Số 5 (1970)

Lời Tòa Soạn

TƯ TƯỞNG

Chủ Nhiệm và Chủ Bút: T.T. THÍCH MINH CHÂU

Chủ đề thảo luận:

PHẬT GIÁO

VÀ

NIETZSCHE

Bộ Mới Năm thứ Ba

Số 5

Ngày 1 tháng 9 năm 1970

Bài vở bản thảo xin gửi:
THÍCH NGUYÊN TÁNH | Thư từ giao dịch và ngân phiếu xin gửi:
Cô Hồ Thị Minh Tương

VIỆN ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

222, Trương Minh Giảng, Saigon Đ.T. 25.946

TA NHƯ VOI GIỮA TRẬN,

HỨNG CHỊU CUNG TÊN BẮN,

NHẬN CHỊU MỌI PHỈ BÁNG.

ĐỜI NHIỀU KẺ PHÁ GIỚI.

VOI LUYỆN, ĐI DỰ HỘI

VOI LUYỆN, ĐƯỢC VUA CƯỠI

KẺ LUYỆN, NGƯỜI TỐI THƯỢNG.

NHẬN CHỊU MỌI PHỈ BÁNG. *

T T. THÍCH MINH CHÂU

* trích Phẩm Voi

trong Kinh Lời Vàng.

Tu Thư Đại Học Vạn Hạnh

xuất bản nhân lễ Phật Đản 2513.

N

I

E

T

Z

S

C

H

E

DU HAUT DES CIMES

0 midi de la vie, ô l'heure solennelle,

Jardin d'été !

Bonheur impatient, aux aguets, dans l'attente:

J'espère mes amis, nuit et jour, bras ouverts!

Où vous attardez-vous? Venez, il est grand temps!

N' était-ce pas pour vous que le gris du glacier,

Ce matin, s'est paré de rose?

C'est vous que le torrent cherche en sa course

errante.

Vents et nuées, là-haut, dans l'azur

s'entrechoquent

Et gagent, pour vous mieux guetter,

Leur aưe la plus élevée.

Ma table fut pour vous dressée sur les sommets.

Qui donc vit plus près des étoiles

Et tout près, cependant, du tréfonds des abimes?

Quel royaume jamais eut pareille étendue?

Et mon miel, qui peut y gouter?

Vous voici, mes amis. Hélas! ce n'est pas moi

Que vous cherchez? Vous hésitez, surpris?

Insultez-moi, plutôt. Dites, n'est-ce plus moi?

Ai-je changé de main, de pas et de visages?

Ce que j'étais, amis, ne le suis-je donc plus?

Je serais donc un autre? A moi-même étranger,

A moi-mème échappé?

Lutteur qui trop souvent dut se vaincre luimême.

Et trop souvent raidi contre sa propre force,

Fut blessé, enchaîné par sa propre victoưe?

Je cherchais où soufflaient les plus âpres desvents,

J'appris à vivre où nul ne gîte,

Aux lieux déserts que hante l'ours du pôle ?

J'oubliai l'homme et Dieu, blasphèmes et prières,

Je devins un fantôme, habitant des glaciers?

0 mes anciens amis, vous pâlissez soudain,

Pleins de tendresse et d’épouvante.

Allez donc, sans rancune ! Hélas, vous ne sauriez

Vivre au pays perdu des glaces et des roches.

Ici l'on est chasseur, et pareil au chamois.

Je me suis fait chasseur cruel. Voyez cet arc,

Voyez-en la corde tendue!

Seul le plus fort pouvait lancer un trait pareil.

Mais hélàs ! cette flèche est mortelle entre toutes.

Partez, éloignez-vous, si la vie vous est chère.

Vous me fuyez? 0 coeur, que n'as-tu supporté?

Ferme est restée ton espérance.

A de nouveaux amis ouvre grandes tes portes,

Renonce à tes amis d’antan, aux souvenưs!

Tu fus jeune? A présent tu sais mieux être jeune.

Le lien qui nous liait d'une même espérance,

Qui peut en déchiffrer les signes effacés?

Signes pâlis, jadis tracés par la tendresse,

Pareils au parchemin consumé par le feu

Que la main n’ ose plus saisư, - noưcis, brûlés !

Plus d'amis ! Mais plutôt — ah ! comment les nommer?

Des fantômes d' amis! Parfois encor, la nuit,

J' entends des doigts heurter à mon coeur, àma vitre;

On me regarde et l' on me dit: “C' est nous, pourtant!”

Mots fanés, mais où meurt comme un parfumde rose.

Jeunes rêves, hélas! si pleins d'illusion!

Ceux vers qui j' ai crié dans l'élan de mon âme,

Ceux que j'ai crus pareils à moi, régénérés,

Un maléfice les retient: ils sont trop vieux!

Ceux qui savent changer sont seuls de monlignage.

0 midi de la vie, ô seconde jeunesse,

Jardin d’été!

Bonheur impatient, aux aguets, dans l'attente :

J'espère mes amis, nuit et jour, bras ouverts!

0 mes nouveaux amis, accourez, il est temps!

L' hymne ancien s' est tu. Le doux cri du désư

Expưa sur mes lèvres.

Un enchanteur parut, à l'heure fatidique,

L'ami du plein midi - non, ne demandez pas

Quel il est : à midi l'un s' est scindé en deux.

Célébrons, assurés d’une même victoưe,

La fête entre toutes les fêtes.

Zarathoustra est là, l' ami, l'hôte des hôtes!

Le monde rit, l'affreux rideau s'est déchưé,

Voici que la Lumière a épousé la Nuit!

NIETZSCHE

(Bản dịch Pháp ngữ

của Édition Montaigue)

NGÀN CAO ĐỈNH NÚI

Đúng Ngọ cuộc đời, hởi giờ cao cả!

Mùa hạ vườn cây !

Cháy tâm can chờ bạn suốt dêm ngày;

Mong bạn đến cớ sao còn chậm trễ

Ở chốn nào ? thời gian trôi rất lẹ !

Vì bạn chăng mà tuyết giá băng đông

Sáng hôm nay từ xám hóa ra hồng?

Đi tìm bạn chay quanh rừng, thác đổ.

Gió chen mây tận trời xanh đụng độ

Để nhìn ai lên chiếm chỗ cung thiên.

Ta dọn bàn thết bạn cuối non tiên.

Ai ở đây dám sống miền sao tận,

Quá gần sao nên cũng gần hố thẳm?

Có nước nào trăm dăm rộng mênh mông?

Có người nào dám nếm mật ta không?

Bạn đến đây đau lòng đầy kinh ngạc!

Không thấy ta. Vậy tìm ai ngơ ngác?

Thà chửi ta. Ta khác mặt phải không?

Hay là ta nay thay dạ đổi lòng?

Ta bây giờ không còn ta năm trước?

Thành xa lạ, chính ta không nhịn được?

Chiến sĩ chống mình, rước lấy đau thương.

Phản sức mình vì ỷ mạnh xem thường

Nên chiến thắng mà dường như chiến bại

Gió thổi mạnh, Ta kiếm từ đâu lại

Không có nhà nên phải sống đâu đâu

Cúng sa mạc, với gấu tuyết địa đầu?

Ta chửi, quên người, ta cầu, quên Chúa,

Thành ma chăng, nhờ băng hà chấp chứa?

Hỡi bạn xưa, sao té ngửa thất kinh

Trong âu yếm nhưng bạn cứ rùng mình,

Về đi, giữ chút tình, không sao cả.

Ở nơi đây đầy băng hà, núi đá

Sống làm sao với chốn lạ hoang vu

Đời sơn dương và đời gã lạp phu.

Ta nay thành gã lạp phu tàn ác.

Hãy nhìn cung và dây thần buộc chặt !

Chỉ siêu nhân mới bắn nổi tên này

Tiếc một đều là tên chạm chết ngay

Nếu ham sống, xa bay đừng dại đứng.

Bạn chạy ư? Buồn thay ta chịu đựng

Vững niềm tin ta mở rộng cửa hang,

Tìm bạn mới, còn bạn cũ không màng

Đã từng trẻ, nay lại càng hiểu trẻ.

Gác chuyện xưa, trở về tân thế hệ.

Một niềm tin chia sẻ giữa đôi ta.

Nhưng vết mờ ai có thể ngờ ra?

Vết thương lòng thuở xa xăm ghi dấu

Như tro tàn bị lửa hồng nung nấu

Giấy thành than. Ai dám đậu tay vào?

Hết bạn ! Nhưng mà ta biết gọi sao ?

Hồn ma bạn! Và đêm nào thanh tịnh,

Nghe ngón tay chạm vào tim vào kính.

Người nhìn ta, người nói: “chính tôi mà”.

Từ ngữ chết, như lá úa cành hoa

Cánh hồng bay, hương ma còn phảng phất

Giấc mơ xuân! tưởng đời như sự thật!

Gào bạn trẻ ta trọn đặt tâm hồn

Tưởng như ta, có máu mới mạnh hơn

Nhưng tiếc thay chúng đã mòn, cằn cỗi,

Bị bùa mê đành bỏ ta trơ trọi!

Kẻ theo ta phải biết đổi thay mình

Sống cô đơn để chuyển tánh chuyển tình.

Đúng Ngọ cuộc đời, oai linh cao cả

Trẻ lại lần hai. Vườn cây mùa hạ !

Cháy tâm can chờ bạn cả đêm ngày

Bạn mới của ta, đừng chậm, đến ngay!

Ôi nhạc năm xưa giờ đây đâu nữa

Nhẹ hơi mối tơ lòng đà tắt lửa.

Bỗng, pháp sư sao khéo lựa giờ thiền,

Mà xuất hiện giờ định mệnh, phép tiên.

Đúng giờ Ngọ, đúng bạn điên – Đừng hỏi

Bạn là ai: Ngọ trưa không có nói,

Một nhưng mà tan khói hóa thành hai

Hãy liên hoan chiến thắng ta ca bài

Mở tiệc mừng tặng bạn đời có mặt

Zarathoustra, bạn lòng, bạn thật !

Thế giới tươi cười xé mất màn che

Một bức màn quá rùng rợn gớm ghê

Để đêm thâu nhập trở vềánh sáng!

