Số 3 (1970)

Sự Thất Bại Trong Việc Giải Thích SCHOPENHAUER

SỰ THẤT BẠI TRONG VIỆC
GIẢI THÍCH SCHOPENHAUER
Phê bình luận đề của CLÉMENT ROSSET
về triết lý SCHOPENHAUER

PHẠM CÔNG THIỆN

1. CLÉMENT ROSSET MỞ LẠI MẶT SÁNG SCHOPENHAUER

Người ta thường quen biết mặt tối sầu não của Schopenhauer, chứ ít ai quay lại nhìn ra mặt sáng Schopenhauer. Schopenhauer có hẳn là một triết gia bi quan không? Không hẳn là thế, mà có thể trái ngược nữa. Clément Rosset, trong một thiên khảo cứu nhan đề “cảm thức về cái Phi lý trong Triết lý Schopenhauer” (Le Sentiment de l’ Absurde dans la philosophie de Schopenhauer), đăng trong Revue de Métaphysique et de Morale, số 1, tháng I-III, 1964, trang 41-78, dã xảc định lại vài suy nghĩ mới mẻ về Schopenhauer, những suy nghĩ này không hẳn là triệt để, nhưng ít ra cũng đưa người đọc bước ra ngoài con đường mòn quen thuộc. Điểm đặc biệt của Clément Rosset là đã nhấn mạnh vào tính cách “vô căn” (grundlos) trong triết lý Schopenhauer ; chính linh cách “vô

căn “ở đây đã quyết định thế đứng độc đáo của Schopenhauer trong con đường căn để của truyền thống triết lý Tây phương.

1. SỰ NỐI KẾT GIỮA “VÔ” VÀ “HỮU”

Dù nghiêng hẳn về vô, nhưng Schopenhauer cũng vẫn cột vô với hữu. Đó là điểm son phi lý, nhưng chính cái phi lý này đã được Clément Rosset tôn trọng đề cao, đây là chỗ nhược của cái nhìn ở Clément Rosset và cũng chính nơi chỗ nhược này mà tôi cho rằng Clément Rosset thiếu hẳn tính cách triệt để. Nhưng trước khi để cho ý nghĩ triệt để được triệt để hẳn, chúng ta hãy xem Clément Rosset trình bày về Schopenhauer như thế nào. Chúng ta hãy bắt đầu bằng điểm cuối cùng mà Clément Rossel đã đặt lên, tô đậm nét, để gợi lại chung điểm của triết lý Schopenhauer. Điểm cuối này là ý niệm “tính cách tất yếu không lý do” (nécessité sans cause). Sự vật vừa có tính cách tất yếu mà lại vừa không có tính cách tất yếu, nghĩa là tính cách tất yếu điều động thế gian mà vẫn luôn luôn không có lý do để khai giải biện minh thế gian. Đó là điều phi lý. Nói khác đi, tất yếu tính (la nécessité) là nền tảng của tất cả mọi sự mà đồng thời không có nền tảng gì cả, tức là một nền tảng không nền tảng, khiến cho đời sống trở nên nặng nề, nghẹt thở, bị áp chế ngột ngạt. Ý tính (le vouloir) có tính cách cưỡng bức, chính là sự cưỡng bức (la contrainte même), hạ tầng cơ thể (substratum) tác động chi phối mọi sinh hoạt. Con người không tự do, không thể có ý chí độc lập bên ngoài ý tính đại đồng. Tất cả sinh hoạt của con người từ con người nghệ sĩ sáng tạo cho đến kẻ ngu muội dễ dãi đều bị trói trong tất yếu tính. Con người “tự do” thường

nghĩ rằng mình có ý chí độc lập nhưng theo Schopenhauer thì chính ýchí này mới là chỗ nô lệ của con người. Con ngườithườnghaynói “nếu tôi muốn” nhưng nói thế thực ra có nghĩa là gì? “Nếu tôi muốn” có nghĩa là “nếu tính tình tôi muốn thế”, mà tính tình của tôi chính là tổng cộng lại tất cả ý chí của tôi, thực ra chỉ là thể cách sở thuộc mà ý tính đã thể hiện trong tôi, tính tình tôi chính là nơi mà tất yếu tính đã cột buột tôi với ý tính. Tất cả mọi sự tôi làm đều lệ thuộc vào tính tình tôi. Muốn xác định rõ thêm sự lệ thuộc kín đáo này, Schopenhauer dưa chúng ta đến việc phân tích lòng ăn năn, hối hận. Mình tưởng rằng đáng lẽ ra mình có thể làm khác đi, đáng lẽ ra mình không nên làm thế, đáng lẽ, đáng lẽ, nhưng thực ra, dù là đối với quá khứ hay đối với tương lai, sở dĩ những cái đáng lẽ ra hiện lên là vì tôi chưa thực sự hiểu bản tính, thực chất, thực tính của mình, tôi chưa hiểu được chân tướng của con người tôi, vì thế cho nên mới có đáng lẽ. Tôi xin ngừng lại nơi đây một chút để đề cập tính cách độc đáo của ngôn ngữ Việt Nam: trong cách nói “vì thế.., cho nên… đáng lẽ” đã chứa đựng sự nhất trí liên tục của lý luận: “vì thế” có nghĩa là “vì lẽ ấy”, “cho nên” có nghĩa là “cho nên lẽ ấy” và “vì lẽ ấy và nên lẽ ấy” thành ra mới “đáng lẽ”; “đáng lẽ” là “đáng” cái lẽ ban đầu, nhưng cái lẽ ban đầu là “cái thuở ban đầu lưu luyến ấy”, thành ra tình luôn luôn đến muộn, chúng ta vẫn luôn luôn là những kẻ đến sau, những kẻ trễ tàu. Muôn đời, mình vẫn là người thứ hai, thứ ba, thứ tư, người đến sau. Mối tình đầu vẫn muôn đời là mối tình đáng lẽ. Đối với sự tự do cũng thế, Clément Rosset rập bước theo nhịp chân của Schopenhauer và nói : “con người vẫn luôn luôn sẽ là quá muộn đối với sự tự do” (il seratoujours trop tard pour la liberté).

Tất cả mọi sự đều nằm trong một lẽ duy nhất, lẽ tất yếu. Con người hay nói những cái đáng lẽ là vì con người bị trói buộc vào lẽ tất yếu ấy, nhưng điều khó hiểu là cái đáng lẽ lại không đáng lẽ chút nào, vì cái đáng lẽ mà lại đáng lẽ thì mọi sự quá dễ dãi đi, không còn gì đáng nói. Cái đáng lẽ thực ra không đáng lẽ gì cả, không có lẽ gì cả: chữ Đức gọi là “grundlos” nghĩa “không có lý do, không có căn bản, không có nền tảng, không có cơ sở”, nói gọn lại là “vô căn”, “vô để”. Tất cả mọi sự đều không có lẽ, không có nguồn gốc, không có nguyên lý, không có thực tại đầu tiên, “grundlos”. Tất cả mọi sự đều có lý do, có tính cách tất yếu, nhưng tất yếu tính này lại là “tất yếu tính không lý do” (nécessité sans cause). Có một điều đáng lưu ý nhất : tại sao chúng ta lại mải miết băn khoăn tìm kiếm lý do, duyên do, lý lẽ của mọi sự? Phải chăng vì muốn trấn áp tính cách vô căn của đời sống, che đậy phủ lấp “cái không nền tảng, cái không lý do” (grundlos)? Clément Rosset nhấn mạnh: “cơn bệnh tác hại gặm nhắm trái tim của Schopenhauer chính là cái grundlos”. Điều ác, đối với Schopenhauer, chính là sự vắng mất lý do. Một câu khác của Clément Rosset đáng cho chúng ta suy nghĩ: “Cả sự nghiệp trọn đời của Schopenhauer và từ ngay tác phẩm đầu tiên, Schopenhauer vẫn là kẻ bị ám ảnh bởi ý tưỏng về lý do, nguyên do”. Mọi sự ở đời này có thể là vô ích, nhưng nếu sự vô ích này có lý do thì mọi sự vẫn chưa hẳn là ngột ngạt. Sự nhục nhã làm mình khó thở cũng vì xuất phát từ cảm thức về sự vắng thiếu duyên do. Bất mãn, chán chường, bất an, ưu tư, xao xuyến, tất cả cảm thức băng hoại đều xuất phát từ tính cách “grundlos” của mọi sự. Con người muôn đời vẫn đói khát, vẫn bất mãn, vẫn đau khổ, không phải

vì không đạt được đối tượng của khát vọng mình mà vì không thể đạt được bản thể tự thể của chính mình, không hiểu được tham vọng ham muốn của mình, giống như Ixion và Tanlale trong thần thoại Hy Lạp, những kẻ muôn đời bị quay cuồng trong vòng tròn xoay chuyển bất lận, troug sự đói khát trường cửu. Ăn rồi lại đói, uống rồi lại khát; không ăn không uống thì đói khát, mà ăn uống thì rồi cũng đói khát: đó là điều phi lý, khó hiểu, kỳ dị nhất mà con người phải chịu đựng suốt một đời đau khổ.

3. KHÔNG CỨU CÁNH

Diễn qua một bình diện khác, không nền tảng cũng có nghĩa là không mục đích, không cứu cánh. Tất cả mọi sự đều không đi đến đâu cả mà tất cả mọi sự vẫn phải đi. vẫn phải đi, đó là điều khó hiểu. Tại sao mọi sự, mọi sự thể trên đời đều làm như, giả vờ như đeo đuổi một mục đích nào đó?

Tận nơi căn để thì chẳng có cứu cánh gì hết mà mọi sự, mọi việc đều được dọn bày để hướng tới một cứu cánh nào đó. Mâu thuẫn nghịch lý hoàn toàn thì chẳng có gì là mâu thuẫn nghịch lý cả. Chỉ có mâu thuẫn là mâu thuẫn thuận lý, cũng như chỉ có nghịch lý là nghịch lý thuận lý. Nếu mọi sự hoàn toàn không cứu cánh thì không còn vấn đề, chỉ có vấn đề duy nhất là sự không cứu cánh này lại nằm dính liền với một thế giới mà tất cả mọi sự đều di động không ngừng hướng tới cứu cánh. Điều phi lý chính là, như Clément Rosset giải thích, sự phối hiệp lạ lùng giữa cứu cánh tính và sự ngẫu nhiên mù quáng. Bánh xe quay mòng của Ixion là hình ảnh của thời gian. Sự buồn chán

khôn nguôi chính là mọi sự di dộng không ngừng mà sự di dộng này vẫn là dẫm lại nơi bước khởi hành. Không có tiến bộ, chỉ có ảo tưởng là tiến bộ, còn thực tại chỉ là sự vận hành trong vòng lẩn quẩn. Con bệnh thời gian là cơn đau đứng lại một chỗ. Cái gì đang xảy ra hay sẽ xảy ra thì đều đã xảy ra rồi. Tất cả đều chỉ là lặp lại cái đã lặp lại từ lâu rồi; sáng tạo thực ra chỉ là tạo lại cái đã tạo ra trước rồi. Di động liên tục, nhưng thực ra chỉ là bất động. Chết đi thực ra không là chết hẳn mà chỉ là sống lại bằng cách khác. Con người không phải là chủ nhân ông của ý chí như hắn lầm tưởng, trái lại là kẻ nô lệ của ý chí, đeo đuổi chạy miết săn đón “một mục đích không mục đích”.

