thổi bụi trần, như nước tuôn xuống dốc. Lại quán các pháp hữu vi đều là như huyễn, như hóa, chẳng bao lâu sẽ tán hoại.

Quán được như vậy là vào được cửa KHÔNG, là được Vô Sở Đắc.

Hỏi: Thế nào gọi là Vô Sở Đắc?

Đáp: Nếu biết rõ, ở nơi mỗi niệm, các tướng Sanh, Trú, Dị, Diệt đều là bất khả đắc, đều là vô thường, thì chẳng thấy có gì “đắc” cả, nên được Vô Sở Đắc vậy.

Hỏi: Vì sao nói “Khổ là Vô Thường”?

Đáp: Như trước đây đã nói “Vì muốn phá chấp Thường, nên Phật thuyết về Vô Thường”. Lại nữa, vì các hàng Ngoại Đạo điên đảo chấp các tà kiến, chẳng rõ các duyên khởi sanh pháp, nên Phật thuyết Khổ Đế để hiển bày lý Vô Thường, nhằm đem họ về chánh tướng, dẫn họ vào đường giải thoát.

Phật dạy: “Người chỉ có danh, chẳng phải thật có. Khi chết rồi, thì danh cũng diệt theo”.

Có 2 pháp quán tưởng về Vô Thường. Đó là:

Quán tưởng thân sanh diệt là tướng vô thường.

• Quán tưởng niệm niệm sanh diệt ở nơi thân là tướng vô thường.

Người y vào Giới, thì chấp Giới là hơn hết, Người y vào Huệ, thì chấp đa văn là hơn hết, Người y vào Thiền Định, thì chấp Thiền Định là hơn hết. Lại có người chấp 12 Hạnh Đầu Đà là hơn hết… Tất cả những người này đều chấp việc của mình là hơn hết, mà chẳng cầu mong Niết Bàn. Bởi vậy nên Phật dạy: “Tất cả các công đức ấy đều dẫn đến Niết Bàn cả. Thế nhưng, hành giả phải thường quán hết tất cả các quán tu cũng đều là vô thường, mới đến được Niết Bàn. Vì sao? Vì ở nơi hết thảy các pháp chẳng trú chấp mới là tu quán tưởng về Vô Thường vậy”.

Tu quán tưởng về Vô Thường khiến đoạn được dục ái, sắc ái, vô sắc ái, trạo cử, kiêu mạn, vô minh. Bởi vậy nên Bồ Tát phải học hết thảy các pháp vô thường, dù hữu lậu, dù vô lậu, đề giáo hóa chúng sanh. Vì sao? Vì Bồ Tát phát đại tâm giáo hóa hết thảy chúng sanh, nên phải học hết thảy các pháp.

Hỏi: Các pháp hữu vi là vô thường, dẫn đến sanh các khổ. Các bậc Hiền Thánh cũng hành các pháp hữu vi, cũng thọ khổ chăng?

Đáp: Phàm phu chấp pháp, nên mới sanh khổ. Chư Bồ Tát và chư vị Hiền Thánh chẳng có chấp pháp, nên chẳng sanh khổ.

Hỏi: Các bậc Hiền Thánh cũng có các bệnh. Như vậy có thọ khổ không?

Đáp: Khổ có 2 thứ. Đó là:

• Thân khổ.

• Tâm khổ.

Các bậc Thánh Hiền có đầy đủ trí huệ, nên chẳng có thọ khổ ở tâm. Thế nhưng, đã thọ thân 4 Đại, có già bệnh, có đói khát, có nóng lạnh…là các ngài cũng có thọ khổ ở thân. Dù có thọ khổ ở thân nhưng các Ngài biết rõ đó chỉ là duyên nghiệp, nên chẳng cho là khổ.

Hỏi: Khổ thọ nhiếp về tâm và tâm sở pháp. Vì sao nói “Các bậc Thánh Hiền chỉ có thân khổ mà thôi”?

Đáp: Phàm phu, khi thọ khổ, thì tâm liền dấy sanh các phiền não. Đây là do vô minh dẫn đạo, nên khi phàm phu thọ khổ ở nơi thân, thì tâm sanh ra đủ thứ khổ: tham khổ, sân khổ, si khổ v.v… Ví như phàm phu đánh mất một vật gì ưa thích, thì liền sanh khổ não, bức bách, đau xót như bị tên đâm, dao cắt vậy.

Trái lại, các bậc Thánh Hiền chẳng có ưu sầu, khổ não trước cảnh mất mát chia ly… Dẫn đến, khi thân thọ các khổ nóng lạnh, đói khát, bệnh hoạn…cũng chẳng cho là khổ, vì các Ngài biết rõ hết thảy các pháp hữu vi đều là vô thường, lại cũng tự biết rõ, đã có thân là có khổ.

Đối với các bậc Thánh Hiền, thì thân khổ là dư tàn của Tâm Khổ. Vì vô lậu tâm chẳng chấp hữa lậu pháp vậy.

Hỏi: Nếu nói “Vô Thường là Khổ”, thì Đạo cũng Khổ. Như vậy, vì sao lại dùng Đạo để diệt khổ?

Đáp: 5 ấm là vô thường. Chấp 5 ấm là thọ khổ.

Đạo là chân lý, là con đường đưa đến diệt khổ. Không thể nói Đạo là Khổ được.

Các bậc Hiền Thánh biết rõ vô thường là khổ, nên

không chấp 5 ấm thân; lại rõ biết rõ vô ngã là như hư không, biết rõ vạn pháp đều do duyên hòa hợp sanh, nên khi Vô Thường đến, các Ngài cũng chẳng thấy có gì là khổ cả.

Ví như, có vị A La Hán, khi được Đạo, đã nói nên bài kệ rẳng:

Ta chẳng tham sự sống,

Lại cũng chẳng muốn chết.

Nhất tâm cầu trí huệ.

Thời đến, ta sẽ đi.

Lại nữa, như khi Phật nhập Niết Bàn, Ngài A Nan, vì chưa ly dục, nên khóc lóc thảm thiết. Các bậc A Na Hàm đã ly dục, đều kinh ngạc. Còn các bậc A La Hán, thì tâm chẳng có biến động.

Tuy theo Phật được đại lợi ích, tuy rất tín kỉnh Phật, mà chư vị A La Hán, trước cảnh chia ly, vẫn chẳng sanh khổ. Cho nên biết người đã được Đạo rồi, đã thấu rõ lý Vô Thường rồi, thì chẳng còn thấy khổ nữa.

Phàm phu, do chấp thân 5 ấm, do còn ái trước bà con thân thích, nên khi thấy Vô Thường đến với người thân của mình, thì liền sanh khổ.

Lại nữa, đã thọ thân là có thọ khổ. Chỉ có người si mê, ám trí, chẳng rõ lý Vô Thường, mới chạy theo dục lạc, cố tìm niềm vui trong cảnh khổ vậy.

Như bài kệ sau đây:

Cỡi xe đã thấm mệt,

Mong cầu được nghỉ ngơi

Đứng lâu, chân cũng mỏi,

Mong cầu được ngồi yên.

Ngồi lâu rồi cũng chán,

Muốn được nằm thẳng lưng.

Nằm lâu lại buồn phiền.

Trước sau do sợ khổ.

Nhìn ngó, thở ra vào,

Ngưỡng lên cùng cúi xuống

Nằm ngồi cùng đi đứng,

Chẳng gì là chẳng khổ.

Hỏi: thân 5 ấm cùng hết thảy các pháp hữu vi đều là khổ. Vì sao Phật dạy Khổ Đế là thật khổ?

Đáp: Khổ do thân 5 ấm gây nên là khổ của phàm phu. Do nhân duyên điên đảo là Sanh, Già, Bệnh, Chết bức bách mà sanh khổ.

Phật dạy: “Thọ lạc trong Phật pháp cũng chưa hẳn là thật lạc.

Vì sao? Vì chỗ sanh các thọ cũng là vô định. Vả lại, nếu lạc là thật có, thì chẳng có đợi tâm sanh. Do vì lạc là chẳng thật có nên hết lạc là liền có khổ. Phàm phu điên đảo chạy theo các dục lạc thế gian, khiến ở đời này cũng như ở đời sau phải chịu vô lượng khổ đau.

Bởi vậy nên nói “Lạc là nhân sanh khổ:. Ví như có nhiều dòng suối, tuy đã bị nhiễm chất độc mà nước vẫn còn nhiều trong suối, khiến những người uống nhầm phải rước họa vào thân. Ngay ở bên trong các lạc thú đã có tiềm ẩn mầm mống khổ, mà chúng sanh chẳng có hay biết, nên cứ

phải trầm luân mãi trong bể khổ Sanh Tử, Luân Hồi.

Như bài kệ sau đây:

Tận hưởng hết phước Trời,

Lại đọa vào Địa Ngục.

Ở nói chốn thuần khổ,

Nhớ lại cảnh Trời xưa,

Nào cung điện nguy nga

Bao Thiên nữ yêu kiều.

Nào nước biếc trăng thanh,

Vườn rừng đầy hoan lạc.

Nay giam mình hỏa ngục,

Giữa đám lửa thiêu thân,

Như rừng tre bốc cháy,

Khổ đau sao kể xiết !

Tiếc cảnh vui cõi Trời,

Tự than thân, trách phận,

Cũng chẳng có ích gì !

Vô Thường là như vậy.

Hỏi: Vì sao quán tưởng Vô Thường mà thấy được Khổ và Vô Ngã?

Đáp: Do chúng sanh chấp thân 5 ấm làm ngã, mà phải thọ khổ. Nên biết rằng thân này chẳng có tự tại; đến khi mạng chung, thân này sẽ bị hủy hoại. Bởi vậy nên là Vô Ngã.

Phàm phu chấp ngã, nên thọ thân khổ. Các bậc thánh hiền, thường tự tại, nên chẳng chấp ngã. Do chẳng chấp ngã nên các ngài chẳng có thọ khổ vậy.

Như bài kệ sau đây:

Hạng người không trí tuệ,

Do chẳng rõ Vô Thường

Chấp sắc thân làm ngã,

Có thật và kiên cố.

Thân này chẳng tự tại,

Do các duyên hợp sanh.

Khi Vô Thường đã đến,

Toàn thân đều hủy hoại.

Thân này chẳng ai thọ,

Tức là thân vô chủ.

Sở dĩ làm các việc,

Duyên khởi do sáu căn,

Xúc chạm với sáu trần;

Dẫn sanh có sáu thức.

Do có xúc tác duyên,

Khởi sanh ra các pháp,

Dẫn đến thọ các nghiệp.

Tợ lửa trong bầu trời,

Hòa hợp vật dẫn lửa,

Sanh ra có pháp lửa.

Căn, trần, thức hòa hợp,

Tác thành các nghiệp lực,

Tương trợ và tương tục,

Như mồng giống thành cây.