NGÔ TRỌNG ANH dịch

ĐỨC PHẬT và NIETZSCHE

ĐỨC PHẬT và NIETZSCHE

CHƠN HẠNH

Chúng ta chưa thể lắng nghe được tiếng kêu thống thiết của Nietzsche bao lâu chúng ta còn chưa khởi sự suy tư
HEIDEGGER |

Nietzsche là trái tim đen của đức Phật, một trái tim bị sét đánh chẻ đôi trên cao sáu ngàn trượng, bên trên Thiện và Ác, giữa Trò đùa thiêng liêng của vũ trụ. Tất cả những kẻ băng đồi vượt núi đi tìm những đóa tường vi trên đỉnh cao đều bị sấm sét hành hình. Mười năm cuối cùng trong đời, Nietzsche ôm trái tim đã khô hết máu độc của loài người — ôi, người, quá người —im lặng chờ đợi giây phút hóa thân.

Đức Phật, một kẻ chết hụt giữa sấm sét và những trận động đất do Ma vương thị hiện: chỉ kẻ nào đã từng chếthụt trong lửa trời và lứa ma, đã uống đến những giọt đắng cuối cùng của kiếp làm thú, làm người, mới có được nụ cười lồng lộng bao la như thế. Đằng sau khuôn mặt bình tĩnh vô song của đức Phật là một ngàn cuộc giao tranh, một trăm

núi lửa, một triệu hỏa ngục đang cháy, hằng tỷ tỷ thế giới đang tan rã thành tro bụi trong không gian, và trên tất cả là lửa, lửa, lửa cùa một mặt trời sơ sinh thứ tám, xuất hiện mở đầu cho một đại kiếp mới. Sau khi vũ trụ đã bị bảy mặt trời lần lượt thiêu đốt tan tành đến cả tầng trời đệ tam thiền.

Những lời lẽ ấy có nghĩa gì? Nietzsche — Zarathustra, Nietzsche-Dionysos, Nietzsche— Kẻ-Bị-Đóng-Đinh gọi dậy những gì từ phương trời Phật giáo? Tại sao trước căn nhà cô tịch ở thung lũng Pleisse, nơi Nietzsche và Erwin Rohde lui về trú ẩn năm 1865, Nietzsche lại cho khắc trên mội tảng đá câu châm ngôn Hy lạp “Hãy thành tựu nguyên tánh của mi”và lại gọi nơi trú ẩn đó là Niết bàn Nguyên tánh trong ngôn ngữ Hy Lạp là gì? Và chữ Hy lạp nầy đã xuất phát từ chữ nào của ngôn ngữ Sanskrit, ngôn ngữ của Kinh Phật? Heidegger đã nhìn thấy một huyền ẩn nào trong vấn đềấy? Nietzsche nuôi ý định bí mật nào khi đổi tên bài thơ lúc ban đầu mang tên Mittag und Ewigkeit, Ngọ thiên và Vĩnh cửu, thành Also sprach Zarathustra, Zarathustra đã nói như thế? Lời mở đầu ấy vang vọng những gì từ lời mở đầu của tất cả các Kinh điển Phật giáo: evam me sutam, “như thị ngã văn”, “tôi từng nghe như vầy”? Zarathustra là ai?

“ Ta, Zarathustra, kẻ phát ngôn của đời sống, kẻ phát ngôn của thống khổ, kẻ phát ngôn của Vòng Trầm luân vĩnh cửu”.

Ai đã từng ôm ghì trọn vẹn đời sống trong đôi tay hốt hoảng mê cuồng, kẻ đó hiểu được Zarathustra. Ai đã cười cợt bỉ báng trái tim lỡ lói của mình, kẻ đó nghe hiểu được nhịp tim của Zarathustra. Ai đã cắn đầu thời gian phun nhổ ra xa như tên mục đồng cắn đầu rắn đen và đứng thẳng dậy như một lưỡi gươm tuốt trần, cất cao tiếng cười bạt gió, tiếng cười không phải của một con người, kẻ đó hiểu được Zarathustra, Zarathustra đã nói thế. Nhưng Zarathustra là ai? Là một kẻ phá hoại lẫm liệt thênh thang trong thiện và ác? một kẻ nuôi dưỡng nỗi nguy hiểm lớn lao nhẩt, cơn đau bệnh tàn tạ triền miên trong tâm hồn? một tảng đá ném vỡ sao? một kẻ bĩ báng vô luân, sẵn sàng bắt tay với quỷ? Đức Phật là ai? Có ai chịu sống đồng thời với đức Phật hay chỉ có những người quỳ lạy tôn thờ đức Phật lại phản bội đức Phật tàn nhẫn nhất? Sống “đồng thời” trong ý nghĩ thê thiết như khi Kierkegaard kêu gào người Ky tô giáo hãy sống đồng thời với Chúa Giê su nghĩa là phải lên đường, bước đi, đập nát sanh tử, thiện ác, cười cợt chế nhạo sự đau khổ, khinh bỉ hạnh phúc; ghê tởm loài người — ôi, người, quá người — vì quá yêu thương loài người? có ai nhớ đến những tiếng tru tréo đau đớn của đức Phật khi trốn vào rừng sâu tu khổ hạnh? Kinh A hàm chép: “thời gian đó, ở trong rừng mà bất ngờ chạm mặt một người nào, đức Phật cũng la rống lên vì sợ hãi và bỏ chạy.” Như thế có nghĩa là gì? Kẻ yêu thương loài người nhất, kẻ đã cảm xúc run rẩy trước những trầm luân vô hạn của con người: sanh, lão, bệnh, tử và đã phát đại thệ nguyện cứu độ tất cả chúng sinh, lại là kẻ khinh bỉ, sợ hãi loài người một cách dữ

đội nhất: kẻ đã khổ hạnh triền miên để mở con đường máu cho loài người thoát ra khỏi căn nhà lửa tam giới thoát ra khỏi trò đùa vô mục đích, kẻ đã đói khát liên miên không có gì ăn đến độ phải ăn lại phân của mình đã phóng uế? (1), kẻ đó lại là kẻ khinh bỉ và sợ hãi con người nhất. Đức Phật là ai? Khi viết về đức Phật, Karl Jaspers đã nhận định “muốn tham dự vào chân lý của đức Phật, (người Tây phương) chúng ta phải từ bỏ hiện thể mình. Sự dị biệt đó không nằm trong những lập trường thuần lý mà là nằm trong toàn bộ quan niệm về đời sống và cách thức suy tưởng” (2) Câu đó chỉ đúng cho riêng người Tây phuơng, hay còn đúng cả cho chúng ta, nhưng người Đông phương tệ mạt hơn cả Tây phương nữa? Chúng ta đã đánh mất những gì từ đời sống? nhân cách cùng giáo pháp của đức Phật? Đám đông ồn ào tụ tập ở công trường đã chế nhạo bỡn cợt Zarathustra như thế nào trong lần xuống núi đầu tiên? Năm anh em ông Kiều Trần Như đã khinh bỉ đức Phật như thế nào khi Phật bỏ đời sống khổ hạnh và khi thấy lại Phật lừ xa? Những đau đớn nào khiến đức Phật muốn giữ mãi thái độ im lặng không chuyển pháp luân sau khi thành tựu đại trí, và sau bốn mươi năm lang thang thuyết pháp,lại nhất thiết chối bỏ tất cả:“Ta chưa từng nói một lời nào”? Điều gì xui khiến Zarathustra tự hỏi: “Những lời ta nói có phải là những lời ta muốn nói?” Loài người còn biết nghe chăng? Hay phải “đâm thủng tai để họ nghe bằng mắt”? “Bọn họ

(1) Xin đọc trong Kinh A Hàm

(2) K. Jaspers, Die Grossen Philosophen, München, 1959, t. 153.

bàn tán ồn ào về ta, nhưng thử hỏi mấy ai chịu vì ta mà tư tưởng?” Những lời lẽ phũ phàng tàn bạo của Zarathustra là những lời lẽ đau đớn của một thiền sư. Có ai nghe Zarathustra, kẻ la hét cô đơn trong một cuốn sách dành cho tất cả mọi người và không dành cho một ai?

Zarathustra là kẻ bước đi trên con đường dẫn tới đức Phật. Zarathustra kêu gọi sự tàn tạ của con người để vưọt lên con người, Zarathustra không phải là một nhà nhân bản bảo vệ và duy trì nhân tính của nhân loại: “con người là cái cần phải được vượt qua”. Zarathustra đã say sưa yêu mến loài người như đức Phật đã say sưa thương xót loài người, nhưng đó là lòng yêu mến và thương xót đầy phẫn nộ, loài người bao giờ cũng vẫn tầm thường ti tiện, nhỏ nhoi, sa đọa, yếu đuối như thế; càng yêu mến thương xót họ ta càng đau đớn bàng hoàng, họ chưa bao giờ sáng tạo ra một ngôi sao, chưa bao giờ đạp lên đầu mình để sáng lạo bên trên mình. Zarathustra bảo các môn đồ: “Các ngươi đang còn chán nản đau đớn vì chính bản thân mình. Các ngươi hãy còn chưa đau đớn chán ngán vì loài người... Chẳng một ai trong các ngươi đau khổ vì điều đang làm ta thống khổ.” Bằng một tiếng nói khác, đức Phật đã kêu gọi sự tàn tạ của nhân tính để kiến tính, tựu thành Phật tính. Chỉ có con người đã tự vượt mình, tự biến thành trẻ thơ sau khi đã làm lạc đà và rống lên tiếng thét bạt núi của sư tử, chỉ có con người kiến tính, mới chịu đựng nổi sự tàn phai của thế giới.

