Số 2 (1972)

9. Cơn Sốt Đại Học Miền Nam

CƠN SỐT

ĐẠI HỌC MIỀN NAM

ĐOÀN VIẾT HOẠT

(Tiếp theo)

PHẦN II : NHỮNG YẾU TỐ MỚI

Trong khi Đại học miền Nam còn đang lung túng chưa kịp thích nghi để đáp ứng những nhu cầu phát triển văn hóa và xã hội thì nhiều yếu tố mới lại dồn dập xẩy đến xô đẩy Đại học vào một cơn khủng hoảng trầm trọng cả về tổ chức lẫn nội dung giảng dạy. Ngoài sự gia tăng chiến tranh mà ảnh hưởng vào mọi sinh hoạt xã hội miền Nam đã quá rõ rệt, ở đây chúng ta chỉ nói đến những yếu tố cục bộ hơn. Chúng ta sẽ phân tích những yếu tố này dưới ba phân mục liên quan tới sự gia tăng sĩ số, những cố gắng của người Mỹ trên lãnh vực giáo dục và Đại học, và những phản ứng của giới trí thức thành thị, đặc biệt của giới giáo chức sinh viên, trước những diễn biến của xã hội.

A. GIA TĂNG SĨ SỐ :

Sauk hi đình chiến tại miền Nam cũng như miền Bắc (1) sĩ số đều gia tăng nhảy vọt ở cả ba cấp bậc Tiểu, Trung và Đại học. Thời kỳ tiền 1963 sĩ số gia tăng rất nhanh. Từ 1954 đến 1962 sĩ số Tiểu học tăng 270% còn về Trung học, từ 1954 đến 1963 sĩ số tăng 540%. (2) Sau 1963 sĩ số tiếp tục gia tăng tuy ở mức độ chậm hơn. Sĩ số Tiểu học tăng 25% từ 1964 đến 1967 và đạt mức gần 2 triệu học sinh năm 1967. Còn Trung học sĩ số tăng hơn 60% từ 1964 đến 1967. (3) Về số thí sinh Tú tài II, văn bằng mở cửa vào Đại học, chúng ta cũng thấy tăng rất mau, từ 1.201 thí sinh năm 1957 lên 9.058 năm 1962 và 36.000 năm 1969. Mặc dù số thí sinh đậu giảm từ 64% năm 1950 xuống còn có 50% năm 1963 và 45 % năm 1966, (4) tuy nhiên những năm

———

(1) Theo Nguyễn Khánh Toàn, Thứ trưởng Giáo dục miền Bắc, thì riêng trường Trung học kỹ thuật sĩ số tăng từ 2.752 học sinh năm 1955 lên 9.616 năm 1957 và 16.422 năm 1959. Còn ở Đại học tăng từ 8.086 năm 1956 lên 7.707 sinh viên năm 1959. (trong 20 Years Development of Education in the Democratic Republic of Vietnam (Hanoi : Publis-hing House of the Ministry of Education, 1965), tt. 2, 30.

Còn theo những con số do báo Nhân dân đăng tải trong suốt thời gian từ 1954 đến 1966 thì tuy hơi khác nhưng cũng cho thấy sĩ số Đại học tăng, từ 1.528 sinh viên niên khóa 1954-1955 lên 11.416 niên khóa 1960-1961 và 30.000 sinh viên niên khóa 1965-1966.

(2) Việt nam Cộng hòa, Thành tích chín năm hoạt động của Chính phủ 1954-1963. (Saigon. Mai linh, 1963), tt. 395, 397.

(3) Con số năm 1964 theo Republic of Việt nam, National Ministry of Education, Progress for XXIX th International Conference on Public Education, Geneva; July, 1966 (Saigon : the Ministry, n, d, ) t.t. 13-14.

Con số năm 1967 theo Edem, Report on Eductional Developments in 1967-1968 (Saigon: the Ministry, n.d. ), t.t 57-58.

(4) Bureau Régionale de l’UNESCO Pour l’Education en Asie, Projec-tions à Long Terme de l’Education en République du Viet nam, Rap-port de la Mission Consultative Régionale de l’UNESCO Pour la Pla-nification de l’Education en Asie (Bangkok, 1965), t.14. Riêng con số năm 1969 theo Chinh luận, 6-9-1969, t.3.

gần đây với phong trào bỏ thi Tú tài chắc chắn sẽ làm tăng thêm số sinh viên vào Đại học. Hơn nữa, vì số thí sinh Tú tài II tăng nhanh như ta thấy trên đây thì dù tỉ lệ đậu có giảm đi số sinh viên vào Đại học vẫn gia tăng. Thêm vào đó là một yếu tố khác quan trọng hơn. Đó là khuynh hướng của học sinh Trung học đều muốn hướng về các phân khoa của Đại học hơn là các trường chuyên nghiệp hay kỹ thuật. Theo một con số của UNESCO thì trong niên khóa 1962-1963, 94% học sinh Trung học theo học tại các trường Trung học tổng quát chỉ có 4% học Trung học kỹ thuật và 2% học Trung học sư phạm (5).

Kết quả là các phân khoa Đại học thâu nhận sinh viên mỗi ngày một nhiều hơn. Riêng về sĩ số trong niên học 1954-1955 chỉ mới ghi nhận có một tổng số là 2.154 sinh viên trên toàn miền Nam thì niên học 1962-1963 số này đã tăng lên tới 17.929 ; đến năm 1964 tổng số sinh viên là 23.662, và năm 1969 số này tăng lên tới 46.257. (6) Mặc dù tác giả chưa có tổng số sinh viên các năm sau 1969 nhưng chắc chắn còn tăng lên nhiều hơn nữa. Cùng với sự gia tăng sĩ số là sự gia tăng các trường Đại học. Trong thời gian tiền 1963 chỉ có hai Đại học mới ra đời ngoài Đại học Sàigòn : đó là Viện đại học Huế và Viện đại học Đàlạt. Nhưng từ 1963 tới nay chúng ta thấy đã có năm Đại học mới mà bốn là Đại học tư và chỉ có Viện đại học Cần thơ là do chính phủ mở.

———

(5) Bureau Régionale de I’UNESCO Pour I’Education en Asie, op. cili, t. 14.

(6) Các con số trước 1963 theo Việt nam Cộng hòa, Thành tích chín năm hoạt động. t. 400 ; con số năm 1964 theo RVN, Progress of Educa-tion… 1965-1966, t. 20 ; con số năm 1969 theo République du Vietnam, Minestère de I’Education, Bureau de Statistique, Situation de I’En-seignement au Vietnam Année Scolaire 1969-1970 (2ème trimester) (Saigon : n. d.), t. 5.

Mặc dù số Đại học có tăng nhưng trên thực tế, ngoài những vấn đề tế nhị khác như phẩm chất giảng dạy và chương trình học tập nghiên cứu mà chúng ta sẽ bàn tới trong phần III của loạt bài này, ít nhất là ¾ tổng số sinh viên toàn quốc ghi danh tại các phân khoa thuộc Viện đại học Sài gòn (theo con số năm 1969). Mà Viện Đại học Sài gòn lại gồm nhiều căn nhà trước đây được xây cất không phải với mục đích giảng dạy Đại học. Dự án xây cất một khu Đại học tối tân tại Thủ đức đã được chấp thuận từ năm 1962 và được coi như thuộc kế hoạch quốc gia năm năm lần thứ hai (1962-1966) có nghĩa là phải được hoàn tất vào cuối giai đoạn năm này. Theo đề án này phí tổn dự trù cho việc xây cất khu Đại học Thủ đức lên tới hơn một tỷ bạc Việt nam. (7) Nhưng như chúng ta đều biết cho tới nay chỉ mới hoàn tất có trường Đại học Sư phạm và trường Khoa học mà cũng chưa được trang bị và sử dụng hoàn toàn.

Việc gia tăng sĩ số bậc Trung học và Đại học đã tạo ra nhiều bế tắc về cả hai phương diện chất và lượng. Chúng ta sẽ bàn tới những bế tắc này trong phần III. Bây giờ chúng ta hãy bàn tới yếu tố thứ hai ảnh hưởng tới sự phát triển Đại học miền Nam nhất là thời kỳ sau 1963. Đó là ảnh hưởng Mỹ vào Giáo dục nói chung và Giáo dục Đại học nói riêng.