5. Ý TÍNH BAO PHỦ

Tận nơi căn để tấtcả mọisự ở đời đều là ý tính. Ý tính, trong ý nghĩa đặc biệt của Schopenhauer, baophủ hếtmọi lĩnh vực, cả lĩnh vực ý thức, tiềm thức, hạ thức, vô thức. Chữ Wille của Schopenhauer không có ý nghĩa như chữ Volonté của Pháp ngữ. Dịch Wille của Schopenhauer là ý chí dễ đưa đến ngộ nhận, vìchí đặt căn bản nơi ý, chứ ý không nằm nơi chí; chỉ cần đảo lộn trật tự giữa ý và chí thì chúng ta đã hiểu sai hoàn toàn triết lý Schopenhauer. Chữ Hán A (chí) còn có nghĩa là đích, chuẩn đích, mũi tên mà chữ Wille của Schopenhauer hoàn toàn có nghĩa là vô chuẩn đích, không hướng, không nhắm vào một cái đích đặc thù nào cả. Chữ Hán A (ý) mang một ý nghĩa rộng rãi bao quát. Tất cả những gì có tính cách đặc thù, cá biệt, chỉ là ảo tưởng, mọi sự chỉ là sự phát hiện của một ý

tính duy nhất. Tất cả ý chí, đều nằm trong lòng ý tính. Ý tính không phải là lý do để cắt nghĩa hết mọi sự, mà là cái không lý do. Chính ý tính được coi như cái không lý do đã lật đổ toàn thểtruyền thống triết lý Tây phương từ Platon, Descartes, cho đến Hegel. Schopenhauer vạch ra cho chúng ta thấy rằng con người nô lệ ý tính và ý tính thì vốn không có lý do, lý lẽ, mục đích, cứu cánh. Số phận làm người có tính cách phi lý, vì con người phải nối kết sự tất yếu với điều vô căn, vô lý, vô duyên.

5. MẤT ĐẤT ĐỨNG

Sự ngạc nhiên cùa Schopenhauer là sự sửng sốt của một con người thất thế. Mình sống thoải mải, khoan khoái, vì mọi sự đều có lý do, có lý lẽ, hợp lý, cần thiết. Nhưng khi bỏ mọi tất yếu tính, mọi nhân quả, mọi duyên do lý lẽ, con người không còn nhận ra mặt mày hắn nữa, mọi sự bỗng trở thành xa lạ. Thế giới quen thuộc là thế giới của lý do và duyên cớ, nhưng thế giới căn để vẫn là vô căn, xa lạ. Trong Pareiga et Paralipomena, Schopenhauer viết: “Tất cả mọi nền khoa học đều thiếu sót, không thỏa lý, không phải vì hoàn cảnh bất ngờ mà vì tận nơi bản chất”. Mọi giải thích đều là ảo tưởng.

6. SỰ THẤT BẠI CỦA CLÉMENT ROSSET

Clément Rossetđã cố gắng lật ngược lại mọi giải thích từ trước cho đến nay, lật ngược lại mọi giải thích truyền thống về triết lý Schopenhauer. Giải thích truyền thống về

Schopenhauer là dựng lên một nét mặt đen tối bi quan của Schopenhauer, nhưng Clément Rosset giải thích lại bằng một giải thích mới: sở dĩ có triết lý bi quan của Schopenhauer là vì có một trực giác đầu tiên của Schopenhauer và triết lý bi quan của Schopenhauer chỉ là hậu quả cuối cùng của hệ thống Schopenhauer. Clément Rosset bận tâm đến nguồn gốc hơn là hậu quả. Ông cho rằng muốn đánh giá đứng đắn Schopenhauer thì điều trọng yếu là phải quay trở về trực giác đầu tiên của Schopenhauer.

(Mais il est peut - être plus intéressant d’apprécier un philosophe à son point de départ qu’à son point d’arrivée.) p. 44. Nhưng tôi muốn đặt lên một câu hỏi: cái việc đi tìm trực giác đầu tiên ấy phải chăng chỉ là hậu quả của sự nô lệ vào tất yếu tính, vào lý lẽ, duyên do, nền tảng? Vì trực giác đầu tiên chính là lý do đầu tiên. Như vậy sự thất bại của Clément Rosset chính là ở điểm mâu thuẫn này: thể cách đi đến (méthode d’approche) Schopenhauer của Clément Rosset đã đi ngược lại chính cái điều Clément Rosset muốn hướng đến. Thế là Schopenhauer vẫn mất đất đứng trong mọi sự giải thích. Hay nói khác đi, mọi giải thích về Schopenhauer đều muôn đời vẫn có tính cách “vô căn”, “vô để”, nói gọn lại là phải chịu thiếu tính cách “triệt để” (grundlos).

PHẠM CÔNG THIỆN

Khi Hai Người Quân Tử & Thượng Trí Gặp Nhau

TÔN GIÁO ĐÔNG TÂY : KHI HAI NGƯỜI QUÂN TỬ VÀ THƯỢNG TRÍ GẶP NHAU

TÔN THẤT THIỆN

Oh, East is East and West is West, and never the twainshall meet,

Till Earth and Sky stand presently at God's great judgement Seat;

But there is neither East nor West, Border nor Breed,nor Birth,

When two strong men stand face to face, though they come from the end of the earth!

(Rudyard Kipling)

Đông là Đông, Tây là Tây,

Hai đường hai ngã, chẳng tày gặp nhau,

Trước khi cả Đất lẫn Trời

Bên ngôi Thượng đế đợi đèn sáng soi;

Nhưng Đông không có mà Tây cũng chẳng,

Như Biên cương, Chủng tộc, lẫn Sang hèn,

Khi hai dũng trí tâm thành đối diện

Tuy xứ họ ở chân trời đáy biển!

(Rudyard Kipling)

Lịch sử bang giao Âu châu và Á châu hai thế kỷ vừa qua là một lịch sử xung đột thù hằn lẫn nhau, và tình trạng đó đang tiếp diễn dưới mắt ta. Lý do chính của sự thù hằn và xung đột đó là Âu và Á đã tiếp xúc qua những người tâm địa nhỏ nhen hoặc trí óc hẹp hòi, chỉ chực lấn áp lường gạt kẻ khác vì lợi, hoặc tự cao tự đại cho người không đồng chủng, đồng tôn giáo, đồng văn hóa với mình là thấp kém không đáng đối thoại với mình.

Lịch sử bang giao Âu và Á ởViệt Nam không ra ngoài, đại lệ nói trên, ngoại trừ thời Nguyễn Ánh. Một quan niệm sử ký nông nổi được phổ cập rộng rãi đã gán cho vua Gia Long tội “cõng rắn về nhà”, làm cho Việt Nam mất độc lập vì đã dùng người Pháp để thu hồi lãnh thổ và quyền hành của họ Nguyễn đã bị Trịnh và Tây sơn chiếm đoạt trong ba mươi năm trời. Tôi dã có dịp đề cập đến những lý do sâu xa của sự mất độc lập nước nhà và bị ngoại bang đô hộ. Trong bài nói về Cụ Phan Chu Trinh tôi đã nhấn mạnh rằng, như Cự Phan đã nói, “đạo mất trước rồi nước mới mất sau”.

Nhân dịp sưu tầm tài liệu về Phật giáo thời các vua chúa nhà Nguyễn, tôi được đọc lại một số văn kiện cho ta thấy một khía cạnh khác của vấn đềnếu chính sách tôn giáo khôn khéo của vua Gia Long được sáng suốt tiếp tục dưới ba triều kế tiếp thìViệt Nam rất nhiều hy vọng tránh được sự xung đột với Pháp và giữ nguyên chủ quyền như Xiêm hoặc Nhật Bản. Nguyên do của sự đắc thắng của vua Gia Long khi còn là chúa Nguyễn là ông ta đã thu phục được nhân tâm trong toàn thể ba giới Khổng giáo, Phật giáo và Công giáo, trong khi Tây sơn bị cả ba giới đó chống đổi (vì diệt Lê, phá chùa, và ngược đãi Công giáo). Sự đắc thắng của Nguyễn Ánh do

ưu thế quân sự: chuyện đó đã đành. Nhưng lực lượng quân sự hai bên còn rất thăng bằng trước khi quân Nguyễn đại phá quân Tây Sơn ở Bình Định. Hơn nữa, ta có thể nói lực lượng của Nguyễn Ánh do dự không chịu đại tấn côug trước năm 1798, làm cho những người Pháp giúp ông phải bực mình và muốn bỏ ông vì cho ông ta là nhút nhát.

Sau khi lên ngôi, Nguyễn Ánh tiếp tục duy trì quân bình giữa các giới Khổng, Phật và Công giáo. Tuy vua theo Khổng giáo, ông ta vẫn có thái độ ưu ái với Phật giáo, và khoan dung với Công giáo. Vua không dấu sự thiếu cảm tình với Công giáo, nhưng vua cũng không làm gì có tính cách đàn áp hay kìm chế các linh mục cũng như con chiên Công giáo, một phần vì vua nhờ ơn giám mục Bá Đa Lộc đã cố tình giúp đỡ mình trong những năm nguy biến, nhưng một phần cũng vì vua có thái độ khoan dung về vấn đề tín ngưỡng. Vua đã đối với Công giáo và nhất là giám mục Bá Đa Lộc rất quân tử. Điều rất đáng chú ý là dưới triều Gia Long, tuy không áp dụng chính sách cấm và đàn áp tôn giáo Âu Tây nhưng số người theo đạo Gia tô lại sụt đi.

Nhà vua không những rất quân tử với giám mục trong lĩnh vực tôn giáo, mà trong lĩnh vực chính trị cũng vậy. Năm 1784 vua giao con trưởng là Hoàng tử Cảnh cho giám mục đi cầu viện nước Pháp trong lúc vua không còn giải pháp nào khác. Nhưng năm 1786, lúc Bồ Đào Nha dề nghị đưa một lưc lượng hùng hậu giúp vua, thì vua lại từ chối vì đã trao việc vận động ngoại viện cho Giám mục rồi. Ngược lại, giám mục Bá Đa Lộc cũng xử trí với vua Gia Long rất đàng hoàng. Giám mục đã hết mình, và có thề nói bỏ mình

giúp vua gây lại sự nghiệp, mà còn rất trung thành với vua. Được trao toàn quyềnký hiệp ước thay vua, Giám mục đã không lợi dụng để vận động cho tôn giáo của mình: hoà ước Versailles ngày 28 tháng 11 năm 1787 không có khoản nào nói về quyền lợi của đạo Gia tô trên lãnh thổ Việt Nam cả. Phần khác, trong lúc Giám mục rất được vua tin cẩn và có thể lợi dụng sự tin cẩn đó để đem lại nhiều quyền lợi hay gia tăng uy thế cho Công giáo hoặc cho bản thân thì Giám mục lại rất thông cảm sự khó khăn của nhà vua và rất kín đáo. Một trong những điều làm cho vua Gia Long không chấp nhận đạo Gia tô là đạo đó không cho phép con chiên của mình thờ cúng tổ tiên và thánh thần. Vua coi việc cúng tế như một cử chỉ cung kính và biết ơn cha mẹ và tiền nhân mà thôi, và nếu được nhượng bộ điều đó vua không cố chấp vấn đề đạo Gia tô cấm đa thê. Ngược lại, Giám mục đồng ý với vua về tính cách cúng tế, và hiểu rằng nếu vua không duy trì việc thờcúng tổ tiên thìtriều đình và dân chúng có thể chống đốivua,vàủng hộmột ngườikhác, một mối nguy mà NguyễnÁnh, đã bị điêu đứng trong ba mươi năm vừa qua, không thể ra ngoài tâmtrí được.