Tướng ngã bất khả đắc,

Hư vọng, chẳng có thật.

Chúng sanh điên đảo chấp

Mỗi pháp đều có tướng,

Như tướng lửa, tướng khói…

Riêng biệt, sai khác nhau,

Do tư duy, trú lượng,

Phân biệt có các pháp.

Thảy đều là sản phẩm

Của tâm và tâm sở.

Ngã tâm chẳng có tướng,

Nên là vô ngã tướng.

Hỏi: Có hơi thở ra vào là có ngã tướng; có tâm niệm vui buồn, thương ghét là có ngã tướng… Do có ngã khơi động, mới có sanh ngã kiến, ngã mạn, ngã ái… Nếu như nói chẳng có ngã, thì chỉ như trâu chẳng có người cỡi. Như vậy, làm sao chế ngự được tâm, làm sao khiến tâm đừng phóng dật, buông lung?

Lại nữa, nếu nói vô ngã, thì chỉ như đất, như gỗ. Như vậy, thì loài hữu tình có khác gì vô tình đâu?

Đáp: Đây là do thức. Có thức, mới có hơi thở ra vào, có thọ mạng, có hay biết…

Nếu thức lìa thân rồi, thì thân cũng chỉ như đất, như gỗ.

Lại nữa, nếu chấp thức là thân ngã, và chấp thân ngã là thường còn, thì thân này chẳng biến hoại. Sự thật chẳng phải như vậy.

Nên biết, hơi thở thuộc về sắc pháp. Còn thức tướng là do gió tâm động mà có, chẳng phải do ngã tướng vậy.

Hỏi: Khi nhập vào Vô Tâm Định, khi ngủ mê mà không mộng, vẫn có hơi thở ra vào mà người trong cuộc chẳng hay biết gì cả. Như vậy, ở các trường hợp này, có thức hay không có thức?

Đáp: Ở trong các trường hợp này, thức vẫn có. Lúc bấy giờ, 6 thức chỉ ngưng hoạt động, và sẽ trở lại hoạt động như cũ, khi xuất định hay khi tỉnh dậy.

Vậy nên phân biệt buồn vui, thương ghét… là thức tướng, chẳng phải là ngã tướng vậy.

Như bài kệ sau đây:

Nếu Ngã là thường còn,

Thì chẳng có đời sau,

Cũng chẳng có pháp sanh,

Chẳng có pháp Giải Thoát.

Nếu ai thấu rõ được

Vô Tướng và Vô Tác,

Thì rõ biết tội phước

Chẳng có người tạo tác,

Chẳng có người thọ lãnh.

Xả ngã và ngã sở,

Liền thoát được các khổ,

Chứng đắc quả Niết Bàn.

Nếu ngã là thực có

Chẳng ai thể xả được

Ngã cũng là Vô Thường,

Thân diệt, ngã diệt theo.

Ví như bờ đê vỡ,

Nước tuôn hết ra ngoài.

Khi chẳng còn chấp ngã,

Tội phước thảy đều tiêu.

Bởi nhân duyên vậy, nên người tu phải quán tưởng về vô ngã. Khi đã chuyển được vô ngã rồi, thì sẽ chẳng còn các triền phược nữa.

Hỏi: Vô Thường, Khổ và Vô Ngã là một pháp hay ba pháp riêng rẽ?

Đáp: Chỉ là một pháp thôi. Thế nhưng, vì chúng sanh còn ở nơi hữu lậu pháp, nên phải phân biệt nói 3 pháp riêng rẽ. Đó là:

• Quán tưởng về Vô Thường.

• Quán tưởng về Khổ.

• Quán tưởng về Vô Ngã.

Phật khai thị 5 ấm là phải xa lìa, nên khi biết rõ 5 ấm là KHÔNG, thì liền thoát được khổ.

Phàm phu do 5 căn xúc trần khởi sanh 5 thức. Rồi 5 thức ngoài cùng ý thức tư duy, trù lượng, phân biệt các trần cảnh, mới sanh ra có ngã tâm, dẫn đến phải thọ vô lượng đau khổ.

Phật thuyết vô thường nhằm dạy chúng sanh đoạn các chấp về thường kiến; thuyết vô ngã nhằm dạy chúng sanh đoạn các chấp về ngã kiến, thuyết khổ nhằm khai thị

cho chúng sanh Niết Bàn an lạc.

Hỏi: Thế nào là “Quán tưởng về nhàm chán và xa lìa các thức ăn uống”?

Đáp: Là quán tưởng thức ăn, dù thơm ngon đến đâu, mỗi khi đã qua cửa miệng, đã vào bụng rồi, thì cũng đều trở thành bất tịnh. Lại quán tưởng thức ăn nguyên thuộc về 4 Đại bên ngoài; khi ăn vào biến thành chất dinh dưỡng để nuôi dưỡng thân, làm tăng trưởng 4 Đại bên trong. Rồi các chất cặn bã thải ra lại trở về với 4 Đại bên ngoài. Quán như vậy sẽ chẳng thấy còn sự khác biệt giữa 4 Đại bên trong và 4 Đại bên ngoài nữa, khiến chẳng còn thấy có thật ngã và thật sở ngã nữa.

Lại quán tưởng bát cơm ta ăn do công lao của bao nhiêu người khác, nào là cày bừa, nào là gieo cấy, nào là bón phân tưới nước, nào là giặt hái xay xát v.v… Quán như vậy sẽ thấy bát cơm ta ăn chẳng phải là của riêng ta vậy.

Hết thảy các thức ăn, thức uống đều như vậy cả, nên ta chớ nên sanh tâm tham đắm.

Người tu hành tự suy nghĩ: “Nếu ta tham ăn, tham uống, thì ta sẽ đọa vào địa ngục, nuốt hòn sắt nóng. Khi ở địa ngục ra, lại phải làm thân trâu ngựa…để đền nợ cũ, hoặc làm heo, làm chó ăn các đồ dơ bẩn. Người xuất gia thường quán như vậy, nên sanh tâm nhàm chán các thức ăn uống. Đã nhàm chán các thức ăn uống, thì cũng sẽ nhàm chán các dục lạc, dẫn đến nhàm chán luôn cả 5 ấm.

Trong kinh có chép mẫu chuyện sau đây:

Có một ông Bà La Môn tu pháp tinh khiết, duyên những thứ bất tịnh trong nước. Ông nghĩ nếu ăn đồ khô thì sẽ tránh được các thứ bất tịnh. Lúc bấy giờ, có một bà lão bán một thứ bánh khô rất thơm ngon. Ông Bà La Môn ăn vào liền sanh tâm hoan hỷ. Một thời gian sau, bánh của bà lão chẳng còn mùi thơm ngon như trước nữa. Ông Bà La Môn hỏi bà lão: “Vì sao bánh của bà chẳng còn có mùi vị thơm ngon như trước nữa?”

Bà lão đáp: “Bà chủ của tôi có một mụn nhọt, mỗi ngày phải lấy bột trộn với sữa, cam thảo…đắp lên mới được êm dịu, khỏi nhức nhối. Tôi đã lấy thứ bột ấy để làm bánh nên được hương vị thơm ngon đến như vậy. Nay mụn nhọt của bà chủ đã lành hẳn, tôi chẳng còn thứ bột ấy để làm bánh nữa’’.

Nghe xong ông Bà La Môn, đập đầu, đấm ngực, cố nôn ọe, nhưng cũng chẳng sao nôn mửa ra được. Ông buồn rầu vì đã có người phá pháp môn tinh khiết của ông, bèn giã từ bà lão, quay trở về nước.

Người tu hành cũng như vậy. Khi ăn một thức ăn ngon vào miệng, phải nên quán thức ăn ấy vốn từ nơi bất tịnh ra. Nay nếu tham ăn, thì về sau sẽ phải thọ khổ báo. Do vậy mà lìa được “Thực dục”. *, chẳng còn ham đắm vị ngon nữa. Lìa được dục này rồi, thì 4 dục kia là tài, sắc, danh, và thùy cũng dần dần được xả bỏ. Khi đã lìa được 5 dục, thì sẽ xả bỏ được 5 hạ phần kiết sử.

———

(*) 5 dục là 5 sự ham muốn gồm:

• Tài dục (ham muốn tiền tài)

• Sắc dục (ham muốn sắc đẹp)

• Danh dục (ham muốn danh vọng)

• Thực dục (ham muốn ăn ngon)

• Thùy dục (ham muốn ngủ nghỉ)

Cũng có thuyết nói đó là : sắc dục, thanh dục, hương dục, vị dục và xúc dục.

Hỏi:Tu 4 tưởng về vô thường, về khổ, về vô ngã, về nhàm chán và xa lìa các thức ăn uống có được tương ưng với Vô Lậu Trí không?

Đáp: Tu 4 pháp quán tưởng ấy chỉ mới vào được Kiến Đạo.

Sau đó phải tu thêm 4 pháp quán tưởng nữa là:

• Quán tưởng thế gian chẳng có gì vui thú.

• Quán tưởng về cảnh chết.

• Quán tưởng về các tội lỗi quá sâu dày.

• Quán tưởng về xuất 3 ly cõi.

Tu như vậy mới vào được Tu Đạo tương ưng với Vô Lậu Trí.

Ban đầu, hành giả tu quán Thân Niệm Xứ, quán thân bất tịnh để nhàm chán thân này. Kế đó, lại tu quán về 8 thứ khổ, là: khổ về sanh (Sanh khổ), khổ về già (Lão khổ), khổ về bệnh (bệnh khổ), khổ về chết (tử khổ), khổ về xa lìa người thân (ái biệt ly khổ), khổ về phải gần kẻ oán ghét (oán tắng hội khổ), khổ về mong cầu chẳng được như ý (cầu bất đắc khổ), khổ về 5 ấm chẳng được điều hòa (ngũ ấm xí thạnh khổ).

Lại phải tu quán 3 độc tham sân si là cội gốc của muôn vàn tội lỗi.

Tu quán như vậy rồi, hành giả sẽ thấy được “thế gian này chẳng có gì vui thú”, để rồi khởi sanh nhàm chán thế gian.

Như bài kệ sau đây:

Nơi khí hậu khắc nghiệt,

Nơi hẻo lánh xa xôi,

Nơi thường xảy đao binh,

Nơi triền miên bệnh tật,

Nơi thường xuyên đói khát,

Nơi chẳng ai tu phước…

Đâu đâu cũng đều khổ,

Chẳng nơi nào an vui.

Sau đó hành giả lại quán thân này vô thường, sớm muộn gì rồi cũng sẽ chết.

Hành giả lại quán chúng sanh, từ vô thỉ kiếp đến nay, đã tạo nên bao tội lỗi, khiến phải trầm luôn mãi trong bể Sanh Tử, Luân Hồi, qua lại trong 3 cõi.

