Số 1 (1972)

1. Thời Thượng

TƯ TƯỞNG

CƠ QUAN LUẬN THUYẾT CỦA VIỆN ĐẠI HỌC VẠN HANH

Chủ nhiệm

T.T. THÍCH MINH CHÂU

Tổng Thư ký Tòa soạn

.Đ.Đ. TUỆ SỸ

HUỆ QUANG

Số 1, Năm thứ Năm Tháng 3 năm 1972

Ngân phiếu, thư bảo đảm xin gửi

Cô HỒ THỊ MINH TƯƠNG VIỆN ĐẠI HQC VẠN HẠNH

222, Trương Minh Giảng — Saigon 3, đ. t. 25.946

“ Này các Tỷ kheo, hãy sống tự mình là ngọn đèn cho chính mình, tự mình nương tựa mình, không nương tựa một ai khác, lấy chánh pháp làm ngọn đèn, nương tựa nơi chánh pháp, không nương tựa một gì khác”.

“Này các Tỷ kheo, ở đây vị Tỷ kheo sống quán thân trên tự thân, tinh cẩn, tĩnh giác, chánh niệm, để có thể diệt trừ tham, sân ở đời; quán tâm trên các tâm, tinh cẩn, tĩnh giác, chánh niệm để có thể diệt trừ tham sân ở đời; quán pháp trên các pháp, tinh cẩn, tĩnh giác, chánh niệm để có thể diệt trừ tham sân ở đời. Này các Tỷ kheo, như vậy là vị Tỷ kheo sống tự mình là ngọn đèn cho chính mình, tự mình nương tựa mình, không nương tựa một ai khác, lấy chánh pháp làm ngọn đèn, nương tựa nơi chánh pháp, không nương tựa một gì khác”.

( Kinh Cakkavatti Sìhanàda

Suttanta : Chuyển luân thánh

vương Sư Tử hống kinh )

THỜI TƯỢNG

Biểu tượng của thời gian là sự tàn phá và sụp đổ. Sợ hãi, bất an và cuồng tín là những chứng tích của một thời kỳ bị khống chế bởi chủ nghĩa hư vô. Những hoạt động rầm rộ như chỉ trích bữa bãi, phê bình vung vít, vu khống, mạ lị vân vân, chỉ là mặt trái của một thứ chủ nghĩa hư vô đang hoành hành đến độ khốc liệt. Nó lại khốc liệt tới mức mà bao nhiêu khả năng sáng tạo, nói riêng trong lãnh vực văn học và tư tưởng, đã trở thành không tưởng. Tình trạng sinh hoạt văn học tư tưởng Việt Nam trong những năm gần đây chứng tỏ điều đó. Nhìn vào số lượng của những dịch phẩm thịnh hành, so với những nỗ lục sáng tác của bản xứ, người ta phải ngậm ngùi trước tình cảnh thịnh hành và khống chế hầu như toàn diện của một nền văn học nhập cảng. Vấn đề không còn là mở rộng tầm mắt trí kiến sang những chân trời xa lạ, để thâu hóa, để phát huy, mà kỳ thực là vấn đề hưởng thụ. Dù trên lãnh vực xã hội hay lãnh vực sinh hoạt tinh thần, hưởng thụ luôn luôn vẫn là thái độ bạc nhược của đời sống : hưởng thụ hay thừa hưởng một cách thụ động những giá trị đã được thiết lập sẵn,

không một nỗ lực xây dựng những giá trị trong đời sống cá biệt của một dân tộc lấy ngay những chất liệu khiêm tốn từ trong lòng sống của quê hương và dân tộc. Xã hội hiện thời của chúng ta đã sụp đổ vì đủ thứ nhập cảng và thêm loại nhập cảng văn học nữa, bấy giờ là sự băng rã toàn diện. Độc giả đến hiệu sách sẽ không tránh khỏi cảm giác của một người đi vào hàng vải : đây là những sản phẩm nội hóa và kia là những sản phẩm nhập cảng. Bảng giá trị đã có sẵn, sự chọn lựa chỉ còn là vấn đề tùy hứng và tùy khả năng. Gây nên một cảm giác như vậy, thủ phạm không phải vì sự hiện diện của những dịch phẩm, mà chính thái độ cầu an, bạc nhược và hưởng thụ, về phía người viết cũng như về phía người đọc.

Hiện tượng dịch thuật thịnh hành cũng như những hiện tượng thịnh hành khác trong hiện thời, có thể được ghi nhận đại khái như sau. Xét từ bên trong, cái phong vận sặc sỡ bên ngoài vốn là những biến tướng phồn tạp đa dạng không che đậy nổi tất cả sự thối nát, trống rỗng. Nói một cách triết lý, đây là sự tác hành của một thứ hư vô chủ nghĩa ngấm ngầm soi mòn đời sống. Mất hướng hay mất tin tưởng chỉ là những danh từ khá khiêm tốn. Nó được đánh dấu bằng tích cách mất hết khả năng không tưởng. Không tưởng hay ảo tưởng có thể là điều đáng tránh nhưng không đáng sợ cho bằng khi mọi người mất hết tất cả khả năng này. Người ta không có khát vọng nào nữa, ngoài cái khát vọng như một con dê đực chỉ biết ăn cỏ và dâm dục. Lý tưởng của tri thức không phải là để loại trừ không tưởng hay ảo tưởng, mà nỗ lực của nó là chinh phục ảo tưởng, để thấy rằng ảo tưởng là ảo tưởng, trong một mức độ nào đó. Lữ khách trên sa mạc mà mất hết khả năng không tưởng thì muôn đời không hy vọng vượt qua khỏi sa mạc. Nó chinh phục ảo tưởng, để thấy rằng ảo tưởng là ảo tưởng, và đó là đường

lối duy nhất để có thể tiến tới. Vượt qua ảo tưởng này, rồi dẫn khởi những ảo tưởng khác. Lộ trình không trãi qua chính trên sa mạc, mà phải trải qua trên những ảo tưởng tiếp nối. Thành phố giữa sa mạc là một trò cười cho những kẻ an ổn giữa bình nguyên, nhưng là một quán trọ vô cùng cần thiết cho lữ khách lang thang giữa lòng sa mạc. Cuối cùng, hạnh phúc vẫn ở nơi những người sống không ảo tưởng. Nhưng đây không còn là một thứ hạnh phúc giả tạo, được che đậy bởi những phong vân sặc sỡ, lòe loẹt của đời sống, mà chính thực là hương vị cô lieu tuyệt đối của sự sống. Những vị đó không còn sống trong tâm trạng bất an, sợ hãi và cuồng tín.

Sinh hoạt văn học tư tưởng của chúng ta hiện thời đổ dồn vào một công tác duy nhất là dịch thuật, điều đó chứng tỏ chúng ta mất hết mọi tin tưởng vào khả năng sáng tạo của chính mình. Những chỉ trích ồn ào diễn ra thường trực giữa các nhà “ làm văn hóa ” hay “ làm văn nghệ ” cũng chỉ cho thấy một điều duy nhất là thiếu tự tín. Không gin ở mình, không tin ở người, nhưng tin ở một giá trị ma quái nào đó; nghĩa là cuồng tín. Cuống tín đến độ sắt máu. Hòa bình bên tách trà xanh đã trở thành một thành ngữ khô hài của những người cuồng tín. Con ngựa phải nhảy nhót, con lươn phải uốn lượn, cái tâm mãi miết dập dìu như cánh bèo trên mặt nước mà lại mong chỉ trích những đây là ảo tưởng, những kia là không ảo tưởng thì cái thuật xảo diệu trong lối chơi văn kể cũng đã đến mức tinh vi.

Bên trong trống rỗng, cuồng tín, bên ngoài tất nhiên là sự bộc lộ của một tinh thần hiếu dị. Đây có thể coi là mặt biểu hiện của hiện tượng dịch thuật. Hiếu dị không chỉ có nghĩa ưa thích những gì mới lạ, đặc dị, mà còn ưa thích những điều

quái dị. Chủ nghĩa hư vô diễn ra trong chiều nghịch lý thì hư vô trở thành hiện thực. Nhưng chủ nghĩa hư vô được chủ trì bởi óc hiếu dị quái dị nó sẽ dẫn đến chổ thù nghịch. Chắc chắn vẽ mai quái dễ hơn vẽ người gấp bội. Bên dưới thì con heo đội bùn bên trên thì chở quỉ một xe, câu nói của kinh Dịch cũng có thể trỏ vào tình cảnh hiện thời của chúng ta.

Chúng ta chỉ nói dịch thuật là một hiện tượng, như tất cả những hiện tượng thịnh hành khác. Bất cứ một hiện tượng nào, đến cùng độ của nó, cũng trở thành hiện tượng quái gỡ. Dịch thuật mà trở thành hiện tượng quái gỡ, bởi vì cái phong vận sặc sỡ của nó đã soi mòn hết khả năng sáng tác, mất hết tin tưởng, tạo thành một quảng trống đáng sợ ngay trong lòng văn học và tư tưởng của chúng ta. Trước một tác phẩm dịch thuật, dĩ nhiên giá trị của tác giả và tác phẩm phải lừng danh thế giới, người ta bỗng dưng thấy mình xao xuyến, bất an, sợ hãi, thiếu tự tin, rồi trở thành cuống tín. Bấy giờ là lúc ngôi sao hôm trên bầu trời sa mạc đã tắt mất. Đấy là lúc chờ đợi ma quái hiện hình về trên sa mạc. Lữ khách không còn sao hôm để bước đi trong một ảo tưởng kỳ diệu nào nữa.