Tất cả vấn đề, quan trọng nhất trong tư tưởng Nietzsche đều quy về vấn đề biến dịch, trôi chảy; Nietzsche là kẻ suốt đời đánh giặc với dòng sông của Héraclite (1) để cuối cùng thấy rằng Tính thể là Dịch thể, Dịch thể là Vô thể và Tính thể là Trò đùa. Thế giới là Trò đùa: Well, Weltspiel (2). Đức Phật là người đánh giặc với dòng sông vô thường mang tên là Hư vô, để rồi cuối cùng cất cao tiếng cười bước đi trên vô (asat) và hữu (sat) vì vô và hữu chỉ là trận giặc tưởng tượng trong tâm trí đau bệnh vô minh của con người (3). Zarathustra phải đương đầu với sự hoang liêu đồi phế đang lan tràn của chủ nghĩa hư vô mà gã bốc sư tiên tri đã loan báo trong phần II cuốn Also spach Zarathustra (Der Wahrsager). “Sa mạc lớn dần: Khốn thay cho kẻ nào ôm giữ sa mạc!” (Unter Töchtern der Wüste, Giữa những nàng gái thơ sa mạc) Đức Phật phải đương đầu với sự tàn phá của thời gian và sự gặm nhấm lỡ lói của khổ đau. “Thế gian như căn nhà lửa dậy” (kinh Saddharmapundarĩka), “Toàn thế giới bốc lửa ngùn ngụt, toàn thế giới đắm chìm trong mây khói, toàn thế giới bị ngọn lửa thiêu đốt...” (kinh Samyutta Nikâya). Kẻ nào nuôi lửa và ôm giữ sa mạc trong lòng, kẻ đó muốn phá hủy trần gian. Phá hủy không phải theo nghĩa sa đọa là đạp đổ và khinh bỉ dưới gót chân mình, hay theo nghĩa

(1) Xem Heidegger, Nietzsche, t-I, Pfullingen, Gunther Neske, 1961 trang 548.

(2) Xem Nietzsche, Tri Thức Hoan Say (Die frõhliche Wissenschafs) và cuốn của Engen Fink, Triết học Nietzsche (Nietzsche Philosophie), Stuttgart, 1960.

(3) Xem T. R. V. Murti, The central Philosophy of Buddhism, George Allen and Unwin Ltd, 1960

chối bỏ trần thế để hướng vọng đến một cõi nào diễm tuyệt bên trên trần thế. Zarathustra và đức Phật phá hủy thế gian theo một nghĩa linh thiêng: phá hủy thế gian để thành tựu thế gian, phá hủy con người để thànhtựu conngười. Muốn thành tựu thế gian và con người, phải họcchocạný nghĩacái chết của Thượng đế, phải đập tan ảo tưởng về một thế giới siêu nhiên, siêu khả giác, treo lơ lửng bên trên trần gian. Zarathustra là kẻ tín mộ vô song trong lòng vô tín. Đức Phật là kẻ thấy rằng các vị Trời cũng chỉ là những kẻ được triển hạn trầm luân. Trong tinh thần đó, Nietzsche ca tụng “Phật giáo là tôn giáo mang chất thực nghiệm nhất từ trước đến nay trong lịch sử” (1) Đạp đổ những thần tượng giả tạo, những thiên kiến của trí ỏc con người, Zarathustra đứng trần truồng giữa những đền điện đồ nát của những giá trị cũ để thét lên tiếng kêu giải phóng. Tuyệt đối trần truồng về tâm linh,xấu hổ vớibất cứ thứ y phục tinh thần nào, và quan trọng nhất là biết cahát, nhảy múa, biết cười ầm lên cho vỡ tung óc trì trệ (Geist der schwere). Đức Phật là một kẻ trần truồng tuyệt đối, đức Phật là một kẻ đã quăng lưới tóm thâu tất cả các học thuyết đương thời để vứt bỏ vào vùng trời kiến chấp (2) Để thực hiện sự trần truồng tâm linh, Zarathustra — Nietzsche vứt ra hai câu hỏi khủng khiếp, xô tâm thức vào một cơn lốc tê dại: 1/ Tại sao lại nuôi dưỡng ý chí hướng thiện? 2/ tại sao lại nuôi dưỡng ý chí hướng về chân lý, trong khi mà trọn vẹn cả đời người đều bị chìm đắm sâu thẳm trong phi-chân-lý? Tại sao không thích sự bất xác, sự ngu dốt? Chỉ có đứng trong chân trời vô niệm của Phật giáo

(1) xem Nietzsche, Kẻ chống Chúa (Der Antichrist).

(2) xem Kinh.

mới hiểu nổi hai câu hỏi dữ dội trên của Nietzsche, bằng không thì ta chỉ có thể nói như Jaspers là Nietzsche đã đẩy sự phủ định đến tuyệt lộ và là nạn nhân bi tráng của chính sự phủ định đó (1). Tinh thần Âu châu còn phải mất một thời gian lâu nữa mới thấu nhập được lối đặt câu hỏi sấm sét của Nietzsche để mở dường vào chân trời vô niệm Phật giáo. Nietzsche đã thấy rất rõ điều đó khi nhận định rằng Phật giáo đi trước Âu châu của thời đại ông quá xa, đó là “tôn giáo dành cho những người hậu kỳ, những dân tộc thanh nhã, quý phái, thông minh tuyệt vời và cực kỳ nhạy cảm với sự thống khổ” (2)

Sau khi đã làm lạc đà gánh tất cả gánh nặng trần gian băng qua sa mạc, sau khi đã hóa thân thành sư tử hủy hoại những giá trị cổ truyền, đập vỡ đạo đức học, xóa sạch lý trí, Nietzsche sống trong niềm chờ đợi linh thánh, vô mục đích. Khi trực giác Quy hồi Vĩnh cửu đến với Nietzsche thì Nietzsche hóa thân thành trẻ thơ: chỉ trẻ thơ mới đủ vẻ hồn nhiên thăm thẳm để mở mắt nhìn thẳng vào vòng Trầm luân khủng khiếp.

“Đời sống này, y như ngươi đang sống và đã sống đến nay, ngươi phải bắt đầu sống trở lại nó và cứ bắt đầu trở lại y như thế mãi mãi không thôi; cứbắt đầu lại như thế mà chẳng có thêm điều gì mới mẻ. Sự đau khổ nhỏ bẻ nhất, nỗi khoái lạc nhỏ bé nhất, tư tưởng nhỏ nhặt nhất, tiếng thở dài mây khói nhất, tất cả mọi sự trong cuộc đời mi đều sẽ quay về lại với mi, tất cả những gì tuyệt vời cao

(1) Jaspers, Nietzsche trang 445. (bản pháp dịch, Gallimard)

(2) xem Kẻ chống Chúa (Der Antichrist).

đại và tất cả những gì nhỏ bẻ vô song, tất cả, tất cả đêu sẽ quay về trong cùng một thứ tự, theo cùng một diễn tiến tàn nhẫn khắc khe...” (1) chỉ Trẻ thơ mới chuyển sự khủng khiếp nặng nề kia thành Tình yêu. Không phải im lặng nhẫn nhục chấp nhận những gì xảy đến cho mình, mà còn phải biết yêu thương những gì xảy đến cho mình, yêu thương Định mệnh của mình, amor fati, yêu tất cả những bất hạnh, tất cả những thống khổ, tất cả những niềm vui, tất cả những hạnh phúc. TẤT CẢ ĐỀU CẦN THIẾT. Nói lên tiếng “Vâng” với một là nói lên tiếng chấp thuận với tất cả, vì thật ra một là Tất cả và Tất cả chỉ là Một thoáng thiên thu. Kẻ nào sống với trực kiến đó, là kẻ đang mang một gánh nặng không người chia sẻ. Zarathustra cô đơn nhất là khi Zarathustra nhìn thấy mọi sự đều trở về, trở về vĩnh cửu; đức Phật cô đơn nhất là khi vừa phá vỡ Vòng Trầm luân của chính mình. Vị thánh trong rừng đã khuyên Zarathustra đừng yêu loài người, muốn yêu loài người thì phải lẻn núi cao mà sống chứ đừng tìm đến với họ. Đức Phật đã không muốn chuyển pháp luân vì biết rằng tri kiến của Rhật sẽ làm chúng sinh khủng khiếp hoài nghi. Nhưng rồi cuối cùng, tình yêu thương và lòng từ bi đã xô đức Phật và Zarathustra xuống núi: Zarathustra chạy đi tìm kẻ phát ra tiếng kêu thống khổ, đức Phật đi tìm những người khinh thị mình thuở trước, giảng bài thuyết pháp đầu tiên.

Trong một ghi chú vào năm 1884-1885, Nietzsche đã

(1) Nietzsche Die frõhliche Wissenchaft (Tri Thức Hoan Say) đoạn 341.

phác họa một kết cuộc cho Zarathustra. Zarathustra băng núi hái những đóa hoa hồng kết thành tràng và khi đến đỉnh cao thì Zarathustra thuyết giảng bài thuyết pháp cuối cùng tên là: Bài thuyết pháp hoa hồng. Tung hoa hồng lên thế giói, Zarathustra dạy những cọn người thượng đẳng cách chúc phúc cho thế gian, chúc phúc cả cho sự chết: những người thượng đẳng (hai ông vua, viên hốc sư tiên tri, vị giáo hoàng cuối cùng, kẻ xấu xí nhất đã giết chết Thượng đế, vân vân) không ai hiểu Zarathustra. Cả đến con ó và con rắn cũng im lặng.

Trên núi Linh thứu, đức Phật cầm đóa hoa sen đưa lên trước mặt đại chúng và im lặng. Tất cả đại chúng đều không hiểu ý chỉ của Phật, chỉ trừ tôn giả Ca Diếp mỉm cười im lặng.

Đức Phật là kẻ sung sướng hơnZarathustra củaNietzsche.

Hình ảnh cuối cùng còn rớt lại là sự xua đuổi của Zarathustra đối với đám môn đệ, Zarathustra tự phủ nhận mình để các môn đệ bước đi một mình trên con đường tìm ra chính mình:

“Hỡi những môn đệcủa ta,giờđây ta đi một mình, và chính các ngươi phải đimột mình vậy, và tavẫn muốn thế. Hãy đi xa, tránh xa ta và hãy chống lạiZarathustra! Hãy xấu hổ vì hắn. Có lẽ hắn đã lường gạt các ngươi.

Kẻ thiện tri thức chẳng những phải yêu kẻ thù mà còn phải có khả năng thù ghét bạn bè thân hữu.

Mình chỉ trả ơn thầy mình một cách bội bạc mỗi khi mình vẫn luôn luôn là họctròthôi. Tạisaocácngươi không muốn đưa tay giật lấy vòng hoa nguyệt quế của ta.