Rồi, hành giả nhàm chán thế gian, nhàm chán Sanh Tử, quán tưởng xuất ly ra khỏi 3 cõi.

Hỏi: Tu quán tưởng về “xuất ly 3 cõi” là đủ rồi. Vì sao còn phải tu thêm các quán tưởng về “đoạn trừ 3 độc” và về “tận diệt 5 ấm” làm gì nữa?

Đáp: Với pháp quán tưởng vể “xuất ly 3 cõi”, hành giả có thể bước vào Vô Lậu Đạo.

Tuy nhiên, hành giả còn phải tu quán tưởng về “đoạn trừ 3 độc”, để được sạch hết các lậu; rồi còn phải tu quán tưởng về “tận diệt 5 ấm”, khiến 5 ấm thân chẳng còn nối tiếp được nữa, mới thật sự vào dòng Thánh.

Tu quán tưởng về “đoạn trừ 3 độc’’ dẫn vào Hữu Dư Niết Bàn. Tu quán tưởng về “tận diệt 5 ấm” dẫn vào Vô Dư Niết Bàn.

Như vậy, 3 pháp tu quán tưởng về “xuất ly 3 cõi”, về “đoạn trừ 3 độc” và về “tận diệt 5 ấm” là những pháp phương tiện dẫn vào địa vị Thập Địa Bồ Tát và vào Vô Dư Niết Bàn.

&

Phẩm thứ nhất

(tiếp theo)

Thập Nhất Trí

(11 trí)

KINH:

Cũng được đầy đủ 11 trí là: thế trí, pháp trí, tỷ trí, khổ trí, tập trí, diệt trí, đạo trí, tha tâm trí, tận trí, vô sanh trí, như thật trí.

LUẬN:

Đây là 11 trí, từ trí thế gian đến trí xuất thế gian, từ trí hữu lậu đến trí vô lậu.

1. Thế Trí là trí thế gian, hữu lậu.

2. Pháp Trí là trí quán tưởng 4 Đế nơi cõi dục. Quán như vậy sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí. Đây là pháp quán trung đạo.

3. Tỷ Trí (hay Loại Trí) là trí quán tưởng 4 Đế ở nơi 2 cõi Sắc và vô Sắc. Đây là pháp tu quán chỗ đồng và chỗ khác nhau giữa 2 cõi này. Quán như vậy sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.

4. Khổ Trí là trí quán tưởng Khổ Đế ở nơi cõi Dục. Dùng trí này quán 5 ấm là vô thường, là khổ, là KHÔNG, là vô ngã. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.

5. Tập Trí là quán tưởng Tập Đế ở nơi cõi Dục. Dùng trí này quán các nghiệp khổ báo dẫn chúng sanh vào trong 6 đường. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.

6- Diệt Trí là trí quán tưởng Diệt Đế ở nơi cõi Dục. Dùng trí này quán diệu lý đoạn khổ và tập, tức là đoạn các khổ và các nguyên nhân sanh ra khổ. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.

7- Đạo Trí là trí quán tưởng Đạo Đế ở nơi cõi Dục, dùng trí này vào được chánh Đạo. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.

8- Tha Tâm Trí là trí quán tưởng Tha Tâm và Tha Pháp. Dùng trí này thấy rõ tâm niệm của người khác, từ đó chọn pháp môn nào thích hợp để giáo hóa họ. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.

9- Tận Trí (hay Lậu Tận Trí) là trí quán tưởng đoạn dứt các phiền não, kiết sử.Dùng trí này thấy Khổ, đoạn Tập, chứng Diệt, tu Đạo. Quán như vậy cũng sẽ dẫn vào Vô Lậu Trí.

10- Vô Sanh Trí là trí biết rõ ràng 4 Đế, chứng được lý Vô Sanh niệm và Vô Lậu trí huệ.

11- Như Thật Trí là trí như thật biết tổng tướng và biệt tướng của hết thảy các pháp, chẳng gì ngăn ngại.

Thế Trí duyên hết thảy các pháp ở nơi cõi Dục.

Pháp trí duyên hết thảy các pháp ở nơi cõi Dục, nhằm đoạn diệt sự ràng buộc của cõi Dục (đoạn Dục giới kế).

Tỷ Trí duyên các pháp ở nơi hai cõi Sắc và Vô Sắc, nhằm đoạn diệt sự ràng buộc của các cõi này.

Khổ Trí và Tập Trí duyên 5 ấm hữu lậu.

Diệt Trí duyên Diệt Đế, dứt trừ các khổ.

Đạo Trí duyên Đạo Đế, dẫn vào Vô Lậu Đạo.

Tha Tâm Trí duyên tha tâm hữu lậu và vô lậu.

Tận Trí và Vô Sanh Trí đều duyên 4 Đế.

Trong 10 trí nêu trên đây, có 1 trí hữu lậu, 8 trí kia đều dẫn vào Vô Lậu Trí. Riêng Tha Tâm Trí duyên hữu lậu tâm, mà hữu lậu tâm cũng duyên Vô Lậu Pháp Trí.

Khi dùng Pháp Trí và Tha Tâm Trí, là có nhiếp Khổ Trí, Tập Trí, Diệt Trí và Đạo Trí, và cũng có nhiếp một phần Pháp Trí, Tỷ Trí, Thế Trí, Đạo Trí, và cũng có nhiếp một phần nhỏ Tận Trí và Vô Sanh Trí.

Khi dùng Thế Trí là cũng có nhiếp một phần nhỏ Tha Tâm Trí.

Khi dùng Tha Tâm Trí, là có nhiếp một phần Pháp Trí, Tỷ Trí, Thế Trí, Đạo Trí và cũng có nhiếp một phần nhỏ Tận Trí và Vô Sanh Trí.

Khi dùng Khổ Trí và Pháp Trí, là có nhiếp Tỷ Trí, và một phần nhỏ Tận Trí và Vô Sanh Trí.

Khi dùng Tập Trí và Diệt Trí thì cũng là như vậy.

Khi dùng Đạo Trí là có nhiếp Thế Trí, Pháp Trí, Tỷ Trí, Tha Tâm Trí, và một phần nhỏ Tận Trí và Vô Sanh Trí.

Khi dùng Tận Trí, thì phải có đủ, Thế Trí, Pháp Trí, Tỷ Trí, Tha Tâm Trí, và một phần nhỏ Khổ Trí, Tập Trí, Diệt Trí và Đạo Trí.

Khi dùng Vô Sanh Trí cũng như vậy.

Thế Trí tương ưng với 10 căn, trừ huệ căn.

Còn 9 trí kia tương ưng với 8 căn, trừ huệ căn, ưu căn và khổ căn.

Pháp Trí, Tỷ Trí, Diệt Trí và Khổ Trí tương ưng với KHÔNG Tam Muội.

Pháp Trí, Tỷ Trí, Diệt Trí, Tận Trí và Vô Sanh Trí tương ưng với Vô Tướng Tam Muội

Pháp Trí, Tỷ Trí, Khổ Trí, Tập Trí, Diệt Trí, Đạo Trí, Tha Tâm Trí tương ưng với Vô Tác Tam Muội.

Khi tu về vô thường, về khổ, về vô ngã, thì tương ưng với Thế Trí, Pháp Trí, Tỷ Trí, Diệt Trí, Tận Trí và Vô Sanh Trí.

Có thuyết nói Thế Trí cũng tương ưng với tưởng về xuất ly.

Tu Pháp Trí là có duyên luôn 9 trí, trừ Tỷ Trí.

Tu Thế Trí, Tha Tâm Trí và Vô Sanh Trí là duyên luôn cả 10 trí.

Khi tu Thế Trí là có đủ 16 tâm hạnh là của 4 Thánh Đế, gọi là 16 thắng hạnh. Khi được 16 thắng hạnh và vào được Vô Lậu Tâm, thành tựu Nhất Thế Trí.

Nơi đệ nhị tâm tăng khổ trí và pháp trí. Nơi đệ tứ tâm tăng tỷ trí. Nơi đệ lục tâm tăng tập trí. Nơi đệ thập tâm tăng

diệt trí. Nơi đệ thập tứ tâm tăng đạo trí. Nếu được ly dục, thì tăng thêm tha tâm trí, được bất hoại giải thoát, và cũng tăng thêm vô sanh trí.

Lúc ban đầu, đã ở trong vô lậu tâm rồi, nhưng chưa tu trí. Qua đệ nhị tâm tu 1 trí hiện tại, 2 trí vị lai. Qua đệ tứ tâm tu thêm 2 trí hiện tại, 3 trí vị lai. Qua đệ lục tâm tu thêm 1 trí hiện tại, 2 trí vị lai. Qua đệ bát tâm tu thêm 2 trí hiện tại, 3 trí vị lai. Qua đệ thập tâm tu thêm 2 trí hiện tại, 3 trí vị lai. Qua đệ thập nhị tâm tu thêm 2 trí hiện tại, 3 trí vị lai. Qua đệ thập tứ tâm tu thêm 1 trí hiện tại, 2 trí vị lai. Qua đệ thập lục tâm tu thêm 2 trí hiện tại, 6 trí vị lai.

Nếu ly dục, thì tu 17 tâm, được 7 trí. Ví như Tu Đà Hoàn, ly dục, ở trong 17 tâm có thêm 7 trí, trừ tha tâm trí, tận trí và vô sanh trí.

Tu đệ cựu giải thoát tâm là có được 8 trí. Người tu Tín Giải Thoát mà chuyển thành Kiến Đạo, thì ở nơi Trung Đạo song tu, hữu lậu và vô lậu, tu 6 trí, trừ tha tâm trí, thế trí, tận trí và vô sanh trí. Ở cõi Dục, vào 7 Địa, được Vô Ngại Đạo rồi, thì tu 7 trí, trừ tha tâm trí, tận trí và vô sanh trí.

Vào Giải Thoát Đạo, thì tu 8 trí, trừ tận trí và vô sanh trí.

Ly Hữu Đảnh, được Vô Ngại Đạo, thì tu 6 trí, trừ tha tâm trí, thế trí, tận trí và vô sanh trí.

Bậc Vô Học, có 9 Giải thoát, thì tu cả 10 trí, tu hết thảy thiện căn hữu lậu và vô lậu.

Có người tu Giải Thoát, được 9 trí, cũng tu được hết thảy thiện căn hữu lậu.

Trên đây đã nêu đầy đủ các trường hợp tu 10 trí và tu hết thảy thiện căn hữu lậu và vô lậu như đã trình bày trong A Tỳ Đàm.

Lại có thuyết nói tu pháp trí có thể biết rõ các pháp ở nơi cõi Dục, biết 5 ấm là vô thường, là khổ, là KHÔNG, là vô ngã, biết các pháp đều do duyên hòa hợp sanh.