B. NHỮNG CỐ GẮNG GIÁO DỤC CỦA NGƯỜI MỸ.

Bàn về ảnh hưởng Mỹ vào Giáo dục và Đại học miền Nam thiết tưởng chúng ta không thể không nhắc sơ qua tới chính sách đối ngoại về văn hóa của người Mỹ vì kiến thức sơ đẳng nhất về chính trị quốc tế cũng cho ta thấy rằng không thể tách biệt đối ngoại chính trị khỏi đối ngoại văn hóa cũng như những

———

(7) Misson d’Etude des Programmes d’Investissements en Matière d’Edu-cation, Vietnam (Octobre-Novembre, 1963) (Paris : UNESCO, Janvier, 1964), tt. 127, 175.

khía cạnh khác của chính sách đối ngoại của một cường quốc như Mỹ. Trong một tài liệu nghiên cứu về liên lạc giữa các hoạt động văn hóa và chính sách đối ngoại của Chính phủ Mỹ, Thom-son và Laves đã cho thấy rõ là các chương trình văn hóa của Hoa kỳ ở hải ngoại luôn luôn đi song song với chính sách đối ngoại. (8)

Hoạt động văn hóa đầu tiên của Hoa kỳ tại hải ngoại bắt đầu năm 1963 tại Châu mỹ La tinh. Đến thế chiến thứ hai Quốc hội Mỹ muốn có “một chương trình thông tin và trao đổi Giáo dục để giúp thực hiện trọn vẹn chính sách ngoại giao của Hoa kỳ”, (9) đã thông qua dự luật Fulbright năm 1964 và dự luật Smith-Mundt năm 1948. Khi có cuộc chiến tranh lạnh giữa Mỹ và Nga trong thập niên 1950 các hoạt động văn hóa giáo dục của Hoa kỳ tại hải ngoại càng mang nhiều tính chất tuyên truyền hơn. Viên Giám đốc Văn phòng Trao đổi Giáo dục tại Bộ ngoại giao Hoa kỳ đã tuyên bố thẳng là việc trao đổi Giáo dục là “một lợi khí đắc lực cho chính sách đối ngoại của Hoa kỳ” (10).

Trong thập niên 1960 quan niệm thô kệch này được thay thế bằng một quan niệm tế nhị hơn qua các chương trình đào tạo chuyên viên cho các xứ chưa mở mang. Sự thay đổi quan niệm này được đánh dấu bằng việc thành lập Viện Đại học Ha-waii ngày 25 tháng 10 năm 1960. Kể từ đây Hoa kỳ nhắm mạnh vào việc hỗ trợ để phát triển các trường Đại học và uy tín của tiến bộ Mỹ được đại diện bởi các phái đoàn chuyên viên và giáo sư Đại học được cơ quan USAID tài trợ và gửi đi các nơi,

———

(8) Xem Charles A. Thomson và Walter H.C. Laves, Cultural Relations and U.S. Foreign Policy (Bloomington, Indiana : Indiana University Press, 1963).

(9) Ibid., t. 69.

(10) Ibid., t. 84.

Tại Việt nam, chương trình viện trợ Mỹ bắt đầu từ cuối thập niên 1940 qua chương trình Marshall. Tuy nhiên cho tới 1954 chương trình này nặng về quân sự và nhẹ về kinh tế nhất là văn hóa giáo dục thì không đáng kể. Từ 1954 trở đi viện trợ Mỹ hoàn toàn thay thế Pháp về tất cả các phương diện.

Về phương diện văn hóa giáo dục, Hoa kỳ tập trung nỗ lực vào ba chương trình : gửi sinh viên Việt nam du học Hoa kỳ, gửi các phái đoàn nhân viên giáo dục Việt nam đi tu nghiệp và quan sát tại Hoa kỳ, và hỗ trợ cho các cơ sở giáo dục trong nước.

Hoa kỳ bắt đầu tài trợ để gửi sinh viên và công chức Việt nam du học tại ngoại quốc từ năm 1951. Chương trình học bổng của Phòng Giáo dục và Ban Giáo dục Cao đẳng của USAID ở Sài gòn được dành một ngân khoản hàng năm khá lớn. Kể tất cả các chương trình du học và tu nghiệp dài hạn và ngắn hạn ngân sách năm 1969 là 2.385.000 đô la. Riêng chương trình du học dài hạn trong năm đó được dành 1.325.000 đô la. (11) Qua các chương trình này hàng ngàn giáo chức và sinh viên Việt nam đã được gửi đi tu nghiệp hoặc du học taị ngoại quốc phần lớn là tại Hoa kỳ. Theo một tài liệu của AID ở Hoa thịnh đốn thì trong thời gian từ 1951 tới 1961 có 1.875 sinh viên và công chức đã được các cơ quan Hoa kỳ tài trợ đi tu nghiệp hay du học trong số này 1.065 người đi Hoa kỳ. (12) Một tài liệu khác của cơ quan JUSPAO ở Sàigòn phát hành năm 1969 nâng tổng

———

(11) USAID/Vietnam, Office of Education, “Briefing Materials, 1969”, (mimeographed) Attachment A and Attachment B (Scholarship Pro-gram).

(12) Center for Vietnamese Studies, Saigon, Evaluation Survey of USOM Training Program, Vietnam : 1954-1960 (Washington D.C… 965), t. 2.

số này tới 1968 là 4.809 người trong số này tính tới 1968 đã có 3.884 người trở về Việt nam. (13)

Tuy nhiên vì những con số trên gồm cả những người được gửi đi quan sát hay tu nghiệp ngắn hạn lẫn những sinh viên theo học tại các Đại học để lấy các văn bằng Đại học nên chưa đầy đủ. Theo một báo cáo nội bộ của USOM thì tính tới ngày 1 tháng 11 năm 1964 ước lượng có khoảng 127 sinh viên Việt nam đã theo học chương trình Cử nhân (B.A hay B.S.), 45 sinh viên theo học chương trình Cao học (M.A hay M.S.) và 35 theo học chương trình Tiến sĩ (Ph.D.). Cũng cùng năm này bản báo cáo cho biết có 176 người đã tu nghiệp hay học xong trở về nước, trong số đó có 118 người đã xong chương trình huấn luyện dài hạn tại Hoa kỳ hay tại một quốc gia thứ ba. (14)

Tóm lại mặc dù chương trình huấn luyện nhân sự theo chiều hướng giáo dục Mỹ đã bắt đầu từ 1951 nhưng một phần vì trong những năm đầu của chương trình này người Mỹ chỉ chú trọng tới giáo dục kỹ thuật và tới cấp tiểu học và trung học nhiều hơn cấp đại học; phần khác phần lớn những người được gửi đi chỉ để tu nghiệp hay quan sát ngắn hạn hơn là theo học các chương trình huấn luyện đại học dài hạn, cho nên số giáo sư đại học có văn bằng Mỹ còn quá ít so với những giáo sư có văn bằng Pháp. (15) Thêm vào đó ảnh hưởng của Pháp trên phương diện văn hóa giáo dục chỉ giảm sút rất chậm, và

———

(13) JUSPAO (Saigon), “Higher Education in Saigon”, Copy of an Un-classified Message from JUSPAO Saigon, No 52 (August 23, 1969). Drafted by C.A Bain and approved by Laurence J.Hall. t. 20.

(14) USOM/Government of Viet nam, “Participant Training Program”, Unclassified typed paper, Viet nam Research and Evaluation Infor-mation Center, AID/Washington D.C., n.d., t. 6.

(15) Theo JUSPAO, of. Cit., t. 12, thì niên khóa 1966-1967 chỉ có 8% giáo sư Đại học Sàigòn có bằng Ph.D. trong khi 37% có bằng Tiến sĩ Pháp.

những người giữ vị trí lãnh đạo tại công sở đa số vẫn chịu ảnh hưởng văn hóa Pháp nhiều hơn. Kết quả là những người tốt nghiệp tại Hoa kỳ về chưa chắc đã được sử dụng đúng mức (16). Ngoài ra chương trình du học của Bộ giáo dục cho tới những năm gần đây vẫn còn thiên về Pháp nhiều hơn Mỹ. Mặc dù trên tổng số thì từ 1.956 đến 1961 có 1807 người đi Hoa kỳ trong khi chỉ có 449 người đi Pháp, nhưng nếu phâ tách số người đi tự túc cũng như hưởng học bổng quốc gia thì lại ngược lại : cũng trong thời gian này chỉ có 98 người tự túc đi Mỹ trong khi có 126 người tự túc đi Pháp (17). Về học bổng quốc gia từ 1955 đến 1963 có tất cả 906 người được hưởng thì đã có tới 842 người được gửi đi Pháp trong khi chỉ có 21 người đi Mỹ. (18) Tình trạng này còn kéo dài tới năm 1967 khi mà chính phủ cho phép, chỉ trong một niên khóa 66-67, 1.694 học sinh được qua Pháp du học tự túc, đồng thời cấp 84 học bổng quốc gia cho du học sinh đi Pháp và chỉ có 6 học bổng cho đi Mỹ. (19) Những sự kiện đó cộng với các sự kiện khác mà chúng ta sẽ bàn tới sau đây đã phần nào “cầm chân” được ảnh hưởng Mỹ và làm chậm trễ một số chương trình cải tổ đại học miền Nam mà người Mỹ muốn thực hiện.