Năm vừa qua, tạp chí Tư Tưởng đã có phần nào xuống dốc. Sau bốn năm cố gắng phát huy tiếng nói trung thực của Viện Đại học Vạn Hạnh, đây là lúc hoàn toàn mệt mỏi. Nó đã không chu toàn được sứ mạng mà Viện giao phó, đã làm mất hết tin tưởng của những độc giả có thiện cảm kể từ phút sơ ngộ. Có thể có đủ một trăm lý do để biện minh. Nhưng không thể có một lý do nào đáng gọi là chính đáng. Hiện tượng dịch thuật trong nền văn học Việt Nam hiện thời không phải là

nguyên nhân chính. Nhưng ngoài công trình “dịch thuật”, theo nghĩa đen và nghĩa bóng, công trình sáng tác thực sự quả là hiếm, đối với Tư Tưởng.

Tiếng nói trung thực của Viện, trong tinh thần Đại học, dĩ nhiên không thể là những tập giáo khoa. Tiếng nói đó phải là khát vọng sâu xa dậy lên từ lòng sống của quê hương và dân tộc. Trên sinh hoạt thực tế, tiếng nói đó phải là cánh cửa mở rộng, giao thông giữa dân tộc và nhân loại. Đại học không khép chặt cánh cửa chỉ với mục đích đào tạo chuyên viên máy móc, nó phải nỗ lực tạo cho mình một vị trí xứng đáng trên thế giời. Mục đích tối thượng là hiểu biết cao cả của nhân loại, chân lý cao cả của sự sống, với châm ngôn”Duy Tuệ Thị Nghiệp”. Đấy vốn là lý tưởng khiêm tốn, không phải ảo tưởng hay phi ảo tưởng. Thất bại lớn nhất của tạp chí Tư Tưởng là chưa mảy may thực hiện được một phần nhỏ; vì vậy, tiếng nói của Viện càng lúc càng bị ngộ nhận. Trách nhiệm này là của Tòa Soạn, đã không chu toàn sứ mạng mà Viện giao phó. Nơi đây Tòa soạn xin kính cẩn nhận lãnh những phê bình nghiêm khắc của Viện, và tất cả những chỉ trách của độc giả từ trước.

TU THƯ VẠN HẠNH

Đã phát hành :

THẮNG PHÁP TẬP YẾU LUẬN

T.T THÍCH MINH CHÂU dịch

CÂU CHUYỆN TRIẾT HỌC

WILL DURANT

TRÍ HẢI và BỬU ĐÍCH dịch

PHẬT HỌC TINH HOA

T. T. THÍCH ĐỨC NHUẬN

A CRITICAL STUDY OF THÈ LIFÈ AND WORKS OF SÀRIPUTTA THERA.

(Luận giải về đời sống, tư tưởng và các tác phẩm của tôn giả Xá Lợi Phất).

Luận án Tiến sĩ Triết học của T. T. THÍCH HUYỀN VI

2. Trách Nhiệm Của Nhà Giáo Dục

TRÁCH NHIỆM CỦA NHÀ GIÁO DỤC

THÍCH MINH CHÂU

-Kính bạch Chư Tôn Hòa Thượng, Thượng tọa, Đại đức,

Kính thưa Ông Tổng trưởng Bộ Giáo dục,

Kính thưa quí vị Quan khách,

Cùng toàn thể quí vị Giáo sư và Anh Chị em

Sinh viên.

Hôm nay là lễ cấp phát văn bằng lần thứ hai cho sinh viên tốt nghiệp Cử nhân Phật Khoa, Văn Khoa, và lần đầu tiên cho sinh viên Phân khoa Khoa Học Xã Hội, Viện Đại học Vạn Hạnh. Chúng tôi xin chân thành cảm tạ Ông Tổng trưởng Bộ Giáo dục đã vui lòng đến chủ tọa buổi lễ cấp phát văn bằng hôm nay và luôn luôn sẵn sang giúp đỡ và ủng hộ Viện Đại học Vạn Hạnh trong những cố gắng giáo dục của chúng tôi.

———

Diễn văn của Thượng Tọa Viện Trưởng Viện Đại học Vạn Hạnh trong dịp phát Văn bằng Cử Nhân kỳ 2 ngày thứ ba 01-02-1972, tại Viện Đại học Vạn Hạnh

Chúng tôi cũng xin chân thành ghi ơn Chư tôn Hòa thượng, Thượng tọa, Đại đức, quí vị Giáo sư và quí vị thân hữu đã vui lòng cộng tác với chúng tôi trong quá khứ và hiện tại. Chính nhờ sự cộng tác chân thành và qui báu ấy mà hôm chúng tôi mới có thể tổ chức lễ cấp phát văn bằng trọng đại này. Trong buổi lễ trang nghiêm và đơn giản hôm nay, và trước sự hiện diện đông đủ của tất cả quí vị, chúng tôi xin long trọng ghi ơn và mong mỏi Ông Tổng trưởng Bộ Giáo dục cùng toàn thể quí vị hãy luôn luôn dành cho chúng tôi những ưu ái và sự cộng tác chân thành ấy.

Kính thưa quí vị,

Ý thức được sự tàn phá kinh khủng của chiến tranh trên tổ quốc quê hương và ảnh hưởng tai hại của rối loạn xã hội trên thế hệ trẻ sinh viên hiện tại, chúng tôi những nhà giáo dục im lặng và khiêm tốn, tự đảm nhận trách nhiệm làm tròn ba nhiệm vụ của mình : một là đóng vai trò xây dựng của một nhà giáo dục giữa những sụp đổ cá nhân, gia đình và xã hội luôn luôn xảy ra xung quanh chúng tôi; hai là làm sống dậy lòng tin cho tuổi trẻ trong khi chính tuổi trẻ là nạn nhân đau đớn nhất của thời cuộc hiện tại, và thứ ba là trang bị cho tuổi trẻ những hành trang kiến thức, khả năng và tác phong đạo đức cần thiết để sinh viên chuẩn bị ra đời.

Trong hoàn cảnh của một cuộc chiến triền mien, trong khung cảnh của những rối loạn xã hội thường xuyên, con người có thể có những thái độ yếm thế buông xuôi, khoanh tay chờ thời, thản nhiên thụ hưởng, ngồi suông chỉ trích hay phá hoại bạo động. Chúng tôi thiết nghĩ nhà giáo dục không thể có thái độ tiêu cực đầu hàng, vì nhà giáo dục phải là những người có tin tưởng; tin tưởng ở khả năng giáo dục có thể cải thiện con người cải thiện xã hội và tương lai, tin tưởng ở sức phục hồi thần

diệu của con người Việt Nam và quốc gia Việt Nam. Con người giáo dục cũng không thể trùm chăn chờ thời, vì thời gian như dòng nước chảy qua kẻ tay không bao giờ trở lại. Mỗi phút trôi qua trong thụ động vô vi là mỗi phút thất bại trong nhiệm vụ giáo dục của mình. Nhà giáo dục cũng không thể chấp nhận thái độ thản nhiên thụ hưởng, sống chết mặc ai, vì con người bắt đầu hưởng thụ là bắt đầu phá giá nhân cách của mình; và nhà giáo dục chấp nhận hưởng thụ là tự trở thành những người buôn bán văn bằng, buôn bán trí thức. Nhà giáo dục cũng không thể chấp nhận thái độ ngồi suông chỉ trích, tự cho mình là bậc Thánh ngồi bên lề xã hội mà chỉ trích vung vít, bừa bải. Chỉ trích để xây dựng là một thái độ đáng khuyến khích, còn ngồi suông vạch lá tìm sâu, lớn tiếng thị phi để tự cho mình là bậc Thánh, thì thật là một thái độ hoàn toàn vô trách nhiệm. Nhà giáo dục cũng không bao giờ tin tưởng ở bạo lực cuồng tín độc tôn, không bao giờ tin tưởng ở sức mạnh phá hoại để mà phá hoại. Trong hơn 25 năm nay, bạo lực đã hoành hành tàn phá quê hương chúng ta, đã cướp mất biết bao sinh mạng Việt Nam, mà đã giúp giải quyết gì cho vấn đề Việt Nam, hay chỉ làm cho người Việt Nam tàn hại nhau hơn, nghi kỵ nhau hơn, xã hội Việt Nam bấn loạn nhiều hơn, rách nát nhiều hơn, đau khổ nhiều hơn.

Do vậy, từ năm 1964 đến nay, chúng tôi chỉ biết im lặng và khiêm tốn đóng vai trò nhà giáo dục xây dựng của mình, mặc dù chứng kiến biết bao sự chuyển biến thời cuộc và lòng dạ đổi thay của con người.

Ý thức xây dựng giáo dục của chúng tôi bắt nguồn từ gương sáng xây dựng trong suốt 45 năm thuyết pháp giáo hóa của đức Phật Thích Ca và những lời giảng dạy của Ngài. Ngài ra đời và truyền đạo trong một xã hội mà giai cấp Bà la môn đã

khống chế và thống trị một cách toàn diện. Đức Phật tự nhiên phải đả phá chế độ hà khắc cũ để xây dựng một trật tự mới, một quan niệm mới. Nhưng Ngài chỉ trích để xây dựng, chớ không phải chỉ trích để đạp đổ. Ngài chỉ trích tánh cách thần khởi của ba tập Vệ Đà, nhưng Ngài đã thay thế xây dựng một ý thức hệ mới với ba Tạng giáo điển. Trong Kinh Tevijjà ( Tam Minh ), đức Phật không chấp nhận thái độ tôn thờ và cọng trú với Phạm Thiên của ngoại đạo mà chưa từng ai được đối diện hay thực chứng. Nhưng Ngài đã xây dựng một định nghĩa mới cho Phạm Thiên là một vị không dục ái, không hận tâm, không hại tâm, không nhiểm tâm, được tự tại, để xây dựng giới thiệu một đường hướng tu hành : Tứ vô lượng tâm, phương pháp tu hành này sẽ tác thành con người không có dục ái; không có hận tâm, không có hại tâm, không có nhiểm tâm, và được tự tại; nghĩa là có thể cọng trú với Phạm Thiên.