Sau Gia Long, vua Minh Mạng đã không có thái độ khoan dung như cha, mà lại còn để cho mất quân bình giữa tôn giáo. Vua Minh Mạng sùng đạo Khổng hơn đạo Phật và đối với đạo Gia tô thì vua lại rất ác cảm. Một thí dụ cụ thể của thái độ vua đối với Phật giáo là sự từ chối không cho công chúa Ngọc Tú (chị vua Gia Long và vợ của Lê Phúc Điển) được cạo đầu và mặc áo cà sa sau khi công chúa mất, tuy công chúa đã có ngỏ như vậy lúc còn sống. Lý do của sự từ chối của vua là yêu cầu của công chúa trái với Khổng

giáo. Đối với đạo Gia tô, triều Minh Mạng là triều khởi đầu cấm và giết đạo. Mất sự ủng hộ của Phật giáo và Công giáo vua bị áp lực của giới quan lại theo Nho giáo rất nặng, nhất là tuy vua được vua Gia Long lựa để kế vị, Triều đình không được nhất ý, và ngoài vua (hoàng tử Đạm) còn có giòng Hoàng tử Cảnh rất được mến chuộng. Áp lực của giới Nho quan sẽ đưa ngoại giao của ta với Pháp vào đường bế tắc: chiến không thắng, thủ không được, hòa không chịu.

Qua triều Thiệu Trị, thì ngược lại: Phật giáo được nâng lên, trong khi đạo Gia tô bị đàn áp mạnh hơn nữa vì cộng vào áp lực của giới Nho quan còn thêm ảnh hưởng của giới Phật giáo tại triều đình. Vua lại ở vào một địa vị rất bấp bênh vì ngoài vua còn ba người nữa mà tên đã được đưa ra khi vấn đề kế vị vua Minh Mạng được đặt ra. Cho nên dù vua muốn theo một chính sách khoan dung với đạo Gia tô cũng không được. Cũng như cha và ông mình, vua Thiệu Trị không thể quên cuộc rối loạn thời Tây Sơn được. Vua Tự Đức cũng ở trong một tình trạng tương tự: vua là hoàng tử thứ hai (sau hoàng tử Bảo) và được lựa chọn vì triều đình muốn có một ông vua trẻ tuổi để dễ chi phối. Vua lại càng nghi kỵ Công giáo sau khi hoàng tử Bảo trốn khỏi kinh đô và hy vọng lật đổ anh với sự yểm trợ của giới Công giáo.

Phần lớn các sự kiện trên đây được nêu ra trong một sử liệu rất quan trọng về Việt Nam là quyển La Geste Française en Indochine do Georges Taboulet soạn (Paris, Adrien Maisonneuve, 1955)

Giám mục Bá Đa Lộc (Pigneau de Béhaine Evêque d’ Adran) là người của Hội Truyền giáo Ngoại quốc (Société des Missions étrangères) tất nhiên có nhiệm vụ gia tăng số người theo đạo Gia tô ở nơi mình hành sự, theo một trong hai phương pháp: đi từ dưới lên (cải giáo thường dân), hoặc đi từ trên xuống (cải giáo những phần tử lãnh đạo). Bá Đa Lộc lựa phương pháp thứ hai. Địa vị của ông tại triều đình và ảnh huởng riêng của ông đối với Nguyễn Ánh cho ông ta một tư thế hoạt động lý tưởng. Và một dịp may rất lớn đến với ông khi Nguyễu Ánh, lâm vào thế bí, phải nhờ ông đi cầu viện ngoại quốc. Nguyễn Ánh giao cho ông hai bửu vật: quốc ấn và thế tử tượng trưng cho số phận của Việt Nam và họ Nguyễn trong hiện tại và tương lai. Sau khi Hoàng tử Cảnh đi Pháp về, và sau khi toàn thắng Tây Sơn (một phần quan trọng nhờ sự tận lực giúp đỡ của Bá Đa Lộc), Nguyễn Ánh lại càng tin dùng Giám mục hơn nữa và tiếp tục giao phó nhiệm vụ dạy dỗ thế tử. Nhưng giới quan chức theo Khổng giáo và giới phụ nữ theo Phật giáo ở triều đình rất lo lắng thế tử Cảnh bỏ tôn giáo phong tục xứ sở để theo tôn giáo ngoại lai. Vì vậy họ hết sức tranh đấu để tránh được mối nguy đó. Cuộc tranh dành tâm trí của Hoàng tử Cảnh là một trang sử rất hấp dẫn của thời Nguyễn Ánh.

Ban đầu, Bá Đa Lộc thắng và có lúc Hoàng tử Cảnh đã công khai quay lưng cho tôn giáo và phong tục xứ sở. Việc này xảy ra năm 1792 lúc hoàng tử được lập làm đông cung. Nguyễn Ánh rất phiền muộn. Nhưng sau Hoàng tử lại trở lại với tín ngưỡng nước nhà, một phần do ảnh hưởng của giới phụ nữ. Thái độ khinh miệt tín ngưỡng cổ truyền của Hoàng tử Cảnh là một dịp đối thoại rất lýthú giữa vua và giám mục về tôn giáo Đông và Tây. Một điểm khác đáng chú

ý là Bá Đa Lộc đã không đẩy cuộc tranh đấu đến cùng như những nhà truyền giáo sau này, nhất là dưới triều Tự Đức, vì ông ta nhận rõ nguy cơ cho Nguyễn Ánh và cho đạo Gia tô: nếu Nguyễn Ánh đi ngược tín ngưỡng của dân chúng thì địa vị của ông ta có thể bị lung lay, và nếu Bá Đa Lộc tranh chấp mạnh với giới Khổng giáo và Phật giáo ở triều đình thì có thể phưong hại cho đạo Gia tô về sau. Phần khác, thay vì cho rằng sự thờ cúng tổ tiên của người Việt là một điều “dị đoan” và “sùng bái hình tượng” (idolatrie) của những “kẻ theo tà giáo” (paiens), ông ta đồng ý với Nguyễn Ánh là thờ cúng như vậy chỉ là một cuộc lễ dân sự có mục đích biểu lộ sự biết ơn với tổ tiên. Nhưng quan điểm của Bá Đa Lộc không được Vatican chấp nhận. Sang thế kỷ XX Vatican mới thay đổi thái độ. Nếu quan điểm của Bá Đa Lộc được chấp nhận ngay thời Nguyễn Ánh thì lịch sử Việt Nam ngày nay sẽ khác hẳn. Ngược lại, nếu những vua kế vị Nguyễn Ánh tiếp tục chính sách tôn giáo khôn khéo của ông thì chưa chắc Việt Nam đã mất độc lập. Nhưng tưởng cũng cần nhấn mạnh là Nguyễn Ánh có đủ uy thế để đối phó với những phần tử Khổng giáo và Phật giáo có quan điểm hẹp hòi, mà ngày nay ta gọi là “thủ cựu” còn các vua về sau vì địa vị không được vững nên phải ngả theo họ và đưa nước nhà đến chỗ suy vong. Trách nhiệm suy vong này không phải vì vua hồi đó chuyên chế mà vì vua không làm đúng vai trò lãnh đạo của mình, chỉ hành động a dua theo tín ngưỡng của dân chúng và đòi hỏi của dư luận. Sau đây là những đoạn của những văn kiện làm sáng tỏ những điểm nêu trên.

BÁ ĐA LỘC VÀ VẤN ĐỀ CẢI GIÁO HOÀNG TỬ CẢNH .

* “Tôi cần qúy vị giúp tôi trong một việc, đó là việc

giáo dục của ông hoàng trẻ mà trách nhiệm đã được giao cho tôi. Dù tình hình có biến chuyển thế nào, tôi muốn rẳng ông hoàng đó sẽ được dạy dỗ theo Thiên chúa giáo để bù lại sự mất địa vị thế tục của ông ta bằng một địa vị khác qúy báu và vững chãi hơn. Chỉ có qúy vị là giúp tôi được và giữ cho ông hoàng khỏi bị lây (các tín ngưỡng không hay) đang lan tràn khắp nơi... ông ta mởi sáu tuổi mà đã thuộc kinh. Ông ta rất có tinh thần và rất sốt sắng về tất cả những gì liên hệ đến đạo (Thiên chúa). Có một điều mà nhiều người không quan niệm được, là ông ta rất quyến luyến tôi, chẳng tiếc gì cha, mẹ, bà nội, mấy bà vú,và hơn 500 người đã khóc ròng khi ông tatừ giã họ. Những người theo đạo Thiên chúa cho đó là một sự ban ơn đặc biệt của Chúa, còn những người ngoại đạo kém hiểu cho rằng tôi đã bùa phép ông ta...”

(Thơ của giám mục Bá Đa Lộc gởi cho Nhà Chung của Hội Truyền giáo Ngoại quốc tại Pondichéry ngày 20-3-1785)

La Geste Française en Indochine
(từ đây trở đi sẽ viết tắt là LGFI). tr. 174

* “ Đức Vua, trước kia chỉ công nhận có thờ cúng tổ tiên, đã bắt đầu xây những đền rất nguy nga cách đây hai năm để thờ Khổng Tử và, điều làm cho nhiều người rất ngạc nhiên, ông hoàng, từ trước đến nay không chịu được đạo Phật và cho đánh roi những người đã đem hình tượng (Phật) vào phòng của Hoàng hậu và đã cho đánh chánh tăng một trăm roi vì viên này đã đóng góp việc thờ cúng, ông hoàng đó, tôi nhấn mạnh, bây giờ lại đi chùa, dự lễ của mấy

vị sư, mà ông vẫn ghê tởm và lưng đang còn mang dấu roi của ông ta. Nói cho đúng thì ông chưa có lạy hình tượng (Phật), và tay cũng chưa có cầm hương khấn vái. Nhưng ông ta đã ra lệnh đem sách Phật cho ông ta; ỏng ta đọc; nhưng với ý định gì? Để châm biếm những điều phi lý mà đạo đó dạy? Điều này chưa rõ: Tôi nghĩ rằng ông ta muốn làm vừa lòng mẹ ông và hoàng hậu, là những người rất sùng đạo đó, và để chấm dứt cảnh khóc lóc của mấy người vợ hầu của ông và các bà ở Triều đình, đà mếu máo và rầu rĩ thấy thần của mình bị ruồng bỏ, và bị những người theo đạo Gia tô khinh miệt, không chịu cho tiền cúng tế mà cũng không chịu thắp hương...

...Thật ra, chúng tôi không bị tù, không bị gông, nhưng chúng tôi vẫn bị ngược đãi, trong khi người ta vẫn tưởng rằng người ta để cho chúng tôi yên thân. Ngược đãi xuất phát từ những ông quan tìm hết cách hại chúng tôi và trả thù: họ cho rằng những người theo Công giảo đã làm nhục hình tượng của họ vì đã không chịu quỳ lạy hình tượng đó. Ngược đãi xuất phát từ cái đám đàn bà thờ Phật, thứ người lưỡi rắn, rất tài xoi mói, suốt ngày xúi Triều đình và dân chúng hờn ghét chúng tôi. Ngược đãi xuất phát từ mấy vị sư tìm đủ cách đập đổ tôn giáo chúng tôi để xây tôn giáo của họ lên trên. Ngược đãi xuất phát từ những người Âu, hoặc vì lợi, hoặc vì óc phóng túng, đã mất hết tôn kính đối với đồng xứ của họ và không còn trọng gì nữa. Cuối cùng, ngược đãi xuất phát từ chính Vua luôn luôn tỏ ra rất ghét đạo tôn nghiêm của chúng tôi; ông ta chỉ nương tay vì nể giám mục Bá Đa Lộc đó thôi”.

(Thơ của Lelabousse gởi cho ông Boiret ngày 12-7-1796) LGFI, tr. 225 26

* “Năm nay tôi gặp một việc tương đối khó xử. Những người chức trọng trong xứ, vì sốt sắng với tôn giáo của nước họ, đã hợp nhau lại. Họ có mười chín người, trong số đó có một người chú vua và một người thân tộc khác, để khuyến cáo vua rằng không nên để tôi tiếp tục trông coi giáo dục của hoàng tử nữa vì tôi là người ngoại quốc và lại thuộc một tôn giáo khác, không thể nào tránh khỏi chuyện tôi truyền giáo cho hoàng tử; họ khẩn khoản xin Vua cắt đứt tất cả các mối liên hệ giữa tôi và hoàng tử và giao cho các quan Nho học dạy cho hoàng tửnhững điều mà tổ tiên đã học (trong những chuyện xì xồ với nhau họ quyết định sẽ tự xử tôi nếu Vua không nghe lời khuyến cáo của họ).