Ngoài việc gửi sinh viên và công chức tu nghiệp hay huấn luyện Phòng Giáo dục của USAID tại Saigon còn tổ chức cho nhiều phái đoàn nhân viên giáo dục các cấp đi thăm viếng Hoa

———

(16) Theo tài liệu của Center for Vietnamese Studies, op, cit, t. 12 thì tình trạng đã xảy ra từ 1964. Gần đây các báo có đăng tải là khoảng 200 sinh viên VN ở Mỹ gửi thư về các công sở xin việc nhưng đều bị từ chối nói là không có chỗ.

(17) Bùi Xương, “Du học”, Quê hương, Tập 1, Bộ 1 (Tháng giêng, 1962), t. 27.

(18) Việt nam Cộng hòa, Thành tích chín năm…, t. 405.

(19) RVN, Report on Educational Development in 1966-1967. t. 43.

kỳ. Mục đích các cuộc thăm viếng này cũng như tất cả các cố gắng giáo dục của người Mỹ ở Saigon, theo các viên chức Mỹ, là để giúp phát triển ở Việt nam một hệ thống giáo dục đào tạo được những nhân lực cần thiết cho việc thực hiện các chương trình xã hội, canh nông, chính trị và kinh tế (20).

Tuy nhiên khi chúng ta nhìn vào từng chương trình giáo dục một thì thấy những mục đích cụ thể và thiết thực hơn. Chẳng hạn trong các dự án ngắn hạn của cấp tiểu học, năm 1965 USAID Saigon tài trợ cho 11 thanh tra tiểu học đi quan sát tại Hoa kỳ trong 56 ngày trong đó kể cả 3 tuần lễ hội thảo về tổ chức giáo dục Mỹ. Cuộc viếng thăm này được AID ở Hoa thịnh đốn coi như mẫu mực cho các cuộc thăm viếng được tổ chức sau đó. Các viên chức AID ở Hoa thịnh đốn cho rằng cuộc thăm viếng thành công vì những người đi thăm trở về “đã tỏ ra có tinh thần hợp tác và nghe theo những khuyến cáo” của các cố vấn Mỹ. Cũng theo tài liệu của AID thì những người này “trở về Việt nam say sưa với những điều họ đã được xem và học về giáo dục và xã hội Hoa kỳ … Họ nhìn các cố vấn giáo dục của họ bằng con mắt khác trước”. (22)

Trong lĩnh vực đại học thì một trong năm mục tiêu của các chương trình của USAID là đào tạo nhiều giáo sư và quản trị viên tại Hoa kỳ để khi số người này nhiều hơn sẽ đánh bạt được ảnh hưởng Pháp. (23) Chương trình Leadership, một chương trình đào tạo các sinh viên từ khi bắt đầu đại học, cũng

———

(20) USAID, Office of Education, Participant Training, Objectives and Returns (Saigon : October, 1967), t. 1.

(21) Ibid., t. 14.

(22) Ibid., t. 16.

(23) Ibid., t. 34.

nhằm mục đích tương tự, nghĩa là để cung ứng cho Việt nam “một số hạch nhân những nhân viên huấn luyện tại Mỹ (anucleus of American trained personnel). (24)”

Các cuộc thăm viếng quan sát cũng được tổ chức riêng cho các giáo sư và các viên chức lãnh đạo đại học kể từ 1967. Cuối năm này 5 vị Viện trưởng 5 viện đại học công tư đều được mời quan sát các viện đại học Hoa kỳ; một chương trình tương tự được tổ chức cho 18 Khoa trưởng và Tổng thư ký năm 1968 và 7 vị Khoa trưởng nữa năm 1969 (25). Như thế tính tới 1970 hầu hết các vị Viện trưởng, và Khoa trưởng của năm Viện Đại học tại miền Nam đều đã thăm viếng quan sát Giáo dục Đại học tại Hoa kỳ.

Song song với các chương trình huấn luyện và quan sát là một chương trình dài hạn khác. Đó là chương trình nghiên cứu để cải tổ nền Giáo dục Đại học miền Nam nói chung và thực hiện việc cải tổ này một cách trực tiếp tại một vài cơ sở giáo dục.

Trong các cơ sở giáo dục được sự hỗ trợ trực tiếp của một phái đoàn cố vấn giáo dục Hoa kỳ chúng ta phải kể đến Học viện Quốc gia Hành chánh trước tiên. Học viện này nguyên trước kia mang tên là Trường Quốc gia Hành chánh thiết lập tại Đà lạt năm 1954 theo kiểu mẫu trường Quốc gia Hành chánh của Pháp. Viên cố vấn đầu tiên là một thẩm phán người Pháp. Tháng 4 năm 1954 trường này được tổ chức lại và đặt trực thuộc Phủ thủ tướng sau là Phủ tổng thống. Tới 1955 trường đổi tên là Học viện và dời về Sàigòn. (26) Năm 1957 Học viện ký một giao kèo với Viện Đại học Michigan State để giúp Viện.

———

(24) Ibid., t. 38

(25) USAID, Office of Education, Education Projects in the Republic of Vietnam (Saigon : the Office, 1969), t. 27.

(26) Việt nam Cộng hòa, NIA Catalogue 1961, (Sàigòn : The National Institute of Adinistration, 1961), t. 9.

Giao kèo có hiệu lực tới năm 1962. Đây là lần đầu tiên một Viện Đại học Hoa kỳ trực tiếp giúp đỡ một Viện Cao đẳng Việt nam. Phái đoàn trường Michigan State tại Học viện Quốc gia Hành chánh cố vấn cho Học viện này để cải tổ toàn bộ chương trình giảng dạy, tổ chức hành chánh và các khía cạnh khác. Phái đoàn MSU tại Sàigòn như lời nhận xét của chính viên trưởng phái đoàn là “một chi nhánh hải ngoại của một cơ sở giáo dục Hoa kỳ”, (27) đã để lại một ảnh hưởng sâu rộng trong chương trình giảng dạy, phương pháp và tổ chức của Học viện. Sự thành công của phái đoàn MSU về phương diện này đã làm cho các viên chức USAID tại Sàigòn quyết định dùng phương thức hỗ trợ trực tiếp này như là một phương thức căn bản để thay đổi giáo dục Cao đẳng tại miền Nam. (28)

Phương thức này được áp dụng lần thứ hai với trường Đại học Ohio (OU) và trường Đại học Southern IIlinois (SIU). Trường SIU ký một khế ước với USAID năm 1961 để giúp cải tổ các chương trình huấn luyện giáo viên Tiểu học.Trường SIU cũng giúp trường Đại học Sư phạm Sàigòn để tổ chức các khóa huấn luyện giáo sư cho các trường Sư phạm ; chương trình này bắt đầu năm 1967 với 26 sinh viên đầu tiên. Phái đoàn SIU tại Sàigòn cố vấn Chính phủ về tất cả các khía cạnh liên quan tới việc huấn luyện giáo viên Tiểu học. (29) Còn phái đoàn của trường OU thì giúp các trường Đại học Sư phạm Sàigòn, Huế và Cần thơ trong việc huấn luyện giáo sư Trung học. Ngoài ra

———

(27) Wesley R.Fishel, “The Role of the Michigan State |University Group in Vietnam”, Việt Mỹ, Vol. II, No. 3 (September, 1957), t. 39.

(28) USAID/Vietnam, Office of Education, Education, Projects in the Re-public of Vietnam, (Saigon : the Office, 1969), t. 27.

(29) Southen IIlinois University USAID Elementary Teacher Contract, Fourteenth Semi-Annual Report (January 1, 1968) (June 30, 1968) (Saigon : USAID, nd. d.), t. 2.

Phái đoàn còn gửi sinh viên VN du học tại Mỹ, và cố vấn về việc cải tiến phương pháp và dụng cụ giảng huấn. Tháng 6 năm 1966 phái đoàn trường SIU đệ trình Chính phủ Việt nam một kế hoạch Trung học tổng hợp, trường Trung học Kiểu mẫu Thủ đức cũng được sự hỗ trợ trực tiếp của phái đoàn SIU.

Tới nay các chương trình cố vấn của hai Viện Đại học Hoa kỳ trên vẫn còn tiếp tục. Ngoài ra, năm 1969 Viện Đại học Mis-Souri-Rolla đã bắt đầu kế hoạch cố vấn cho trường Kỹ sư ở Sàigòn và Viên Đại học Florida cũng đang giúp trường Nông lâm súc Sài gòn.