Trong Kinh Dhammacakkapavattana ( Chuyển pháp luân kinh ) đức Phật đả phá hai đời sống cực đoan : Kàmasukhali-kànuyogo, ,một đời sống thụ hưởng dục vọng của những Bà la môn được vua chúa sủng tín và Attakilamathànuyogo, một đời sống khổ hạnh ép xác của Phái Kỳ na ngoại đạo. Và đức Phật xây dựng một đường hướng tu hành rất đặc biệt của Ngài, đó là con đường Bát chánh đạo Atthangikamagga, hướng đến an tịnh, thắng trí, giải thoát, Niết bàn. Đức Phật đã cho chúng ta một bài học xây dựng con người, xây dựng xã hội, và chúng tôi tự nghĩ, nhà giáo dục nhất là trong giai đoạn hiện tại, phải luôn luôn ý thức được vai trò xây dựng khiêm tốn của mình. Luôn luôn ý thức được vai trò xây dựng khiêm tốn của mình. Luôn luôn chúng tôi dùng danh từ khiêm tốn, vì trong hoàn cảnh hiện tại, với những khó khăn tài chánh và nhân sự, với những bạo động, rối loạn xảy ra thường xuyên, có làm được gì cũng bị hạn chế rất nhiều, và hạn chế nguy hiểm nhất vẫn

là sự thiếu thốn của những người thật sự thâm hiểu giáo dục Đại học, thật sự thực hành tinh thần Đại học và thật sự bảo vệ và ủng hộ giáo dục Đại học.

Trách nhiệm thứ hai mà Viện Đại học Vạn Hạnh luôn luôn cố gắng thực hiện là đem lại lòng tin cho tuổi trẻ, giúp đỡ tuổi trẻ giữ vững sự hăng say, lạc quan và cầu tiến của những tâm hồn còn giữ được sự trong trắng của tuổi thanh xuân. Tuổi trẻ hiện tại sinh ra trong lòng chiến tranh, lớn lên trong lòng chiến tranh, là nạn nhân trực tiếp hay gián tiếp của chiến tranh và rối loạn xã hội. Vì vậy sinh viên rất dễ mất lòng tin tưởng. Tuổi trẻ mất hết lòng tin tưởng thời không còn là tuổi trẻ. Quốc gia mất tuổi trẻ là mất hết cả một tiềm lực xây dựng đất nước sau này. Nên chúng tôi luôn luôn chú trọng xây dựng lòng tin cho tuổi trẻ, bằng cách xây dựng một môi trường học tập và sinh hoạt thích hợp với tuổi sinh viên. Tất cả sự cố gắng của chúng tôi nhằm mục đích rất khiêm tốn và giản dị là khơi dậy và nuôi dưỡng lòng tin cho tuổi trẻ, làm cho sinh viên sống đôi chút thoải mái khi tuổi trẻ đến với chúng tôi. Trong bối cảnh của cuộc chiến khốc liệt, đối diện với những rối loạn thường xuyên, tuổi trẻ còn giữ được lòng tin của tuổi trẻ, còn chịu trau dồi kiến thức và tác phong, còn nuôi dưỡng được những thoải mái của những tâm hồn non trẻ và trong sạch, đối với chúng tôi, đó là những hình ảnh tươi đẹp nhất và ý nghĩa nhất cho tương lai đất nước chúng ta.

Chúng tôi luôn luôn được khuyến khích, bồi dưỡng và hướng dẫn trong sứ mệnh giáo dục này, nhờ gương sáng giáo hóa của đức Phật, trong suốt 45 năm thuyết pháp của Ngài. Đối với Gotami, một người mẹ điên loạn thất vọng vì mất người con thân yêu, đức Phật lấy ví dụ hột cải để nàng ý thức được định mệnh vô thường của con người và hướng dẫn nàng bước

dần trên con đường thanh bình và hy vọng của những tâm hồn còn tin tưởng ở giải thoát và giác ngộ. Đối với Angulimala, một tên cướp hung hản chỉ tin vào bạo lực và tàn sát, đức Phật đã hiện ra với câu hỏi : Ai đứng ai đi, để Angulimala hiểu rằng chính mình đang còn dấn thân đi trên con đường hung bạo hận thù, còn đức Như Lai thời đã dừng nghỉ từ lâu mọi tâm niệm ác độc thô bạo. Đối với ba mươi thanh niên cùng với vợ và bạn gái rủ nhau hoan lạc trong rừng sâu, hoảng hốt chạy tìm người dâm nữ đã ăn cắp đồ đạc trốn thoát, đức Phật hỏi tuổi trẻ có nên để thì giờ chạy tìm những người thiếu nữ trộm cắp hay nên nhìn vào tự thân để tìm hiểu mình, và sống đời sống đem đến giá trị cho tự thân. Ba mươi thanh niên tỉnh ngộ, dứt bỏ các thú vui dục lạc, sống đời sống thanh tịnh giải thoát để sau này trở thành ba mươi vị A la hán.

Đức Phật trong suốt thời kỳ giáo hóa của Ngài, đã đem lại sự tin tưởng yêu đời cho biết bao nhiêu nạn nhân của tà đạo và bất công xã hội, thì ở đây chúng tôi cũng cố gắng trong phạm vi nhỏ hẹp của chúng tôi là những nhà giáo dục, chúng tôi muốn làm sống dậy lòng tin tưởng và tinh thần xây dựng cho tuổi trẻ. Chúng tôi muốn tuổi trẻ đến với chúng tôi không phải với những bộ mặt chán nản mệt mỏi của những người đam mê dục vọng, cũng như không phải với những bộ mặt hung hãn và si mê của những người hận thù và cuồng tín.

Chúng tôi chỉ muốn sinh viên đến với chúng tôi, với những bộ mặt tươi sáng của những tâm hồn còn trong sạch, với những ánh mắt tin tưởng của những bầu nhiệt huyết muốn xây dựng tương lai. Chúng tôi muốn anh chị em sinh viên Vạn Hạnh luôn luôn là những người, là những sức mạnh, là những khả năng, sống động tình người nhân loại, tình người Việt Nam và tình người Vạn Hạnh.

Không những Viện Đại học Vạn Hạnh nuôi dưỡng lòng tin tưởng cho tuổi trẻ, chúng tôi còn cố gắng làm cho sinh viên ý thứ rõ rệt trách nhiệm của mình là xây dựng tương lai đất nước sau này. Và muốn xây dựng tương lai đất nước, ngay từ bây giờ sinh viên phải tự tạo cho mình những kiến thức căn bản, những khả năng chuyên môn và tác phong đạo đức cần thiết. Cho nên trách nhiệm thứ ba của chúng tôi là tạo một môi trường thật sự Đại học, giới thiệu những đường hướng giáo dục căn bản để trang bị cho sinh viên những tư tưởng, kiến thức, khả năng và tác phong cần thiết để sinh viên chuẩn bị tiến bước vào đời. Đường hướng giáo dục chúng tôi theo đuổi phụng sự ở Đại học Vạn Hạnh này là một đường hướng giáo dục toàn diện, xây dựng trọn vẹn hạnh đức, tâm đức và tuệ đức cho sinh viên, không đào tạo những chuyên viên bán sách, bán chữ và bán nghề mà phải là những vị, vừa là giáo sư vừa là nhà giáo dục trong ý nghĩa tốt đẹp nhất của giáo dục. Đường hướng giáo dục của Viện Đại học Vạn Hạnh là một đường hướng giáo dục dân tộc, giúp anh chị em sinh viên tìm hiểu và thưởng thức được những cái hay cái đẹp của văn hóa dân tộc Việt Nam, giúp anh chị em sinh viên tự mình hãnh diện làm con người Việt Nam và giúp anh chị em sinh viên thực sự đoàn kết để xây dựng quốc gia xã hội Việt Nam sau này. Đường hướng giáo dục Vạn Hạnh là một đường hướng giáo dục nhân bản, đào tạo những con người, còn giữ được tình người nhân loại, những con người Vạn Hạnh còn giữ được tình người Vạn Hạnh. Tóm lại, nếu nói đến tinh thần Trung Đạo của đạo Phật, thời đường hướng giáo dục của Đại học Vạn Hạnh là tránh xa hai sự thái quá của hai nền giáo dục thế giới, một là giáo dục Âu mỹ đào tạo những con người bị nô lệ hóa bởi dục

vọng và máy móc, dầu rằng chúng tôi không phản đối kỹ thuật và khoa học; hai là giáo dục Cộng sản, đào tạo những con người bị nô lệ hóa bởi hận thù và đấu tranh cuồng tín, dầu rằng chúng tôi không chấp nhận mọi hình thức đế quốc độc tài.

Cùng toàn thể anh chị em sinh viên tốt nghiệp,

Lễ cấp phát văn bằng hôm nay đánh dấu một ngày đáng mừng trong đời sống sinh viên của anh chị em và một khúc quanh quan trọng trong đời sống hiện tại cùa anh chị em.

Một số anh chị em sẽ tiếp tục học thêm, một số anh chị em sẽ phải từ giã môi trường Đại học lý thuyết này để bước chân vào ngưỡng cửa Đại học thực tế của một đời; dầu anh chị em có ở đâu, làm việc gì, chúng tôi chỉ mong anh chị em luôn luôn gìn giữ và phát huy ba chí hướng căn bản sau đây:

Hãy gìn giữ và xây dựng tình người nhơn loại, để đừng làm điều gì suy giảm giá trị con người, bất cứ ở đâu và tại chỗ nào. Hãy gìn giữ và xây dựng tình người Việt Nam, để người Việt Nam chúng ta ngồi lại với nhau, xây dựng lại xã hội và đất nước Việt Nam của chúng ta. Hãy gìn giữ và xây dựng tình người Vạn Hạnh để cùng nhau xây dựng cơ sở giáo dục này cho thế hệ sinh viên hiện tại và tương lai. Chỉ khi nào lòng tin tưởng sống dộng của tuổi trẻ, phối hợp sát cánh với lòng tin tưởng trầm lặng của các nhà giáo dục, chúng ta mới có thể xây dựng được một cái gì tốt đẹp cho ngôi nhà giáo dục Việt Nam thân yêu của chúng ta.