Vua rất phẫn nộ, và vất tờ khuyến cáo xuống đất. Và Ngài nhắc lại những công trạng của tôi đối với quốc gia, và đặc biệt là đối với Ngài, mẹ ngài, vợ ngài, con ngài, và với toàn thể gia quyến ngài. Và ngài nói thêm: “Lạ lùng thay, họ đã không làm gì đáng kể để tỏ ơn, mà lại còn tỏ ra bất nghĩa”. Ngài lại đòi trừng trị nặng những người đứng đầu âm mưu đó. Khi về điện riêng ngài nói cho hoàng hậu biết hành động của mấy ông quan, và cùng với hoàng hậu Ngài quyết định không nói gì với tôi về việc đó cả. Nhưng vài hôm sau, không thấy tôi đến nhà hoàng tử nữa, Ngài biết rằng tôi đã hay sự việc xảy ra. Ngài cho sĩ quan chỉ huy cận vệ của Ngài trao cho tôi tờ khuyến cáo của mấy ông quan và bảo cho tôi biết quyết định trừng phạt những tác giả của khuyến cáo đó. Tôi nhờ sĩ quan cám ơn Ngài và tâu Ngài rằng giải pháp mà Ngài lựa chọn sẽ không làm cho việc được êm dịu, mà chỉ làm cho nó khó khăn, và tốt hơn là Ngài cho tôi rút lui vì đó

là một điều cần thiết, còn hơn là để cho triều đình chống Ngài và hoàng tử. Vua bằng lòng bỏ qua, nhưng vua buộctôi phải hứa tiếp tục chăm lo cho hoàngtử cho đến khi Ngài có thì giờ đập tan nhữngtàkiếnđãđưa đến khuyến cáo nói trên...

Điều làm cho triều đình e ngại nhất và làm cho họ lo âu về tôn giáo của hoàng tử là sự cải giáo của một quan Nho trước kia là người chống đạo mạnh nhất...

Nếu tôi ở địa vị họ và theo nguyên tắc của họ, thìtôi phải thú nhận rằng họ làm phải. Những người quyền cao chức trọng ở Pháp sẽ nghĩ sao nếu một người ngoại quốc, theo đạo Hồi hay tà giáo, được giao phó trách nhiệm giáo dục đông cung thái tử và đồng thời được vua tin cậy? Chắc chắn là người ta sẽ khuấy trời chọc đất để đẩy người đó đi. Thế thì tình trạng lại còn nguy hiểm gấp mấy đối với mấy vị quan (Việt Nam). Tôn giáo ta làm cho họ lo sợ thêm vì nó ngược với những điều họham muốn, và buộc họ phải bỏ tất cả những gì mà họ racông theo đuổi, nếu tôn giáo ta thắng thế trong xứ.

Sự việc đã như vậy, tôi có nên tiếp tục ở lại đây không với nguy cơ làm gia tăng sự nghi kỵ của họ, và làm cho họ càng khó chịu với tôi, với các vị truyền giáo, với giáo dân, và ngay cả tôn giáo (Gia tô) nữa? Nếu cùng thế, có thể họ sẽ tuyên bố hoàng tử không đủ điều kiện để kế vị cha, và có những biện pháp triệt để hơn nữa đối với ông ta và tôi. Có lẽ tốt hơn là tôi tránh tất cả những sự phiền hà đó bằng cách rút lui, và để cho người khác lo sứ mạng đó. Có thể rằng, để tránh khó khăn, tôi chỉ cần rút khỏi triều đình, mà

không cần bỏ Hội. Nhưng tôi xin nói rằngtôicó làm như thế họ cũng không yên lòng. Tôi mà còn ở xứ này thì họ vẫn nghĩ rằng tôi chỉ chờ đợi cơ hội để trở lại... Chắc hơn hết là tôi ra đi. Lúc đó Vua và Hoàng tử sẽ rảnh tay hơn. Họ có thể bảo vệ giáo dân mà không phiền lụy cho ai cả. Còn về cải giáo thì họ nên thú thực rằng việc đó còn xa xôi lắm. Sự đa thê (pluralité des femmes) và nhất là sự thờ cúng tổ tiên, mà giới chức La mã cấm đoán quá gắt gao, sẽ là những chướng ngại không thể vượt qua được. Nếu tôi rút lui bây giờ, tôi sẽ giữ được cảm tình của triều đình. Trái lại, nếu tôi ở lại, thì có thể bị mọi người hờn ghét, và làm cho các vị truyền giáo, các giáo dân và tôn giáo (Gia tô) bị hờn ghét lây.

Thưa đồng nghiệp, đó là điều mà từ ba năm nay thúc đẩy tôi rời khỏi Hội...”

(Thơ của giám mục Bá Đa Lộc gởi ông Boiret, ngày 30-5-1785). LGFI, tr. 221-23

* “Sau thời gian ở Pháp, Hoàng tử Cảnh trở về xứ mà vẫn không theo đạo Thiên chúa, nhưng ông ta có những quan niệm mới, và không chấp nhận một số phong tục của xứ sở. Vì vậy xảy ra một vài vụ rắc rối, ví dụ hoàng tử không chịu lạy bàn thờ tổ tiên năm 1789, hoàng tử không chịu đi chùa, tháng sáu năm 1792, ngày mà hoàng tử được lập làm đông cung thái tử.

Nhưng dần dần, hoàng tử bị bối cảnh tà đạo thu hút, với những phong tục phóng túng của các triều đình Đông phương. Trong sự tranh chấp giữa các quan và giám mục

để đoại linh hồn của con Nguyễn Ánh, tất nhiên giám mực phải thua. Tháng bảy năm 1792, ông ta viết: “Hoàng tử có sức khỏe, nhưng ôug ta khác xưa nhiều. Sống giữa đám đàn bà, gương của cha ông ta, nói ra nói vào của các quan, tất cả những điều đó làm cho tâm của ông ta hư hỏng. Các sự ham muốn đến với tuổi, và khó mà đoán trước những gì có thể xảy ra”. Hoàng tử không khi nào tỏ vẻ vô ơn đối với giám mục, ông ta rất thương mến và nhớ ơn ông thầy, nhưng giám mục phải bỏ hy vọng cải giáo được hoàng tử, một hy vọng mà giám mục mang trong lòng rất lâu. Một sự cải giáo như thế có thể biến người vua tương lai thành một Constantin hay Clovis Nam Việt”.

(Lời bàn của Taboulet)

LGFI, tr. 221

CUỘC ĐỐI THOẠI GIỮA NGUYỄN ÁNH VÀ BÁĐA LỘC VỀ TÔN GIÁO ĐÔNG TÂY

* “Biết bao chông gai trên đường truyền đạo! Biết bao thành kiến phải khắc phục, biết bao trở ngại phải vượt qua! Người ta vu khống các vị truyền giáo rất bỉổi; họ nói rằng những vị đó móc mắt người bệnh; lấy bông thay vào đó, và dùng mắt để làm hột trai, hay tô tranh! Thiên chúa giáo bị dị đoan, truyền thống rất mạnh, ác cảm sâu đậm của các cơ quan công quyền ngăn cản, Nguyễn Ánh khòng có độc kiến đối với một tôn giáo nào; ông ta thờ phụng tổ tiên và theo Khổng giáo; ông ta không thiên về đạo Phật, nhưng chung quanh ông, nhất là giới phụ nữ, tìm cách làm cho ông có thái độ tốt đối với mấy vị sư. Vua hiểu rằng tôn

gíao Âu tây là một thuyết cách mạng có thể lay chuyển căn bản chính trị và xã hội của vương quốc ông. Nguyễn Ánh “tôn kính, mến chuộng, kính trọng” ông thầy, giám mục Pierre. Điều đó không ai phủ nhận. Nhưng ông ta “sợ bị quan triều đình bỏ rơi” và quyết định không cho giáo dân một ân huệ gì đặc biệt. Không có gì chứng tỏ rằng sắp có đàn áp, nhưng vua cũng không làm gì để chấm dứt những sự phiền hà, khó chịu mà công chức luôn luôn gây ra cho giáo dân.

Vì vậy, giám mục và các vị truyền giáo của ông cải giáo được rất ít người. Trái lại, số giáo dân lại giảm đi. Hội Truyền giáo miền Nam, mà trước kia giám mục đếm được đến một trăm ngàn giáo dân, năm 1797 chỉ còn có hai mươi lăm nghìn, vì chiến tranh tàn phá xứ này.

Tháng tư năm 1707, linh mục Lelabousse tóm tắt tình trạng của Hội như sau: “Nếu giám mục ra công như vậy đối với một ông hoàng không cảm tình (với đạo Gia tô), chỉ vì ngài muốn các vị giáo sĩ được tự do truyền đạo và tránh những sư tệ hại sẽ xảy ra nếu họ bỏ đi. Dù sao, Vua còn hơn là Tây Sơn, và nếuphảiđànáp, tôi sẽlựa chọn bị vua đàn áp còn hơn là bị Tây Sơn.Nhưng chuyện đó sẽ không khi nào xảy rangàynào mà giám mục còn ở đây”.

(Bình Luận của Taboulet) LGFI, tr. 225

* “Ngày mà hoàng tử không chịu lạy bàn thờ tổ tiên, tôi phải đối thoại với Vua rất lâu. Ngài có vẻ rất phiền muộn về thái độ của con Ngài, và Ngài bảo tôi rằng Ngài không

Thể quan niệm làm sao đạo Thiên chúa có thể cho phép con chiên của mình quên ông bà tổ tiên của họ. Tôi trả lời rằng tôi rất lấy làm lạ sao Vua có thể nghĩ rằng tôi đồng ý với quan niệm nói trên (cấm thờ phụng tổ tiên) sau bao năm mà vua đã gần tôi... Tôi nói rằng đạo không những không chấp nhận thái độ như vậy mà còn coi sự quên chamẹnhư một tội hạng nhất: nhưng đạo muốn rằng sự tưởng nhớ cha mẹ phải đặt trên sự thật, và gạt bỏ tất cả những gì có thể bị coi như là dị đoan; và vì vậy đạo đã cấm con chiên không được cúng bái tổ tiên...

Vua tỏ vẻ ngạc nhiên và nói rằng ông đồng ý với tôi về những nguyên tắc đó; rẳng Ngài tin chắc rằng hồn của cha mẹ đã chết không có trở lui; rằng con cái không tin được gì cả; nhưng Ngài coi đó Ịà một cuộc lễ để chứng tỏ sự biết ơn của con cái đối với tổ tiên... Tôi trả lờivua rằng dân của Vua lạinghĩ rất khác Ngài; và nếu Vuakhông tin, Vua cứ hỏi hất cứ người nào thì Vua sẽ rõ. Tôi nói thêm: “ngày đầu năm, trong toàn quốc, ai cung cúng tổ tiên, cho họ ăn, trong tám đến mười ngày, soạn áo quần giấy cho họ, và tin rằng, nhờ một diệu pháp nào đó, người chết dùng được những thứ đó; thế là nghĩa lý gì? Những điều đó không đủ chứng minh rằng phong tục đó là dị đoan hay sao?.Còn cái bài vị mà họ tin là nơi chứa linh hồn và họ thắp hương, đốt nến để cúng vái, thế là nghĩa lý gì? Nếu tất cả dân Nam kỳ cũng sáng suốt như Vua và chỉ coi thờ cúng là một cuộc lễ dân sự, thì giáo dân có thể cũng theo phong tục đó mà không ngược tín ngưõng mình; nhưng thờ cúng hẳn có tính cách tôn giáo và được mọi người coi như vậy, những người theo đạo Gia tô, biết rằng thờ cúng đó xây dựng trên một căn

Bản lầm lẫn, không thể phục theo mà không đi ngược lại nguyên tắc của tôn giáo họ”.