Phật, vì ông Phạm Chí Tu Thi Ma, nói: “Trước hết, nên dùng pháp trí để thấy rõ các pháp, sau đó đã dùng tỷ trí và Niết Bàn trí. Ví như lửa thiêu đốt các vật rồi, mới dùng trí so sánh để biết ở quá khứ và ở vị lai lửa cũng có công năng thiêu đốt như vậy.

Hỏi: Vì sao gọi trí biết tha tâm và tha pháp là tha tâm trí?

Đáp: Tâm là chủ, trí là dụng, nên nói gọn là tha tâm trí. Nếu đã biết rõ tâm người rồi, thì liền biết cần phải dùng pháp môn gì để nói cho họ nghe.

Hỏi: Vì sao có thuyết nói “thế trí là giả trí” ?

Đáp: Các bậc Thánh Hiền, ở nơi thật trí, biết rõ chúng sanh chỉ là giả danh, chẳng có thật. Ví như cái nhà do nhân duyên của móng, nền, vách, cột, kèo, mái…họp thành, mà giả danh gọi là nhà. Con người cũng như vậy, do nhân duyên 5 ấm hòa hợp mà có ra thân người, nhưng thân người cũng chỉ là giả danh, chẳng có thật nghĩa.

Bởi nhân duyên vậy, nên nói trí thế gian chỉ là giả trí mà thôi.

Hỏi: Thân 5 ấm là Vô Thường, là khổ, là KHÔNG, là

vô ngã. Như vậy vì sao chỉ nói đến Khổ Trí mà thôi?

Đáp: Ở nơi Khổ Đế, nên chỉ nói đến Khổ Trí mà thôi.

Lại nữa, nếu nói là vô thường, không và vô ngã, thì chúng sanh vẫn còn chấp lạc. Bởi vậy nên Phật nói Khổ Đế nhằm dạy chúng sanh xa lìa 5 ấm, biết rõ 5 ấm chỉ là giả danh, chỉ là pháp hữu lậu, chẳng thật có. Mà đã là pháp hữu lậu tức là đã có khổ rồi vậy.

Hỏi: Tiến trình tu các trí như thế nào?

Đáp: Do tu Khổ Trí mà biết rõ các khổ tướng, nhàm chán các khổ, khiến các tập, tức các nhân sanh ra khổ, chẳng sanh được.

Do Tập Trí mà biết rõ các pháp hữu vi đều do duyên hòa hợp sanh và đều là nhân sanh ra các khổ, phải nên nhàm chán, dần dần xa lìa các pháp hòa hợp, vào được Diệt Trí.

Do Diệt Trí mà biết rõ các pháp thường tịch diệt.

Do Đạo Trí mà biết rõ các pháp thường thanh tịnh.

Do Tận Trí mà biết rõ các pháp đều là vô sở hữu.

Do Vô Sanh Trí mà biết rõ các pháp là chẳng có thật, chẳng có sanh diệt, là tự tánh Không, nên vào được Như Thật Trí.

Như Thật Trí là trí như thật biết hết thảy biệt tướng và tổng tướng của hết thảy các pháp, như thật biết 10 trí đều có tướng, có duyên mỗi mỗi sai khác.

Ở nơi 10 trí mà có Pháp Nhãn và Huệ Nhãn mới là Như Thật Trí. Chỉ có Phật mới đầy đủ Như Thật Trí.

Khi 10 trí đã hội nhập vào Như Thật Trí rồi, thì chẳng còn có danh, chẳng còn có tướng riêng rẽ nữa. Lúc bấy giờ, chỉ còn Như Thật Trí mà thôi. Ví như trăm sông đều có danh, có tướng khác nhau, nhưng khi đã chảy vào biển rồi thì đều mất danh, mất tướng riêng. Tất cả các sông đó đều đã nhập hội về biển, nên lúc bấy giờ chỉ còn có biển mà thôi vậy.

&

Phẩm thứ nhất

(Tiếp theo)

Hữu Giác Hữu Quán Tam Muội

Vô Giác Hữu Quán Tam Muội

Vô Giác Vô Quán Tam Muội

KINH:

Cũng được đầy đủ ba Tam Muội, là Hữu Giác Hữu Quán Tam Muội, Vô Giác Hữu Quán Tam Muội, Vô Giác Vô Quán Tam Muội.

LUẬN:

Hết thảy các thiền định đều nhiếp tâm thanh tịnh, nên đều gọi là Tam Muội, hoặc là Tam Ma Đề.

Ví như con rắn ở giữa khoảng trống bò quanh co qua lại, chẳng theo một phương nào nhất định cả. Nhưng khi đã chui vào ống tre, thì nó bò thẳng trong lòng ống tre.

Người tu thiền cũng vậy. Khi tâm hành xứ đã được chánh trực, đoan nghiêm rồi thì sẽ trú được nơi chánh tâm mà vào Tam Muội.

Như vậy mới gọi là Chánh Tam Muội. Trái lại, khi người tu chưa vào được Sơ Thiền, thì còn có giác, có quán. Lên Đệ Nhị Thiền, thì không có giác mà có quán. Khi vào Đệ Tam Thiền mới không có giác và không có quán nữa.

Hỏi: Tam Muội tương ưng với tâm thanh tịnh. Vì sao chỉ nói đến giác và quán mà thôi?

Đáp: Giác và quán thường làm rối loạn tâm. Dù vào trong Tam Muội rồi cũng rất khó xả giác và quán.

Có thuyết nói: “Tâm có giác, có quán là tâm tán loạn, chẳng có thể vào được Tam Muội”.

Phật dạy: “Vào tam muội mà có giác, có quán, thì ở nơi định tâm, giác và quán cũng sẽ trở thành vi tế, rồi dần dần cũng sẽ được tam muội hoàn toàn”.

Nên biết rằng “Nếu giác và quán sanh trong tam muội, thì cũng sẽ có thể hoại tam muội”. Ví như gió đem mưa đến, thì gió cũng thường làm tan mưa vậy. Hành giả khi mới vào thiền thường sanh thiện giác quán, nhưng khi đã được Sơ Thiền rồi, thì giác chẳng còn nữa. Khi được Đệ Nhị Thiền rồi, thì giác quán đều mất cả, nên vào Đệ Tam Thiền chẳng còn giác quán nữa.

Hỏi: Giác và quán sai khác nhau như thế nào?

Đáp: Thô thì gọi là giác. Tế thì gọi là quán.

Nên biết:

• 3 ác giác quán gồm tham, sân, si.

• 3 thiện giác quán gồm vô tham, vô sân, vô si.

Cả ba thiện giác quán này thường đến với hành giả, khi tu tam muội. Tuy nhiên, nếu giác quán nhiều, thì dễ bị mất tam muội. Cũng như gió thổi đẩy thuyền đi, nhưng nếu gió quá lớn, thì thuyền có thể bị đắm vậy.

Hỏi: Vì sao chỉ nói đến 3 tam muội này?

Đáp: Các tam muội khác vi diệu, nên người mới tu khó có thể vào được.

Ở cõi dục khi chưa vào được Sơ Thiền, hành giả còn có giác, có quán, nên khởi tu Hữu Giác Hữu Quán Tam Muội. Giác quán tương ứng với hết thảy các pháp thiện, bất thiện và vô ký, nên hành giả phải khởi sanh thiện giác quán.

Khi ly được giác quán rồi, thì hành giả mới tu Vô Giác Quán Tam Muội. Lúc bấy giờ, nơi hết thảy sắc tâm chẳng còn tương ưng với các hành và các pháp vô vi.

Tu Hữu Giác Hữu Quán Tam Muội là còn ở cõi Dục, chưa đến được cõi trời Phạm Thiên.

Tu Vô Giác Hữu Quán Tam Muội là, ở trong thiền định, tu lên các cõi trời Đại Phạm Thiên, ở cõi Sắc.

Tu Vô Giác Vô Quán Tam Muội là, ở trong thiền định, tu lên các cõi trời Quang Âm Thiên, Biến Tịnh Thiên, Quảng Quả Thiên, ở cõi Sắc. Ở nơi đây có thượng diệu

tam muội. Vì sao? Vì hành giả tu theo các tam muội KHÔNG. Vô Tướng và Vô Tác, dần dần dẫn đến được Kim Cang Định.

Chư vị A La Hán, Bích Chi Phật ở trong tam muội này quán chư Phật khắp 10 phương, vào Thủ Lăng Nghiêm Tam Muội, và Đoạn Nhất Thiết Nghi Tam Muội, để sau cùng vào Tam Muội Vương Tam Muội, là tam muội của chư Phật.

&

Phẩm thứ nhất

( tiếp theo)

Vị Tri Dục Tri Căn

Tri căn – Dĩ Tri Căn

KINH

Cũng được đấy đủ 3 căn là: Vị Tri Dục Tri Căn (căn chưa biết mà muốn biết); Tri Căn (căn biết); Dĩ Tri Căn (căn đã biết).

LUẬN

Đây là 3 căn dẫn thẳng đến Niết Bàn.

1. Căn chưa biết mà muốn biết (Vị Tri Dục Tri Căn). Tuy chưa được vô lậu mà muốn biết vô lậu. Người tu Tín Hành và Pháp Hành thấy được 4 Đế, gọi là Vị Tri Dục Tri Căn.

Căn này do 9 căn khác hòa hợp đó là 5 căn (Tín, tấn, niệm, định, huệ), 3 căn (hỷ, lạc, xả) và ý căn.

Phải có tín giải mới thấy được Vị Tri Dục Tri Căn.

1. Căn biết (Tri Căn). Khi ở trong Đạo mà tư duy chuyển 9 căn, thì gọi là được Tri Căn.

2. Căn đã biết (Dĩ Tri Căn). Khi 9 căn đã chuyển ở nơi Vô Học Đạo, thì gọi là được Dĩ Tri Căn.

Hỏi: Vì sao trong số 22 căn mà chỉ nói có 3 căn này thôi?

Đáp: Vì 19 căn kia chẳng có lanh lợi, chẳng có đầy đủ. Lại nữa, 3 căn này lanh lợi, dẫn thẳng đến Niết Bàn. Người tu 3 căn này, thì ở nơi các pháp hữu vi thường làm chủ nên 3 căn này thắng hơn các căn khác nhiều.

Hỏi: 10 tưởng cũng có hữu lậu, có vô lậu. Như vậy vì sao chẳng nói đến?

Đáp: 10 tưởng đều là các pháp trợ Đạo, để cầu Niết Bàn. Còn như 5 căn (Tín, tấn, niệm, định, huệ) tuy là thiện pháp, mà chưa rốt ráo cầu Niết Bàn.

3 căn này thanh tịnh rồi mới biến thành 3 Vô Lậu Căn, nhiếp trọn hết thảy các căn khác. Vì sao? Vì trong 3 Vô Lậu Căn này đã có ý căn rồi vậy.

Lại nữa, lúc bấy giờ cả 3 thọ chỉ thu gọn về một, là xả thọ.