Xin trân trọng kính chào quí vị.

THÍCH MINH CHÂU

3. Thơ

ĐOẠN TRƯỜNG VÔ THANH

Phạm Thiên Thư

CHƯA DỨT LÒNG ĐÀN

Kiều về bóng nhạt hoa thưa

Chùm sao thu nở bông chờ ngoài song

Lơ thơ dặm biếc ngàn hồng

Cúc tươi cánh nguyệt liễu lồng tơ mây

Phòng thu trầm biếng hương gây

Vườn trăn rêu nhạt dấu hài lối hoa

Côn trùng rỉ rả âm ba

Gió đêm lãng đãng như là mưa rơi

Dường trong hiu hắt thu hơi

Thôn sương chầy nguyệt cũng lơi nhịp sầu

Đò đưa ai hát qua cầu

Tiếng ca cùng nước sông mau lạnh lung

Lầu hương phím lả tơ chùng

Tay lan khép gió năm cung bụi đầy

Đêm đêm nhớ ngón tơ này

Tài hoa nước chảy mây bay nửa đời

Đáy lòng âm vẳng chưa thôi

Nghĩ ra lại thấy bồi hồi nỗi riêng

Trăng viền mái liễu nghiêng nghiêng

Kiều ngồi tựa cửa trên thềm hương say

Cùng trăng bao độ ngất ngây

Trăng ơi đã tỏ lòng này chưa trăng

Nào đêm lối đẫm vườn băng

Tưởng lầu khóa lạnh giam hồng sương vây

Lại người sao nhạt yên mây

Gươm trăng oán khí sai mài đá trơ

Từ ngày tay gác đường mơ

Gió nào dòng liễu trăng ngờ phím thiêng

Kiều đang chìm lắng nỗi niềm

Dế im tiếng gọi đầu thềm dáng ai

Do nào giãi nguyệt dầm mây

Ngập ngừng bên giậu sương bay tờ mờ

Vườn sao lại rẽ hài tơ

Riêng thềm tựa nguyệt còn ngơ ngẩn tình

Gió đưa phảng phất hương quỳnh

Càng khuya chim cũng giật mình vù bay

Trăng vàng chênh mái hiên mây

Khóe tiên dìu dịu ngàn cây vật vờ

Dưới hoa nguyệt rụng lơ thơ

Hạt sao le lói vương bờ tóc buông

Thềm huyền rủ nét lan sương

Bâng khuâng mộng thực đôi đường là đâu

Mênh mang mây trắng trên đầu

Đỉnh non thu uốn nhịp cầu trăng sao

Đường lên thắm lý tươi đào

Nàng như cánh hạc bay vào trời xanh

Hoa vàng lấp mấy dòng chân

Hắt hiu sáo ngọc, đàn thần du dương

Bỗng dưng biêng biếc non sương

Hóa thành cầu lửng mây vương mịt mờ

Trước sau chẳng bến chẳng bờ

Còn nao tiếng trúc cung tơ dặt dìu

Bâng khuâng trăm nỗi lòng Kiều

Tan theo sóng nhạc phiêu diêu ngang trời

Dường như mây cuộn sương dời

Dường như hạc ruổi hoa rơi mấy từng

Suối tơ hiu hắt thu rừng

Nửa khuya chợt tỉnh ngó vừng trăng nghiêng

Lòng nàng canh cánh nỗi riêng

Nào hay thoáng mộng ứng điềm chi đây

Chân rời hiên nguyệt mái tây

Lò trầm khơi lửa bao ngày than trơ

Ngẩn ngơ ngơ ngẩn ngẩn ngơ

Con thuyền buông lái hững hờ nước xuôi

Trăm năm là cuộc mây dời

Hỏi ai ai biết được người trăm năm

Ý như chiếc kén tơ tằm

Tự mình mình lại giam cầm lấy than

Nhớ người ứng mộng đêm xuân

Dục nhau trả hết nợ nần bụi vương

Số hoa phai mực đoạn trường

Sông kia đã tưởng kiếp hường sóng trôi

Nắm xương tàn các chân trời

Hồn nương sao lạnh trông vời cố nhân

Đâu ngờ duyên nghiệp phù vân

Trần gian thêm lại một lần chung vui

Tưởng dây nguyệt trổ hoa tươi

Nào hay mười ngón nước xuôi bẽ bàng

Từ đêm vắng bặt cung đàn

Âm dư ngày cũ chưa tan sợi nào

Mộng thu phơ phất hiên đào

Cầu mây còn bắc lối vào sông xanh

Lụa ngà thấm lệ khôn ngăn

Gà đâu tiếng đã gáy rần ngõ hoa

Phạm thiên thư

THƠ

Tuệ Sỹ

MƯỜI NĂM TRONG CUỘC LỮ

I

Ta làm kẻ rong chơi từ hỗn độn

Treo gót hài trên mái tóc vào thu

Ngồi đếm mộng đi qua từng đọt lá

Rủ mi dài trên bến cỏ sương khô

II.

Vì lêu lổng mười năm trời nói mộng

Ôm tình già quên bẵng tuổi hoàng hôn

Một sáng nọ nghe chim buồn đổi giọng

Người thấy ta xô dạt bóng thiên thần.

III.

Đất đỏ thắm nên lòng người hăm hở

Đá chưa mòn sao lòng dạ trơ vơ

Thành phố nọ bởi sương mù nắng quái

Nên mười năm quên hết mộng giang hồ.

Tuệ Sỹ

THƠ

Nguyễn Thanh Châu

MÙ TĂM GIỌT NẮNG

Trưa ngút nắng một mình ta bước vội

Trời xanh kia đứng bóng dẫu ngàn năm

Mây trắng xa bay một lần không nói

Buồn dõi quên từng dấu mộ mù tăm

ĐÊM MỞ ƯỚT

Trên bến cỏ đêm sương ngần xuống lạnh

Ta nằm quên mùa nước dậy nguồn trăng

Trong thoáng chốc nghe hồn tan mấy mảnh

Gọi nghìn xưa chờ hoang mộng xô bằng

Nguyễn Thanh Châu

THƠ

Nam Chữ

HÀNH VIỄN XỨ

Ai đốt lửa trên đồi hoang khiêu vũ

Rừng tiếp rừng, rừng biếc với rừng khơi

Bước lại đây những hồn trăng qua vội

Ai còn ai đốt lửa suốt đêm dài

Vang vang tiếng khi khí rừng đập vỡ

Đàn nối đàn, cao vút giữa trùng khơi

Những cuộc trăng bên biển đời rong ruổi

Trong chặng đường sinh tử quá tinh khôi

Ơi viễn xứ của đôi chân măng dại

Các anh về cùng biển cả ngu ngơ

Khi trái đất bắt đầu quay trở lại

Mộng khua tàn trên bụi cát lung linh

Nắm tay nhau khi tuổi đời lấp lánh

Lăn ít nhiều trong hố thẳm ngửa nghiêng

Ngày mai đây trên nắng ngàn sâu thẳm

Ai còn ai trên cõi nhỏ u huyền

Nam Chữ

THƠ

Lê Nghị

ĐỔ HỘI

Rượu đào ửng cánh thủy tiên

Ngày xuân đổ hội trên miền cỏ hoa

Phố tây hồng ráng giang hà

Một bầy con gái đi qua bến chiều

SÔNG TỊCH

Ngựa hồng bờm dựng phố mây

Áo ta phong nhả hồ say ráng chiều

- bảo thả trái trăng nguyên tiêu

Xuống dòng sông tịch tiêu điều cho ta.

Lê Nghị

SÁCH IN TRONG NĂM 1972 CỦA NHÀ XUẤT BẢN

HỒNG HÀ

KẺ CHỐNG CHÚA

Của Friedrich Nietzsche, Trần Xuân Kiêm dịch

TIẾN TỚI GIẢI PHÓNG

Của Herbert Marcuse, Mạnh Tường dịch

SỚM MAI HỒNG

Tập truyện của Nguyễn Hữu Hiệu

VĨNH BIỆT TÌNH EM (Bác sĩ Zhivago)

Của Boris Pasternak, bản Việt ngữ của Nguyễn Hữu Hiệu

KHƠI MỞ DÒNG ĐỜI

Tiểu luận của Nguyễn Hữu Hiệu

TÁI BẢN HÓA THÂN

Thơ Viên Linh

ALEXIS ZORBA của Nikos Kazanzaki

Bản Việt ngữ của Nguyễn Hữu Hiệu

4. Pháp Là Tối Thượng

PHÁP LÀ TỐI THƯỢNG

THÍCH MINH CHÂU

Này Vàsettha, đây là một chứng minh điển hình để biết vì sao, Pháp là tối thượng giữa các loài hữu tình, trong đời này và cả đời sau.