USAID cũng mời một số chuyên viên giáo dục tới Sàigòn để nghiên cứu và đặt kế hoạch cải tổ giáo dục Đai học miền Nam. Phái đoàn nghiên cứu đầu tiên ngoài phạm vi Sư phạm kỹ sư. Phái đoàn gồm 4 người, ở Việt nam trong một tháng. Sau thời gian nghiên cứu này phái đoàn tiên liệu miền Nam cần có 4.500 kỹ sư vào năm 1980 và để kịp cung ứng phải tăng số sinh viên cấp Cử nhân kỹ thuật lên 12.000 người. (3) Riêng năm 1967 có thêm 4 phái đoàn nữa được USAID mời sang nghiên cứu. Phái đoàn trường Đại học Florida nghiên cứu về giáo dục nông nghiệp trong khi ba phái đoàn giáo sư Đaị học khác nghiên cứu về các vấn đề tổ chức và quản trị Đại học. Có

———

(30) OHIO University, USAID/Education Contract, Semi-Annual Report For the Period April First, 1966 October First, 1966, (Saigon . USAID, n. d.), tt. 51-52, 92, 98, 99.

(31) Wesley L.Orr, J. Morley English, Thomas E.Hick and Ralph J. Smith, Survey of Engineering Education in Viet nam, A report to the Minister of Culture and Education of the Republic of Vietnam. On Behalf of the USCOM to Vietnam (Saigon : n, p., August 28, 1965), t. 27.

Lẽ quan trọng nhất là bản phúc trình của phái đoàn Wisconsin State University-Stevens Point. Bản phúc trình do một phái đoàn gồm 7 giáo sư và nhà lãnh đạo Đại học Mỹ trong đó có hai Viện trưởng, hai Khoa trưởng, hai Giám đốc và một Trưởng phân ban. Mặc dù một tai nạn phi cơ làm thiệt mạng tất cả nhân viên của phái đoàn vào những ngày cuối cùng của phái đoàn ở Việt nam, một phái đoàn khác được thành lập để hoàn tất phần hai của cuộc nghiên cứu về tổ chức và quản trị Đại học tại miền Nam. Trong bản phúc trình đúc kết phái đoàn đưa một Hội đồng Quản trị Đại học. Hội đồng “có quyền điều khiển tất cả các cơ sở giáo dục Đại học công lập tại miền Nam”. (32) Hội đồng còn có quyền bổ nhiệm và cất chức các Viện trưởng. Phái đoàn cũng đề nghị thiết lập một Ủy ban Tư vấn bên cạnh Viện trưởng với nhiệm vụ giúp Viện trưởng về các vấn đề liên hệ tới nhu cầu địa phương ; Ủy ban này có quyền thảo luận về việc lập ngân sách và kế hoạch của viện Đại học . Về phương diện chương trình phái đoàn đề nghị xát nhập ngành. Nông lâm súc, Kỹ sư và Hành chánh vào trong cơ cấu Đại học, và gộp ba phân khoa Khoa học. Văn khoa và một phần của Luật khoa lại thành một chương trình giảng dạy huấn tiền.

(33) Hầu hết các đề nghị của phái đoàn của phái đoàn cho tới nay vẫn chưa thực hiện được.

C. NHỮNG PHẢN ỨNG CỦA GIỚI TRÍ THỨC.

Những cố gắng của người Mỹ để cải đổi nền giáo dục Đại học nói riêng và toàn thể tổ chức giáo dục miền nam nói chung

———

(32) USAID/Vietnam, Public Universiti of the Republic of Vietnam, A Report by Harry F. Bansberg, et al. (Saigon : USAID, April 1967).

đã chưa đạt những thành quả như người Mỹ mong muốn vì nhiều lý do. Ngoài lý do chiến tranh, lý do trước tiên như ta đã thấy ở trên là vì ảnh hưởng của Pháp còn khá mạnh đối với giới trí thức tại miền Nam. Lý do thứ hai còn vì chỉ tới những năm cuối thập niên 1960 những người được gửi đi du học ở Mỹ mới bắt đầu về nhiều và bắt đầu nắm giữ những vị trí lãnh đạo trong ngành giáo dục. Nếu chỉ dựa vào sự gia tăng của yếu tố thứ hai này cộng với sự giảm sút dần dần của yếu tố thứ nhất trên thì người ta có thể tiên liệu rằng trong thập niên 1970 chắc chắn Đại học miền Nam sẽ chuyển mình mạnh mẽ theo chiều hướng Mỹ nhiều hơn chiều hướng Pháp. Tuy nhiên chúng ta không thể quên một yếu tố thứ ba, một yếu tố quan trọng không kém : đó là phản ứng của giới trí thức thành thị đối với cuộc chiến nói riêng và đối với sự gia tăng ảnh hưởng Mỹ vào xã hội miền Nam nói chung.

Nhìn một cách toàn diện và khách quan chúng ta có thể phân chia sự tham gia của giới trí thức, nhất là giới sinh viên học sinh, vào những sinh hoạt xã hội, làm ba giai đoạn lớn: giai đoạn chống chính quyền độc tài trước và sau 1963, giai đoạn phản chiến từ 1965 tới gần đây và giai đoạn chống Mỹ là giai đoạn hiện tại. Nằm ngầm trong cả ba giai đoạn này là thái độ chống đối chính quyền một cách thường trực và thái độ bất mãn đối với lớp đàn anh đi trước. Trong giai đoạn chống Mỹ hiện tại sự chống đối mạnh mẽ nhất có lẽ là chống đối lại sự xen lấn vào chủ quyền Việt nam và ảnh hưởng của Mỹ vào các sinh hoạt xã hội miền Nam, trong đó có sinh hoạt giáo dục. Ở đây chúng ta không bàn tới phản ứng của giới này trên khía cạnh chính trị, mặc dù chúng ta ghi nhận rằng phản ứng của họ trên lãnh vực chính trị là mạnh nhất và thường trực nhất. Chúng ta sẽ giới hạn những nhận định của chúng ta trên lãnh vực văn hóa giáo dục và xã hội.

Trong chiều hướng này biến cố đáng để ý nhất xẩy ra trong những tháng cuối cùng của chế độ họ Ngô. Ngày 29 tháng 5 năm 1963 một khóa hội thảo học tập về chính sách Ấp Chiến lược được Ngô đình Nhu tổ chức tại suối Lồ ồ cho gần 200 giáo chức Đại học. Khóa học kéo dài tới ngày 5 tháng 6. Buổi bế mạc các giáo chức thông qua một quyết nghị ủng hộ chính phủ và phù hợp với chính sách Ấp Chiến lược của Chính phủ. (34) Tin về cuộc họp tập này được tung ra làm ngạc nhiên và thất vọng giới sinh viên học sinh lúc đó đang hăng say tham gia vào các hoạt động chống Chính phủ. Trong một bức thư ngỏ gửi toàn thể giáo sư Đại học Sàigòn những sinh viên học sinh này, bằng một giọng giận dữ, đã lên án những giáo sư này là “vô trách nhiệm” và “ích kỷ” đồng thời tỏ ý “thất vọng sâu xa” và mất tin tưởng ở những giáo sư của họ (35).

Những năm sau 1963 và nhất là kể từ 1965 trở đi cuộc chiến mỗi ngày thêm khốc liệt và ảnh hưởng tới mọi khía cạnh sinh hoạt xã hội miền Nam đã khiến những giáo chức Đại học cấp tiến không thể làm ngơ. Nhưng những phản ứng của giới này, ngoại trừ một số ít, phần lớn tâp trung vào các khía cạnh văn hóa xã hội của cuộc chiến. Chẳng hạn ngày 16 tháng 7 năm 1968 05 giáo chức thuộc Viện Đại học Sàigòn đã tung ra một lời kêu gọi đình chiến và thương thuyết vì theo các giáo sư này cuộc chiến hiện tại đã làm tổn hại tới sự tồn vong của dân tộc

———

(34) “Bản Quyết nghị về vấn đề Giáo dục của các Giáo chức Đại học”, Văn hóa Duy linh, Số 2 (He 1963), tt. 111-112.