Vua trả lời như sau: “Dung hòa thờ cúng đó với đạo Thiên chúa được là một điều đáng mong; vì, theo như tôi nghĩ, không có trở ngại nào ngăn cản toàn dân xứ tôi trở thành tín đồ Thiên chúa giáo. Tôi đã cấm đồng bóng và coi bói để xử kiện; tôi cho rằng cúng bái tượng hình là sai và dị đoan, và nếu tôi chấp nhận mấy vị sư là vì tôi không muốn quá phật ý dân tôi. Chế độ độc thê chúng tôi cũng có thể chấp nhận. Nhưng tôi nhất quyết phải giữ sự thờ cúng tổ-tiên, và theo quan niệm mà tôi đã trình bày với giám mục, thờ cúng đó không có gì là đáng cười cả; nó là căn bản của giáo dục chúng tôi. Nó dạy cho trẻ con, ngay từ lúc còn thơ ấu, biết kính trọng cha mẹ, cho cha mẹ uy thế mà họ cần để tránh xáo trộn trong gia đình. Sự kính bái đó thành một phong tục công cộng, lan rộng và đâm rễ; cũng như giám mục, tôi muốn nó dựa trên sự thật và tránh những sự sai lầm... Tôi sẵn sàng thay đổi những lễ nghi mà giám mục coi là dị đoan; nhưng nếu tôi bãi bỏ hết thì dân chúug sẽ thêm nghi ngờ về tư tưởng của tôi; có thể họ tin rằng tôi đã theo đạo khác, và họ sẽ bớt mến chuộng tôi. Tôi yêu cầu giám mục nên lưu ý điều đó, và cho phép giáo dân xích lại gần những người khác trong dân tôi hơn nữa. Thái độ đó, đã cần đối với cá nhân, lại cần hơn đối với những người có địa vị rất cao trong quốc gia. Giám mục cũng thấy, mỗi năm nghi thức triều đình đòi hỏi có nhiều buổi lễ mà tôi phải tham dự với tất cả quần thần của tôi. Nếu một số đáng kể theo đạo Gia tô, và tôi không theo họ được, tất nhiên tôi sẽ phải làm lễ hầu như một mình, và như vậy hạ mất giá uy quyền của ngôi vua ...”

Cuộc đối thoại bị công việc khác cắtngang, không đi xa hơn nữa. Nhưng Vua không quên việc đó. Ngay tối hôm đó, Vua thuật lại cho các quan biết nội dung, và nói với họ rằng ngài muốn đạo Gia tô chấp nhận thờ cúng tổ tiên. Ngài nói thêm rằng, nếu trở ngại đó không còn nữa, thì ngài không nghĩ rằng vấn đề đa thê là một lý do đủ quan trọng để cản những người muốn theo đạo Thiên chúa...”

(Thơ của Bá Đa Lộc gởi ông Letondal,

ngày 18-8-1789) LGFT, tr. 227-28

Lịch sử đổi thay một phần không nhỏ vì những quốc gia lúc gặp khủng hoảng có những người lãnh đạo quân tử và thượng trí. Đó là trường hợp Nguyễn Ánh và Bá Đa Lộc, đã biết đứng trên những sự nhỏ nhen để phục vụ quyền lợi chính đáng của xứ sở họ và bảo vệ lẽ phải. Sau thời Gia Long, Việt Nam và Pháp xấu số gặp những người vì trí hẹp hòi, và quá lo cho quyền lợi riêng của mình, đã chà đạp trên lẽ phải, gây va chạm, đổ máu và thù hằn giữa quốc gia, tôn giáo,và dân tộc Đông và Tây trên cõi đất Việt.Trong khi các vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, tuy không phải thiếu sáng suốt và không muốn cải tổ, nhưng vì quá lo cho ngôi vuacủa mình và chiều lòng các hoàng hậu và cung nữ, đã để cho các phần tử lạc hậu tại triều đình lôi vào việc cấm đoán, đàn áp đạo Thiên chúa thì những phần tử Công giáo Pháp tồi bại và thực dân

như linh mục HucvàPellerin (phá vỡcuộc hoà giảigiữavuaMinh Mạng và vua Louis Philippe năm 1840 nhân dịp vua Minh Mạng gởi một phái bộ sang Paris) toa rập vớigiới tư bản và quân phiệt Pháp lấycớ bảo vệ Thiên chúa giáo để thôn tính và đô hộ Việt Nam.

Tương lai của thế giới, của nhân loại ra sao sẽ tùy Đông và Tây, trên lĩnh vực chính trị,cũng như tôn giáo, và nói chung, trên lãnh vực tư tưởng, có đủ quân tử và thượng trí để dìu dắt xứ sở họ và để nói chuyện với nhau trên căn bản tôn trọng lẽ phải và nhân phẩm của nhau hay không.

TÔN THẤT THIỆN

Triết học về Tánh Không
của Tuệ Sỹ
AN TIÊM XUẤT BẢN

SA MẠC TRƯỜNG CA
của Bùi Trung Niên Thy Sỹ
Cuốn thơ dành riêng cho lớp người chín mươi tuổi
An Tiêm trân trọng giới thiệu với tuổi chín mươi

Lý Luận Thực Nghiệm & Lý Luận Nhân Minh Trong Vấn Đề Nghịch Kiến

LUẬN LÝ THỰC NGHIỆM và
LUẬN LÝ NHÂN MINH
TRONG VẤN ĐỀ NGHỊCH KIẾN

NGÔ TRỌNG ANH

1. “ĐỐI THOẠI VÀ DẤN THÂN”

Phái luận lý thực nghiệm là phái triết học được thế giới khoa học hiện đại tôn sùng, do đó các chính quyền của Đông cũng như Tây, Cộng sản cĩmg như Tư bản tất cả đều đầu tư hay đầu cơ nó để tổ chức xã hội cơ khí ngày hôm nay. Giá trị của nó được đưa lên cao quá mức tưởng tượng là nhờ ở định kiến: Con người là con vật có lý trí được chấp nhận không thắc mắc. Đó là nguyên lý đầu tiên của nền tư tưởng Tây phương. Con người dần dà được thay thế bằng lý trí thành thử thân phận con người đã bị bỏ quên khi nào không hay, nhất là khi Chân lý của con người được thay thế bằng những chân lý của lý trí quá hấp dẫn như chân lý kiểm chứng (vérité-vérification), chân lý mạch lạc (vérité-cohérence), chân lý hữu hiệu (vérité-efficacité).

Rủi thay những chân lý này lại thất nhân tâm vì con người phức tạp khôug phải con vật chỉ gồm có lý trí. Một số triết gia Tây phương đã nhận thấy như vậy nhưng phần đông lại thay đổi châm ngôn trên bằng câu: “Lý trí con người là quan hệ bậc nhất” cho nên không giải quyết được vấn đề vì họ cũng đưa đến chỗ suy tôn lý trí tai hại như xưa. Tai hại vì lý trí thường được hiểu là khả năng phân biệt thiện-ác, đúng-sai, đen-đỏ, sáng-tối v,v trên con đường phân hai. Phân hai để mà đối thoại, đối diện, đối địch, kết bè lập phái, gây oán sinh thù. Nếu gặp trở ngại mà không chịu hòa thì quyết dấn thân ăn thua đủ vì đã lựa chọn con đường lý tưởng hay nhất cho mình, và xấu nhất cho kẻ thù.

Trong thế giới lý trí mà nhà Phật gọi là Y tha khởi mọi sự đều tương đối, đó là thế giới của những ý kiếnvô thưởng, vô phạtnhưng lại chốngđối hoặcliên kết nhau tùy theo cách sử dụng. Mỗi ý kiến phát ra đều gặp phải một ý kiến trái nghịch tương đương giá trị chống lại, không có vấn đề hơn thiệt ở đây. Thế giới luật sư hiểu rõ vấn đề này hơn ai hết vì họ không mấy khi lựa chọn khách hàng và lý đoán của họ hoàn toàn tùy thuộc theo hoàn cảnh đưa đến, họ không có ý kiếnriêng. Tất nhiên khira toà họ sẽ viện tất cả lý lẽ để bênhvực cho ýkiến củakhách. Nhưng nếu đối phương đến thuê họ trước thì họ lại có những ý kiến trái ngược và cũng không kém phần hùng biện.

II. NGŨ KIẾN

Nhưng trên trường đời thì tất cả chúng ta đều là luật sư, một thứ luật sư không cần pháp luật, bất chấp hình luật.

Và thế giới “đối thoại” sở dĩ gây hận thù chiến tranh là vì y không còn ở trong phạm vi Y tha khởi nữa mà lại ở chốn Biến kế sở chấp.

Nếu biến kế đem lạỉ sự “đối thoại” thì sở chấp đem lại sự “dấn thân” vì theo lý trí con người không có gì quí bằng thân xác.

Trong Ngũ kiến, hay năm ý kiến chấp nệ thiên tà của kinh Phật thì Thân kiến đứng hàng đầu vì ai cũng chấp vào thân xác trước tiên để rồi nương vào đó mà chấp vào cái có ta và những cái của ta. Nếu những cái của ta gồm có ý kiến thì những ý kiến của ta biến thành Biên kiến, hay kiến chấp thứ hai của Ngũ kiến. Biên kiến là ý kiến một bên, thiên vào một đường, chỉ biết ý kiến của ta mà không chấp nhận ý kiến của người khác và vì chỉ biết có một bên cho nên lâu ngày biên kiến biến thành Tà kiến. Tà kiến biết một mà không biết hai trong khi biên kiến biết hai mà chấp một. Biên kiến là liếc mắt nhìn một bên đường còn tà kiến là cận thị chỉ thấy gần mà thôi. Tà kiến nặng hơn biên kiến và không thể chữa được vì tà kiến đã quá xa vòng đối thoại. Biên kiến sau khi đối thoại có thể đổi biên, bỏ đảng theo đối lập hay đổi lý tưởng theo thời, nếu thấy làm vậy có ích cho ta và hợp lý hơn. Biên kiến là ý kiến giai đoạn còn tà kiến là sở kiến suốt đời. Tà kiến khư khư giữ lấy ý kiến mình cho đến chết cho nên bệnh tà kiến là một chứng nan y. Những bậc tu hành cũng đôi khi mắc phải vào tà kiến mà kinh Phật gọi là Giới thủ kiến. Giới luật là quan trọng bậc nhất đối với kẻ xuất gia cho nên phải giữ giới, nhưng nếu quá chấp vào Giới thủ thì cũng là kiến chấp. Muốn thấu triệt thế nào là Giởi thủ kiến trước hết chúng ta

phải hiểu thể nào là Giới luật theo tinh thần Phật giáo. Giới luật Phật giáo không phải cấm điều theo tinh thần giáo điều. Giới luật chỉ quan hệ với người giữ giới chứ không quan hệ với Giáo hội nếu rủi có. Không ai bắt ta phải giữ giới ngoại trừ ta nguyện theo sở thích. Giới luật Phật giáo là những giới hạn tu chứng mà tu sĩ đã đạt và nguyện giữ vì tự lượng sức mình rồi. Ôm đồm nhiều giới quá sức để mà giữ không nổi nên mới có chuyện phá giới hoặc chấp vào giới. Chỉ có nhũng vị tu chưa đến nơi mà đã ham khoác áo cao tăng mới mắc vào Giới thủ kiến.