“Này Vàsettha, Vua Pasenadi (Ba Tư Nặc) nước Kosala biết rằng: “ Sa môn Gotama xuất gia từ giòng họ liên hệ Sàkyà. Này Vàsettha, lúc bấy giờ giòng họ Sàkyà phải thần phục Vua Pasenadi ở Kosala. Giòng tộc Sàkyà tôn trọng, đảnh lễ, đứng dậy, chấp tay và đối xử với vua Pasenadi nước Kosala rất lễ độ phải phép. Cũng vậy, Vua Pasenadi nước Kosala tôn trọng, đảnh lễ, đứng dậy, chấp tay và đối xử vời Như Lai rất lễ độ, phải phép.vì Vua nghĩ : “ Có phải Sa môn Gotama là thiện sanh? Còn ta không phải thiện sanh, Sa môn Gotama có hùng lực, ta không có hùng lực; Sa môn Gotama có dáng mặt đẹp đẽ, còn ta có gương mặt thô xấu; Sa môn Gotama là vị có nhiều thế lực, còn ta ít có thế lực”. Vì rằng Vua Pasenadi nước Kosala tôn trọng Pháp, cung kính Pháp, đảnh lễ Pháp, cúng dường Pháp, kính lễ Pháp nên Vua tôn trọng đảnh lễ, đứng dậy, chấp tay và đối xử với Như Lai rất lễ độ, phải phép. Này Vàsettha, với

chứng minh điển hình này, cần hiểu như thế nào Pháp là tối thượng giữa các loài hữu tình, trong đời này và cả đời sau” (kinh Aggannasutta : Khởi thế nhân bản kinh).

Trong đoạn kinh này, chúng ta thấy giai cấp Sàkyà (Thích Ca) đều phải thần phục Vua Pasenadi ( Ba Tư Nặc) xứ Kosala, Gotama tức là đức Phật thuộc giòng họ Sàkyà, đúng ra phải cung kính đảnh lễ Vua Pasenadi. Nhưng trái lại, Vua Pasenadi lại cung kính, đảnh lễ, chấp tay đối với Sa môn Gotam, vì Vua tự biết rằng Sa môn Gotama là thiện sanh, Vua không phải là thiện sanh; Sa môn Gotama có hùng lực, Vua không có hùng lực; Sa môn Gotama có dáng mặt đẹp đẽ, còn Vua có gương mặt thô xấu; Sa môn Gotama là vị có nhiều thế lực, còn Vua thì ít thế lực”. Tại sao có sự khác giữa Sa môn Gotama và Vua Pasenadi, chỉ vì Sa môn Gotama sống đúng Pháp, xử xự đúng Pháp, hành trì đúng Pháp, Và vì Pháp là tối thượng ở hiện tại cũng như cả đời sau, nên đức Phật được Vua Pasenadi kính lễ, tôn trọng. Đoạn kinh ngắn ở trên cho chúng ta rõ, huyết thống không phải là quan trong, giai cấp không phải là quan trọng, địa vị không phải là quan trọng chỉ có sự hành trì của con người, ý nghĩ của chúng ta, lời nói của chúng ta, hành động của chúng ta theo đúng Pháp hay không mới đánh giá giá trị con người. Cũng trong tinh thần này, khi đức Phật sắp nhập Niết bàn, Ngài A Nan lo sợ giáo hội sẽ không có người lãnh đạo, đức Phật đã trấn tỉnh Ngài A Nan với lời khuyên:

“ Này Ananda, nếu trong các người, có người nghĩ rằng : Chúng ta không có bậc đạo sư. Này Ananda, chớ có những tư tưởng như vậy. Này Ananda, Pháp và Luật ta đã giảng dạy và trình bày, sau khi ta diệt độ, chính Pháp và Luật ấy sẽ là Đạo sư của các người ( Đại bát Niết bàn kinh, trang 121)

THÍCH MINH CHÂU

5. Những Sắc Thái Của Triết Học Thế Giới

NHỮNG SẮC THÁI CỦA TRIẾT HỌC THẾ GIỚl

• NGUYỄN ĐĂNG THỰC

Giáo sư Huston Smith đã so sánh tỉ giảo ba truyền thống chính đại diện thế giới về văn hóa và triết học như lược thuật dưới đây :

Trong tác phẩm nhan đề « Những hy vọng mới cho một Thế giới Biến đổi » (New hopes for a changing world) Bertrand Russell chứng minh rằng nhân loại vĩnh viễn mắc vào ba mâu thuẫn cơ bản :

1 - mâu thuẫn xung đột với thiên nhiên,

2 - mâu thuẫn xung đột với tha nhân,

3 - mâu thuẫn xung đột với chính mình.

Đại khái ba vấn đề xung đột ấy có thể đồng hóa với con người thiên nhiên, con người xã hội và con ngườii tâm lý. Các đại truyền thống văn hóa còn sinh tồn cũng có ba : Trung hoa,

Ấn độ và Âu tây. Nay chúng ta suy nghĩ về mỗi truyền thống ấy, nhấn mạnh về một vấn đề cơ bản của nhân loại, như thế giúp ta thông hiểu và liên hệ những triển vọng độc đáo của chúng. Nói đại khái thì Âu tây nhấn mạnh vào vấn đề thiên nhiên, Trung hoa vào vấn đề xã hội, và Ấn độ vào vấn đề tâm lý.

Cái gì đã đem lại cho những khu vực văn hóa trên đây tinh thần riêng biệt ? Nếu chúng ta bỏ ra ngoài lý thuyết chủng tộc cho rằng các dân tộc khác nhau vì khả năng và tính cách bẩm thụ khác nhau, chúng ta sẽ thấy hoàn cảnh vừa địa lý vừa xã hội khác nhau đã làm cho các Văn hóa có sắc thái khác nhau.

I. – ÂU TÂY. Sự chuyên chú vào Thiên nhiên của truyền thống Âu tây hình như qui về ưu đãi của hoàn cảnh sinh trưởng : “ Vành trăng phì nhiêu” khu vực địa lý thuộc Cơ đốc giáo. Ở đây Thiên nhiên phần lớn khuyến khích sự tìm tòi và chắc chắn dành trước cho phần thưởng. Châu thổ sông Nil rất rõ rệt về phương diện này. Bắt đầu nó cống hiến hai lợi điểm một hệ thống vận chuyển tự nhiên và đất phù sa phì nhiêu. Nhưng dòng nước đáng tin cậy của con sông kỳ lạ ấy sẽ chuyên chở người ta suốt chiều dài, trong khi một ngọn gió mạnh ngược chiều từ Địa trung hải tương đối mát mẻ thổi vào khí nóng cực độ của sa mạc, sẽ đưa người ta trở lại một khi đi quá trớn. Ngay từ bước đầu nhân dân ở đây đã có thể giao dịch liên tục và phần lớn không mấy vất vả. Thêm vào những ưu điểm ấy, sông Nil đem vào cho chất bón tự nhiên. Đều đều nước lụt hằng năm vỗ vào dẫy núi Abyssinie, thì nước sông lên rãi rác bùn đất phù sa mới trên cánh đồng. Sau trận hồng thủy dầu do đá tảng núi Arménie gây ra, những trường hợp tương tự cũng thấy ở Iraq lưu vực sông Tigre và Euphrate. Ở

cả hai trường hợp, thiên nhiên đã tỏ ra rất bao dung – phong phú và vui vẻ, và đãi loài người như một người bạn.

Nhân loại Âu tây tiếp nhận sự cởi mở của Thiên nhiên. Ngay từ đầu, sự tò mò đầu tiên của họ là hướng ra ngoài, về Thiên nhiên. Chính ở tại Mésopotamie mà người ta đã uốn mô thức của mình theo tinh tú, dấu hiệu mười hai cung của Hoàng đạo. Chính ở vương quốc Summer lần đầu người ta chia năm thành tháng và ngày ra giờ, bắt đầu dùng đo lường để tiếp cận sự vật nó chứng tỏ về sau thành công rực rỡ. Chẳng bao lâu cả đến đạo đức cũng được quan niệm theo lượng tính. Michael, phán quan vận mệnh nhân loại được họa ra người bịt mắt cầm cân, trên đó linh hồn được cân bằng lông cánh chân lý. Cảm tưởng đang tiến triển là mọi vật đều có trật tự chính xác, có thể đo lường được và công bình.

Như thế nào mà cái trực giác ấy trở nên tin tưởng cho người Hy lạp và đẻ ra khoa học Âu tây thì không cần nhắc lại. Điều chưa minh hiển lắm ấy là con đường mà ý hướng về Thiên nhiên ấy đã thấm nhuần tất cả văn hóa Âu tây, gồm cả triết học lẫn tôn giáo. Thực ra thì cũng có nhiều luồng tư trào phi Thiên nhiên trong văn hóa Âu tây như – Gnosdicism : Trực quan, Neo-Platonism : Tân Bá lạp đồ phái – the Mystery = religions = Các tôn giáo Thần bí Plotinus = học phái Plotin và các phái khác – mà thông thường chúng bắt nguồn từ Đông phương, phần nhiều chính từ Ấn độ. Đối với Ấn độ thì vật chất là một tên mọi làm ô uế tất cả cái gì nó sờ vào. Trong khuynh hướng bản xứ. triết học Tây phương tôn trọng vật chất, nhìn nhận nó một cách nghiêm chỉnh, uốn nắn tư tưởng theo sự vật ở đâu có thể được. Và kết quả là:

1. – Thực tiễn trong bản thể học. Nói chung nó từ chối Platon về chủ trương đồng nhất hóa thực tại với lý niệm bất dịch hay là hình tượng, và theo Aristote để thu hoạch vật chất.

2. – Duy vật luận nhân loại học. Con người bản tính phức tạp, gồm có linh hồn và thân thể. Cả hai đều có thật và là phương diện cực đoan của bản tính.

3. – Giác quan ngụ trong nhận thức luận. Trí thức phát nguyên từ vật cụ thể cảm giác và phần chính là quan hệ với vật chất cụ thể.