Bởi nhân duyên vậy, nên chỉ nói đến 3 căn này thôi.

Người được Vị Tri Dục Tri Căn là người tu ở Đệ Lục Địa. Còn Tri Căn, thì phải lên đến Đệ Cửu Địa mới có được.

Cả 3 căn này đều nhiếp 6 tưởng tương ưng với 4 Đế.

Vị Tri Dục Tri Căn, làm nhân, thứ lớp sinh ra Tri Căn và Dĩ Tri Căn.

Trong A Tỳ Đàm có nói rõ “Vị Tri Dục Tri Căn thứ lớp chuyển các hữu lậu căn, dẫn sanh Tri Căn và Dĩ Tri Căn”.

Nhờ Vị Tri Dục Tri Căn mà 5 căn (Tín, tấn, niệm, định, huệ) tăng trưởng, chuyển thành 5 lực, dẫn đến rõ biết được Thật Tướng các pháp.

Ví như người vào thai mẹ phải nhờ nơi tinh cha huyết mẹ, mới có được thân căn, có được mạng căn. Rồi khi nào bào thai đã hình thành đủ 5 căn (Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân) thì mới duyên được 5 trần.

Bồ Tát cũng như vậy, khi sơ phát tâm muốn làm Phật mà chưa có đủ 5 căn (Tín, tấn, niệm, định, huệ), thì dù có nguyện biết rõ Thật Tướng các pháp cũng chẳng sao biết được. Khi Bồ Tát đã được 5 căn này đầy đủ và tăng trưởng thành 5 lực rồi, thì mới rõ được Thật Tướng các pháp.

Lại nữa, 4 Đại và 4 Đại tạo sắc, phải hòa hợp mới hình thành được các căn và các thức; còn như có 4 Đại và 4 Đại tạo sắc mà chẳng có sự hòa hợp, thì cũng chẳng có thể hình thành được các căn và các thức được. Người tuy đã có Tín căn mà chưa thanh tịnh, thì chưa thành tựu được tín lực. Trái lại, Bồ Tát tin các pháp đều chẳng có sanh,

chẳng có diệt, đều như như, thanh tịnh như hư không. Khi Bồ Tát tin như vậy, thì nói năng đều đoạn, tâm hành đều diệt, nên tín căn mới chuyển thành tín lực vậy. Được như vậy rồi, mới thường tinh tấn, chẳng còn thối chuyển, khiến cho các bất thiện pháp chẳng còn sanh nữa.

Cho nên nói “5 lực nhiếp Thật Tướng các pháp” là vậy đó.

• Do tín căn chuyển thành tín lực mà tín tâm được thanh tịnh kiên cố, khiến các bất thiện pháp chẳng còn sanh nữa.

• Do tấn căn chuyển thành tấn lực, mà thường tinh tấn, chẳng thối chuyển trên đường hành Đạo.

• Do niệm căn chuyển thành niệm lực, chỉ nhiếp các thiện pháp, khiến các bất thiện pháp không còn xâm nhập vào được.

• Do định căn chuyển thành định lực, khiến các căn không còn tán loạn, không còn đắm trước 5 dục, chỉ hướng về Thật Tướng Pháp.

Khi năm căn đã trưởng thành, chuyển thành 5 lực rồi thì Bồ tát y nơi ý căn, mà vào Bồ tát vị, được Vô Sanh Pháp Nhẫn. Như vậy gọi là được Vị Tri Dục Tri Căn.

Khi được Vô Sanh Pháp Nhẫn rồi, Trú Bất Thối Chuyển Địa, được thọ ký, đầy đủ 10 Địa, dẫn đến tọa đạo tràng, được Kim Cang Tam Muội. Trong khoảng thời gian đó gọi là được Tri Căn. Lúc bấy giờ là đã đoạn sạch các tập khí phiền não.

Khi được Vô Thượng Bồ Đề, được trí huệ đầy đủ, vào được nơi Thật Tướng các pháp, thì mới gọi là được Dĩ Tri Căn.

&

Quyển 24. Phẩm thứ nhất Tiếp theo - Thập Lực (10 Lực)

Luận Đại Trí Độ

Quyển 24

Phẩm thứ nhất

( tiếp theo)

Thập Lực

( 10 lực )

KINH

Này Xá Lợi Phất! Bồ Tát Ma Ha Tát muốn biết các công đức của Phật như: 10 Phật lực, 4 vô sở úy, 4 vô ngại trí, 18 bất cọng pháp, đại từ, đại bi thì phải tu tập Bát Nhã Ba La Mật.

LUẬN

Hỏi: Mười Phật lực là pháp vô thượng của chư Phật, lẽ ra phải nói trước. Nay vì sao lại nói 10 Phật lực sau các pháp khác?

Đáp: Trước đây đã nói đến 6 pháp Ba La Mật là pháp của Bồ Tát, và cũng có nói đến 37 Phẩm Trợ Đạo là pháo của Thanh Văn. Bồ Tát phải học đầy đủ các pháp ấy.

Vì hàng Thanh Văn chỉ cầu giải thoát cho riêng mình, ít làm việc lợi ích cho chúng sanh, nên Phật dạy Bồ Tát phải học đầy đủ 37 Phẩm Trợ Đạo, để làm pháp phương

tiện độ sanh. Tuy Bồ Tát có học đủ 37 Phẩm Trợ Đạo mà vẫn vô đắc. Vì chúng sanh hành tà hạnh, nên Bồ Tát phải hành chánh hạnh, mà chẳng chứng Niết Bàn.

Nếu Bồ Tát chẳng có học các pháp của Thanh Văn, mà chỉ chê trách, thì chúng sanh sẽ chẳng tín thọ. Ví như, nếu bản thân đức Phật Thích Ca Mâu Ni không tu 6 năm khổ hạnh, mà chê trách pháp khổ hạnh là phi đạo, thì người đời sẽ chẳng tín thọ. Do vì Phật đã tu khổ hạnh hơn người, nên những lời phê phán của Phật về pháp môn khổ hạnh là đúng, là chánh lý, được người đời tin theo.

Bồ Tát tu đầy đủ các hạnh Bồ Tát và các hạnh Thanh Văn, quán triệt tất cả, mà chẳng thủ chứng. Như vậy mới thật đầy đủ Phật pháp, mới thật đầy đủ các pháp phương tiện để hóa độ chúng sinh. Như bài kệ sau đây:

Ai cũng đều sợ roi

Ai cũng tiếc thân mạng

Nếu lấy roi dạy người,

Chớ có làm hại họ.

Bồ Tát không bỏ chúng sanh, nên vì chúng sanh mà tu tập hết thảy các pháp môn. Tuy nhiên, vì Bồ Tát đã được trí KHÔNG, nên hành pháp Thanh Văn mà chẳng có thủ chứng pháp Thanh Văn. Bồ Tát dùng các pháp Thanh Văn, uyển chuyển hòa hợp các pháp ấy để làm lợi ích cho chúng sanh, mà chẳng đọa về Thanh Văn Địa.

Hỏi: Y theo 6 pháp Ba La Mật để tu các pháp dẫn đến 3 Vô Lậu Căn là quá đầy đủ rồi. Nay vì sao còn nói phải tu tập Bát Nhã Ba La Mật nữa?

Đáp: Pháp của Thanh Văn có hạn lượng, nên là chưa đủ vậy. Bồ Tát muốn được các pháp thậm thân, vi diệu, phải tu tập Bát Nhã Ba La Mật.

Lại nữa, Pháp Thanh Văn dễ giải, dễ biết, còn pháp của Bồ Tát, của Phật khó giải, khó biết nên phải học nhiều, tư duy sâu mới có thể giải, có thể biết được vậy.

Lại nữa, Thanh Văn chỉ tự lợi, tìm giải thoát cho riêng mình, chỉ cầu được biết khổ, đoạn tập, chứng diệt, tu đạo, nên hàng Thanh Văn chỉ quen chữa 2 bệnh khổ và tập bằng 2 loại thuốc diệt và đạo. Còn Bồ Tát, vì lợi tha, phát nguyện thành vị đại lương y để chữa hết thảy bệnh của chúng sanh.

Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ Tát phải tu học hết thảy các pháp của cả 3 Thừa, và phải tự trang bị 10 Phật lực vậy.

Hỏi: 10 Phật lực gồm những gì, và ý nghĩa ra sao?

Đáp: Đây là 10 lực trí huệ, mà Phật dùng để độ chúng sanh. 10 Phật lực gồm:

1. Thị xứ phi xứ trí lực: Do lực này mà biết rõ các sự lý hoặc đúng, hoặc không đúng; biết rõ việc tốt có quả tốt, việc xấu có quả xấu; biết rõ chúng sanh nào độ được, chúng sanh nào không độ được.

2. Nghiệp báo trí lực: Do lực này mà biết rõ các nhân duyên nghiệp báo của từng chúng sanh trong cả 3 đời, quá khứ, hiện tại và vị lai; biết rõ chúng sanh tạo nghiệp gì thì sẽ phải thọ quả báo gì.

3. Thiền giải thoát tam muội trí lực: Do lực này mà

định tam muội nào; biết rõ trong lúc tham thiền đã tư duy như thế nào, cấu hay tịnh, hay đã được nhất thiết trí hay chưa; biết rõ chúng sanh có đắm vị thiền hay không đắm vị thiền.

4. Thượng hạ căn trí lực: Do lực này mà biết rõ căn cơ của từng chúng sanh,, chún sanh nào lợi căn, chúng sinh nào độn căn.

5.Chủng chủng dục trí lực: Do lực này mà biết rõ chúng sanh ham muốn gì, biết rõ 5 thứ dục, lạc của chúng sanh, biết rõ các thiện dục của chúng sanh.

6. Chủng chủng tánh trí lực: Do lực này mà biết rõ tánh đức của từng chúng sanh, biết rõ chúng sanh hướng tâm về đâu.

7. Đạo trí lực: Do lực này mà biết rõ mức tầm hiểu đạo của từng chúng sanh.

8. Túc mạng trí lực: Do lực này mà biết rõ đời trước của từng chúng sanh, từ 1 đời, 2 đời,… dẫn đến 100 đời, 1000 đời …

9. Sanh tử trí lực: Do lực này mà biết rõ từng chúng sanh thành tựu các nghiệp thiện hay nghiệp ác như thế nào, và khi mạng chung sẽ đi đến cảnh giới nào trên đường sanh tử. Phật có Phật nhãn thanh tịnh hơn Thiên nhãn của hết thảy hàng chư Thiên, nên biết rõ hơn hết các thảy các hàng Trời Người.

10. Lậu tận trí lực: Do lực này mà biết rõ chúng sanh nào đã đoạn tận các tập khí, đã được vô lậu tâm giải thoát, vô lậu trí giải thoát, đã biết tự mình chẳng còn sanh lại nữa.