Các ngươi sùng bái kính trọng ta, nhưng các ngươi nghĩ sao nếu sự sùng bái trọng vọng kia sẽ sụp đổ một ngày gần đây? Hãy thận trọng coi chừng thần tượng đè bẹp các ngươi.

Các ngươi tin tưởng Zarathustra ư? Thế nhưng Zarathustra là cái quái gì chứ? Các ngươi là những tín đồ của ta — thế nhưng tín đồ là cái quái gì hữ?

Các ngươi vẫn chưa tìm ra các ngươi, thế mà các ngươi đã tìm ra ta. Tất cả lũ tínđồđều giống như thế, đó là lý do tại sao mọi đức tin đềuchẳngcó nghĩa lýgì ráo.

Giờ đây ta ra lệnh cho các ngươi hãy đánh mất ta và hãy tìm ra chính các ngươi, và chỉ khi nào các ngươi đều từ bỏta trọn vẹn, thì ta mới trở vềlại các ngươi.”

Hình ảnh đó là hình ảnh các đệ tửcủa đức Phật.Các vị tỳ kheo phải sống đơnđộc hùng dũng “như contê giác trong rừng” ăn một mình, ngủ một mình, đi đứng một mình, trầm tư một mình:

“Này, Ananda, mỗi vị Tỳ kheo hãy là ngọn đuốc cho chính mình, một nơi trú ẩn cho chính mình, ngoài ra không còn nơi trú ẩn nào khác; hãy xem Pháp (Dhamma) như một ngọn đèn, Pháp như một nơi trú ẩn độcnhất còn ngoài ra không còn nơi trú ẩn nào khác.”

(Kinh Mahã parinibbãna-Sutta II, Kinh Dĩgha-Nikãya 16.)

Và đây là những lời nhắc nhở cuối cùng của đứcPhật trước khi từ giã cõi đời, về việc phải từ bỏ đệ tử:

“Các thầy Tỳ kheo, nếu muốn tìm thấy thế giới an lạc của sự vô vi thanh tịnh, thì các thầy hãy thoát ly sự náo nhiệt, một mình ở chỗ thanh vắng — ở chỗ thanh vắng thì chúa trời Đế thích và tất cả thiên nhân cùng nhau tôn kính. Vì thế mà các thầy hãy thoát ly đồ đệ của mình và đồ đệ kẻ khác, đơn độc ở chỗ thanh vắng, dùng “tư duy tu”) mà chặt đứt gốc rễ đau khổ. Thích đồđệ thì sẽbị đồđệ làm khổ,tựa nhưchim chóc tập trung cả bầy thì cây đại thọ đi nữa cũng vẫn bị cái họa khô gãy. Thế gian vì những mối ràng buộc mà phảichìm ngập thống khổ, tựa như voi giàmà xuống bùn lầy thì hết mong thoát khỏi. Đólà hạnhthoát ly” (Kinh Di giáo, bản dịch Thích Trí Quang, 1970)

Nietzsche tự xem mình như kẻ đã sáng tạo nên một tôn giáo mới mang tên là“Phật giáo Âu châu”, một hòa hợp tuyệt vời giữa những học thuyết của hư vô chủ nghĩa và sự Quy hồi vĩnh cửu. Phật giáo Âu châu của Nietzsche sẽ là “làn sóng ào tới tương lai”, ôm ấp tất cả cuộc đời trong vòng tay trào bọt của mình (1). Hiện thân của “Phật giáo Âu châu” là Zarathustra, kẻ tiên tri đi bước đi trong sự đi xuống tàn tạ của con người để đánh thức những bình minh còn ngây

(1) Xin đọc Des Will zur Macht, Ý chí cường lực, những đoạn về Phật giáo.

ngủ, những bìnhminh mang tên là Siêu nhân hay Việt nhân (Uebermensch). Siêu nhân hay Việt nhân là những đứa con tương lai thống ngự vũ trụ, những kẻ đủ sức mạnh, tàn bạo, sâu thẳm và sự hồn nhiên của trẻ thơ để chịu đựng nỗi chân lý khủng khiếp: sự Quy hồi vĩnh cửu. Việt nhân là kẻ đập nát những ngôi sao cũ để khai sinh ra những tinh vân mới trong một cuộc chuyển hoán toàn triệt các giá trị cổ truyền (Umwertung aller Werl).

Trong luận án nhan đề Niết bàn Phật giáo dưới mắt các nhà Luận giả Tây phương (1), Guy Richard Welbon đã nêu ra ba sự tương đồng sau đây trong tư tưởng Nietzsche song trùng với tư tưởng Phật giáo:

1). Chân lý khủng khiếp về Quy hồi vĩnh cửu (ewigen Wieder Kunft) song trùng với sự luân hồi (Samsãra) trôi lăn trong vòng sinh tử trải qua hằng hà sa số kiếp.

2). Nhân vật Zarathustra trong tác phẩm Zarathustra đã nói thế (Also sprach Zarathustra) biểu trưng cho lý tưởng Bồ tát (Bodhisattva) của Phật giáo, kẻ làm khiếp đảm sự sợ hãi và ma quỷ, kẻ đứng hiên ngang siêu thoát bên trên Thiện và Ác (jenseits von Gut und Bose).

3). Quan niệm về cuộc “đảo ngược triệt để các giá trị” cùng các khả tính do cuộc đảo ngược ấy đem lại, liên hệ chặt chẽ với kiến giải Nietzsche về niết bàn Phật giáo.

Ở phần kết đoạn “Nietzche — Buddha als Uebermensch ?”,

(1) The Buddhist Nirvàna and Its Western Interpreters; Chicago,1968, tr. 187.

Welbon cho rằng tác phẩm Nietzsche nhắc ta nhớ đến những lời lẽ sét đánh và tàn bạo trong kinh Bát nhã ba la mật đa (prajñãparãmitã).

Cuối cùng chỉ còn lại sự im lặng của Zarathustra, khi những kẻ thân yêu nhất, con ó và con rắn cũng phản bội hắn. Trong một bầu trời bình lặng xanh lơ, Zarathustra như một quả tim lửa băng vút lên đỉnh cao và cái chết cuối cùng, của Zarathustra là cái chết kiêu hãnh lạnh lùng của Empédocle khi nhảy xuống ghì ôm lòng núi lửa Etna. Nietzsche đã phác họa cái chết của Zarathustra cho phần thứ V của cuốn Also sprach Zarathustra, nhưng phần thứ V này không bao giờ chào đời, và sau đó vài năm, Nietzsche đi vào sự im lặng huyền dị cuối cùng. Zarathustra bị dân chúng xua đuổi, bị cả hai con vật thân yêu phản bội chỉ vì hắn rao giảng chân lý khủng khiếp nhất, hắn dạy cách nói lên tiếng VÂNG thiêng liêng với tất cả mọi sự cả với cái chết, vì mọi sự đều vô cùng cần thiết, những gì sẽ xảy ra thật sự là đã xảy ra trong vòng Trầm luân vô tận của sự Quy hồi vĩnh cửu. Zarathustra dạy con người chúc phúc cho cuộc sống “biến nỗi khổ đau quẳn quại thành niềm kiêu hãnh”, “biến một điều nhỏ nhặt tầmthường nhất thành một giá trị tuyệt vời cao nhã”, trong bầu trời thuần khiết và giàu sang, con người yêu lấy định mệnh của mình, amor fati, vì định mệnh cũng là một hiện thể của ý chí mình; Con người là bất tử, điều quan trọng tối thượng là dám gánh chịu sự bất tử ấy. Một bàn tay đã chúc phúc cho sự sống thì cũng biết chúc phúc cho sự chết,

một kẻ bước đi phiêu lãng trên sự sống và sự chết như một hơi thở tràn trề là một kẻ biết nhảy múacuồng vuitrênthiện ác,một kẻ đã được giải phóng khỏi lý trí; ngâythơ,mới mẻ, tươi tắn trong cuộc đời như một đứa trẻ té lăn theo dòng biến dịch hồn nhiên vô tộicủavũ trụ vômục đích, “một bánh xe tựvận chuyển, một khởi đầu luônluôn mới mẻ”.

Zarathustra là ai?

Hãy chống lại Zarathustra!

Đức Phật là ai?

Hãy giết chết đức Phật !

Chống lại Zarathustra bằng trái tỉm thuần khiết và giết chết đức Phật bằng bàn tay bốc lửa tam muội thì sẽ thấy rằng Zarathustra và đức Phật thật ra chỉ là những bóng ma. Trong Đêm tối bao la quằn quại của của vô minh, đức Phật là một bóng ma:

“Đức Phật giống như một bóng ma

Hiện hữu như trong một giấc mộng”

(Prajñâpâramitâpindârthah)

Trong Đêm tối điêu linh của thế giới vây phủ trong hư vô chủ nghĩa, Nietzsche — Zarathustra là trái tim đen của đức Phật, là bóng ma của bóng ma, Zarathustra “bước đi như bóng ma của những gì sẽ xảy đến”.

Zarathustra và đức Phật đều là những bóng ma thì vô minh cũng là bóng ma và Đêm tối điêu linh cũng là bóng ma.

Chúng ta cũng là những bóng ma và không có giải thoát.