Cả đến trong tôn giáo của Âu tây là cái phương diện văn hóa luôn luôn hướng lên thế giới bên kia hơn cả, Âu tây cũng thích ứng với Thiên nhiên còn các phương diện khác thì không, “ Thượng đế yêu thế giới” ngụ một phần thần học hoàn toàn khác với khẩu hiệu “ Thượng đế yêu những linh hồn của thế giới” “ Thiên chúa giáo – như Tổng giám mục Temple thường tuyên bố - là một tôn giáo công nhiên duy vật nhất trong tất cả các tôn giáo lớn”. Tôi có thể nói thêm vào danh sách ấy, Do thái giáo và Hồi giáo nữa, đấy là một điều rất thật. Luôn luôn Tây phương hình như sắp sửa đi vào chủ trương cho tinh thần là thiện, vật chất là ác, nhưng rồi lại nhớ rằng “ Khởi thủy Thượng đế sáng tạo ra trời và đất ; … Và kìa, thế là chí thiện”. Đức thiện của nó không phải chỉ là nhìn nhận như thế mà còn hành động theo thế , loài người có trách nhiệm phải “ bá chủ… tất cả địa cầu”. Sự nhập thế xưng tụng vật chất không thể tưởng tượng được nữa, vật chất có thể trở nên thần linh. Thiên đường theo lời tiên tri của Do thái và Cơ đốc nguyên thủy cho tới Thánh kinh xã hội là phải hiện xuống mặt đất. Cả đến khi chết rồi Tây phương sẽ không rời bỏ thể xác. Nếu có phải có sự sống sau khi chết, thì sự sống ấy cũng phải theo nghĩa vật lý một phần nào. “ Tôi tin … vào sự phục sinh của thể xác.” Suốt cả lịch trình có sự cố gắng để duy trì ý nghĩa đồng loại giữa con người với Thiên nhiên mà chủ nghĩa Vật tổ đã sớm định hướng. Tất cả tạo vật đều làm việc như để chờ

đợi một lúc quyết định của lịch sử. Một cuộc động đất là rơi trở về với thánh giá Thiên nhiên cũng than khóc cho cái thiện đã mất”.

Như thế là toàn thể cái khung tư tưởng của Tây phương, kể từ khoa học sang triết học đến tôn giáo, hướng về Thiên nhiên một cách mạnh mẽ và tích cực. Về chuyên môn, người Tây phương đã là triết gia sở trường về Thiên nhiên.

II: - TRUNG HOA, Trung hoa là triết gia xã hội. Ở đây cũng vậy hoàn cảnh hình như cho ta một số then chốt. Văn hóa Trung hoa cũng như văn hóa Âu tây phát nguyên từ châu thổ, thành lập trên sông Dương tử và Hoàng hà. Nhưng các con sông này không phải đồ chơi. Tai họa và ân huệ lẫn lộn, nhất là sông Hoàng hà luôn luôn đòi thay đổi lòng sông mà người ta phải trả bằng giá sinh mạng và lao công nếu phải sinh sống với nó và nhờ vào nó. Không phải vô cớ mà người ta nói “ Sầu khổ Trung hoa” (China’s sorrow). Sự sợ hãi mê tín, đã mệnh danh cho nó là “ Thần sông” chứng kiến sự kinh khủng của nhân dân hai bên bờ sông thời cổ xưa đối với người láng giềng chưa thuần hóa. Để an ủi nó dân chúng có tục sinh tế thường lệ bằng nam nữ thiếu niên. Trong cái lòng chảo chủng lớn rộng ấy , bất lực đối với nước lụt hay nắng khô vì thiếu rừng cây, người nông dân càng lệ thuộc chặt vào đất đai hơn là ở các miền khác trên thế giới. Rất sớm ở Trung hoa dòng sông trở nên tượng trưng cho con Rồng khó bảo, Rồng cũng là quốc hiệu trải hàng thế kỷ. Như vậy chúng ta sẽ không lạ thấy ở Trung hoa có một sự kính nể Thiên nhiên. Có một chủ nghĩa Thiên nhiên trong tư tưởng Trung hoa nhưng là chủ nghĩa Thiên nhiên của nghệ sĩ và tiểu thuyết lãng mạn hơn là kho học. Chủ nghĩa Thiên nhiên như của thi sĩ Thoreau và Wordsworth hơn là của Galicé hay Bacon. Thiên nhiên là cái gì để thưởng thức, trực giác cảm thông, phụng thờ, chứ

không có tư tưởng liên tục sử dụng thiên nhiên hay là ý nghĩ phải làm chủ lấy. Lão tử viết:

Muốn lấy thiên hạ mà làm

Ta thấy là bất đắc dĩ

Thiên hạ là vật thiêng liêng không thể làm được

Kẻ làm thì thất bại

Kẻ cố chấp thì mất.

Kết quả là khoa học Trung hoa không mở mang. Về một trường thí nghiệm xây dựng và hành động người Trung hoa quay vào xã hội. Triết học Trung hoa được đào luyện trong cái lò xã hội. của thời “ Chiến quốc” suốt năm thế kỷ rối loạn từ 700 đến 200 tr. Công nguyên, một thời đại nội chiến liên mien giữa các nước chư hầu, trong đó vô chánh phủ là dấu hiệu thường xuyên. Trong tình hình thế ấy, vấn đề nóng hổi của mỗi triết gia là tự hỏi: Làm thế nào chúng ta có thể sống chung với nhau không thương tổn lẫn nhau? Như ông Waley đã nói: “Tất cả triết học Trung hoa cốt yếu là nghiên cứu làm sao có thể giúp đỡ người ta sinh sống với nhau trong trật tự và hòa mục”. Giải đáp tuy mỗi nhà một khác nhưng vần đề thì luôn luôn vẫn giống nhau cả. Biện pháp cuối cùng đạt được hợp tất cả vào nhiều tư trào nhưng đều mang dấu hiệu đặc biệt của thiên tài Khổng tử. Nó tập trung vào một số yếu điểm và khái niệm liên hệ, trong đó quan niệm chính là Nhân, tình nhân loại lý tưởng, thường được phiên dịch là từ ái, người đối với người, hay là giản dị hơn là thiện. Thực hành đạo Nhân sản xuất ra hạng người quân tử, người có nhân cách hoàn toàn quân bình, có khả năng tự tín, và thích ứng cho bất cứ trường hợp xã hội nào, người tài ba hoàn hảo luôn luôn thung dung đối với mình và vì thế có thể làm cho người khác cũng được thung dung đối với chính họ.

Thái độ quân tử với tha nhân luôn luôn lịch sự và cởi mở theo như khẩu hiệu : “ Tôi có thể giúp đỡ gì được ông không?” Theo cái tinh thần nhân đạo ấy sự giao dịch với người ở giai tầng khác nhau trong xã hội được qui định vào giềng mối Ngũ thường – cha con, an hem, vợ chồng, bầu bạn, vua tôi. Cuối cùng tất cả những giải đáp thích ứng ấy được toát yếu vào quan niệm Lễ mà ý nghĩa là phải nên, bởi vì nó bao hàm tất cả điều lý đáng nên của đời sống nhân sinh từ tế lễ trời đất cho đến cách thức thù tạc người khách tầm thường trong việc mời uống chén trà. Về chính trị điều ấy thêm vào cho một xã hội được tổ chức bằng đạo đức bên trong cái năng lực của gương mẫu. Trách nhiệm của nhà lãnh đạo, hành động với đức trí tu tỉnh, với nhân ái, và biết thời trung để thiết lập một qui mô uy tín nó bảo vệ cộng đồng bằng sự cảm hóa quần chúng muốn sống chung với nhau trong hòa bình trật tự. Một xã hội xếp đặt như thế có cái Đức hay yếu tố uy tín nó tu sửa văn hóa như một tổng thể và làm cho nó vững chắc chống với sự phá hoại ngoại lai. Ngoại lai có thể chinh phục người ta, nhưng nếu người ta thực có một đường lối sống văn minh, thích hợp và thỏa đáng hơn thì sau cùng cái đường lối ấy tất nhiên sẽ được kẻ kém vững vàng, thiếu tự túc và kém khôn ngoan về đường lối tán thưởng hóa theo. Trên đường lâu dài trong thành công để bá yếu tố vô hình nhưng vô địch thì không phải là sức mạnh võ lực binh bị quân sự mà là yếu tố văn hóa và uy tín tinh thần (tức là Văn thắng Vũ).

Cái giải pháp xã hội ấy thành công rực rỡ như thế nào hình như đã được lịch sử minh chứng đầy đủ. Văn hóa Trung hoa có một hương vị riêng của nó. Nó là một hợp thể của sự tế nhị, chói lọi và mực thước, sản xuất ra một hiệu quả chỉ có thể gọi được là ý vị thiện bảo. Người Tầu đã đề cao đời

sống hưởng thụ hợp lý và khinh miệt sự hủy hoại đời sống. Kết quả họ đã có thể thống nhất một lãnh vực phì nhiêu và rộng lớn và sáng tạo – nếu ta nhân bội sự mien trường bằng lượng độ nhân khẩu bên trong – một nền văn minh phổ cập loài người từng thành tựu, một nền văn minh ở thời cực thịnh bao hàm một phần ba nhân loại trong thế giới. Chỉ riêng cơ cấu chính trị của cái văn minh ấy. Đế quốc Trung hoa tồn tại trãi qua hàng bao thế kỷ 2133 (kể từ 221 tr C.n đến 1912 s C.n). Một thời đại mà Đế quốc Alexandre Đại đế và Cesar không đáng kể. Năng lực đống hóa của nó cũng rất mạnh với biên giới rộng mở hơn tất cả các văn minh lớn, Trung hoa đã làm mồi cho rợ xâm lăng hết lớp này đến lớp khác sẵn sàng nhòm ngó tràn vào lãnh vực nông nghiệp, Quân Thát đát mà cuộc viễn chinh đã làm thương tổn cho tinh thần Đế quốc La mã luôn luôn ở tại cửa quan nước Tầu. Nhưng người Tầu thâu hóa cái gì mà họ không bài trừ được. Mỗi làn sống xâm lăng chẳng bao lâu sẽ mất cái cá tính của mình đi. Như nhà Trung hoa học trứ danh Arthur Waley đã nhận thức, hiếm có một nhà chinh phục ngoại lai đến kiếm lợi trong vòng vài chục năm lại không cố gắng viết một bài thơ chữ Hán để cho giáo sư của mình vốn là người bị chinh phục, có thể bình phẩm xứng đáng tư cách một người quân tử. Và luôn luôn y hy vọng được lầm là người Tầu, như Kublai Khan và tỉ dụ rõ ràng nhất. Y chinh phục nước Tầu nhưng “chính y lại bị văn minh Tầu chinh phục lại. Sự chiến thắng của y làm cho y có thể thực hiện cái mộng lâu dài : trở nên một Thiên tử thực sự”. Đây là một lò văn hóa đủ sức nóng để hun đúc. Không có sự hiển nhiên ấy của các rợ xâm lăng đối với điều chúng thấy ở Âu châu. Khi ôn lại một hơi về văn minh Trung hoa người ta sẵn sang bảo triết học xã hội Trung hoa không nơi nào đã vượt quá được.