Hỏi: 10 Phật lực là pháp tu của Phật và Bồ Tát, hàng Thanh Văn chưa tu được. Như vậy, nêu ra đây có ích gì?

Đáp: Hàng Thanh Văn tuy chưa tu được, nhưng nghe nói đến 10 lực, cũng sanh nhiều công đức. Còn Bồ Tát khi nghe nói đến, liền tinh tấn tu hành cho được đầy đủ.

Lại nữa, Thanh Văn cũng như Bồ Tát, niệm 10 Phật lực mới thấy rõ công đức của Phật.

Phật có tri kiến vô ngại, có đại từ, đại bi, nên được gọi là đấng Cứu Thế. Phật được Phật đạo, thành tựu viên mãn 10 lực, 4 vô sở úy, 4 vô lượng tâm, đã được thậm thâm trí huệ, nên công đức của Phật mênh mông như biển cả. Phật đã thành tựu viên mãn pháp Giải Thoát tối thượng, nên được gọi là Thế Tôn.

Bởi nhân duyên vậy, nên Thanh Văn và Bồ Tát, niệm 10 Phật lực có được vô lượng công đức.

Hỏi: Vì sao nói “Bồ Tát muốn được 10 Phật lực, 4 vô sở úy, 4 vô ngại trí, 18 bất cọng pháp, đại từ, đại bi phải tu tập Bát Nhã Ba La Mật?

Đáp: Khi Phật ở thành Vương Xá, trên núi Kỳ Đà Quật, có đủ 4 bộ chúng, có cả hàng Ngoại Đạo, có Thiên long, quỷ thần cùng với đại chúng ở khắp nơi tập hội, Phật đã nhập vào Tam Muội Vương Tam Muội. Lúc bấy giờ có đại quang minh chiếu khắp hằng hà sa thế giới, có 6 điệu chấn động làm rung chuyển cả đại địa.

Nhiều người nghĩ: “Phật dùng thần lực làm rung chuyển thế giới chăng?”

Phật biết tâm của chúng sanh có chỗ nghi, nên dạy rằng: “Ta có pháp trí lực. Ta dùng 10 trí lực làm rung cảm cả thế giới. Người nào muốn được trí huệ như Ta, thì phải học Bát Nhã Ba La Mật”.

Rồi Phật dạy tiếp: “Có một số đệ tử của Ta, tin theo Ngoại Đạo, nghĩ Ta đã dùng huyễn thuật để mê hoặc nhân tâm. Nay ta muốn phá trừ nghi cho họ, nên mới dùng 10 trí lực, 4 vô sở úy,… để độ chúng sanh. Lại nữa, vì Ta thấy các Bồ Tát tu khổ hạnh, mệt mỏi nên Ta muốn dạy cho họ hành trí lực để được vô lượng công đức”.

Ví như người chủ đoàn buôn khuyến dụ những người dưới quyền chớ nên giải đãi, phải siêng năng, tinh tấn để chóng đến đích, chóng thu nhặt được nhiều vật quý báu. Cũng như vậy, Phật muốn khuyến dụ các Bồ Tát tinh tấn tu tập 10 Phật lực, để được vô lượng Đạo quả.

Hỏi: Trí lực của Phật vô lượng. Vì sao chỉ nói có 10 lực thôi?

Đáp: Chư Phật có vô lượng trí lực. Thế nhưng chỉ cần 10 lực này cũng đủ để độ chúng sanh rồi.

Sau đây là rộng giải về 10 Phật lực:

• Lực thứ nhất: Thị xứ phi xứ trí lực.

Hỏi: Thế nào gọi là “Thị xứ phi xứ trí lực”?

Đáp: Phật biết rõ các nhân duyên quả báo.

Kinh Đại Tánh nêu thí dụ: Như nói: “Người Nữ làm được Chuyển Luân Thánh Vương”. Như vậy là phi xứ. Vì sao? Vì người nữ chẳng có tự tại, nên chẳng có thể làm được Chuyển Luân Thánh Vương, chẳng thể làm Phật.

Nếu người nữ được giải thoát, vào Niết Bàn, thì cũng phải chuyển thân nam, mới được Đạo.

Như nói: “Hai vị Chuyển Luân Thánh Vương ra đời cùng một lần”. Nói như vậy là phi xứ. Vì sao? Vì Chuyển Luân Thánh Vương ra đời chẳng phải do ác nghiệp, mà do sự thành tựu phước báo.

Như nói: “Người tạo ác nghiệp mà không thọ nghiệp báo”. Như vậy cũng là phi xứ. Vì sao? Vì người ấy chẳng có thể sanh lên cõi Trời, và cũng chẳng có thể vào Niết Bàn an lạc.

Như nói: “Người tâm tán loạn được vào Niết Bàn”. Như vậy cũng là phi xứ.

Trái lại:

Như nói: “Người tu hành thanh tịnh, không bị vô mình che tâm, vào được Phật Đạo” . Như vậy là thị xứ.

Sau đây là một số thí dụ trích dẫn từ kinh Đại Tánh.

Người khinh miệt pháp sư, người phá giới, người ngu si mà vào được Đạo … là phi xứ.

Phật biết rõ thị xứ và phi xứ, biết rõ người nào đáng độ, người nào không đáng độ. Ví như có người thuộc hạng Thủ Đà La đáng được độ, mà ngài Xá Lợi Phất không biết đến, nhưng lại được Phật độ vậy.

• Lực thứ hai: Nghiệp báo trí lực

Hỏi: Thế nào là “Nghiệp báo trí lực”?

Đáp: Phật biết rõ nghiệp báo của từng chúng sanh, trong cả 3 đời quá khứ, hiện tại và vị lai. Phật biết rõ ở trong tâm của mỗi chúng sanh có các nghiệp báo thiện, bất thiện và vô kí, biết rõ chúng sanh thọ nghiệp hay không thọ nghiệp, thọ hậu báo hay thọ sanh báo.

Hết thảy các nhân duyên nghiệp báo, tịnh hay nhiễm của hết thảy chúng sanh, Phật đều biết rõ. Ví như, Phật biết rõ có vị Trời đang hưởng phước lạc, mà do tội nghiệp thâm trọng, sẽ phải đọa vào địa ngục; biết rõ Trì Lưu Ly Thiên Vương giết hại 7 vạn 2 ngàn đạo sĩ; biết rõ ngài Mục Kiền Liên, tuy có đại thần thông, mà chẳng tự cứu mạng được; biết rõ bà mẹ của Bạc Câu La tự gieo mình vào lửa, tự trầm mình xuống nước mà vẫn không chết; lại cũng tự biết rõ có những nước, mà chính bản thân Phật đi đến khất thực cũng không được cúng dường.

Lại nữa, Phật cũng biết rõ, chẳng phải chỉ cõi Dục mới có 3 thứ thọ nghiệp báo, mà ở những cõi đầy lạc thú cũng vẫn bị khổ. Phật cũng biết rõ có người, tuy ở nơi đầy lạc thú, mà tâm vẫn tự tại, chẳng có thọ khổ, chẳng có thọ lạc, như trường hợp vua Phất Ca La có đầy đủ phước duyên, hóa hiện ra cả ngàn đóa sen ngàn cánh màu vàng, lớn bằng bánh xe, khiến những người đến cầu Đạo đều xuất gia, đều viên thành Đạo quả.

Lại nữa, Phật cũng biết rõ chúng sanh tạo nghiệp ở đâu trong 3 cõi tạo nghiệp ở cõi Trời, ở cõi Người,… Nếu ở cõi Diêm Phù Đề, thì Phật biết rõ chúng sanh tạo nghiệp ở

nước nào, ở thành nào, ở tụ lạc nào… Đâu đâu Phật cũng đều biết rõ cả.

Lại nữa, Phật cũng biết rõ nhân duyên nghiệp báo của từng chúng sanh trong quá khứ, từ 1 đời, 2 đời, … cho đến 100 đời, 1000 đời…

Lại nữa, Phật cũng biết rõ các thiện nghiệp và bất thiện nghiệp của từng chúng sanh, ví như biết rõ có người sẽ chết vì bị tra tấn đâm chém, sẽ chết vì bị đầu độc hay vì tự sát…, biết rõ người nào có hành bố thí, bố thí những tài vật gì, bố thí cho ai, bố thí ở đâu; biết rõ người nào thọ giới, hoặc tự nhiên giữ giới, hoặc tâm sanh giới, hoặc khuyết giới, hoặc sanh nhất hạnh giới, hoặc thiểu phần giới, hoặc cụ túc giới, hoặc thiện đạo giới v.v…

Lại nữa, Phật cũng biết rõ chúng sanh nào có đầy đủ nhân duyên để được quả báo. Ví như hạt giống, khi đã hội đủ nhân duyên đất, phân, nước, v.v…, thì sẽ này mầm, sanh cây vậy.

Chúng sanh do nghiệp báo dẫn dắt, mà phải qua lại trong 6 đường, thọ thân các loài, trầm luân mãi trong biển Sanh Tử. Nghiệp tâm như nhà họa sĩ vẽ ra biết bao nhiêu hình tượng khác nhau. Người tu chánh hạnh, tạo nghiệp thiện, thì sẽ được quả báo tốt, người tu ta hạnh, tạo nghiệp ác thì sẽ phải thọ quả báo xấu.

Trong kinh Phân Biệt Nghiệp, Phật bảo ngài A Nan: “Này, A Nan! Cũng có người làm ác mà được sanh vào xứ lành; cũng có người làm thiện lại phải sanh vào xứ ác”.

Ngài A Nan hỏi: “Bạch Thế Tôn! Tại sao lại có sự việc như vậy?”

Phật dạy: “Người ấy ở đời này làm việc ác mà quả báo ấy chưa chín, còn ở đời trước làm thiện mà phước nghiệp, quả báo đã chín rồi, nên tuy đời này làm ác mà được hưởng phước quả báo của đời trước, được dẫn sanh vào xứ lành vậy. Trái lại, người ở đời này làm việc thiện mà phước quả báo ấy chưa chín, còn ở đời trước làm việc ác mà tội nghiệp của quả báo ấy đã chín muồi, nên tuy đời nay làm việc thiện mà phải chịu quả báo của đời trước, khiến phải sanh vào xứ ác vậy. Lại có người thường làm việc ác mà khi gần chết chuyển tâm ác thành thiện, thì cũng được sanh về cõi lành”.

Ngài A Nan hỏi: “Bạch Thế Tôn! Nghiệp quả chín rồi và nghiệp quả chưa chín thì đúng là như vậy. Nhưng người gần chết chỉ chuyển tâm ác thành thiện trong một thời gian quá ngắn ngủi, thì làm sao chuyển nghiệp dễ dàng hơn cả người tu trọn đời như vậy được?”