Công án Thiền sau đây chứng tỏ việc này:

“Trên đường về chùa, hai học tăng gặp một thiếu nữ vướng vũng nước không bước qua được. Một học tăng “bưng” ngay thiếu nữ và giúp nàng bước qua. Khi về chùa học tăng thứ hai thắc mắc hỏi tại sao không giữ giới. Học tăng kia trả lời: Tôi bồng nàng qua vũng nước rồi thôi, chính anh mới không giữ giới vì đã bồng nàng trong óc hơi lâu.”

Theo tinh thần Phật giáo thì chính học tăng thứ hai đã phạm giới vì đã chấp vào Thủ giới kiến, mặc dầu đương sự trên hình thúc không có gì là phạm giới cả. Một số tu sĩ thành cao tăng quá sớm không thể tự ý phá giới vì sợ mất chức tăng nên muốn đánh lạc hướng tinh thần Phật giáo. Họ cho rằng giáo luật lương đương với giáo điều của mấy tôn giáo bạn và Tân tăug được thành lập trong tinh thần “giải giới” là vì vậy. Họ muốn nhờ tay Giáo hội Tân tăng giảm giới luật giùm để cho bản thân bớt thắc mắc. Tất nhiên trong thế giới Biến kế sở chấp của Giới thủ kiến này thì mọi sự hợp lý của lý trí đều được đưa ra để bênh vực cho Giáo hội Tân

tăng và ai cũng phải khen là đúng vì Giáo hội Tân tăng rất mạch lạc, rất hiệu năng, và rất khoa học.

Tà kiến là cái thấy lầm của thế gian đầy tội lỗi cho nên mới gọi là tà, còn Giới thủ kiến là cái thấy lầm của tu sĩ quá cao cho nên thế gian không biết gọi như thế nào. Bệnh của thế gian là do vi trùng còn bệnh của tu sĩ là do siêu trùng. Do siêu trùng (virus) nặng hơn vì thầy thuốc mà đau tất bệnh phải nặng lắm. Tô Đông Pha một tu sĩ kiêm thi sĩ đã than:

Cà sa vị trước hiềm đa sự,

Trước đắc cà sa sự cánh đa.

Cái đa sự khi chưa mặc cà sa là đa sự của thế gian còn cái đa sự khi mặc cà sa rồi là đa sự của tu sĩ, nếu có thì nó nặng hơn cái đa sự của thế gian nhiều lắm.

III. KIẾN THỦ KIẾN

Giới thủ kiến chỉ đến với lý trí thích suy luận của học tăng chấp giới cho nên tu sĩ gặp đa sự là vì bản thân còn đa mang với lý trí trong thế giới Biến kế sở chấp. Kiến thủ kiến là Giởi thủ kiến được nới rộng giới hạn không bờ bến. Giới thủ kiến là ý kiến chấp lấy Giới cấm, còn Kiến thủ kiến là ý kiến chấp vào ý kiến về Thủ giới kiến. Đó lả kiến chấp thứ năm của Ngũ kiến, một thứ kiến chấp vô cùng tế nhị của lý trí nhân loại mà chúng ta không thể nào mà phân biệt chân tướng nó như thế nào. Khó nhận diện vì nó được mặc bằng nhièu bộ ảo triết thuyết cao siêu và triết thuyết là những ý kiến về những ý kiến. Kiến thủ kiến là ý kiến

chấp lấy ý kiến, hay nói một cách khác Kiến thủ kiến là ý kiến chấp lấy Thân kiến, Biên kiến, Tà kiến, Giới thủ kiến và cả... Kiến thủ kiến nữa...

Nếu Thân kiến là chỉ nhìn bản thân khôug nhìn ai, Biên kiến là nhìn một bên, nhìn phân nửa thế giới, Tà kiến là cận thị không thể nào nhìn xa, và Giới thủ kiến là nhắm mắt không thể nhìn gì, thì Kiến thủ kiến là nhắm mắt để mà nhìn xuống, nhìn một bên, nhìn gần, sống với chiêm bao. Kiến thủ kiến tuy mạnh hơn và hấp dẫn hơn các kiến chấp khác vì tầm nhìn quá rộng lớn nhưng lại thua ở chỗ nhắm mắt mà nhìn thành thử xa vời thực tế để sống với chiêm bao. Lý trí không thích thực tại nhưng lại thích lý tưởng và con người của lý trí là con ngườilý tưởng chứ không phải con người thực tại. Con người lý tưởng có thể là đạo sĩ khổ hạnh lo hướng về kiếp sau, là vị anh hùng dân tộc hy sinh con để cháu hưởng, hy sinh cháu để chắt hưởng và hy sinh hoài nên không ai hưởng hết kể cả đương sự. Con người lý tưởng cũng có thể là nhà cách mạng lão thành, nhà chính trị uyên thâm hằng mongcải tạo đời sống tương lai bằng cách phá tan hiện tại và sẽ phá tan tương lai khitương lai biến thành hiện tại.

Con người thực tại có thể không nhìn được cái gì trong tương lai nhưng được phước ởchỗ y mở mắt nên không say mê lý luận mà thích ca hát, ngâm thơ, ham cầm kỳ thi họa. Họ là những thiên tài và nhờ không đấu tranh hơn thiệt cho nên thông cảm với những gì trong con người mà lý trí bỏ qua vì phi lý. Thiên tài không thể sống với lý tưởng cho nên thần tượng hóa thiên tài là giết chết họ. Cô đơn hóa, cô lập hóa, bôi nhọ thiên tài là giúp cho thiên tài sáng tác.

Ngài Thảo Đường sáng lập ra một tông phái Phật giáo Việt Nam đã là một tù nhân đầy nghệ sĩ. Bùi Giáng phước lắm mớiđược đưa đi Biên Hoà và Miên Đức Thắng gặp may nên lãnh phải án mặt trận. Phước nhất có lẽ là những văn sĩ nhóm Nhân văn nhờ “Nhà nước” lưu tâm đày biệt tăm mất tích ở một nông trường Bắc Việt thời Trăm hoa đua nở. Trong đó có nhà văn Phan Khôi, chuyên viên dùng nghịch kiến để hại biện chứng duy vật. Rất tiếc rằng những sáng tác của họ trong lúc đi đày nay không biết dấu nơi đâu?

IV. NGHỊCH KIẾN VÀ MẤY CON CHUỘT CỦA BÁC SĨ MAIER.

Bác sĩ N. R. F. Maier giáo sư đại bọc Michigan có nuôi một bầy chuột trong lồng. Lồng có haicánh cửa. Muốn mở cửa chuột phải nhảy từ một cái bậc để phóng mình vào cửa. Cửa bên mặt không mở được nên chuột sập mũi và rớt vào một cái lưới, cửa bên trái thì mở ra dễ dàng và chuột sa vào chĩnh nếp cỏ món ăn. Khi chuột được huấn luyện thuần thục, giáo sư đổi tình trạng. Bên mặt có thức ăn và cửa mở được còn bên trái thì sập mũi và sa lưới. Sự thay đổi này làm cho nhiều chú chuột phân vân và hoảng hổt vì không biết bên nào sập mũi và bên nào có ăn. Các chú chuột hiện đang ở trong tình trạng nghịch kiến (paradoxe). Nghịch kiến là ý kiến trái lại với định kiến hay thành kiến mình đã chấp nhận vì thói quen. Trước tình trạng nghịch kiến một số đông không chịu lựa chọn mà nhất định nhịn đói, thà chết, đó là tình trạng buồn nôn trước cuộc đời chuột phi lý.

Nếu bác sĩ dùng phương pháp độc tài cưỡng chế hay

tuyên truyền chuột phải lựa chọn bằng xịt hơi cay hay quay điện thì bầy chuột liều mình dấn thân theo một định kiến được lựa chọn nào đó bất chấp thành quả mặc dầu có sự thay đổi bất lợi. Nếu đã lựa chọn bên trái có món ăn thì dầu cho bên mặt cửa mở rộngvớithức ăn, chuột vẫn nhảy vào cửa trái để sập mũi và sa lưới. Mỗi lần sập mũi là điên tiết thêm, nhảy bậy tứ tung, chưởi bới rầm rĩ, nằm lăn chết giấc, không ăn không uống. Cuối cùng chuột ta không thiết tha với bất cứ gì trong trời đất, hoàn toàn vô tri giác, sống như máy.

Thế giới tuyên truyền và cưỡng chế ngày hôm nay đã làm cho nhân loại đảo điên, điên đảo. Biểu tình, đình công, bãi thị, nội chiến đảo chính, v.v là những trạng thái của chuột: Trước mặt thì bị nghịch kiến chặn, đứng đàng sau thì áp lực máy móc xổ đẩy. Bác sĩ Maier của nhân loại là những máy tính điện cơ với những công thức tùy theo mộttriết thuyết kinh tế chính trị nào đó.Những công thức này là những định kiến được toán học hóa gồm đầyđủ Ngũ kiến của Phật giáo. Thân kiến thì ở Mỹ với những cơ quan thương mại ích kỷ buôn súng bán xương. Biên kiến thì ở Pháp với sự phân hoá xã hội tự do dân chủ thiên tả thiên hữu lung tung, Tà kiến thì ở Nga Hoa với sự huấn luyện cán bộ hận thù sùngsục, đấu tranh giai cấp. Giới thủ kiến lại ở Nhật với những Giáo hội lạ lùngvừasuy tôn giáo chủ vừa ẩn định giáo điều.

Phân chia như vậy cũng là một định kiến vì trong thế giới hiện tại đầy cả nghịch kiến, thì ở đâu cũng có ít nhiều các loại Ngũ kiến. Ví dụ, Do thái là một quốc gia có thể nói là có nếp sống cộng sản hơn cả Nga Hoa mà lại được tư

bản chống cộng Mỹ giúp. Các nước Ả rập thì phong kiến hết mình lại được Nga Hoa tuy bài phong mà vẫn ủng hộ.

Ở Việt Nam chiến tranh không dứt được là vì dân chúng nhất là ở Bắc Việt hiện đang ở trong tình trạng bầy chuột bị dồn ép lâu ngày, sập mũi sa lưới quá quen thuộc, nên một số chỉ biết thà chết thì thôi chứ không chịu để ý đến hòa bình. Hòa bình là một danh từ không có trong từ điển Việt Nam suốt ba mươi năm nay nên quá xa lạ đối với họ nên họ có thể đâm ra điên dại nếu có hòa bình thật sự. Cánh cửa hòa bình Ba lê để trống nhưng không ai chịu vào và tất cả đều xô nhau vào cánh cửa chiến tranh Campuchia.

V. NGHỊCH KIẾN THỰC NGHIỆM VÀ NGHỊCH KIẾN LUẬN LÝ

Vì lẽ định kiến có nhiều hạng cho nên nghịch kiến cũng có nhiều thứ. Rắc rối nhất là những nghịch kiến thuộc vào phạm vi luận lý học hay nghịch kiến luận lý hết sức trừu tượng và rất chuyên môn. Còn những nghịch kiến khác chúng tôi xin tạm gọi là nghịch kiến thực nghiệm vì phái thực nghiệm quan niệm rằng họ có thể dàn xếp với những biện pháp khoa học thích nghi.

Trong khuôn khổ tờ Tư tưởng số 3 tôi chỉ bàn về nghịch lý thực nghiệm này với vài thí dụ khá“thời tượng”. Chúng tôi xin đểdành vấn đề Nghịch lý luận lý cho Tư tưởng số 4 cùng với những luận sư tên tuổi Tây phương như Hussell, Wittgenstein, Carnap, Ayerv.v hay Đông phương

Thế kỷ thứ 9-12 với Long Thọ, (Nagarjuua), Pháp Xứng (Dharmakirti), Thượng yết la chủ (Karnakagomin) v.v...