CHƠN HẠNH

Đã phát hành:

TRƯỚC SỰ NÔ LỆ CỦA CON NGƯỜI

CON ĐƯỜNG THỬ THÁCH CỦA VĂN HÓA VIỆT NAM
(tái bản lần thứ nhất, thêm nhiều bài)

T.T. THÍCH MINH CHÂU

NIETZSCHE và Mật Tông

NIETZSCHE và MẬT TÔNG

NGÔ TRỌNG ANH

Nietzsche không phải là một triết gia nhà trường. Mặc dầu ông có đi dạy học mười năm nhưng cho đó là bất đắc dĩ vìông không bao giờ thích dạy cho đám đông. Ông đồng ý với Guyau khi ông này viết: “Nếu một nghệ sĩ có thiên tài mà bị trói vào một công việc lam lũ thì đương sự sẽ có cảm giác luôn luôn bị ám ảnh rằng mình sống một cuộc đời vô ích, không thành tựu nổi một công việc, không thực hiện được một lý tưởng thật không khác gì một tội nhân đang bị lương tâm cắn rứt” (Esquisse d’une morale sans obligation ni sanction). Nietzsche vào dạy đại học lúc hai mươi bốn tuổi với một cấp bằng tiến sĩ không luận án. Ritschl đã tiến cử Nietzsche và bảo rằng: Đó là một thiên tài. Thật tình Nietzsche được miễn trình bày luận án tiến sĩ vì không ai nỡ bắt buộc một thi sĩ phải thảo công văn hành chánh hay bắt họa sĩ đi sơn cửa quét nhà. Luận án của ông với đề “Những

niệm tưởng căn bản của bíểu tượng” (Les Schèmes fondamentaux de la Représentation) bị loại một cách thê thảm vì họa sĩ mà sơn cửa tất không đều hay nhạc sĩ ru con tất không ai ngủ...

Toàn bộ sự nghiệp lạ lùng của Nietzsche không có chủ đề thông thường nên không tạo ra ý thức hệ nào để giám khảo chấm và phê điểm. Nói một cách khác tư tưởng Nietzsche quá cao vượt ra khỏi thành kiến thế gian cho nên không ai hiểu thấu. Triết gia theo Nietzsche là những người đã sống một cái gì phi thường (Notes et Aphorismes) và tư tưởng của ông không cốt để phổ biến cho đám đông vì vương giả chi đạo chỉ cần một số ít theo là đủ. Phẩm là đáng trọng hơn lượng trong thế giới tư tưởng. Ông viết: “Trong thế kỷ của những ấn phẩm mau chóng và nông cạn, tác phẩm nguy hiểm nhất lại không nguy hại vì nó chỉ in vừa đủ dùng cho năm hoặc sáu bộ óc khá sâu sắc. Hơn nữa... khỏi lo, vì chính nó giúp cho ta hủy diệt cái thời này. (N.E.A). Trong một bức thư khác ông viết “Khi một người như tôi đã sống trọn vẹn một cuộc đời thăm trầm và ẩn dật, tôí cần sang nó lại cho những người mà tôi lựa chọn.” Mật giáo bí truyền không thể phổ biến cho đám đông vì theo lời của Lama Govinda trong “Căn nguyên huyền học Tây tạng” (Les fondements de la mystique Tibétaine) thì“vào tay người ích kỷ thuốc hồi sinh sẽ biến thành thuốc độc cũng như vào miệng người ngu lời thánh hiền sẽ biến thành lời bịp bợm và vào bụng dạ hẹp hòi đạo đức sẽ biến thành mê tín” (trang 86)

Đoạn chót của Ainsi parlait Zarathoustra nghĩa là chương tư được Nietzsche in thành bốn chục bản và chỉ tặng có bảy bản, không bán.

Người bạn đầu tiên mà Nietzsche tôn làm sư là Schopenhauer, nói cho đúng hơn là “hồn ma” của Schopenhauer vì có tiếng gọi thì thào bên tai sinh viên Nietzsche bảo phải cầm quyển “Le monde comme Représentation et comme Volonté” về mà đọc, khi chàng ta tình cờ vào tiệm sách nhìn chơi. Ảnh hưởng nặng nề của Phật giáo bắt đầu với sự nghiệp vô hình vô tướng, vô thủy vô chung của Nietzsche kể từ giờ phút này. Đó là giờ Ngọ (Midi) trong Ainsi parlait Zarathoustra hay trong Ngàn cao đỉnh núi (Du haut des cimes) đoạn kết của Vượt qua Thiện ác (Far delà le Bien et le Mal). Giờ Ngọ đặc biệt này đến với sự im lặng của Vô ngôn, với giấc ngủ của Vô phân biệt trí, với sự bí mật của cây cỏ và sựtế nhị của sợi tơ nhện cột chặt con thuyền Bát nhã vào Tịnh thổ (Bảo Sanh Như Lai là vị Phật thiền của giờ Ngọ, của Tình thương không đối tượng, của chủng sanh bình đẳng, của mặt đất, của thế gian) :

(Xem bài Mật tông trong Tư Tưởng bộ cũ số 1)

“Như con thuyền mệt lả trong bến nước êm đềm: Chính là tôi hiện tại đangnằmsátđất, chung thủy, tintưởng và chờ đợi, ràng buộc với đất bằng những đường tơ mong manh nhất. Ôi hạnh phúc, sao ngươi không hát hỡi hồn ta?. Nhưng giờ phút linh thiêng và bí mật đã đến, tiếng sáomục đồng cũng im bặt ? Coi chừng. Giờ Ngọ sôi nóng yênnghỉ trên cánh đồng. Đừng hát nữa, im lặng và thế giới thành tựu”. (Ainsi parlait Zarathoustra).

Giờ Ngọ của Nietzsche là giờ Ngọ của Schopenhauer trong Le monde comme Représentation et comme Volonté :

“Hiện tại: điểm giữa thời gian vô hạn, đứng yên, bất động như một giờ Ngọ vĩnh cửu không hẹn một chiều mát dịu.”

Không có giây phút Thiền của Phật giáo thì không thể nào thấu triệt được tư tưởng lạ lùng của thi sĩ Nietzsche. Phật giáo đã đem lại cho Nietzsche hai món quà qua trung gian Schopenhauer đó là Tham thiền nhập định và Sáng tác nghệ thuật. Phật giáo không bao giờ đem lại cho ai tự do xem như một ân huệ trên trời rơi xuống, Phật giáo chỉ là một con đường để ai muốn lên đường thì lên. Và Nietzsche đã tự giải thoát bằng cách theo con đường Thiền kèm sự sáng tác nghệ thuật.

Trong thế giới nghệ thuật Nietzsche được nhạc sĩ Wagner kết bạn để cùng nhau nghiên cứu Schopenhauer. Đối với Nietzsche thì tuy không có gì quí bằng tình bạn trong đời sống xã hội (Opinions et sentences mêlées) nhưng sau một thời gian sống cô đơn lúc trở về với loài người thì tôi muốn kết bạn với những bậc siêu nhân (Surhommes). Và nếu siêu nhân bị những con người tầmthường,cằn cỗi, giànua tư tưởng (le vieil homme), những con người của đámđông, của bầy kiến, suy tôn vì ngộ nhận thìNietzsche cũng khước từ luôn tình bạn kể cả Schopenhauer và Wagner trong tinh thần Phùng Phật, sát Phật của Thiền tông. Những Siêu nhân của Nietzsche là những triết gia ngày mai, bạn truyền kiếp, bạn kết nghĩa, bạn khôngrời củasự cô đơn thâm sâu của giờ Ngọ đứng bóng và giờTý canh khuya,(Pardelà le Bien et le Mal)

Sau khi đi nghe bản nhạc Anneau des Nibelungen của Wagner tại Bayreuth, Nietzsche viết thơ cho chị “Tất cả ở đây đều làm tôi đau đớn”; ông đau đớn trước cảnh lượng đám đông ô hợp suy tton thần tượng vì xu thời và nhất là thấy sự sung sướng của siêu nhân Wagner sa đọa. Nếu Nietzsche mà còn sống thì Hitler và hàng triệu tín đồ suy

tôn ông sẽ vỡ mộng vì mọi ngộ nhận xuyên tạc đều bị phá hủy với câu “Những con người toàn diện (hommes synthétiques) không thể xuất thân từ đàn kiến mà ra được”. Nhờ những công trinh dịch thuật của Henri Albert, Alexandre Vialatte và những khảo cứu công phu của các triết gia thượng thặng như Karl Jaspers, Camus, Heidegger, Deleuze và Engen Fink, nên đám đông đàn kiến không thể xuyên tạc đương sự được nữa. Sở dĩ còn một số cố tình hiểu sai Nietzsche xem như tượng trưngcủa Đức quốc xã là vì ngu xuẩn hoặc vì đương sự đang theomột đànkiến khác chonên sợ “D. D. T.”Nietzsche tàn sát. ỞViệt Nam đàn kiến này cắn mất ngót nghìn chữ của quyển “Nietzsche cuộc đời và triết lý” của Félicien Challaye do Cadao xuất bản. Ở Âu Mỹ thì kiến bị xua đuổi vào bóng tối và đang nấp bóng ý thức hệ khoa học để hoạt động âm thầm. Đó là những đàn mối nguy hiểm hơn kiến bội phần. Nếu Nietzsche có dịp để tàn phá các tôn giáo hình thức sống vào sự dọa nạt tín đồ và sự dối trá của một sốtu sĩ thì Nietzsche chưa có cơ hộiđể đập phá thành trì củakhoa họcvới những tínđồ củachúng một cách mãnh liệt. Thời ấy chưa có những ỷ thức hệ chính trị và kinh tế dựa trên luận lý toán học và luận lý biện chứng để biến nhân loại ra làm hai “đàn mối đánh nhau tới chết như ngày nay. (Và vì sợ hết chiến tranh nên chúng kéo nhau đi tố khổ siêu nhân gồm những thi sĩ, nghệ sĩ, hiền triết, thánh nhân, thiền sư và lang thang sĩ). Sở dĩ chúng là mối chứ không phải kiến vì đôi khi chúng đội lốt Nietzsche, thế mới chết. Nếu Nietzsche hướng về chân ngôn thì họ hướng về ngôn ngữ học với Chomsky, nếu Nietzsche hướng về sự đả phá thần tượng thìhọ cũng đã phá để xây những thần tượng mới. Trong quyển Contradictionnaire của Georges Elgosy, danh từ Cộng sản được

định nghĩa là lý tưởng Thiên chúa nhất. (Le communisme est le plus Chrétien des idéaux). Nếu Chúa đã chết theo danh từ Nietzsche thì Foucault trong Les Mois et les Choses cho rằng Người cũng chết theo. ỞViệt Nam thì Thánh kinh được thay thế bằng di chúc của cha già để con cháu được chôn tập thể trong gò mối bên chân cầu. Vật chất được suy tôn thay thế Chúa tại đây.