Phật đáp: Khi gần chết, sức tâm rất mãnh liệt, như ngọn lửa rất nhỏ có thể gây ra đám cháy lớn, như một ít chất độc có thể gây chết chóc vậy. Người gần chết có sức tâm dõng mãnh hơn người tu cả trăm năm. Tối hậu tâm là đại tâm, nên khi xả thân là xả nghiệp vậy. Ví như khi thế trận đang lâm nguy, mà có người dõng mãnh, chẳng tiếc thân mạng, xông vào cứu nguy, thì có thể chuyển bại thành thắng vậy. Có người, ngay trước khi xả thân mạng, thoát nhiên đốn ngộ, được quả A La Hán”.

Trên đây nêu rõ những thí dụ về tội nghiệp báo, phước nghiệp báo và chuyển nghiệp báo. Hàng Thanh Văn chỉ biết các ác nghiệp báo và thiện nghiệp báo mà thôi. Chỉ có Phật mới biết rõ nghiệp báo của vô lượng chúng sanh một cách rốt ráo, vô ngại.

• Lực thứ ba: Thiền giải thoát tam muội trí lực

Hỏi: Thế nào là “Thiền giải thoát tam muội trí lực?”

Đáp: Phật dùng trí huệ phân biệt tâm chúng sanh vào trong các thiền định có cấu, có tịnh.

Các thiền như 4 Thiền hữu lậu và vô lậu, 8 Giải Thoát Thiền Ba La Mật, tức là 8 Giải Thoát Thiền Tam Muội v.v… đều gọi là thiền định. Người vào thiền định phải định tâm, không để tâm tán loạn, không sanh ái kiến, không để cho phiền não trói buộc, mới gọi là được chân thiền định.

Phật phân biệt rõ người vào thiền định mà còn khởi vi tế phiền não ngay trong chân như, hoặc còn phân biệt các danh tự ở ngay trong định, hoặc đã được định tâm, hoặc chưa được định tâm, hoặc thường hành thiền, hoặc không thường hành thiền.

Phật biết rõ từng trường hợp như vậy nhằm chuyển hóa, hoặc đối trị thích hợp với từng đối tượng. Ví như đối với người còn nhiều sân nhuế, thì lấy từ tâm để đối trị; đối với người còn tham đắm dục lạc, thì dạy pháp bất tịnh quán để đối trị; đối với người ngu si, thì dạy cách tư duy; đối với người trầm một, thì lấy thiện dục tâm mà đối trị. Người vào định phải nên phân biệt như vậy. Ví như, ở một nơi nào đó, khi đang vào thiền mà sanh tâm mệt mỏi, thì phải quán ngay rằng: “Nay ta chưa được thiền mà sanh tâm mệt mỏi,

thì phải quán ngay rằng: “Nay ta chưa được thiền định. Ta phải tinh tấn hơn nhiều nữa mới được thiền định”.

Phật cũng biết có người dễ nhập định, dễ xuất định; có người khó nhập định, khó xuất định, cần phải làm cho họ sanh thiện dục tâm, say mê thiền định, mới có thể giúp họ vào thiền định dễ dàng hơn, rồi sau đó họ sẽ dần dần được định tâm bền vững, dẫn đến chứng được Đạo quả.

Chỉ có Phật lực mới được thậm thâm “Thiền Giải Thoát Tam Muội Trí Lực” mà thôi.

• Lực thứ tư: Thượng hạ căn trí lực

Hỏi: Thế nào gọi là “Thượng hạ căn trí lực”?

Đáp: Phật biết rõ chúng sanh độn căn, độn trí hoặc lợi căn, lợi trí. Độn căn, độn trí thì gọi là hạ. Lợi căn, lợi trí thì gọi là thượng.

Phật dùng trí lực này để phân biệt rõ người nào vào được Sơ Thiền, người nào không vào được; người nào vào được Nhị Thiền, Tam Thiền, Tứ Thiền, người nào không vào được; người nào vào được Diệt Tận Định, người nào không vào được; người nào chứng được đạo quả, được giải thoát v.v…

Phật tùy theo căn trí của chúng sanh mà chọn lựa pháp tu thích hợp để dạy cho họ. Có người Phật dạy tu hạnh Thanh Văn; có người Phật dạy tu hạnh Bồ Tát; có người Phật dùng lời lẽ ngọt ngào; có người Phật dùng lời lẽ cứng rắn. Nói tóm lại, tùy theo căn trí của chúng sanh, mà Phật dùng các phương tiện thiện xảo thích hợp, miễn sao

khiến họ sanh được tín căn, tấn căn, niệm căn, định căn, huệ căn, để rồi dần dần có được chánh trí.

Phật biết rõ có người rất lợi căn, mà lại bị các kiết sử che tâm, như ông Ương Quần Lê Ma La,…; có người vừa lợi căn lại vừa không bị các kiết sử che tâm, như ngài Mục Kiền Liên, Ngài Xá Lợi Phất,…; có người tuy độn căn, mà không bị các kiết sử che tâm như ngài Châu Lợi Bàn Đà v.v… Đối với hạng người độn căn, thì Phật dạy cho họ Kiến Đế, khiến họ đoạn được độn căn; đối với người lợi căn mà có nhiều kiết sử, thì Phật dạy họ tư duy khiến các kiết sử dần dần được đoạn trừ.

Lại nữa, Phật biết rõ có người, tuy có triền phược, nhưng nhờ có sức tinh tấn tu hành mà có thể được giải thoát, như ông Ương Quần Lê, trước muốn hại Phật, hại mẹ, mà về sau lại được giải thoát; có người, tuy tu ly dục, mà bị triền phược, khiến có thể bị đọa, như có một vị Tỷ Kheo, đã được Tứ Thiền mà sanh tâm tăng thượng mạn, nên bị đọa địa ngục; có người sa vào ác đạo rồi rất khó thoát ra; có người chỉ thọ khổ ở địa ngục trong một thời gian ngắn, rồi được thoát khổ, sanh lên cõi trên.

Chỉ có Phật mới biết rõ căn trí của hết thảy chúng sanh như vậy.

• Lực thứ năm: Chủng chủng dục trí lực

Hỏi: Thế nào gọi là “Chủng chủng dục trí lực”?

Đáp: Phật biết rõ dục tâm của chúng sanh, biết chúng sanh ham muốn gì; biết rõ những chúng sanh đắm chấp dục lạc, cũng như biết rõ những chúng sanh ham thích thiện dục.

Dục tâm của mỗi chúng sanh mỗi khác. Phật biết rõ tất cả. Ví như Phật biết rõ Ngài Xá Lợi Phất thích trí huệ, Ngài A Nan thích đa văn, Ngài Ma Ha Ca Diếp thích tu hạnh Đầu Đà và hạnh viễn ly, bà Đa Bát Đa La thích tu hạnh bố thí, Ngài La Hầu La thích tu trì giới, ông Đề Bà Đạt Đa ham mê tài lợi và danh vọng thế gian, ông Nan Đà đắm chấp dục lạc v.v… Như vậy, ngay trong chúng đệ tử của Phật, dục tâm của mỗi vị mỗi sai khác, Phật đều biết cả.

Phàm phu thường bị 3 độc tham sân si che tâm, ma gây ra biết bao tội lỗi. Bởi vậy nên Phật dạy các đệ tử phải biết rõ các tướng của 3 độc nơi chúng sanh, để chọn các pháp phương tiện thích nghi nhằm hóa độ cho họ. Ví như đối với người nhiều đam dục, thì dạy họ

• Lực thứ sáu: Chủng chủng tánh trí lực

Hỏi: Thế nào gọi là “Chủng chủng tánh trí lực”?

Đáp: Phật phân biệt rõ tánh đức của chúng sanh mỗi mỗi sai khác nhau. Sở dĩ mỗi chúng sanh có căn tánh riêng vì đã chứa nhóm các tập quán khác nhau. Lâu ngày, các tập quán ấy trở thành căn tánh, trở thành dục tâm riêng, rồi mỗi chúng sanh theo căn tánh, trở thành dục tâm riêng, rồi mỗi chúng sanh theo căn tánh riêng của mình mà hành động.

Phật biết rõ căn tánh của từng chúng sanh; biết rõ chúng sanh có thiện căn hoặc ác căn; biết rõ chúng sanh nào độ được, chúng sanh nào không thể độ được.

Phật cũng biết rõ ở nơi mỗi chúng sanh, có sự liên hệ mật thiết giữa các kiến chấp trong hiện tại với sự hình thành các kiết sử và nhiễm dục tâm trong tương lai. Tuy nay dục tâm chưa sanh, mà Phật đã thấy trước chiều hướng sanh khởi của dục tâm nơi mỗi chúng sanh, dẫn đến thấy trước quả báo mà mỗi chúng sanh, dẫn đến thấy trước quả báo mà mỗi chúng sanh sẽ phải thọ.

Do vậy, Phật biết rõ chúng sanh nào độ được, chúng sanh nào không độ được; biết rõ chúng sanh nào có thể độ được ngay ở đời này, hoặc đời sau mới độ được, hoặc phải chịu cảnh mù lòa mới độ được, hoặc chỉ có Phật mới độ được, hoặc chỉ có Bồ Tát mới độ được, hoặc chỉ có Thanh Văn mới độ được, hoặc chỉ cần nói ít đã có thể độ được, hoặc phải tán thán mới độ được, hoặc phải chế phục mới độ được, hoặc có sự tiếp sức mới độ được, hoặc nghe pháp xong phải đợi thời gian suy nghĩ mới độ được, hoặc phải dùng lời ngọt ngào mới độ được, hoặc phải vạch rõ sự phân biệt giữa tà kiến và chánh kiến mới khiến tự độ được.

Lại nữa, Phật biết rõ, trong chúng sanh, có người chấp có, có người chấp KHÔNG, có người chấp thường, có người chấp đoạn, có người nhiều tà chấp, có người thích vắng lặng, có người thích náo nhiệt, có người ham ăn uống, có người ham vui chơi, có người quý thiền định, có người quý trì giới, có người quý trí huệ…. Phải biết rõ căn tánh riêng của từng chúng sanh mới có thể dẫn dắt họ vào Đạo được.

Lại nữa, Phật biết rõ trong chúng sanh, có người sợ sanh tử, có người không sợ sanh tử, có người phiền não nặng nề, có người phiền não nhẹ mỏng, có người thích

nghiên cứu thâm sâu, có người chỉ ham nghe những pháp dễ hiểu, có người biết 12 nhập, có người biết 18 giới, có người biết 12 nhân duyên, có người biết Thánh Đế v.v… Hết thảy căn tánh sai khác nhau của chúng sanh, Phật đều thấy, đều biết rõ, nên chỉ có Phật mới có được “Chủng chủng tánh trí lực” vô ngại mà thôi.