(35) “Bức thư ngỏ của nam nữ Sinh viên gửi toàn thể quí vị Giáo sư Đại học Sài gòn”, Nguyễn Văn Trung, Góp phần phê phán Giáo dục và Đại học (Sàigòn : Trình bày, 1967), tt. 245-260.

trên cả hai phương diện tinh thần và vật chất và vì cuộc chiến ảnh hưởng tai hại tới giáo dục.(36)

Trong những năm gần đây phản ứng của giới trí thức đối với cuộc chiến tranh phi lý hiện tại càng trở nên mãnh liệt lại càng gắn liền vào việc chống chính sách của người Mỹ. Tuy thế ngoài một thiểu số rất ít khuynh Cộng hay cực tả đa số thành phần trí thức phản chiến muốn tìm một thế đứng thứ ba dung hòa giữa hai thế lực chiến tranh hiện tại.

Giáo sư Nguyễn văn Trung chắc chắn đã phản ảnh được nguyện vọng của giới này khi ông kêu gọi người Việt đứng dậy tạo thành một lực lượng cách mạng mới để xây dựng một “chủ nghĩa xã hội không Cộng sản”. (37) Trên phương diện văn hóa giáo dục, một xu thế mới dường như đang được manh nha trong giới Đại học tại miền Nam : xu thế đi tìm một đường hướng văn hóa giáo dục dân tộc chối bỏ mọi khuynh hướng ngoại lai. Đối với những người chủ trương đường lối này, văn hóa giáo dục theo lối Pháp cũng như văn hóa giáo dục theo bất cứ một đường lối ngoại lai nào đều không thể chấp nhận được. Như nhận định của chủ bút một tập san ở Sàigòn từ 1962, cả hai tổ chức giáo dục Mỹ và Pháp đều “nguy hiểm” vì tổ chức giáo dục Mỹ thì đào tạo một lớp chuyên viên theo cá nhân chủ nghĩa còn tổ chức giáo dục Pháp lại đào tạo một lớp người thụ động và luôn luôn nghi ngờ. (38) Cũng trong chiều hướng này nguy cơ văn hóa dân tộc bị tiêu diệt và thay thế bằng văn hóa ngoại lai, dù là ngoại lai theo Tàu, Tây hay Mỹ là một nguy cơ đã

———

(36) Thế hệ (của Sinh viên VN tại Gia nã đại), Février, 1968, . 99.

(37) Nguyễn văn Trung, “Vấn đề Chúng ta”, Đối thoại (sinh viên Văn khoa Sàigòn), Số 1, (15-6-1966), t. 123.

(38) “Quan điểm : Giáo dục nhằm mục đích gì ?” Quê hương, Bộ Mới Tập I (1-1962), tt. xi—xii.

được nhiều người trong giới trí thức lên tiếng cảnh giác. (39)

Gần đây nhất và hiện còn đang gây sôi nổi trong giới giáo dục là một loạt các bài báo được tung ra nói đến nguy cơ “Mỹ hóa” giáo dục và Đại học miền Nam. Gạt ra ngoài những ẩn ý chính trị của dư luận này mà đương nhiên không thể tránh được, chúng ta ghi nhận những lo âu về việc giáo dục và Đại học bị Mỹ hóa là những lo âu có thật, chân thành và nằm chung trong sự lo âu của giới trí thức có trách nhiệm cho sự tồn vong của văn hóa dân tộc. Tất nhiên sự lo âu này không phải là một điều lo âu không duyên cớ. Những cố gắng giáo dục của người Mỹ mà chúng ta đã trình bày ở trên không phải là không đem lại kết quả cụ thể. Cộng thêm vào đó là sự trở về mỗi ngày một nhiều của những người du học ở Mỹ ; đối với đa số những người này sự lựa chọn và căn bản văn hóa dân tộc của họ trước khi du học, dù la du học Mỹ hay bất cứ đâu, thường là một nghi vấn lớn đặt trên khả năng tiêu hóa và sáng tạo của họ, một khả năng đặc biệt đã giúp dân tộc ta tổng hợp được các văn hóa du nhập mà thoát lên làm chủ được những yếu tố văn hóa du nhập đó.

Tuy nhiên những lo âu trên sẽ có tính cách tiêu cực và không đóng góp gì được vào sự phục hưng và hoàn thiện văn hóa dân tọc nếu chỉ được khai thác như một khí cụ tranh đấu chính trị nhất thời mà trái lại chỉ gây thêm những hiểu lầm chia rẽ hàng ngũ dân tộc sa vào âm mưu của chính ngoại bang. Lo âu về việc giáo dục và đại học bị Mỹ hóa tương đối dễ nhưng làm việc âm thầm và lâu dài để tìm được một đường hướng và tổ chức giáo dục và đại học đặc thù dân tộc là một công việc đầy khó khăn đòi hỏi nhiều cố gắng, sáng tạo và chung sức của nhiều người nhiều thế hệ.

———

(39) “Cải tổ giáo dục – Quan điểm”, Sinh viên, Số 2, (9-1969), t. 1.

Để tạm kết luận cho phần II của loạt bài này, chúng ta có thể tóm lược như sau. Kể từ những năm đầu thập niên 1960 sự gia tăng sĩ số bậc đại học, trong khi cơ sở đại học hầu như không tăng tiến cải thiện, cộng thêm với ảnh hưởng tâm lý xã hội của cuộc chiến và những cố gắng giáo dục của người Mỹ đã tạo ra những yếu tố mới. Những yếu tố này mang hai tính chất ảnh hưởng song song vào đại học miền Nam, một liên quan tới vấn đề tổ chức và một liên quan tới vấn đề nội dung giáo dục đại học. Trước hết từ những năm cuối thập niên 1960 đại học miền Nam bắt đầu chuyển mình để tổ chức lại hầu kịp đáp ứng những biến chuyển dồn dập trong phạm vi giáo dục. Thứ hai, và song song với diễn tiến trên, là nhu cầu cải tổ nội dung và phương pháp giảng dạy tại đại học. Tổng hợp của hai khía cạnh trên lại chúng ta thấy đại học miền Nam đang ở trong giai đoạn chuyển tiếp, giai đoạn chuyển mình đứng dậy. Trong giai đoạn này ảnh hưởng của người Mỹ chắc sẽ chiếm phần ưu thắng. Nhưng sự thắng thế đó của văn hóa Mỹ nếu có cũng chỉ như sự thắng thế của văn hóa Pháp trước đây ; sự thắng thế đó trên đường dài sẽ chỉ là sự thắng thế của chính văn hóa dân tộc phục hưng dậy vì chỉ đem tài bồi thêm cho giàu mạnh thôi. Hơn nữa những yếu tố văn hóa dân tộc sẽ mãi mãi lưu chảy âm thầm nhưng bền chặt trong huyết mạch cùng tâm tư những người trí thức Việt nam để vừa thức tỉnh vừa gây hứng khởi cho họ trong công việc đi tìm một tổ chức và đường hướng giáo dục và Đại học đặc thù dân tộc để chờ đợi thời cơ phục hoạt lâu dài toàn diện.

(Còn tiếp)

ĐOÀN VIẾT HOẠT

10. Sinh Hoạt Văn Hóa

SINH HOẠT VĂN HÓA

TÂM GIÁC

KHÓA HỘI THẢO VỀ PHÁT TRIỂN ĐẠI HỌC

Nền Đại học Việt nam kể từ khi ra đời, năm 1917 với sự thành lập Viện Đại học Sài gòn, cho đến nay đã phát triển không ngừng, về số Đại học cũng như về sĩ số sinh viên. Sư đầu tư vào các Đại học càng ngày càng nhiều và sự tốn kém cho Đại học cũng thật là quan trọng. Nhưng mục tiêu và vai trò của Đại học Việt nam thực sự chưa đáp ứng được nhu cầu và hoàn cảnh Việt nam, nhất là trong thời gian gần đây đã bị nhiều chỉ trích và ti tiếng. Những nỗ lực phát triển của các Đại học chỉ có tính cách cá nhân và lẻ tẻ. Đế đáp ứng với hoàn cảnh hiện tại của đất nước mà Đại học đóng một vai trò quan trọng, một khóa “Hội thảo về phát triển Đại học”, đã được Viện Đại học Sài gòn tổ chức tại Trung tâm Y khoa vào các ngày 10 đến 14-3-72, dưới sự bảo trợ của UNESCO.

Khóa Hội thảo này đã quy tụ gần 100 nhân vật thẩm quyền Đại học thuộc các Viện Đại học Sài gòn, Huế, Cần thơ, Vạn hạnh, Đà lạt, Minh đức, Hòa hảo, Cao đài và các trường Cao đẳng tại Sài gòn.

Các đề tài sau đây đã được đem ra thảo luận :

- Kế hoạch phát triển Đại học

- Tuyển chọn sinh viên

- Cơ sở Đại học (Campus Universitaire)

- Giáo dục thường xuyên và Đại học tương lai.