Sở dĩ Nietzsche bị ngộ nhận là vì ông bị bắt buộc phải dùng ngôn ngữ thế gian. Và những danh từ ông dùng rất tàn bạo, kinh khủng, rùng rợn đầy sát khí để phá đổ thần tượng:

“Hãy sống với nguy hiểm, phóng thuyền ra khơi tìm nơi hoang vắng, hãy trở nên hải tặc và xâm lăng, hỡi những ai đi kiếm trí huệ! Nếu các anh không thể thành thánh nhân của trí huệ thì hãy làm chiến sĩ của chúng! Hãy gây một nội chiến cho tư tưởng các anh!”

Trong các mạn đà la Mật tông siêu nhân thường được tượng trưng bằng những vị Diêm vương (Yama), Hộ pháp, Tứ thiên vương, Kiên lao địa thần v.v. hình thù cực kỳ hung tợn đứng cạnh những Phật thiền hiền hòa bất động. Những chiến trận tư tưởng của siêu nhân Nietzsche gây nên tuy vậy không đem lại một chiến lợi phẩm nào hết, đó là những cuộc chiến nội tâm không có sự tranh dành, chiến mà không tranh. “Khi nào hòa bình ngự trị, con người hiếu chiến khai chiến với nội tâm mình. (Par delà le Bien et le Mal)

Một lý do khác giúp đàn mối diệt trừ siêu nhân là đạo đức nhà trường thường hay chủ trương bênh vực kẻ hèn yếu một cách vô ý thức đến nỗi tạo ra một thời đại vàng

son cho những kẻ hèn yếu tư tưởng, hay nói một cách khác đề cao ngu dốt để diệt trừ trí huệ. Trí thức Việt Nam hiện nay không còn đất đứng để mà suy tư vì phải mắc lo chạy gạo, tất cả chính sách giáo dục văn hóa tại Việt Nam từ Bắc chí Nam là đi đến chỗ giết chết tư tưởng để nâng cao ngôn ngữ con vẹt của đồng chí cán bộ và bồi bếp thông ngôn. Chận đứng Pascal, Bergson, Rousseau để phát triển các trường cán bộ, thông dịch viên với chiêu bài chống thực dân là một trò đùa hy hữu. Giáo sư chết đói, trường ốc tồi tàn, ngân sách hạt bụi sẽ biến thanh niên Việt Nam ra những đàn mối, cắn nhau ở đồng bằng, ở cao nguyên, dắt nhau sang Lào sangMên đểtiếp tục cắn nhau dưới sựngơ ngáccủalính MênLào,họ nhát gan nghe súng là chạy.

Những đàn mối gốc Việt này rất ghét siêu nhân. Nietzsche bảo rằng: “Người ta không ghét vì khinh địch thua mình nhưng ghét vì địch mạnh ngang ta hay hơn ta”. Hiện nay ởViệt Nam đang có phong trào bôi nhọ cá nhân, những tập đoàn ẩn danh, ném đá dấu tay vì khiếp nhược. Siêu nhân là cá thể cô đơn chống tập đoàn. Lũ kiến là đoàn thể liên kết chống cá nhân. Nietzsche khinh khi người Anh, chê bai người Đức, nhạo báng người Pháp là vìông chống tinh thần tập đoàn quốc gia hẹp hòi, lạc hậu. Nietzsche hướng siêu nhân vào chốn vô sở trú với câu: “Chúng ta từ nguyên thuỷ không có tổ quốc, nên chúng ta khỏi cần do dự, chúng taphải là nhữngkẻkhai phóng, vạch đường mở lối”.

Nietzsche chống đối những tập đoàn tôn giáo hình thức nhưng lại mến Đức Jêsus, một siêu nhân bênh vực Marie Madeleine chống quan tòa dư luận của đám đông thích ném đá, Jêsus là một siêu nhân bị đám đông đóng đinh xét xử. Nietzsche là nhân vật sau đức Jêsus đã chống đối những

tòa án nhân dân một cách triệt để. Tuy nhiên đức Jêsus chắc chắn sẽ đau lòng khi thấy giáo sư trung học Long Khánh vì dạy khoa học trái với giáo điều mà bị một tập đoàn nhân danh ngài hành hung đánh đập.

Đối với Nietzsche đức Jêsus đem lại một đức lý mới căn cứ trong tình thương thể nhập, dẹp bỏ mọi tội lỗi ngăn cách giữa Chúa và tôi. “Jêsus nói với dân Do thái luật Chúa là để cho đám nô lệ. Hãy mến Chúa như ta mến. Luân lý còn có nghĩa lý gì đối với chúng ta vì tất cả đều là con Chúa? (Par delà le Bien et le Mal). Nietzsche bảo rằng đức Jêsus là mộtđấng diệt trừ đức lý của đàn kiến đàn cừu. Luận lý của đàn kiến đã bao phen làm đổ vỡ Việt Nam quốc tự, làm điêu tàn Phật giáo Việt Nam. Tuy nhiên, tư tưởng của siêu nhân quá cao không thể nào mà phổ biến cho thế gian nên xưa Phật thường bảo phải mật truyền.

Tư tưởng ấy rheo Nietzsche, muốn lên cao cần phải luôn luôn vượt bậc không bao giờ được ngừng. Trong Aurora có một đoạn như sau :

“Chúng ta muốn đi đâu? Muốn vượt trùng dương chăng? Sự say mê mãnh liệt này hơn tất cả mọi say mê khác sẽ đem chúng ta đi về đâu? Tại sao mải miết bay về hướng ấy về chốn mà tất cả mọi mặt trời từ trước đến nay đều rụng và tắt ? Biết đâu một ngày kia người ta sẽ bảo rằng chúng ta cũng đã từng trực chỉ Tây phương với niềm hy vọng ghé vào một -xứ Ấn Độ nào đó, nhưng cũng bảo rằng nghiệp chúng la là sự thất bại trước vô biên. Hoặc rằng, các bạn ơi, hoặc rằng?...

Tư tưởng phải vượt qua tất cả, vượt qua thiện và ác,

đúng và sai, vượt qua bộ óc phân hai, vượt qua ngay cả tư tưởng mình. Siêu nhân đập phá thần tượng của chính mình nên phải sống cô đơn. Sự kiện vượt qua bằng cách đập phá này thường được gọi là hủy diệt. Và chỉ có những siêu nhân mới hủy diệt lẫn nhau trong tinh thần kính trọng nhau. Đàn kiến đàn ruồi không bao giờ hiểu rõ sự hủy diệt của tư tưởng vượt qua tư tưởng này. Hủy diệt đối với họ là giết nhau đểtranh dành kiếm ăn trong vòng danh rướng của bộ óc phân hai ngàn đời không biết nghệ thuật. Ngày xưa Phật giáo tiến mạnh là nhờ sự hủy diệt tư tưởng và Phật giáo đã nhảy vào miền núi cô đơn, sang Tây tạng với tuyết lạnh sương mù của kinh Sấm chẻ (Kim cang). Phải có sự cô đọng của mây mù mới tạo ra sấm chớp của trí huệ :

Tôi mến những ai như những hạt mưa rơi lớn từng hạt một từ đám mây mù lơ lửng trên loài người. Họ báo hiệu cho sấm chớp sắp đến và họ hủy diệt thân họ để báo tin.

Và tôi đây cũng là một tiên tri của sấm sét, là một hạt mưa nặng hột rơi từ ngàn cao: nhưng sấm sét ấy chính là siêu nhân (Ainsi parlait Zarathoustra).

Nietzsche đã hủy diệt Schopenhauer và Wagner, Heidegger lại hủy diệt Nietzsche, Marcuse lại hủy diệt Heidegger, Henri Miller lại hủy diệt Heidegger, cũng như Krishnamurti đã hủy diệt Phật, Chúa cùng với mọi tôn giáo kể cả đạo Krishna-murti và ý thức hệ chính trị. Phật giáo mà đi vào con đường Giáo hội Tân tăng để suy tôn giáo chủ là hạ sơn để dấn mình vào chốn tranh dành địa vị, sanh sự đánh lộn. Họ không phải siêu nhân mà lại là dã nhân. Đừng lầm dã nhân của đàn kiến dưới chân núi với siêu nhân hạ sơn:

Hạt mưa nặng hột phải tan với loài người vì cái nghiệp tu hành cũng như cái nghiệp nghệ sĩ là cái kiếp con tằm nhả tơ: Bá Nha phải đi kiếm Tử Kỳ. Siêu nhân sống với cô đơn để mà sáng tác, nhưng một khi sáng tác xong họ lại thấy khó lòng mà ích kỷ giữ lấy cho mình. Họ mon men xuống núi để thực thi Bồ tát hạnh nghĩa là chọn bạn mà gửi vàng. Vì Chân để mà trở về tục đế cho nên đành phải ráng chịu duyên kiếp gian nan nếu rủi ro gặp phải đàn mối đàn cừu.

Nietzsche bảo: “Không thể nào sống riêng với một tư tưởng lớn. Tôi đi tìm và kêu gọi những ai có thể chia sẻ dùm tôi tư tưởng ấy mà không bị nó tiêu diệt”

Nietzsche cũng như các Nho sĩ xưa rất thích chọn tri âm. Sự kén chọn khó khăn lắm: Rượu ngon không có bạn hiền, không mua không phải không tiền không mua. Siêu nhân có thể thương từng chúng sanh một nhưng không thể kết bạn với tập đoàn chúng sanh. Nietzsche ôm con ngựa bị hành hạ mà khóc đến chết nhưng vẫn sống cô đơn với loài người.

Vấn đề cá nhân và xã hội đối với Nietzsche do đó làmột vấn đề thường bị ngộnhận rấtnhiều. Nietzsche không đặt vấn đề cá nhân ưu tiên hay xã hội ưu tiên. Đối với Nietzsche cá nhân hay xã hội đều như nhau, kiến và đàn kiến tuy khác nhau về lượng nhưng in nhau về phẩm. Mà đã cùng phẩm chất thì chống đối nhau làm chi. Cá nhân và xã hội không quan trọng bằng siêu nhân. Cá nhân của xã hội không phải là cô đơncủa siêu nhân.Những tưtưởng của xã hội học quên siêu nhân để lo cho hạnh phúcnhânloại là những cái rơm cái rác xây tổ cho đàn kiến. Ông viết:

“Những lý tưởng hạnh phúc xã hội (idéaux eudémonistes-

sociaux) kéo đàn người trở lùi: chúng có thể bảo đảm một loài lao công rất hữu ích! chúng sáng chế ra hạng nô lệ lý tưởng trong tương lai và hạ tầng nhân loại được bổ sung đầy đủ.”(Notes et aphorismes).

