Số 1 (1971)

Những Nhà Lãnh Đạo

NHỮNG NHÀ LÃNH ĐẠO

Tỳ kheo : Thích Minh Châu

Lời Đức Phật dạy là giản dị, vì chỉ có người sáng suốt mới thốt ra những lời giản dị. Nhưng những lời giản dị ấy lại được ví như tiếng rống con sư tử, làm tà ma ngoại đạo khiếp đảm, làm hung thần ác quỷ run sợ. Như vậy, lời dạy của Ngài hàm chứa cả một sức mạnh phi thường, một khả năng chi phối mãnh liệt. Chúng ta hãy tìm hiểu hiệu năng của lời Phật dạy đối với vấn đề lãnh đạo, nguyên tắc lãnh đạo, nhất là vấn đề lãnh đạo Giáo hội. Vì đây là một vấn đề hết sức quan trọng đã chi phối bao nhiêu hoạt động của tu sĩ cũng như cư sĩ và làm một số người phải thắc mắc phân vân.

Thấy Đức Phật già yếu, Đề bà Đạt đa từ lâu muốn chiếm ngôi vị Giáo chủ, đến thưa với Đức Phật :"Bạch Thế tôn, hãy yên tâm tu thiền nhập định và giao trách nhiệm lãnh đạo Giáo hội Tăng già cho tôi, tôi sẽ chịu hoàn toàn trách nhiệm". Lời Đức Phật trả lời thật dứt khoát rỏ ràng :" Ta còn không giao trách nhiệm lãnh đạo Giáo hội cho Xá lợi

Phật và Mục Kiền Liên, huống nữa là cho ngươi, vừa vô tri, mà nhỏ nhen tâm địa". (Vinaya, II, tr.188). Chúng ta dễ hiểu vì sao Đức Phật không giao cho Đề bà Đạt đa đứng ra lãnh đạo Giáo hội. Nhưng điều làm chúng ta phân vân thắc mắc là vì sao Đức Phật từ chối với cả hai ngài Xá Lợi Phật, trí tuệ đệ nhất và ngài Mục Kiền Liên, thần thông đệ nhất. Đoạn Kinh sau này, trích trong Kinh Mahà parinibbàna (Những ngày và những lời dạy cuối cùng của Đức Phật tr.47-48), giúp trả lời sự phân vân của chúng ta. Ngài A Nan lo sợ Đức Phật nhập diệt mà không có lời trối trăn cho Giáo hội, Đức Phật trả lời :"Này Ananda, chúng Tỳ kheo còn mong mỏi gì nữa ở nơi ta! Này Annada, ta đã giảng chánh pháp, không có phân biệt trong ngoài, vì này Ananda, đối với các Pháp, đức Như Lai không bao giờ là vị đạo sư còn nắm tay (mutthy àcarya). Này Ananda, những ai nghĩ rằng :"Ta sẽ là vị cầm đầu chúng Tỳ kheo", hay "Chúng Tỳ kheo chịu sự giáo huấn của ta", thời này Ananda, người ấy sẽ có lời di giáo cho chúng Tỳ kheo. Này Ananda, Như Lai không có nghĩ rằng :"Ta sẽ là vị cầm đầu chúng Tỳ kheo", hay "Chúng Tỳ kheo chịu sự giáo huấn của ta" thời này Ananda, làm sao Như Lai lại có lời di giáo cho chúng Tỳ kheo". Trong đoạn Kinh này, Đức Phật đã kiêm tốn từ chối vai trò lãnh đạo của mình, và không dám xem chúng Tỳ kheo như chịu sự giáo huấn của mình. Chúng ta chắc chắn đức Phật không bao giờ có những cử chỉ khiêm tốn hảo, những lời nói đưa đẩy, những lời nói để mà nói. Ngài từ chối sự lãnh đạo, vì vay trò của Ngài chỉ là một vị chỉ đường :"Tumhchi Kiccam àtappam".

"Tathàgato akkhàtaro" Dhammapada, số 276, các ngươi hãy nỗ lực cố gắng, Đức Như Lai chỉ là vị chỉ đường".

Lời khuyên tiếp của đức Phật cho ngài Ananda nêu rõ đường hướng giáo dục Tăng Ni của đức Phật, nếu chúng ta muốn xem đức Phật là một nhà Giáo dục :

"Vậy nên, Này Ananda hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình; hãy tự mình y tựa chính mình chớ y tựa gì khác.Dùng chánh pháp làm ngọn đèn, dùng chánh pháp làm chỗ nương tựa, chớ nương tựa một gì khác". "Này Ananda, những ai, sau khi ta diệt độ, tự mình là ngọn đèn cho chính mình, tự mình y tựa chính mình, không y tựa một gì khác, dùng chánh pháp làm ngọn đèn, dùng chánh pháp làm chỗ nương tựa, không nương tựa vào một pháp gì khác. Những vị ấy, này Ananda là những vị tối thượng trong làng Tỳ kheo của ta" (trang 49). Và để an lòng ngài A nan, và một lần nữa, nép cá nhân mình để đạo pháp lên trên, đức Phật nhắn nhủ các đệ tử của Ngài những lời dạy, an ủi cuối cùng :"Này Ananda, nếu trong các người có người nghĩ rằng :"Lời nói của bậc đạo sư không còn nửa. Chúng ta không có bậc đạo sư. Này Ananda, chớ có những tư tưởng như vậy. Này Ananda, Pháp và Luật, Ta đã giảng dạy và trình bày, sau khi ta diệt độ, chính Pháp và Luật ấy sẽ là Đạo sư của các ngươi" (trang 121).