Sau 3 ngày thảo luận, khóa Hội thảo đã đưa ra các khuyến cáo sau đây:

KHUYẾN CÁO I

Thành lập một ủy ban Liên Viện có ba nhiệm vụ sau đây :

Tiến đến việc thành lập một ủy ban Quốc gia kế hoạch Đại học

Liên lạc giữa các Viện Đại học Việt nam, công lập cũng như tư thục;

Theo dõi các khuyến cáo của khóa Hội thảo về kế hoạch Giáo dục Đại học nhóm họp từ ngày 10-3 tới 14-3-1972 tại Nha Y khoa Đại học đường Sàigòn.

Thành phần như sau :

Chủ tịch : L,M. Bửu Dưỡng (VĐH Minh đức)

Hội viên : G.S Ngô Gia Hy

(VĐH Sàigòn)

- Lê Thành Trị

(VĐH Sàigòn)

- Nguyễn Huy Tiếp

(VĐH Sàigòn)

- Tôn Thất Hanh

(VĐH Sàigòn)

- Phó Bá Long

(VĐH Sàigòn)

- Nguyễn Hữu Lành

(VĐH Sàigòn)

- Đoàn Viết Hoạt

(VĐH Vạn Hạnh)

- Bành Ngọc Quý

(VĐH Hòa Hảo)

- Nguyễn Văn Sâm

(VĐH Cao đài)

- Đặng Hữu Phước

(TTKT. Phú thọ)

- Ngô Bá Thành

(T.T.N.L.S.)

Cố vấn : G.S Đỗ Bá Khê,

(Thứ T. Giáo dục)

KHUYẾN CÁO 2

Thỉnh cầu Chính phủ mở mang các Đại học sẵn có,

Khuyến cáo các phân khoa đặc biệt chú trọng đến vấn đề tuyển chọn và hướng dẫn sinh viên;

3 - Khuyến khích tư nhân và các hiệp hội Văn hóa tham gia vào việc phát triển Đại học

KHUYẾN CÁO 3

1 – Nhận định sự cần thiết phát triển cơ sở Đại học;

2 – Kêu gọi các cấp có thẩm quyền và dân chúng đầu tư vào cơ sở Đại học;

3 – Ý thức hoàn cảnh nhu cầu phát triển;

4 – Tận dụng cơ sở do quân đội trao lại để phát triển;

5 – Nghiên cứu việc xây cất, sử dụng và bành trướng cơ sở làm sao không cho lãng phí tài chánh của Quốc gia, cơ sở phải hợp với tình trạng kinh tế nước nhà hiện nay;

6 – Cơ sở Đại học (Campus Universitaire) phải có mục đích tạo một nếp sống cho sinh viên và không tách rời sinh viên và không tách rời sinh viên khỏi cộng đồng.

KHUYẾN CÁO 4

1 – Nhìn nhận tầm quan trọng của giáo dục thường xuyên;

2 - Khuyến cáo nên thiết lập giáo dục thường xuyên ở mỗi Viện Đại học.

KHÔI PHỤC TRUYỀN THỐNG HỌC ĐƯỜNG

Trước những khủng hoảng trầm trọng của luận lý, đạo đức và kỹ luật học đường, và trước sự sa đọa càng ngày càng gia tăng của thanh thiếu nhi Việt nam trong những năm gần đây, đã làm cho những người hằng quan tâm đến vấn đề giáo dục tuổi trẻ và tương lai đất nước đều lấy làm bi quan và lo lắng.

Bởi thế, trong khóa họp thường lệ đầu năm 72, Hội đồng Văn hóa Giáo dục Quốc gia đã đặt vấn đề thảo luận việc khôi phục truyền thống học đường lên hàng ưu tiên. Trong gần một tuần lễ thảo luận. Hội đồng đã đưa ra một bản khuyến nghị yêu cầu Tổng Thống ra Tuyên cáo xác nhận lại một điều đã được minh định trong Hiến pháp : “Quốc gia Việt nam đặt Văn hóa Giáo dục lên hàng Quốc sách”, đồng thời yêu cầu đặc biệt chú trọng đến điều lễ giáo, kỹ luật và truyền thống

học đường; chánh quyền phải cương quyết không lũng đoạn học đường; cấm ngặt và trừng trị đích đáng những cá nhân quyền hành áp đảo giáo chức; kêu gọi nhà giáo phải quan niệm đúng mức vai trò và thực thi đầy đủ nhiệm vụ của mình tại học đường và trong xã hội; Chính phủ phải cấp thời tu huấn giáo chức và điều chỉnh tiền phụ cấp cho phù hợp với tình trạng kinh tế hiện tại; nâng đỡ các tư thục để các giáo chức tại đây có điều kiện vật chất tương đương với giáo chức công lập.

Ngoài những biện pháp cấp thời nêu trên. Hội đồng cũng không quên đề ra các biện pháp dài hạn như yêu cầu tăng ngân sách Bộ giáo dục lên tỷ số ít nhất 20% ngân sách quốc gia; tăng lương bổng và phụ cấp của giáo chức các cấp; thiết lập thêm nhiều trường sư phạm và nhiều cơ sở giải trí lành mạnh. Đó là những điểm chính yếu trong bản khuyến nghị của Hội đồng Văn hóa Giáo dục. Nhưng có hai điều thật là quan trọng trong việc khôi phục truyền thống học đường mà Hội đồng đã không đề ra : một là, cải tổ lề lối tổ chức học đường và thi cử, vì chương trình học cũng như việc thi cử hiện nay chỉ hướng phương pháp giảng dạy về mục đích khoa bảng, tạo cho học sinh một quan niệm coi học đường là nơi để tranh đoạt mảnh bằng với nhiều mưu kế tệ hại và phản giáo dục, gây ra những ảnh hưởng tai hại nay. Thứ hai, vấn đề cải tạo xã hội và trong sạch hóa guồng máy lãnh đạo, sở dĩ có tình trạng nền giáo dục Việt nam bị suy đồi và hỗn loạn vì ảnh hưởng của một thảm trạng rối loạn toàn diện của xã hội Việt nam : luật lệ và kỷ luật quốc gia không được tôn trọng, các gương xấu và tệ trạng xã hội vẫn nhan nhản xảy ra trước mặt mọi người và ở khắp mọi nơi… Đồng thời với một cấp lãnh đạo thiếu tinh thần trách nhiệm, không quyết tâm và thiếu tâm lý…

Mặc dù còn một vài thiếu sót kể trên, nhưng bản khuyến nghị của Hội đồng Văn hóa Giáo dục là một sự cần thiết trong việc khôi phục truyền thống học đường đang bị suy sụp hiện nay.

Bản khuyến nghị này có tạo dựng được một môi trường thuận lợi cho việc giáo dục thanh thiếu nhi hay không vẫn còn tùy thuộc vào hành động và thái độ tích cực của chính quyền ! Mong rằng bản quyết nghị này sẽ không bị rơi vào quên lãng như những bản quyết nghị trước đây.

11. Từ Vựng Phật Học

TỪ VỰNG PHẬT HỌC

PHẠN HÁN VIỆT

TƯ TƯỞNG

CHƯƠNG III

PHẬT THÂN

Trayah kaya

B. Tam thân, ba hiện thân của một vị Phật :

(I). 1. Pháp thân

2. Báo thân

3. Ứng thân

(II) 1. Tự tánh thân

Thọ dụng thân

Biến hóa thân

Asamasma panc skandha

B. 1 Vô đẳng đẳng ngủ uẩn :

Năm uẩn (skandha) vô thượng tối thắng : chỉ cho Phật thân tối thắng, gồm các pháp vô thượng tối thắng mà Ngài chứng đắc.

2. Ngũ phần pháp thân : năm phần pháp thân (dharmakaya).

(a) silaskndha : giới uẩn hiện thân thành tựu viên mãn của giới đức.

(b) samàdhiskandha : định uẩn, hiện thân thành tựu viên mãn của thiền định.

(c) prajnaskandha : huệ uẩn, hiện thân thành tựu viên mãn của trí tuệ

(d) vimuktiskandha : giải thoát uẩn, hiện thân thành tựu viên mãn của giải thoát.

(e) vimutijnanadarsanask-andha : giải thoát tri kiến uẩn : hiện thân thành tựu viên mãn của giải thoát tri kiến.

Dharma kaya

B. Pháp thân, một trong

———

*Xem từ Tư Tưởng số 1 tháng 3 năm 1972.

ba thân của Phật, hiện thân của chân lý. Theo Đại thừa, đây là hiện thân của Tánh Không (sun-yata). Theo Tiểu thừa, đây là hiện tha thân của giáo pháp gồm giới (sila), định (Samadhi), huệ (prajna), giải thoát (vimukti) và giải thoát tri kiến (vimuktijnana-darsna).