III. ẤN ĐỘ. Trở lại truyền thống lớn thứ ba của thế giới là văn hóa Ấn độ thì chúng ta thấy ở đây cả hoàn cảnh thiên nhiên lẫn xã hội đều không có vẻ hứa hẹn. Hoàn cảnh thiên nhiên lẫn xã hội đều không có vẻ hứa hẹn. Hoàn cảnh thiên nhiên của Ấn độ tuy khác với Trung hoa nhưng cũng thân thiện hơn. Miền nhiệt đới của lưu vự sông Ganges với thảo mộc rậm rạp, ẩm thấp, khó chịu và sức nóng như thiêu, sức khô héo cảu các miền khác thì hằng mười tháng liền trong một năm chỉ có giọt sương đểm để giải khát cho đất đai – Hoàn cảnh thiên nhiên thực là cực đoan. Uy hiếp bởi quyền năng bao trùm của thiên nhiên, người Ấn thu hồi sáng kiến và hướng về chiều khác. Quan điểm thế giới của họ trở nên không thực tiễn theo nghĩa kỹ thuật. Nhất là quang cảnh sa mạc đã phải làm cho họ nản chí. Đứng trước thiên nhiên ở hình thức ấy âu sầu, ảm đạm, khô khan với ảo ảnh lơ lửng tới lui, không lạ gì mà người Ấn bắt đầu nghĩ: Thiên nhiên bất trị, và ở một số chủ trương kỳ lạ, là không thật. Thiên nhiên mờ ảo, biến hóa luôn luôn, bí mật, ghê sợ nếu anh muốn, nhưng có ích lợi gì để tìm khám phá định luật của nó. Nó là ảo hóa. Nó đầy ma thuật, một quỉ thuật, một trò chơi của huyễn ảo vũ trụ bí nhiệm. Đứng trước một Thiên nhiên có vẻ khó chinh phục Trung hoa trên kia đã quay chú ý vào xã hội, nhưng Ấn độ ở đây tự thấy đứng trước những vấn đề xã hội sâu xa nhất là ranh giới văn hóa mầu da. Sự phân biệt giữa dân bản xứ Dravidien với dân du nhập Aryen quá rõ rệt cho tới ngày nay – sau 3500 năm, ranh giới vẫn còn. Không một sự khôn khéo nào đủ để phá tan cái tai ách đó được. Chế độ đẳng cấp muốn là biện pháp nhưng đáng lẽ liều thuốc đẳng cấp để chữa cái bệnh, rút cục bệnh tình tiếp theo đẳng cấp, quay thành một cớ duy trì cách biệt xã hội. Tương đối rất sớm, Ấn độ hết hy vọng giải quyết vấn đề sống trên bình diện xã hội để quay về nội hướng, đem hết sức chú ý vào vấn đề tâm lý. Thiên nhiên? không có hy vọng để cai quản thế giới vật lý. Xã hội? chừng

nào người còn là người thì luôn luôn sẽ có tuyệt vọng, về xã hội bất công và bế tắc. Nhưng cá nhân có vẻ hứa hẹn. Nếu chúng ta chỉ phải hiểu biết chúng ta thực là ai thì chúng ta sẽ đạt được tự do nội tâm vượt lên trên các mâu thuẫn chúng làm bế tắc cả vấn đề Thiên nhiên lẫn xã hội. Những giòng sau đây rút ở Katha Upanisad sẽ cho chúng ta nhận thấy ngay đề tài đặc biệt Ấn độ :

“ Giác quan hướng ra bên ngoài. Nhân thế mà người ta nhìn cả ra cái gì ở bên ngoài, và không nhìn thấy cái gì ở trong lòng. Người hiền trí nắm mắt về thế giới bên ngoài và chứng kiến Tự tính”. Vì đối với người Ấn, cảm giác là chứng nhân giả dối. “ Thế giời không phải cái gì hiện ra như thế. Đằng sau sự sống bên ngoài bề mặt, mà chúng ta thực nghiệm cái trò sống chết, còn có một sự sống thâm sâu hơn nó không biết có sự chết. Đằng sau ý thức biểu hiện nó đem lại cho ta tri thức về sự vật đối tượng còn có ý thức thuần túy. Chân lý chỉ những ai nội hướng nhìn vào trong mới thực nghiệm được thôi”. Với cái tin tưởng ấy phát triển “bao nhiêu năng lực trí thức như trước kia đã dùng vào sự nghiên cứu và sự phát triển cho một cái máy để chinh phục những năng lực của vũ trụ đã quay hướng vào bên trong. Năng lực vũ trụ đã bắt ngay tại ngọn nguồn của nó… tất cả phụ thuộc chỉ là chi nhánh năng lực phân hóa bị để lại sau. Trong tư tưởng Ấn độ… tất cả thế giới bên ngoài được coi như là thứ yếu”.

Vậy thì Ấn độ trở nên triết gia tâm lý. Một điều hiển nhiên của sự để tâm tiên quyết trong khu vực này được thấy trong ngũ vựng tâm lý học tinh vi của nó. Comaraswamy, khi làm giám đốc viện Bảo tang Đông phương ở Boston thường nói rằng cứ một danh từ tâm lý ở tiếng Anh có bốn danh từ ở tiếng Hy lạp và bốn mươi ở tiếng Sanscrit.

Điều mà Ấn độ thực sự phát triển tiếp tục giá trị trong tâm lý học sự thật còn là một vấn đề bàn cãi. Tạm gác những điểm tranh biện hơn hết sang một bên, tôi muốn đề nghị rằng ít nhất những sáng kiến sau đây hết sức hiện đại đã được khám phá và cứu xét tỉ mỉ hơn hai ngàn năm trước đây :

1- Ý thức của chúng ta không phải tất cả điều ở trên mặt biểu hiện mà còn bao hàm những tầng lớp của tiềm thức nữa. (Hãy đối chiếu với Freud, toàn thể vận động phân tâm học và tuổi tác hồi tố trong thôi miên).

2- Con người là một toàn thể sinh lý tâm lý với sự hổ tương hành động giữa hai phương diện còn tinh vi hơn làm người ta tưởng đến. (So sánh với những quan hệ lạ lung tinh thần thân thể hay là tâm thân mới khám phá trong thôi miên học và y học tâm lý doanh dưỡng).

3- Thêm vào thân thể thô sơ (sthula sarira) còn có một cái vỏ sinh khí (prana-maya-kosa) (khí) còn là vật lý thì nó tế nhị hơn nhiều và vô hình. ( So sánh với những phát minh hiện đại về trường nhân diện của ba động thân thể và trí não).

4- Đối với tinh thần chúng ta phải phân biệt giữa mạt na thức (manas) và bồ đề (budhi) nghĩa là giữa tư tưởng hợp lý, phê phán và phân tích với cái mà Radhakrishman gọi là tư tưởng toàn diện. (So sánh sự phân biệt của năng khiếu đảm bảo như đã mô tả bởi Descartes, Hamilton và Henri Poincaré trong khái luận về “Sáng tạo Toán học”).

5- Xúc động cơ bản không phải do tinh thần biểu hiện trên mặt kiểm soát mà là bộ phận sâu xa hơn. ( So sánh với Freud; cũng so với phát minh về vị trí của xúc động ở trong thần kinh sang) (thalamis).

6- Tính tình người ta khác nhau và không thể uốn nắn vô cùng như ý muốn được. (So với thuyết lý nhân cách kiểu mẫu trong quan niệm triết lý đẳng cấp và bốn yogas với công

trình của William Sheldon, Charles Morris và các công trình khác trong tính cách học hiện đại).

7- Sự vật chúng ta nhìn thấy không phải chỉ là phản ảnh như vào tấm gương của ngoại giới mà là trong thành phần tác dụng hay là tự cơ quan tri giác phóng ra. (So thuyết Maya giới thuyết như không phải là huyễn ảo mà là xây dựng tâm lý – với các thuyết lý về tri giác tối tân hiện đại).

8- Phần lớn đời sống thì phấn loạn hay là không trúng tiết (dunkha – khổ đế) và nguyên nhân ở tại (tanha) = khát vọng tham dục, ý muốn về sinh tồn riêng tư hay là thành tựu cá nhân. (So tứ diệu đế của Buddha với khoa chữa bệnh tinh thần đại cương hiện đại).

Cả Trung hoa lẫn Âu tây không từng cống hiến một phân số nhỏ về sự chú ý vào tinh thần của Ấn độ. Vậy thì theo quan điểm lịch sử Ấn độ quả xứng đáng danh nghĩa triết gia tâm lý.

KẾT LUẬN

Trong ba nền văn minh lớn đang còn sinh hoạt trên đây, Âu tây, Trung hoa, Ấn độ, mỗi văn minh tỏ ra có một chuyên môn độc nhất về bình diện văn hóa, Âu tây sở trường về trí khôn Thiên nhiên, Trung hoa về trí khôn Xã hội. Ấn độ về trí khôn Tâm lý. Nay hãy nói lên cái hại tất nhiên của sự chuyên môn : mất khả năng về vấn đề lảng bỏ”.