V. 1. NGHỊCH KIẾN THỰC NGHIỆM.

Những nghịch kiến này thường xảy ra trong lĩnh vực xã hội cho nên làm điên đầu một số đông quần chúng rất tai hại cho trật tự và an ninh công cộng. Những nghịch kiến luận lý tuy là then chốt nhưng quá cao siêu thành thử chỉ làm mệt óc những luận sư mà thôi không cỏ ảnh hưởng trực tiếp với đời sống hàng ngày. Nghịch kiến thực nghiệm thành tựu khi một định kiến của toàn thể không đem lại kết quả mong muốn trong khi không thể nào khước từ định kiến ấy. Tình trạng sống với nghịch kiến có thể ví như tình trạng đứng trước sông sâu sau lưng giặc đuổi; đàng nào cũng chết. Tình trạng này cũng như phong trào SVHS Việt Nam ngày nay. Ngưng đấu tranh khi chưa thắng là chểt tự ải anh hùng cách mạng nhiều lắm, còn tiếp tục đấu tranh bỏ thi đễ “nhỏ không học lớn làm CSDC” thi nghĩ cũng kỳ cục. Thanh niên Việt Nam từ Bắc chí Nam hiện đang ở trong những tình trạng nghịch, kiến, rộng lớn hơn nghịch kiến SVHS nhiều. Ở miền Nam trốn quân dịch phải chạy tránh cảnh sát, quân cảnh có cờ. Trốn quân dịch là chết đói vì không làm ăn gì được. Còn tòng quân thì phải ở tại ngủ quá lâu và chiến tranh dầu thắng hoài cũng vẫn mệt vì nếu không chết nạn thì cũng chết mòn. Con người không phải cái máy, ái quốc dài hạn cũng ngán, anh hùng cả đời cũng nhàm, nhất là bình sinh không phải ai cũng thích làm võ tướng. Mà muốn đi từ binh nhì đến cấp tướng thì dầu cho ởViệt Nam cũng vẫn là chuyện khó. Còn muốn miễn

dịch bằng khoa bảng thì lại bị ràng buộc vào điều kiện: Thi đâu đậu đó, quá khó cho cái thân già khai sanh gian không được.

Nghịch kiến này dân miền Bắc cũng vướng phải nhưng nặng hơn vì ở Bắc không có chuyện trốn khỏicặpmắtcông an của các đảng viên bí mật. Hơn nữa ởnhàcựchơn đi bộ đội nên họ thích chết trận hơn chết đói. Chết đói với hai nghĩa: đói thiếu cơm và đói thiếu tư tưởng. Ở miền Nam dầu sao cũng có thể đấu láo với nhau qua ngày đôi chút thôi chứ ở Bắc nói bậy thì bị đưa đi công trường tẩy não ngay. Tờ Tư Tưởng tuy ra đời một cách khó khăn (bị một ông giám đốc bộ thông tin thời tướng Trị từ khước với một văn thư khôi hài đại khái rằng: Đại học thiết tưởng không cần tư tưởng trong giai đoạn này...). Nhưng cũng vẫn ra đời được sau hai năm chờ đợi. Ở Bắc làm gì có Đại học tư mà bàn đến chuyện tư tưởng lôi thôi. Cơ quan thông tin nhà nước mạnh chừng nào thì nghịch kiến càng nghẹt thở chừng ấy.

Một nghịch kiến khác mà dân Huế hồi trận Mậu thân được chứng kiến một cảnh đau thương như sau. Vì một số quân quốc gia có lẽ ít lương sợ vợ con đói nên khi lâm trận vào nhà đồng bào hay hôicủabắt gà.Khiquâncộng sản chiếm đóng thì của còn gà còn nên ai nấy cùng tin tưởng rằng họ là bạn dân. Sau một thời gian hầu hết đều ngã ngửa vì tất cả của cải và số gà đều bị kiểm soát chìm. Dần dà vì mất ăn mất ngủ trong bầu không khí sợ sệt nên của cũng dâng đồng chí và gà cũng cúng đồng chí để khỏi mang tiếng tư sản mất mạng. Với lính quốc gia mất gà mà được thành nguyên cáo ăn ít ngủ yên,

với lính cộng sản tuy còn gà mà thành ra bị cáo, ăn không vô mà ngủ cũng không yên. Do đó phần đông đành theo phe quốc gia với triết lý tương đối cho rằng trên đời này không có đất nào lý tưởng cả. Nam thiệm bộ châu (Jambudvipa) là tên nhà Phật đặt cho vũ trụ này. Đó là thế giới của sự phân hai và đấu tranh không cùng. Nam thiệm bộ châu là thế giới của nghịch kiến.

Tất cả cái gì cũng biến thành nghịch kiến, sinh đẻ thành nghịch kiến với nạn nhân mãn, tăng thuế thành nghịch kiến với nạn thất thâu, khoa bảng cũng thành nghịch kiến vởi nạn từ chương v,v. Nhưng có hai nghịch kiến quan hệ nhất cho chúng ta là nghịch kiến Hòa bình và nghịch kiến Dân chủ vì hiện nay Cộng hòa dân chủ miền Nam và Dân chủ cộng hòa miền Bắc đang cùng nhau hội đàm hòa bình tại Balê và đang cùng nhau kịch chiến ở Cao mên.

V. 1. a. Nghịch kiến hòa bình.

Kỹ nghệ chiến tranh phát triển khủng khiếp và sự tuyên truyền nhồi sọ ý thức hệ quảá mạnh trên toàn khắp thế giới đã đi đến chỗ nghịch kiến như sau: Hòa bình cũng chết mà chiến tranh cũng chết.

Bên khối tự do thì chú trọng mạnh vào kỹ nghệ sản xuất còn bên khối cộng sản thì lại thích tuyên truyền nhồi sọ nhiều hơn. Nếu rủi ro có một thiên tai tâm lý chặn đứng chiến tranh thì cơ cấu xã hội của hai bên đều sập đổ toàn diện. Bên tự do thì cổ đông và tín phiếu sụt giá, thất nghiệp lung tung. Bên cộng sản thì truyền đơn, học tập vô dụng, chủ nghĩa hết thời. Hòa bình thật sự là loạn to trên khắp thế

giới. Thống chế Boris Chapochnikov, Tham mưu trưởng Hồng quân tuyên bố: “Hòa bình là tiếp tục chiến tranh với những phương tiện khác.” cũng với mục đích tránh sự kiện binh sĩ nổi loạn vì thất nghiệp. Theo quyển “Report from iron mountain on the possibility and desirability of peace” của Leonard C. Levin thì hòa bình có thể thực hiện được nhưng không đáng mừng vì nó sẽ đem lại những kết quả hết sức tai hại trên mọi phương diện như kinh tế, văn hóa, khoa học, tương sinh học (ecological) và nhất là trong lĩnh vực chính trị và xã hội vì không còn lý do để cưỡng chế quần chúng được nữa. Ở trang 89 tác giả có trích lời Hubert Humphrey như sau: “Những ý niệm mới, đặc biệt những ý niệm tỏ ra đi ngược lại những định kiến thông thường, bao giờ cũng đau đớn cho tâm hồn say tư”. Nghịch kiến không những đau đớn cho tâm hồn suy tư mà nó còn giết chết dân chúng vì loạn óc. Muốn đi từ chiến tranh đến hòa bình phải có những biện pháp “thất nhân tâm” mà dân Việt Nam đã bao phen lãnh đủ. Nếu chịu không nổi và chống đối thì biện pháp chiến tranh lại được đem ra xài qua ngày. Kiệm ước và phân suất quân bình làm tăng giá đô la vùn vụt, dân chúng la hoảng, thì chiến tranh Cao mên đã đem lại sự xuống giá mong muốn. Nghịch kiến hòa bình là như vậy đó. Ở đây không có vấn đề lựa chọn trước sự tiến thoái lưỡng nan mà là một vấn đề do sấm Trạng trình: “mười phần chết bảy còn ba chết hai còn một mới ra con người”. Con người ở đây là con người duy lý. Và con người duy lý sống sót phải chấp nhận những định kiến của tiên tri G. Orwell trong quyển “Nineteen eighty four” như sau: Chiến tranh làhòa bình, Tự do là nô lệ, Ngu dốt là sức mạnh.

V. 1. b. Nghịch kiến dân chủ.

Định kiến về nền dân chủ ngày hôm nay cũng phải theo đà Orwell mà biến thành công thức: Dân chủ là độc tài cho hợp thời trang. Độc tài thì chết mà dân chủ cũng chết. Tinh thần dân chủ là điềm quan trọng chứ không phải hình thức dân chủ của thể chế. Hơn nữa tinh thần dân chủ phải nằm trong mọi người chứ không riêng gì cấp lãnh đạo, do đó nếu đấu tranh chống độc tài mà hăng say dùng những biện pháp cưỡng chế người khác là đi đến chỗ: Độc tài là dân chủ. Thường thường Dân chủ chỉ thực hiện trên hình thức với sự bầu cử. Ai cũng đinh ninh rằng mình đã làm chủ số phận mình với một lá phiếu dân chủ chứ có biết đâu mình đã hợp pháp hóa độc tài. Dân chủ tập trung theo danh từ cộng sản là độc tài được che đậy với tỷ lệ đắc cử 99%. Nhưng nếu đắc cử với tỷ lệ tương đối quá nhỏ thì lại mất công bằng vì đa số phiếu thua thiếu số phiếu (trường hợp nhiều liên danh ứng cử) trái với tinh thần dân chủ. Một khi bầu xong thì ai nấy đều sáng mắt: mình chỉ được tự do một cách hạn chế trong khi bầu; bầu xong là mất tự do, vì người đại diện đã thay mặt cho mình mà định đoạt số phận mình rồi. Với nền cộng hòa miền Bắc thì nền dân chủ được tập trung vào Bác, Bác chết thì tập trung vào di chúc Bác, khỏi cần bầu bán gì cho nó lôi thôi. Với nền cộng hòa miền Nam thì nền dân chủ trên hình thức là vô địch thế giới. Mỹ có Chánh phó Tổng thống không có Thủ tướng. Pháp có Tổng thống không có phó mà lại có Thủ tướng. Việt nam thì vừa Tổng thống vừa Phó tổng thống mà còn có cả Thủ tướng nữa.

Đài Loan có Giám sát viện thì mình cũng có không thua,

Đại hàn có Tối cao pháp viện thì mình cũng có cho vui. Thế giới có lưỡng viện thì mình cũng có đầy đủ. Đó là không kể Toà án mặt trận và Thẩm chánh viện có đã từ lâu. Việt Nam thích dân chủ đến nỗi không ai chịu định đoạt cái gì, lui tới có mấy ông Tổng trưởng mà thành lập hàng chục Ủy ban. Đụng cái gì cũng thành lập Ủy ban và Hội đồng. Bốn chục cơ quan tự trị với bốn chục hội đồng quản trị gồm vỏn vẹn lui tới có bấy nhiêu ông Tổng giám đốc hay Giám đốc vừa làm chủ tịch và hội viên. Một mình coi trăm chuyện cho nên tình trạng kinh tế được tiến triển mạnh mẽ theo chiều hướng vô định ngày hôm nay. Nền dân chủ Việt Nam phải theo vô định chế mới phù hợp với máy điện cơ phân phát cấp sổ bất thường từ Bạch Ốc. Nếu ra Bắc thì lại khác hẳn, nền dân chủ được đặt trên độc hướng chế mọi sự đều được sắp đặt theo di chúc của Bác và chương trình Đảng do Bắc kinh ấn định từ lâu. ỞNam cũng chết mà ở Bắc cũng chết, khác nhau chăng là ở chỗ dân miền Nam không biết mình chết lúc nào nên có ảo tưởng tự do, còn dân miền Bắc thì biết rõ chỗ chết và nơi chết nên có ảo tưởng bình đẳng, hoàn toàn bình đẳng.