Svabhavikakaya

B. Tự tánh thân, thuật ngữ của Duy thức tông (Vijnanavada) chỉ cho pháp thân và được coi là sở biến của Đại viên kính trí (adrsajnana) hoặc thành tựu do Pháp Giới (dharmadhatu).

Sambhoga-kaya

B. 1. Báo thân, bản thân của Phật thành tựu do công hạnh và thệ nguyện của Ngài. Theo Tiểu thừa, đây là hiện thân trang nghiêm của Phật gồm 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp.

2. Thọ dụng thân, dịch ngữ của Duy thức tong Trung hoa (Huyền Trang) và được quan niệm là gồm hai phần :

(a) tự thọ dụng thân (svasambhogakaya)

(b) tha thọ dụng thân (parasmbhogakaya)

Svasamhoga-kaya

B. Tự thọ dụng thân; Phật tự thọ dụng pháp lạc của chính Phật;

thân này chỉ thị hiện giữa Phật và Phật, ngay cả hàng Đại Bồ tát cũng không thể thấy. Theo Duy thức tong (Vijnanavada), thân này là sở biến của Bình đẳng tánh trí (samatajnana).

parasambhoga-kaya

B. Tha thọ dụng thân, Phật thân thị hiện thuyết pháp cho các Bồ tát ở hàng Thập địa trở lên. Theo Duy thức tông (Vijnanava-da), thân này là sở biến của Diệu quán sát trí (Patyaveksanajnana).

Nirmana kaya

B. 1. Ứng thân, Phật thân thị hiện cho các hạng phàm phu và Nhị thừ

2. Hóa thân hay Tùy loại hóa thân, dịch ngữ dành riêng cho quan niệm của Tiểu thừa về nir-mana kaya, Phật thân hóa hiện tùy theo các loại cầm thú, trời, người v.v…

3. Biến hóa thân, dịch ngữ của Duy thức tông Trung hoa (Huyền Trang), được coi là sở biến của Thành sở tác trí (krtya-nusthanajnana).

Vairocana

A.1. Tì lô giá na

2. Tì lâu giá na

B.1. Biến nhất thiết xứ

2. Chủng chủng quang

3. Thắng quang

Đức Phật biểu tượng cho nhân cách của Pháp thân (dhar-makaya), vốn như ánh sáng của mặt trời (rocana) sáng chói nhất (vai-) soi thấu khắp tất cả.

Rocana

A.1. Lô xá na

B.1. Tịnh Mãn

2. Quang Minh Biến Chiếu

Đức Phật biểu tượng cho nhân cách của Báo thân (sambh-ogakaya)

Sakyamuni

A. Thích ca mâu ni

Năng nhân Tịch mặc

Đức Phật biểu tượng cho nhân cách của Hóa thân (nirma-nakaya).

Gautama

1. Cù đàm

2. Cù đàm ma

3. Kiều đáp ma

B. 1. Cam giá, thỉ tổ của dòng họ Gautama rỏ máu xuống đất mọc thành hai cây mía (cam giá), nên dòng họ này có tên như vậy, (kinh Bồ tát bản hành).

2. Nhật chủng : dòng họ của mặt trời; cũng theo kinh Bồ tát bản hành, vì nhờ ánh nắng của mặt trời mà mọc lên cây mía.

3. Địa tối thắng : dịch ngữ này có lẽ căn cứ theo ngữ nguyên “go”. Cứ địa và “tama”, tối thắng ?

4. Thuẩn thục : ?

Ksatriya

Sát đê lị

1. Năng sân

2. Năng nhẫn

3. Điền chủ, giai cấp vương tộc và vũ sĩ, lãnh chúa; giai cấp của Phật Thích ca.

Sarvarthasiddha

1. Tát bà hắt lặc tha tất đà

2. Tát bà tất đạt đa

B. 1. Đốn cát

2. Thành lợi

3. Nhất thiết nghĩa thành ; tiểu tự của đức Thích ca

Sarvasiddhartha, như sarvar-thasiddha

Siddhartha

Tất đạt đa, tên của đức Thích ca lúc còn là Thái tử, trước khi thành đạo.

Manavaka

1. Ma nạp phược ca

2. Ma na bà

B. 1. Nhu đồng

2. Thiện Huệ, danh hiệu của đức Thích ca lúc đang tu tập Bồ tát đạo trong thời Phật Nhiên Đăng (Dipamkara).

CHƯƠNG V

TAM THỪA THÔNG HIỆU

Trini yànàni

B. Tam thừa, ba cổ xe chở đến Niết bàn: (I) Thanh văn thừa (sravaka yana) hay Tiểu thừa (hinayàna) ; (2) Bích chi Phật thừa hay Duyên giác thừa (pratyekabuddhayana) hay Đại thừa (Mahayana).

A. 1. Bồ đề tát đỏa

2. Bồ tát (gọi tắt)

B. 1. Cao sĩ hay Đại sĩ, bậc cao đại trong hàng chúng sinh.

2. Đại tâm chúng sinh, hàng chúng sinh có tâm nguyện vĩ đại.

3. Phật đạo thành chúng sinh, vị thực hiện con đường của chư Phật để thành tựu chúng sinh.

4. Tự hành hóa tha, vị tự mình thực hành đạo Giác ngộ và giáo hóa những kẻ khác.

5. Giác chúng sinh hay Giác hữu tính, vị tu tập giác ngộ Phật đạo và giác ngộ cho chúng sinh.

Kumara

Cưu ma la

Đồng tử, thiếu niên, người mong cầu nhập đạo và phụng sự chúng Tăng. Chỉ cho Bồ tát, vì là con của Như lai.

Kumaraka

1. Cưu ma la già

2. Cưu ma la đà

B. 1. Đồng chân

2. Hào đồng (cũng như tiểu đồng)

3. Đồng tử, chỉ cho Bồ tát, bên trong đã thực chứng nhưng không chấp trước vào đó, như tâm của trẻ thơ. Như chữ kumara.

Kumarabhuta

1. Cưu ma la phù đa

2. Cưu ma la phù

B. 1. như kumàra-raka.

2. Pháp vương tử : Phật là Pháp vương, Bồ tát sinh ra từ kim khẩu và giáo Pháp của ngài. Tất cả các Đại Bồ tát thảy đều là Pháp vương tử : te ca bodhisat-tvamahàsaattvà bhùyastena sarve

Kumàrabhù (Mahàvyutpatti).

Bodhisattva-yana

B. Bồ tát thừa, Bồ tát phát tâm Bồ đề mong thành Phật đạo và thực hành sáu ba la mật để thành tựu Phật đạo.

Mahayana

B. Đại thừa, cổ xe lớn, chở những vị Đại sĩ đi thẳng đến Phật quả.

Xem bodhisattva-yàna

Pratyekabuddha

1. Bích chi ca Phật

2. Bích chi Phật

B. 1. Tê giác : vị tự mình tu tập và giác ngộ một mình, độc hành lẻ loi như một con tê giác.

2. Các các độc hành, luôn luôn đi một mình, một mình hành đạo và giác ngộ.

3. Độc giác, chỉ tự mình giác ngộ riêng mình, không giác ngộ kẻ khác.

4. Duyên giác, tự mình (eka) quán sát 12 nhân duyên (praty-) mà giác ngộ (Buddha).

Pratyekabuddha-yana

B. Duyên giác thừa, thừa của vị Duyên giác hay Độc giác; do quán 12 nhân duyên (pratityasa-mutpàda) mà giác ngộ, nhưng không thuyết pháp giáo hóa chúng sinh.

Sravaka

B. Thanh văn, vị Thánh đệ tử, do nghe giáo pháp của Phật mà giác ngộ.

Sravaka-yana

B. Thanh văn thừa, thừa của Thanh văn; tu tập lý Tứ đế (ca-tvàry àryasatyàni), chứng quả A la hán và nhập Niết bàn. Cũng gọi là Tiểu thừa (hìnayàna).

Hina-yana

B. Tiểu thừa, cổ xe nhỏ chỉ chở đến Niết bàn; về Nam phương Phật giáo là Thượng tọa bộ (Theravàda); về Bắc phương Phật giáo gồm Nhất thiết hữu bộ (Sar-vàstivàda) và Kinh lương bộ (Sautrantika); đây là những bộ phái đặc trưng trong số 20 bộ phái được liệt kê vào tư tưởng hệ Tiểu thừa.