Những triết gia đi theo con đường cá nhân gồm có Descartes, Leibnitz, Feuebach rồi tiếp theo với những phái lãng mạn và hiện sinh còn những triết gia đi theo con đường xã hội gồm có Hégel, Husserl, Marx rồi tiếp đến những chủ nghĩa xã hội và cơ cấu.

Với Descartes cá nhân được đề cao với câu:Tôi tư duy tức tôi hiện hữu (Cogito ergo sum), ở đây cá nhân được cô đơn với lý trí mà suy tư.

Vởi thuyết hiện sinh cá nhân được đề cao với câu: Tôi hiện hữu tức tôi tư duy (Sum ergo cogito). Ở đây cá nhân được cô đơn mà sống động…

Với Hégel xã-hội được đề cao với câu: Cá nhân với cá nhân. Ở đây cá nhân không còn cô đơn để hiện hữu hay tư duy. Tư tưởng va chạm với tư tưởng và sức sống va chạm với sức sống.

Với Husserl xã hội được nuôi dưỡng với câu: Ý thức là ý thức về cái gì. Ở đây lý trí cá nhân công nhận sự hiện hữu của những lý trí cá nhân khác. Đó là sự hiện hữu của những ý thức khác nhau trong cảm giác liên khởi của sự hiện hữu chung.

Hàng trăm hàng ngàn cuộc đấu tranh tư tưởng trong phạm vi cá nhân và xã hội đều phát xuất từ những tư tưởng vĩ đại trên làm ngao ngán sinh viên xã hội học. Nhất là có

những môn phái lương ương ghép tư tưởng của hai tổ sư lại làm một. Marx thì nắm Descarles với Hégel hướng về tương quan kinh tế. Freud thì nắm Hiện sinh với Husserl hướng về tương quan tâm lý. Levi Strauss thì tham lam hơn, nắm cả bộ ba Descartes, Hégel và Husserl nhưng đành chống đối hiện sinh kịch liệt.

Trong trận chiến tranh giữa các tư tưởng nói trên Nietzsche đứng ra ngoài vòng tranh chấp trên con đường của Long Thọ với Nhân minh học.Đối với Nietzsche, sở dĩ có tranh chấp là vì tất cả chịu chấp nhận một số tiền đề (présuppositions) luận lý mà chưa xét giá trị của chúng: Tất cả đều chạy theo chủ thể và đối tượng, quên mất giá trị đáng nghi ngờ của chữ tức (ergo), chữ với, chữ về. Không đặt vấn đề của những từ ngữ luận lý ấy là tin tưởng vào luận lý, là say mê văn phạm. Những công thức luận lý là những trùng phức vô biên, gồm những “dây chuyền lý trí đẹp mắt, đơn giản và dễ hiểu” (Descartes, Discours de la méthode). Vì dễ hiểu nên đàn kiến thích bám vào để tự đắc tự cao xem thiên hạ bằng con tép. Trí thức chưa phải là siêu nhân cũng vẫn là kiến tuy mọc thêm cánh. Cánh đây là luận lý,dùng để bay vòng quanh lý sựđể chứng minh “sự ưu thế của những cá thể mù lòa mắt kém trước những nhân vật nhìn thấy những biến chuyển của mọi sự vật”Nietzsche — Volonté de puissance). Xưa nay đàn kiến thường gán cho Nietzsche là theo Hư vôchủ nghĩaphá hoại luận lý đạo đức.Thật khôngcógì sai lầmbằng. Phá hoại không phải là duy vô, cắt vảy cá trong con mắt đâu phải là duy vô. Nietzsche đập tan tinh thần suy tôn luận lý chết khô để đem lại sức sống cho cuộc đời vì theo Nietzsche “chính triết lý mới là duy vô vì y là thành trì cho sự chối

từ cuộc đời.” (Antéchrist). Triết lý dựa trên nền tảng luận lý là triết lý của sự chết, của hư vô, củanhữngcái xác không hồn, của những máy tính điệncơ,của tờdi chúc, của cán bộ xung phong tuyên truyền,củachiếntranh không giới tuyến, không trách nhiệm cá nhân, không chỉ huy, không đầu não. Luân lý là cái tổ của đàn kiến không thể nào chế ngự được siêu nhân. Chúng là những “tín đồ cuồng tín của lương tri, những Thanh giáo đồ (Puritains) thích chết nằm trong mội cái hư vô chắc chắn hơn là đi vào một thực tại khả nghi, hư vô chủ nghĩa là như vậy đó”... (Par delà le Bien et le Mal)

Hư vô chắc chắn là cái tổ kiến luận lý giết chết đời sống. Thực tại khả nghi là nghệ thuật thi ca làm sống cõi chết. Siêu nhân không bao giờ sợ chết hay trốn tránh sự vô thường, nhưng lại say sưa với bất cứ cái gì khả nghi trong trời đất, luôn luôn đi tìm nơi xa lạ như “những cánh chim dũng cảm vượt ngàn cao xa, luôn luôn xa nữa...” (Aurore). Chỉ có “sự chối từ cái vô thường, cái biến dịch, cái chết, cái cố gắng, cái ước muốn mới là một ý chí diệt vong chống đối sự sống và khước từ những điều kiện căn bản cho cuộc đời.” (Généalogie de la Morale).

Chấp nhận cái khả nghi tức là khả nghi giá trị của luận lý. Và nếu luận lý có mục đích đi tìm chân lý thì phải khả nghi luôn cả chân lý. Đến đây Nietzsche đặt một câu hỏi then chốt, một câu hỏi “Bát nhã ba la mật” (Trí tuệ vượt sang bên kia bờ): Nếu chân lý là một ước muốn thì “chúng ta phải đặt câu hỏi về giá trị của ước muốn ấy. Nếu cho rằng chúng ta ước muốn chân lý thì tại sao lại không muốn phản lý ? hoặc khả

nghi? hoặc cả vô học?Vấn đề giá trị của chân lý tự nó chạy đến chúng ta hay trái lại chính chúng ta chạy đến nó? Ai hỏi? Oedipe hay nhân sư? Có lẽ ở đây là nơi hội họp của các câu hỏi và các vấn đề. Nhưng có ai tin không? Có lẽ vấn đề này chưa bao giờ được đem ra cả và chúng ta là những kẻ thấy nó đầu tiên và dám nhìn nó. Vì đó là cả một sự liều lĩnh và biết đâu, một liều lĩnh tối hậu (Par delà le Bien et le Mal).

Sự liều lĩnh tối hậu chỉ đến với siêu nhân đầy dũng tính, đó là tinh thần vô úy của Bồ tát hạnh. Ý chí vượt bậc (Volonté de puissance) của siêu nhân không phải lòng ham muốn quyền hành nhỏ nhen của thế giun, đó là oai lực tâm linh để thành tựu đại nguyện (siddhi). Trong Mật tông giai đoạn chót của siêu nhân là giai đoạn của Phật thiền Bất không thành tựu Như lai. Đó là vị Phật của nghệ thuật nghĩa là những pháp thuật nhiệm mầu mà chỉ riêng những ai có tâm hồn nghệ sĩ mới họa may đạt được. Nghệ sĩ cũng như Thiền sư là nhũng kẻ liều mình vượt bậc, sống trong thế gian mà xuất thế gian lúc nào không ai hay biết gì cả. Đó là những con người chim hay mệnh mệnh điểu vương (garuda) của ngài Bất Không, vị Phật của Phong đại với gió núi xanh thẳm ngàn cao, với hơi thở siêu nhân quá hải.

Chân lý duy nhất mà Nietzsche công nhận là chân lý được thành tựu trong công trình nghệ thuật” (A. Kremer Marieti. Dictionnaire des idées contemporaines trang 524). Nghệ thuật đem lại một chân trời luôn luôn vượt bậc cho siêu nhân, vì không thể nào có nghệ thuật chết khô cũng như không thể có ngọn gió đứng yên. Nếu

chúng ta công nhận rằng đời sống là chuyển động thì chính-nghệ thuật giúp ta sức sống. Nếu nghệ sĩ chưa phải là siêu nhân thì siêu nhân lại là một nghệ sĩ, điều kiện bắt buộc! Sáng tạo nghệ thuật là nắm được duyên sinh giải thoát khỏi vòng nhân quả.

“Những kẻ khước từ cuộc đời và tìm thấy sự yên vui tâm hồn là những người đã sáng tạo ra cuộc đời ấy với tư cách đấng tạo hóa. Chính nhờ sự sáng tạo mà các người diệt được khổ. Và cũng do đó mà các người mến đời sống” (Notes et aphorismes).