• Lực thứ bảy: Đạo trí lực

Hỏi: Thế nào gọi là “ Đạo trí lực”

Đáp: Phật biết rõ tầm mức hiểu Đạo của từng chúng sanh, biết rõ các lối hiểu Đạo của thế gian và xuất thế gian.

Có người nói nghiệp tức là Đạo, vì theo họ, chúng sanh do duyên nghiệp mà được dẫn sanh vào trong 5 đạo. Có người nói có nghiệp mà đoạn được nghiệp là vào được 3 Thừa Thánh Đạo, là được vô lậu tư duy. Có người nói 5 trí tam muội, 5 phần pháp thân là Đạo. Có người nói trú ở nơi hét thảy xứ để làm lợi ích cho chúng sanh là Đạo. Có người nói 4 Thiền là chỗ chí Đạo, vì theo họ thì vào được 4 Thiền khiến tâm chẳng còn bị loạn động. Có người nói Thân Niệm Xứ là chỗ chí Đạo, vì là gốc của hết thảy các lợi ích. Có người nói Vô Lậu Đạo mới là Thánh Đạo. Có người nói thiện, ác đều nhiếp vào trong Thánh Đạo cả v.v…

Kinh Mao Thọ nói: “Phật chánh biến tri, minh liễu lý đạo hơn hết”. Như vậy chỉ có Phật mới có thậm thâm “Đạo trí lực” mà thôi.

• Lực thứ tám: Túc mạng trí lực

Hỏi: Thế nào gọi là “Túc mạng trí lực”?

Đáp: Túc mạng trí lực là trí huệ lực biết rõ các việc ở đời trước của mình và của người. Túc mạng trí lực phải hội đủ cả 3 nghĩa. Đó là:

• Thông

• Minh

• Lực

Phàm phu chỉ có “Thông”, chỉ thông suốt được chỗ mình mong muốn theo trí thế gian.

Thanh Văn có cả “Thông” và “ Minh”, có Vô Lậu Huệ, biết rõ nghiệp nhân duyên.

Chỉ có Phật mới đầy đủ cả “Thông”, “Minh” và “ Lực”.

Thanh Văn, do biết được các nghiệp nhân duyên, nên có cả Thông lẫn Minh. Phải tu đến Đệ Bát Địa, vào được Kiến Đạo, mới có được một phần Túc Mạng Trí Lực. Bởi nhân duyên vậy, nên có thuyết nói rằng: “Thông biến thành Minh, khiến có thể thấy được Căn Bản Trí. Từ đó dẫn sanh Túc Mạng Trí”. Lại có thuyết nói “Do biết tập khí nhân duyên, nên Thông biến thành Minh.”

Hỏi: Phật, khi còn là Bồ Tát, được ly dục rồi, được Vô Sở Hữu Xứ rồi, sau đó mới vào được Thánh Đạo. Như vậy, vì sao lại nói “Trong đêm thành Đạo, Phật bắt đầu được Sơ Minh”?

Đáp: Phật, vì chúng sanh mà nói: “Trong đêm thành Đạo, lúc ban đầu Ta được Sơ Minh”.

Ví như con vua, khi chưa lên ngôi, thì còn gọi là Vương Tử. Khi đã lên ngôi rồi, nhà vua vẫn nói với thần dân rằng: “Lúc ban đầu sanh ra, Ta là Vương Tử”. Phật

cũng như vậy. Tuy Thông đã chuyển thành Minh trước đó rồi, nhưng khi được Túc Mạng Minh, Phật nói như vậy cũng chẳng có gì sai cả.

Hỏi: Thông và Minh khác nhau như thế nào?

Đáp: Thông là biết được túc mạng của mình và của người trong quá khứ. Minh là biết được các hạnh nghiệp nhân duyên của mình và của người trong quá khứ.

Thông là biết được việc sanh chỗ này chỗ kia của mình và của người. Minh là biết được các hạnh nghiệp nhân duyên dung hợp của mình và của người.

Phật dùng Túc Mạng Minh, biết rõ quá khứ của mình và biết rõ quá khứ của từng chúng sanh trong vô lượng kiếp về trước.

Chỉ có Phật mới có đầy đủ “Túc mạng trí lực”.

• Lực thứ chín: Sanh tử trí lực

Hỏi: Thế nào gọi là “Sanh tử trí lực”?

Đáp: Phật dùng Phật nhãn thấy chúng sanh trong vô lượng thế giới thành tựu các nghiệp thiện ác như thế nào, và khi mạng chung sẽ bị các nghiệp lực dẫn sanh ở cảnh giới nào trong các đường sanh tử. Chúng sanh sanh ở đâu, chết ở đâu Phật đều biết rõ cả.

Với Thiên nhãn cũng thấy được chỗ sanh, chỗ chết của chúng sanh, nhưng chỉ hạn chế trong một phạm vi nhỏ hẹp. Ví như Phạm Thiên chỉ thấy trong phạm vị Phạm Thế Giới. Trái lại, với Phật nhãn, Phật thấy được chúng sanh trong vô lượng thế giới.

Lại nữa, Thiên Nhãn chỉ có Thông, mà chưa có được Minh. Còn Phật nhãn có đầy đủ cả Thông lẫn Minh.

Như vậy, chỉ có Phật mới đầy đủ “ Sanh Tử trí lực”.

• Lực thứ mười: Lậu tận trí lực

Hỏi: Thế nào gọi là “Lậu tận trí lực”?

Đáp: Phật biết rõ tự mình đã tận đoạn các tập khí, đã được Vô Lậu Tâm Giải Thoát, Vô Lậu Trí Giải Thoát, vĩnh viễn chẳng còn sanh lại nữa. Phật cũng biết rõ nhưng chúng sanh nào đã tận đoạn các tập khí, đã được Vô Lậu Tâm Giải Thoát, Vô Lậu Trí Giải Thoát, vĩnh viễn chẳng còn sanh lại nữa.

Thanh Văn chỉ có tư duy đoạn kiết sử. Trái lại Phật là bậc Nhất Thiết Trí, nên ở nơi Nhất Tâm đoạn sạch hết thảy các chướng, cũng ở nơi Nhất Tâm được hết thảy các pháp. Phật lại dùng trí huệ đoạn hết thảy phiền não cho chính mình và cho chúng sanh.

Trong Kinh Tịnh Thuyết có nói: “Phật, vì chúng sanh, phân biệt 98 sử và 196 triền. Chỉ có Phật mới biết rốt ráo như vậy. Phật dạy chúng sanh tu Khổ Pháp Trí, Khổ Tưởng trí để đoạn các kiết sử, dẫn đến Đạo Tưởng”.

Như vậy, chỉ có Phật mới đầy đủ “Lậu tận trí lực”.

Hỏi: Vì sao nói 10 lực là tối thắng?

Đáp: Người có được 1 trí lực là có thể dung nhiếp được cả 10 trí lực. Nhưng chỉ có người được Lậu tận trí lực mới vào được Niết Bàn. Bởi vậy nên nói 10 trí lực đều là Vô Ngại Giải Thoát.

Hỏi: Chỉ riêng Phật mới có 10 trí lực. Như vậy, các đệ tử của Phật làm sao mà có được?

Đáp: Vì muốn đoạn nghi cho người vô trí, vì muốn họ sanh tín tâm thanh tịnh, nên nói” Chỉ có Phật mới có 10 lực, 4 vô sở úy, mới là bậc có đầy đủ uy đức an lập đại chúng, giáo hóa chúng sanh. Hàng Ngoại Đạo dẫn đến chư Thiên chẳng ai có được như vậy”.

Hỏi: Người đời còn không tự tán thán. Như vậy, vì sao Phật lại tán thán 10 Phật lực?

Đáp: Tự khen, tự chê đều chẳng nên làm, như bài kệ thuyết:

Tự khen và tự chê,

Khen người cũng chê người,

Cả bốn việc như vậy

Người trí chẳng nên làm.

Phật chẳng còn chấp ngã, nhưng vì muốn độ chúng sanh mà nói ra 10 Phật lực. Đây là vì thương xót chúng sanh chẳng phải tự tán thán như vậy. Ví như trước cảnh con buôn gian xảo, phỉnh gạt khách hàng, người có lương tri mạnh dạn nói lên lời chân thật, để khách hàng khỏi bị lường gạt. Ví như người thầy thuốc, thương xót người bệnh nặng, mà cho uống toàn thuốc tốt để người bệnh mau được bình phục. Phật, vì lợi ích chúng sanh, mà nói ra 10 Phật lực chẳng phải vì tự tán thán hay vì danh vọng vậy.

Ví như ánh sáng mặt trời xé tan màn đêm u ám, sưởi ấm muôn loài, khủ trừ các khí độc, đem lại bầu trời trong sáng, an lành và vui tươi. 10 Phật lực có công năng phá tan mê ám của chúng sanh, tăng ích trí tuệ, dẹp sạch tà giáo, nên Phật đã vì hàng Thanh Văn nói ra ý nghĩa của 10 lực.

Phật có đầy đủ 10 Phật lực, nên mới có thể vì đại chúng Trời, Người, quỷ thần nói pháp vậy.

Phật là đấng tối tôn, tối trọng, vì hết thảy chúng sanh tu hết thảy các pháp, nên tự nói ra các pháp, mà chẳng có sợ hãi. Phật trong nhiều đời nhiều kiếp thường sanh trong nhà quyền quý, vương giả nên chẳng có sợ hãi. Chỉ những người ở các nước nhỏ, thường bị đe dọa xâm lăng mới hay sợ hãi; còn Phật sanh ở nước Ca Tỳ La Vệ, giàu mạnh, nên chẳng có sợ hãi. Chỉ những người sắc diện khô cằn mới hay có mặc cảm, hay sợ hãi; còn Phật diện mạo oai nghiêm, tuấn tú nên chẳng có sợ hãi. Chỉ những người nói năng vụng về, ngang ngược mới hay sợ hãi; còn Phật nói ra lời chân thật, không mau, không chậm, nghĩa lý phân minh, khúc chiết, thanh cao, ly dục, không nhiễm trước, vô ngại, giải thoát, nên khi dẫn luận, khi thuyết pháp, Phật chẳng có chút sợ hãi.

Người nghe Phật nói trừ được ngu si, ấm muội, tăng thêm trí huệ, nên hoan hỷ tín thọ, muốn được nghe mãi chẳng có nhàm chán, lại trừ được mê lầm, tội lỗi, nên được thanh tịnh, an ổn.

Phật tùy đối tượng chúng sanh, dùng đủ các thứ thí dụ, đủ các nhân duyên để khai thị Đạo Giải Thoát. Các luận nghị thế gian đều chẳng có thể sánh kịp. Bởi vậy, nên trong bất cứ tình huống nào, Phật cũng chẳng hề có sợ hãi.

Do Phật có đầy đủ 10 Phật lực, nên được đầy đủ Vô Sở Úy vậy.

( Hết quyển 24 )