“Không gì thất bại bằng thành công” – kết cuộc tất cả ba truyền thống văn hóa đều đi đến miệng vực hay là tai hại bởi vì mỗi đàng đã thành công quá về một mặt đến nỗi tưởng yên ổn mà lảng bỏ hai mặt kia.

Cả Trung hoa lẫn Ấn độ đã lảng bỏ vấn đề Thiên nhiên; hậu quả là khoa học Thiên nhiên không phát triển, và mực sống còn thấp kém không thể tưởng tượng được. Ở Trung hoa vấn đề ấy chứng minh theo chu kỳ rất rõ cả về thiên tài xã

hội. Giữa các triều đại đều xảy ra một thời kỳ nội chiến dài, và như Shu Ching Lee giải thích nó luôn luôn có liên hệ với “mật độ nhân khẩu trên đất trồng trọt”. Đất trồng trọt này không tiến triển về sản xuất vì “sự cải tiến kỹ thuật canh nông đã bị lảng bỏ”.

Vào thời đầu nhà Minh (1368) Trung hoa và Âu tây đại khái cùng chung một trình độ về tài năng kỹ thuật cơ khí. Đến cuối triều Minh (1644) Âu châu đã có khoa học cận đại và Trung hoa vẫn còn ở thời Trung cổ. Còn như Ấn độ thì cống hiến khoa học độc nhất cho thế giới nói chung là về số học thuần túy trong đó nó không lấy đề tài ở ngoại giới hiện tượng mà lấy tài liệu của tinh thần. Thêm vào sự bất lực đối với Thiên nhiên ấy, Ấn độ còn thêm sự vụng về về xã hội được minh chứng bằng tình trạng hệ thống đẳng cấp hiện tại. Còn Trung hoa thêm có vấn đề ngây thơ tâm lý. Thời chúng ta cũng hé thấy ở Trung hoa người ta để ý đến tinh thần về phương diện tâm lý và điều mà Trung hoa có thể làm được là trong phong trào tĩnh tâm triều đại nhà Chu, ý nghĩa về chữ Đức tâm truyền ở Đạo đức kinh của Lão Trang, đoạn văn về Dạ khí ở Mạnh Tử, và biện luận của Chu Hy về “Tĩnh tọa”. Nhưng điều ấy không từng được theo đuổi có hệ thống, và sự chú ý vào những vấn đề tâm lý ấy thông thường có luận điệu xã hội. Tinh thần được quan sát không phải vì chính nó mà vì nó có thể củng cố cho xã hội về mặt nào. Người ta có cảm tưởng mỗi khi Trung hoa đề cập đến tâm lý học là chỉ đề cập đến tâm lý xã hội mới thực sự chú ý. Sự khiếm khuyết của nó về mặt tâm lý học được thấy rõ ở chỗ thất bại về cái họa đàn áp mà nó không thấy. Trong tổ chức Trung hoa không có chổ cho tình cảm khai thông, bồng bột và không chế ngự áp chế. Kết quả những cảm xúc bị ẩn ức cho đến chừng nào sự ẩn ức nổ bung

ra và cảm xúc xuất hiện ở hình thức ghê sợ. Những tỉ dụ cho điều ấy thấy được ở khả năng Mông cổ đối với tra tấn và những vụ giết người thường xuyên xảy ra thình lình gọi “cuồng loạn” như Sorokin giải thích, là dấu hiệu của truyền thống Á đông hơn các nơi khác. Nó đi sang Nhật bản, như Robert Guilain đã giải thích, một thanh niên “thụ giáo theo kỹ luật đấu sĩ quá khích theo kiểu “Spartiale” để phát triển bản năng chiến đấu, và đồng thời lấy pháp phục tong mù quáng và lễ độ hoàn toàn để bắt vít bản năng bạo động của nó lại. Như thế nó biến thành một nhân vật sẵn sàng nổ bùng ra như trái phá vậy”.

Sự khuyết điểm của Âu tây là về tâm lý và xã hội. Về tâm lý học Âu tây đã chỉ là không rõ rệt, nhưng về xã hội thì thành tích nhất định đã là xấu, ít nhất có bốn thực kiện phải nhìn nhận như hiển nhiên về sự bất lực trong quan hệ xã hội của Âu tây và sự thiếu hẳn hiểu biết về những năng lực tạo nên cấu kết xã hội và hòa mục đoàn thể.

1- Trong khi văn minh Trugn hoa đã có khả năng bành trướng, hợp nhất càng ngày càng nhiều dân tộc vào một truyền thừa chung, và trong khi văn minh Ấn độ ít ra cũng có thể bảo vệ được dân tộc mình, thì lịch sử Âu tây là một sự phân chia liên tiếp. Sau cuộc hợp nhất Vương quốc Bắc Nam ở Ai cập thì không còn có sự hỗn hợp nào nữa ở khu vực Vành trăng phì nhiêu cả. Đáng lẽ sự hợp nhất thì có sự rạn nứt. Dân Hebrew phân chia ra Israel và Judah. Gilbert Murray viết trong “ Năm giai đoạn của Tông giáo Hy lạp” “The five stages of Greek Reli-gion” : “Cái họa Hy lạp tiền định là phân chia như nhiều người thấy ở Âu châu hiện nay.” Nhà thờ cắt đôi ra thành Đông và Tây. Và nhà thờ Tây phương chia thành Tân giáo và Gia tô giáo.Đế quốc Trung cổ xé vụn thành dân tộc. Và quá trình ấy vẫn còn tiếp tục. Na uy, Đan mạch và Thụy Điển, nguyên lại là một khối thống nhất đã nứt ra làm ba. Nước Bỉ và Hòa lan nguyên

lai là một đơn vị sinh hoạt thì đã phân chia, và nước Bỉ còn bị cái họa phân chia nữa. Hải đảo Anh cát lợi đã luôn luôn rạn nứt với phong trào phân chia rất mạnh còn là điều hiển nhiên. Hợp chúng quốc có nội chiến của nó và Nam Bắc tiếp tục đố kỵ. Sử gia Arnold Toynbee viết : “Điều mà làm cho ta mất uy tín và yếu đi ngày nay là chiến tranh huynh đệ tàn ác trong lòng xã hội Âu tây từ 1914… Người Âu tây chúng ta đã chiến tranh với chúng ta hết sức dã man, phá hoại và mất uy tín cũng như chiến tranh tôn giáo trước kia vậy. “Lịch sử Âu tây từ thời Trung cổ đến nay là một chuyện dài về sự bất lực để khích khởi đức tính trung thành bảo hợp đủ mạnh mẽ ngõ hầu vượt được đầu óc địa phương”.

2- Tôn giáo Âu tây, san sẻ cái tinh thần văn hóa trọng về Thiên nhiên thì cũng san sẻ sự bất lực của nó về xã hội vậy. Cuộc đàn áp đại qui mô duy nhất về tôn giáo đã xẩy ra ở Tây phương – Do thái giáo, Cơ đốc giáo, Hồi giáo. Kể từ thời Trung cổ, Cơ đốc giáo đã tự phân chia. Lại dẫn lời Toynbee thì “Suốt 400 năm và hơn nữa, từ khi nổi lên cuộc tranh chấp giữa giáo hội với vua Frederick II ở thế kỷ (XIII) cho tới hết cuộc chiến tranh tôn giáo giữa Gia tô và Tin lành ở Âu tây thế kỷ XVII, nhà thờ Cơ đốc ở thế giới Tây phương đã là sức mạnh không phải của nhân từ, hòa bình và đoàn kết mà là của bạo động, chiến tranh và chia rẽ… Trước khi thế kỷ thứ XVII chấm hết, thì những mối hận thù tranh dành và độc ác mà phái Thần học trừ ác (Odium theologicum) Cơ đốc giáo bắt Âu tây chịu đựng, thì đã thành một ô nhục đe dọa văn minh Tây phương”.

3- Tây phương đã quan niệm vấn đề quan hệ văn hóa hỗ tương về phương diện vật lý hơn là về nhân văn. Hết thời ấy đến thời khác, các dân tộc Tây phương hình như chỉ tỏ có một thái độ đối xử với các dân tộc xa lạ là thái độ chiến tranh và

thống trị, cái ý niệm Đức của Đông phương, sự đắc thắng tối cao không do thế lức vật chất quyết định mà do uy tín tinh thần và văn hóa hình như công nhiên thiếu hẳn.

4- Ngẫu nhiên (có người bảo là tất nhiên) xuất hiện ở Âu châu một thuyết lý xã hội nó đẩy chủ nghĩa Tây phương đến điểm cực đoan hợp lý của nó. Đi đôi với khuynh hướng Tây phương muốn thu tâm lý học về sinh lý học, Mã khắc Tư thu xã hội học vào kinh tế học. Chung cục là không có vấn đề xã hội nữa một khi vấn đề vật chất được giải quyết, vấn đề xã hội sẽ tự nó giải quyết lấy nó.

Chúng tôi đã trình bày mỗi một trong ba đại truyền thống văn hóa thế giới đã thành tựu được kết quả đáng kể về một vấn đề cơ bản của con người. Nhưng nó đã đưa con người đến miệng vực trụy vong vì không đủ để ý đến hai vấn đề cơ bản kia. Kết luận hiển nhiên là một văn hóa thích hợp chính đáng bắt buộc phải gây cả ba tiếng của điệu nhạc tấu. Trong sự phát triển bản nhạc hòa tấu ấy của một văn hóa thế giới chính đáng, ba truyền thống bình đẳng đi đều với nhau. Mỗi truyền thống có cái gì trọng yếu để cống hiến và cái gì để học hỏi vậy.*

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

———

* Thuật theo Huston Smith Accents of the world’s Philosophies” đăng trong Philosohy East and West. April. July 1957. (University of Hawai Press)