Deva-manusyayana

B. Nhân thiên thừa, thừa của hạng chư thiên và loài người, chỉ tu thập thiện và ngũ giới.

Srotapanna

Tu đà hoàn

1. Nghịch lưu : vị đã đi ngược dòng sinh tử (srota-a-PAT)

2. Dạ lưu : dự vào dòng Thánh

3. Nhập lưu : bước vào dòng Thánh (srota-à-PAT). Glal đoạn đầu tiên của Thanh văn.

4. Thất lai : vị trong bảy đời nữa sẽ chứng quả A la hán.

Sakrdagamin

Tư đà hàm

1. Nhất vãng lai : chỉ trở lại (à-GAM) thế gian trong một

lần nữa (sakrdà). Giai đoạn thứ hai của Thanh văn.

Anagamin

1. A na già di

2. A na hàm

B. Bất lai

Bất hoàn, không còn trở lại thế gian nữa. Giai đoạn thứ ba của Thanh văn.

arhat

A. A la hán

B. Bất sinh, không còn tái sinh nữa. Giai đoạn cứu cánh của Thanh văn.

mahanaga

1. Ma ha na già

2. Ma ha diễn (?)

3. Ma ha na da

B. Long tượng, có thế lực như rồng (hoặc voi); chỉ cho các vị Đại A la hán trong hàng các A la hán.

Araya

Ali dã

Thánh giả

CHƯƠNG VI

BỒ TÁT BIỆT DANH

Avalokitesvara

1. A na bà lâu kiết đế thâu

2. A bà lâu kiết đế thuế

3. A phược lô chỉ đa y thấp phạt la

B. 1. Quán tự tại, vị Bồ tát quán sát (avalokita-) với khả năng tự tại (-isvara). Bởi vì “Quán về Hữu mà không trụ nơi Hữu; quán về Không mà không trụ ở Không; nghe tiếng mà không bị tiếng mê hoặc; thấy tướng mà không bị buộc ràng bởi tướng; tâm không động, cảnh không

theo; cái động và cái theo không rối loạn chân tánh”. (Theo Huyền Trang).

2. Quán âm hay Quán thế Âm ;vị Bồ tát của Đại bi, do quán sát về âm thanh mà chứng được nhĩ căn viên thông (kinh Thủ lăng nghiêm). Vị Bồ tát này hóa hiện trong 32 ứng thân, nghe theo tiếng gọi khổ não của chúng sinh mà đến cứu độ.

3. Những danh hiệu khác :

a) dukkharaksasa : Cứu khổ.

b) Abhayamdada : Thí vô úy giả , vị đem đem đến cho chúng sinh sự vô úy.

c) Padmapani : Liên Hoa Thủ v.v…

Maitreya

Di Lặc

Từ Thị : (I) Vị Bồ tát được thọ ký sẽ thành Phật sau đức Thích ca. (II) truyền thuyết nói chính Ngài đã giảng Duy thức tông (Vijna-navada) cho Vô Trước (A-sanga). Những tác phẩm sau đây được ghi là do ngài :

yogacara bhumi : Dư già sư địa luận;

Mahayana sutralam-kara : Đại thừa trang nghiêm kinh luận;

Madhyanta vibhaga : Trung biên phân biệt luận (luận Biện trung biên);

Abhisamyalamkara : Hiện quán trang nghiêm luận ; v.v…

Akasagarbha = Gagana ganja

B. Hư Không Tạng, vị Bồ tát có trí tuệ rộng lớn như hư không (akasa, hay gagana); trong thai tạng giới mạn đà la, hình vẽ Ngài ngồi trên hoa sen, đeo xâu chuỗi ngọc, tay phải cầm bửu kiếm tượng trưng cho trí tuệ, và tay trái cầm như ý bảo châu (cintamani) tượng trưng cho sự viên mãn những nguyện vọng của chúng sinh.

Samantabhadra

1. Bồ tất thâu bạt đà

2. Mạn bạt đà (!)

B. 1. Biến Cát;

2. Phổ Hiền; vị Bồ tát tượng trưng cho Đại Hạnh, bao gồm giáo pháp, thiền định và công hạnh của một vị Phật. Thường đứng bên phải đức Thích ca, ngự trên con voi trắng.

Vajrapani

1. Kim cang thủ;

2. Chấp kim cang ; vị Bồ tát trong Mật tông, truyền thừa giáo pháp của đức Đại Nhật Như lai.

Cũng gọi là Vajrasattva (Kim cang tát tỏa).

Manjusri (kumarabhuta)

1. Mãn thù thi lợi

2. Mạn thù thất lợi

3. Văn thù Sư lợi (Pháp vương tử)

B. 1. Diệu Đức;

2. Nhu thủ, Diệu thủ, Phổ thủ, Kỉnh thủ (Manju : dịu, sri : đầu)

3. Diệu kiết tường (Manju : vi diệu ; sri : kiết tường); vị Bồ tát tượng trưng cho Đại Trí của Phật, thường đứng bên trái đức Thích Ca, ngự trên mình sư tử. Ở Trung hoa và Nhật bản, Ngài là hóa thân của văn học. Danh từ Manchuria (Mãn Châu) được coi là xuất xứ từ chữ này.

Sarvanivaranaviskambhi

Trừ cái chướng (Trừ nhất thiết cái chướng) ; vị Bồ tát được nhắc đến trong Phật thuyết bát đại Bồ tát kinh.

Ksitigarbha

B. Đại Tạng Bồ tát, vị Bồ tát thề ở mãi dưới địa ngục để cứu chúng sinh cho đến khi Phật Di Lặc ra đời.

Mahasthamaprapta

B. Đại thế chí, vị Bồ tát đứng bên phải đức Phật A Di Đà, tượng trưng cho trí tuệ của Ngài.

Ratnakatu

Bảo Thắng

Bảo tướng.

Vimalakirti

1. Tì ma la cật

2. Duy ma cật (gọi tắt : Duy ma)

B. 1. Vô cấu xưng

2. Tịnh Danh, một vị cư sĩ Bồ tát, dùng thần thông du hí tam muội để trợ duyên đức Thích Ca xiển dương lý hiện thân bất khả tư nghị của Phật.

Bhaisajyaraja

Dược vương Bồ tát, vị Bồ tát ban phát thuốc;

Bhaisajyarajasamudgata

Dược thượng Bồ tát, thường đi đôi với Dược vương.

Bhadrapala

1. Bạt đà bà la

2. Bạt đà hòa

B. 1. Thiện thủ

2. Hiền Hộ, vị Bồ tát trong kinh Ban chu tam muội.

Sadaprarudita

Tát đà ba luân

Thường Đề; vị Bồ tát được kể trong kinh Pháp hoa, luôn luôn kính lễ mọi người và nói : “Tôi không dám coi nhẹ ngài ; vì ngài sẽ thành Phật”. Vì thế, thường bị chọi bằng đá, bị đánh bằng gậy, nhưng vẫn tu hạnh “thường bất khinh”,

PHÂN ƯU

Được tin Cụ TRÚC THIÊN Nguyễn Đức Tiếu. Nguyên Giáo sư Phật học, Viện Đại học Vạn Hạnh từ trần ngày 5-4-192 tại Sàigòn.

Xin thành kính phân ưu cùng gia quyến và cầu nguyện hương hồn Cụ vãn sanh cực lạc.

Tòa Soạn TƯ TƯỞNG

TƯ TƯỞNG

Năm thứ V – Số 2 ngày 25 tháng 4 năm 1972

MỤC LỤC

1. – THỜI THƯỢNG Tư Tưởng 3

2. – TÔN GIÁO VÀ CHÍNH TRỊ Sinha 7

(Quảng Độ dịch)

3.– QUAN NIỆM VỀ SỰ KẾT CẤU

TRONG MỘT TÁC PHẨM ĐẠI THỪA Tuệ Sỹ 15

4. – NHỮNG TÒA PHÙ ĐỒ VÀ

VÀ NHỮNG NGỌN BẢO THÁP Nguyễn Bá Lăng 29

5. – NÚI AN TỬ VỚI THIỀN HỌC TRÚC LÂM

AN TỬ Ở VIỆT NAM Nguyễn Đăng Thục 41

6.- NÓI VÀ LÀM Thích Minh Châu 53

7. – THƠ Trần Xuân Kiêm 55

8.- LỊCH SỬ PHẬT GIÁO V.N.

THẾ KỶ THỨ NĂM (II) Lê Mạnh Thát 57

9. – CƠN SỐT ĐẠI HỌC MIỀN NAM (II) Đoàn Viết Hoạt 81

10. – SINH HOẠT VĂN HÓA Tâm Giác 99

11. – TỪ VỰNG PHẬT HỌC Tư Tưởng 103

Giấy phép số : 521/BTT/NBC/HCBC cấp ngày 20 – 4 - 1970

In tại Ấn quán Vạn Hạnh, 222 Trương Minh Giảng - Saigon