Chỉ có siêu nhân mới có thể từ khước cuộc đời rồi lại yêu đời bằng sáng tạo nghệ thuật. Nghệ sĩ chân chính sống bên lề cuộc đời nhưng lại yêu đời hơn ai hết. Nghệ sĩ cũng như siêu nhân lànhững đấng tạo hóa. DânViệtxưa không phải là đànkiến, hay nói chođúnghơn,rất ít tâm hồn kiến thành thử chú trọng mạnh về nghệ thuật. Gian hàng Việt Nam ở Osaka sở dĩ được dòng người hiếu kỳ đến xem là nhờ ở những bức sơn mài và những bức họa đầy nghệ thuật và nhất là chiếc độc lư ở Huế. Chữ Việt có nghĩa là siêu. Những nhà nhiếp ảnhViệt Nam là những tay vô địch trên thế giới.Tiếc thaynghệ thuật nước nhà chỉ được đề cập khi cần phải che đậy tổ kiến mà thôi thành thử chữ Việt hiểu nghĩa Hán là Siêu phải phiên âm La mã và đọc sai thành Vẹt. Do đó giá trị của nghệ sĩ tại Việt Nam phải lu mờ và Siêu nhân phải nhường chỗ cho thông ngôn tốc ký bồi bếp. Phong trào diệt Việt-siêu đã lan dần trong Văn khoa để nhường bước cho đoàn Vẹt-kiêu. Sẽ có những Đại học khác được thành lập nay mai với tài nguyên vô tận trên đường hướng kiến đỏ, kiến đen xây tổ và đắp pháo

đài. Kiến bao giờ cũng bôi nhọ nghệ sĩ bằng những vu cáo hình thức chứ không dám đả động đến nội dung tư tưởng: Nietzsche bị đàn kiến gán cho biết bao nhiêu là lời thô bỉ vì kiến chỉ biết chửi thề đánh lộn chứ đâu biết bút chiến suy tư. Chúng gán cho Nietzsche là mắc chứng điên, chứng khùng, đau tiêm la ghẻ hờm, đau kiết lỵ, đau yết hầu cho nên gây ra phong trào hư vô, tạo ra Đức quốc xã v.v... Nếu vì đau bệnh mà viết được những tư tưởng cao tận trời xanh thì trên thế gian này đã có biết bao nhiêu là tác phẩm! Tại sao chỉ có duy nhất Nietzsche viết mà thôi? Đàn kiến chỉ thấy có hình thức cho nên tránh né tư tưởng bằng những xuyên tạc nhỏ nhen. Nhưng kiến có biết đâu rằng chúng đã giúp phương tiện cho siêu nhân giải thoát. Nhiên liệu đau khổ là cần thiết cho thiên tài sáng tác, sáng tác nghệ thuật là một khổ hạnh đem lại thanh bình và an lạc tâm linh. Sáng tác nghệ thuật không phải là tìm thú vui tiêu khiển, thú vui tiêu khiển là giây phút khoái lạc hình thức đem đến luyến tiếc nhớ nhung. Thú vui là chướng ngại chặn đứng sự vượt bậc của siêu nhân trên con đường chuyển y (paravrtti).

Đến đây, cần phải hiểu danh từ chuyển y mới thấu triệt được tư tưởng “Trở về vĩnh cửu” của Nietzsche. Chuyển y nằm trong tinh thần câu: Nam mô A di đà Phật (Namo Amitabha) có nghĩa là Trở về với Ánh sáng vô lượng. Đạo Phật là đạo của sự trở về, của qui y, của hồi hướng. Thiện tài đồng tử sau khi đi chu du suốt tất cả hàng tỷ thế giới đã trở về với nội tâm: Siêunhân vượt núi để trở về với lòng mình. Câu nói của Nietzsche “Hãy trở về với nguyên tánh anh” chính là câu

Bản lai diện mục. của nhà Phật. Sự trở về vĩnh cửu này chỉ xuất hiện với những sự khổ đau cùng độ, những giây phút linh thiêng của thiên tài xuất chúng:

“Ý chí muốn đau khổ: Nếu anh là đấng tạo hóa anh phải sốngở trần gian một ít lâu. Anh phải ngất ngư suýt chết để mà sau đó cảm tạ sự mê lầm lạc lối của anh. Nếu không, anh sẽ không sáng tạo mà chỉ chết khô. Anh phải trải qua những sáng sớm và chiều hôm của cuộc đời. Anh phải đau khổ đi đau khổ lại một thời gian. Anh là người đã trở về vĩnh cửu vậy anh phải tự mình tạo ra một sự trở về”. (Notes et- aphorismes)

Không làm sao mà lý trí loài kiến hiểu nổi tư tưởng Trở về vĩnh cửu vì lý trí không chấp nhận nghịch kiến, luôn luôn bị kẹt trong cáithếphânhaicủa sự đúng sai. Lý trí không làm sao mà Vượt ra khỏi vòng Thiện ác với Nietzsche. Trở về vĩnh cửu nghĩa là siêu nhân nhảy về tục đế để chọn bạn gửi vàng cho từng chúng sanh một đến bao giờ hết chúng sanh mới thôi. Cái nghiệp của siêu nhân là đau khổ lại nhiều lần, nhiều vô số kể. Không ai bắt buộc cả, Trở về là tự mình đại nguyện bồ tát hạnh. Đại nguyện càng lớn nếu lũ kiến quá đông. Nếu làm ơn mà rủimắcoán thì càng hay, tuyệt nhiên siêu nhân không bao giờ thối chí. Cái công dã tràng của Trở về vĩnh cửu này được ông Daisetz T. Suzuki trình bày một cách nên thơ trong Essence du Bouddhisme với công án sau đây:

“Phật A di đà không khác gì ông lãobênbờ giếng.Ôngmúc tuyết đổ vào giếng cho hết tuyết trênmặtđất.Ônglàmmột công tác hoàn toàn vô ích vì không bao giờ xong, Nhưng

có điểm lạ lùng là ông biết sự vô ích này. Tuy biết nhưng không ngừng múc vì không phân biệt mình với hành động”.

Kiếp nghệ sĩ là cái kiếp ông già bên bờ giếng, lang thang đây đó để nhả tơ vì đã trở về với kiếp con tầm trên tục đế.

Trở về vĩnh cửu là chọn con đường vô thủy vô chung của đại nguyện bồ tát:

“Tôi kéo dài lời than thở bên mồ nhân loại và không thể rời chân. Ngày đêm tôi khóc than, tôi tự hỏi không ngừng, tôi điếc tai, tôi nghẹn thở:

“Than ôi! Con người sẽ trở lại vĩnh cửu! Con người đê tiện sẽ trở lại vĩnh cửu! Con người lớn nhất và con người bé nhất quá như nhau! Con người lớn nhất lại còn chúng sanh hơn” (Ainsi parlait Zarathustra).

Con người lớn lại là con người “chúng sanh” quá sức, đê tiện vượt bậc. Nietzsche đã tiên đoán được giá trị của các cấp lãnh đạo thế giới ngày hôm nay, đó là những dã nhân đội lốt siêu nhân để cầm đầu thiên hạ. Nietzsche gọi chúng là con khỉ, thằng hề, chú lùn hay yêu quái (Singe, bouffon, nain, démon). Chúng chống siêu nhân với sức mạnh của số đông chạy theo ý thức hệ, ý thức hệ do chúng đặt ra bằng cách rút ở tư tưởng của siêu nhân một cách xuyên tạc. Nếu Phật cho phép Thiền sư nói câu: Phùng Phật sát Phật để chặn đứng đường đi của đàn kiến thì câu “Thượng đế đã chết” lại bị chống đối một cách mãnh liệt tại trời Âu. Theo Nietzsche thì chính “Thần học đã giết Chúa cũng như đạo đức học đã giết chết đạo đức vậy” (Notes et aphorismes). Thần học là dùng luận lý học để mà hiểu Chúa tức là dùng

cái Giả để mà hiểu cái Chân hay nói mội cách khác giết chết cái Chân một cách đẹp mắt. Thần học dùng luận lý chết khô nên đành phải đốt cháy sức sống của cuộc đời luôn luôn đổimới.Thầnhọcđemlại nhưng ýniệm luận lý về Chúa thành thử “Ý niệm về Chúa từ trước đến nay là dẫn chứng mạnh nhất để chống đối sự sống. Chúng ta khước từ Chúađó là cách duy nhất để cứu thếgian” Tôn giáotheo Nietszche khôngở với đám đông, tôngiáo chân chínhphải là mật giáo, phải âm thầm, phải yên lặng. Vị Thần linh mà Nietzsche yêu mến là vị thần của Tản Đà, Bạch cư Dị và Tam nguyên Yên Đổ: đó là Dionysos vị thần của rượu nho. Dionysos là:

“Vị thần của tình thương, vị đại thánh sống ẩn dật, vị tiên đầy cám dỗ hiện ra để thâu hút lòng người, tiếng nói âm thầm của ông đi tận đáy lòng của tâm hồn. Không một lời nói, không một cái nhìn nào của ông mà không đầy quyến rũ.”

Tư tưởng của Nietzsche về tôn giáo là tư tưởng của Diệu pháp Liên hoa kinh và hạt vàng nhỏ xíu trong bùn là hạt châu vô giá trong áo gã say nói ở phẩmNgũ bá đệ tử thọ ký.

“...Vị thần của tình thương làm im tiếng bọn ồn ào khoe khoang, dạy chúng biết lắng tai nghe, xoa dịu tâm hồn sắt đá và giúp chúng tận hưởng một thích thú mới: sự an lạc trong việc ngồi tự tại phẳng lặng như hồ gương phản chiếutrời sâu.....Vịthần của tình thương có chiếc đũa thần biếttìm hạt bụi vàng nhỏ xíu từ lâu chôn chặt trong đám bùn trong đống cát...” (Par delà le Bien et le Mal).

Lần đầu tiên tác giả bài này thấy lúng túng khi muốn

trình bày tư tưởng Nietzsche, lúng túng vì thấy mình bất lực và bất tài. Những tác phẩm của Nietzsche không phải để học và phê bình vì theo Nietzsche bảo trong Zarathoustra: “Nó đen hơn mực xạ” hay trong Par delà le Bien et le Mal: “Tôi chỉ tặng cho buổi hoàng hôn của đời anh một bức họa bằng tư tưởng với rất nhiều màu sắc, với rất nhiều âu yếm ngũ sắc, nâu có, lục có, đỏ có, hàng trăm màu, những tia lửa bất ngờ, những huyền diệu của cô đơn, ôi đó là những tư tưởng xấu của tôi. — một bức họa mà không ai đoán được sự sáng ngời của buổi sớm đời anh.” (Par delà le Bien et le Mal)

Và Nietzsche chấm dứt tác phẩm trên bằng một bài thơ với nhan đề là Ngàn cao đỉnh núi (Du haut des cĩmes). Bài thơ này chỉ có ngài Không Lộ mới tri âm nổi:

Hữu thời trực thượng cô phong đỉnh.

Trường khứa nhất thanh hàn thái hư.

Nếu Nietzsche vẽ bức tranh làm cháy thời gian thì Ngài Không lộ cũng hét một tiếng làm lạnh không gian vậy.

NGÔ TRỌNG ANH

cadao đã phát hành
gió bấc trẻ nhỏ đóa hồng và dế
thơ Hoài Khanh