V. 1. c Phái Thực nghiệm Luận lý và và Nghịch kiếnThực nghiệm.

Có một phong trào hiện đang phát triển mạnh mẽ trong giởi triết học và khoa học, đó là phong trào ngôn ngữ học. Phái thực nghiệm luận lý đã mở đường cho phong trào này vì cho rằng sở dĩ triết học gặp nhiều ý kiến khác nhau hay nghịch kiến là vì thiếu sự minh bạch trong ngôn ngữ. Nói một cách khác triết học cần phải được khoa học hóa mới

hòng tiến lên. Ngôn ngữ học tuy vậy cũng chia ra nhiều môn vì nghịch kiến có nhiều loại. Sau đây là ba môn chính :

— Đối với những vấn đề thuộc về tâm lý rắc rối, hay về sự thông cảm giữa người và người thì có môntừ nghĩa luận (sémantique)

— Đối với những vấn đề thuộc về phương pháp lý luân, hay về những điều kiện để các dấu hiệu trở thành hữu nghĩa thì có môn luận lý toán học (logique mathématique)

— Đối với những vấn đề về văn phạm và hệ thống dấu hiệu hoàn toàn hình thức thì có môn từ ngữ học (linguistique).

Những môn học này tương quan mật thiết nhau cho nên nhiều khi giới hạn giữa các môn ấy khó lòng mà mình định được. Ngôn ngữ học tuy hướng về triết học nhưng đôi khi vì vô tình đã tạo ra nghịch kiến cho các giới chính trị và thương mại và đã có lần bị chống đối kịch liệt. Từ nghĩa luận phân tích quá kỹ giátrị của mỗi danh từ trong sự thông tin đã làm giảm giá trị tuyên truyền chính trị và quảng cáo thương mại, do đó tờ New York Times đăng trên ba cột lớn khẩu hiệu “Từ nghĩa luận, một khí giới Cộng sản trong chiến tranh chống Kinh doanh tự do!” (Semantics, a Red weapon in War on Free Enterprise). Luận lý toán học thì lại có những định đề khác với luận lý cổ điển, đã làm khó dễ nền tảng của biện chứng duy vật. Vì vậy mà quyển Luận lý của V. F. Asmus bị Nga sô khai trừ bởi “tính chất vô chính trị và duy khách quan của nó”. (La philosophie contemporaine en Europe. Bochenski trang 58). Còn từ ngữ học thì trái lại, không ai ngăn cản mà lại còn được nâng đỡ

bành trướng mau lẹ vì tính chất duy hình thức của nó. Được nhiều cơ quan thuộc hệ thống quốc phòng lo đài thọ ngân sách vì nó là nền tảng của chiến tranh trong bóng tối. Chiến tranh chớp nhoáng căn phải có một ngôn ngữ đặc biệt để dể truyền tin mau lẹ và an toàn. Thế giới mật mã đã khai thác triệt để những khám phá mới của từ ngữ học để săn tin địch và dấu tin bạn. Máy tính điện cơ sở dĩ đã giúp rất nhiều trong việc phiên dịch những tài liệụ mật viết bằng ẩn số cũng nhờ ở các công thức rút ở từ ngữ học.

Tuy nhiên Từ ngữ học được phát triển mạnh mẽ chừng nào thì triết học phải lu mờ bấy nhiêu. Hình thức che lấp nội dung là phương pháp hay nhất để giết chết tư tưởng. Tư tưởng không còn thì con người biến thành bầy chuột của bác sĩ Maier trong giai đoạn chót: Nói như vẹt để mà không hiểu gì ráo. Những tổ chức duy giáo điều rất thích từ ngữ học, nhất là ở Đông Âu.

Một khi con người hóa máy sống với định kiến một chiều thì không còn có nghịch kiến vì nghịch kiến là con người đứng trước hai chiều; (một chiều giải lụa đào, một chiều chén thuốc độc). Tình trạng nghịch kiến làm rối loạn xã hội còn tình trạng định kiến một chiều đem lại an toàn xã hội và trật tự công cộng. Ngôn ngữ học loại trừ được triết học duy lý dễ dàng vì tột đỉnh của duy lý là thực nghiệm luận lý. Ngôn ngữ học khai trừ triết học duy lý bằng cách thâu phục họ nhưng không thể nào nắm được triết học nghịch lý, thủ phạm của sự đem ra ánh sáng những nghịch kiến tai hại. Đố ai mà thâu phục được Schopenhauer khi ông nói: “Tôi hoàn toàn không có một chút trực giác duy lý”. Thâu phục không nổi vì tác phẩm: “Bốn căn nguyên túc lý” của

ông đã nắm được thể tánh của chân lý một cách gián tiếp bằng cách phân tích nhiều loại chân lý khác nhau tùy vào lý trí con người: Nhiều chân lý quá là không có chân lý nào thật là chân cả.

V. 1. d Mười điều Tâm niệm của phái Tổng Từ Nghĩa Luận

Tổng từ nghĩa luận do Korzybski tạo ra cũng với mục đích loại trừ nghịch kiến nhưng thay vì huấn luyện dân chúng theo định kiến một chiều họ lại tìm cách phá tan mọi định kiến. Do dó phương pháp Korzybski rất gần với nhân minh luận lý Phật giáo trong giai đoạn phá chấp bằng tỷ lượng suy luận.

Mười điều tâm niệm của Tổng từ nghĩa luận là (Theo Language in thought and action của Hayakawa trang 292):

1. — Họa đồ không phải đất ruộng mà là biểu tượng; từ ngữ không phải sự vật.

2. — Ý nghĩa của từ ngữ không ở trong từ ngữ mà ở trong chúng ta.

3. — Văn mạch (contexts) ấn định ý nghĩa.

4. — Coi chừng từ ngữ LÀ đem lại những lầm lẫn ý nghĩa.

5. — Đừng tìm cách qua cầu khi cầu chưa được bắc. Phân biệt giữa những câu hướng dẫn và những câu thông tin (directive and informative statements)

6 - Phân biệt ít nhất bốn nghĩa cho chữ “đúng” (true). Có một số nấm độc (phúc trình này đúng nếu được chứng nghiệm đúng) Sally là cô gái tuyệt thế nhất (câu này đúng nếu chúng ta ai cũng cảm thấy như vậy)

Mọi người đều sinh ra bình đẳng (câu hướng dẫn này đúng nếu chúng ta tôn trọng nó sau khi tin vào nó).

(x + y)² = x² + y² + 2xy là đúng nếu phù hợp với một hệ thống ngôn ngữ đặc biệt gọi là đại số học.

7. — Khi muốn thử “dùng lửa để trị lửa” nên nhớ rằng sở cứu hỏa chữa lửa bằng nước.

8. — Sự phân hai là do con người chứ không phải do máy móc điều khiển con người.

9. — Cẩn thận với định nghĩa, đó là những từ ngữ về từ ngữ. Nên suy luận bằng thí dụ thay thế cho định nghĩa nếu được.

10. — Dùng bản ghi cấp sổ và ngày tháng để nhắc rằng không một từ ngữ nào có thể dùng hai lần cùng nghĩa một cách chính xác.

Mười điều tâm niệm hay ho như vậy áp dụng có thành công hay không lại là một chuyện khác. Hồi đầu năm 1968, trong khi ởViệt Nam nạn Mậu thân đang tiếp diễn thì ở Mỹ phong trào nổi loạn của sinh viên hoành hành, mạnh nhất là ở Californie. Ông Hayakawa, tác giả của mười điều tâm niệm nói trên được mời làm Viện trưởng. Từ nghĩa luận của ông

không đem lại kết quả gì cả vì không ai nghe. Phá tan định kiến rất khó nếu thiếu phương pháp thích nghi. Phật giáo tuy cũng chú trọng về sự phá chấp bằng tỷ lượng nhân minh nhưng cho rằng suy luận suông không đem lại kết quả. Tu đạo Phật truớc hết là hành trì theo phương pháp tham thiền nhập định kèm với sáng tác nghệ thuật. Một phương pháp tuy không rõ ràng trước mắt như khoa học nhưng là phương pháp của Đông phương (ngày xưa) để phá tan nghịch kiến (phiền não chướng và sở tri chướng). Muốn theo phương pháp này chúng ta phải bắt chước người đi câu đời nhà Tấn có vui chân lạc bước đến khe Võ lăng mới biết thế giới thần tiên của dân tránh nạn bạo Tần ngàn năm trước, họ sống không liên lạc gì với thế giới bên ngoài.

Thượng sĩ Huệ Trung có làm hai câu thơ như sau:

Di!

Nhược giã bất nhân mê địch ngạn

Hồ vi đắc đáo Võ lăng khê?

Trúc Thiên dịch:

Ôi!

Giá chẳng mê theo bờ lau lách

Làm sao đến được bến Võ lăng?

Bờ lau lách ởViệt Nam hiện có rất nhiều nhưng mấy ai dám liều mình lạc bước để đi mê các cốc cô đơn, chùa hoang, cảnh vắng, ở đấy không còn nghịch kiến mà là chánh kiến,

Tất nhiên óc duy lý sẽ chống đối kịch liệt phương pháp này vì họ tự trói mình trong khuôn khổ quá lâu ngày đến nỗi ở tù mà không hay biết. Thế giới của ngôn ngữ học không bao giờ biết thưởng thức thi ca, kịch nghệ. Đó là thế giới của chuyên viên chứ không phải của văn hào. Nếu trong thế giới văn chương nghệ thuật rủi mà có nghịch kiến tranh chấp thì tại vì có chuyên viên trá hình xâm nhập hàng ngũ: Nhạc công phánhạc sĩ, thợ sơn phá hoạ sĩ, phối trí nghệ thuật làm quẩn trí nghệ thuật. Thế giới văn nghệ trung thực nếu đã chánh danh tất phải chánh kiến.

NGÔ TRỌNG ANH

(còn tiếp)

CA DAO đã phát hành,
MẶT TRỜI và DÒNG SÔNG
thơ Phạm Nhuận

TRÍ NHỚ HOANG VU và KHÓI
tập truyện của Hoài Khanh Bìa Định Cường

MỤC LỤC

1. PHẬT GIÁO ĐỐI MẶT
VỚI THẾ GIỚIHIỆN ĐẠI | Tư Tưởng | trang 3

2. MỘT CƠ SỞ GIÁO DỤC
PHẬT GIÁO VN ĐỐI MẶT
VỚI THẾ GIỚI HIỆN ĐẠI | Thích Minh Châu | 13

3. TIẾNG NÓI CỦA
CON NGƯỜI TRÊN MẶT ĐẤT | Thạch Trung Giả | 19

4. TIỀM NĂNG CỦA
Ý THỨC THẦN THOẠI | Lê Tôn Nghiêm | 23

5. TƯ TƯỞNG PHẬT GIÁO
ĐỐI DIỆN VỚI HƯ VÔ | Tuệ Sỹ | 33

6. VŨ TRỤ NHÂN SINH QUAN
TRONG VĂN HÓA HIỆN ĐẠI | Thạch Trung Giả | 45

7. TINH THẦN ĐẠO HỌC ẤN ĐỘ | Nguyễn Đăng Thục | 57

8. CHÌA KHÓA ĐẠO ĐỨC KINH | Thạch Trung Giả | 69

9. SỰ THẤT BẠI TRONG VIỆC
GIẢI THÍCH SCHOPENHAUER | Phạm Công Thiện | 81

10. TÔN GIÁO ĐÔNG TÂY: khi hai
người quân tử và thượng trí gặp nhau | Tôn Thất Thiện | 89

11. LUẬN LÝ THỰC NGHIỆM và
LUẬN LÝ NHÂN MINH... | Ngô Trọng Anh | 107

giá 70$ |

| |

Giấy phép số: 521/BTT/NBC/HCBC cấp ngày 20-4-1970

In tại nhà in THĂNG-LONG 20 chợ Trương Minh Giáng — Saigon.