Như vậy, đức Phật có hai thái độ giáo dục hay giáo hóa rất rõ rệt. Đối với các đệ tử, Ngài không đóng vai trò lãnh đạo, mà chỉ đóng vai trò là người chỉ đường. Các đệ tử phải tự mình nổ lực phải nương tựa chính mình. Cá nhân lãnh đạo tuy không phải không quan trọng; nhưng cá nhân lãnh đạo phải nhường bước cho nguyên tắc lãnh đạo, đường hướng lãnh đạo, và đối với giáo hội, đường hướng nguyên tắc lãnh đạo là chánh pháp.

Hai quan niệm lãnh đạo này hết sức giản dị nhưng hàm chứa sức mạnh phi thường, vô cùng mãnh liệt vì làm đảo lộn những quan niệm lảnh đạo đương thời và mở đường cho những đường hướng tư tưởng thật là cách mạng. Lãnh đạo, giáo hóa hay giáo dục ở nơi đây, không phải từ trên áp lực xuống, không phải từ ngoài vào, mà phải là từ bên trong phát ra ; trách nhiệm nhà lãnh đạo, nhà giáo dục là khơi dậy,

kích thích, làm cho sống động và phát triển những tiềm năng sẵn có trong mỗi người, và hướng dẫn, hướng thượng những tiềm năng ấy phát triển và nẩy nở hướng đến những mục tiêu tốt đẹp hơn, Giáo hóa, giáo dục, không còn là sử dụng những phương tiện bạo động, chính trị kinh tế, quyền thế, lưu manh để chi phối, áp bức con người đi theo đường hướng của mình.

Giáo hóa, giáo dục con người không phải là đào tạo những con người nô lệ, máy móc, mù quáng, ngoan ngoản bảo sao nghe vậy mà chính là đào tạo ra những con người cho ra hồn người, những con người biết tự mình suy tư, tự mình phê bình, tự mình lựa chọn, tự mình quyết định và tự mình chịu trách nhiệm những quyết định của mình, lời Phật dạy còn là một tiếng chuông cảnh tỉnh cho những ai muốn đóng vai trò "lãnh đạo giáo hội", "chỉ huy giáo hội" nhất là dùng những phương tiện phi chánh pháp để lãnh đạo giáo hội. Lời Phật dạy còn là một tiếng rống của con sư tử chánh pháp cho những ai cậy mình có một chút tài năng, có khoa ăn nói, có tài viêt văn, có khiếu lãnh đạo muốn đóng vai "thần tượng", viết những trang sử Phật giáo, những trang sử Việt Nam, cho người Phật tử, cho người Việt Nam đọc. Có lẽ người Phật tử, người Việt Nam đã và đang bị khổ nhiều vì những nhà "Lãnh đạo tự cho mình là hơn cả đức Phật"này.

Tỳ kheo : THÍCH MINH CHÂU

Vạn Hạnh Với Quốc Học

VẠN HẠNH VỚI QUỐC HỌC

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

Hai chữ Vạn Hạnh đặt tên cho một trường Đại học Phật Giáo Việt Nam đầu tiên thực có bao hàm một sứ mệnh lịch sử, Sứ mệnh ấy là cả một gia bảo tinh thần mà Phật giáo đã cống hiến cho dân tộc chúng ta trải có hơn ngàn năm lịch sử có ký chú. Đáng chú ý nhất là cái khuynh hướng Phật giáo sau khi đã Việt hóa, mà thiền sư Vạn Hạnh đại diện, ngay từ bước đầu của dân tộc mới giải thoát khỏi ách đô hộ của Trung hoa, để xây dựng một quốc gia hùng cường đầy đủ chủ quyền ở góc trời Đông Nam Á châu, ấy là triều đại nhà Lý vậy.

Bình luận về lịch sử triều Lý, sử gia Việt danh tiếng Ngô Thời Sỹ đã viết :

"Nước ta dánh nhau với quân nước Trung hoa nhiều lần từ Vua Nam Đế trở về trước, việc đã lâu rồi, sau này Ngô

Tiên Chúa đánh trận Bạch Đằng, Vua Lê Đại Hành đánh trận Lạng Sơn, Vua Trần Nhân Tông đánh đuổi được Toa Đô, Thoát Hoan, những trận thắng vẻ vang đó là những câu chuyện hãnh diện của nước ta, nhưng đều là giặt đến đất nước bất đắc dĩ phải ứng chiến. Còn như đường đường chính chính đem quân vào nước người, khi đánh không ai địch nổi, khi kéo quân về không ai dám đuổi theo, như trận đánh Ung Châu, Châu Liêm thật là đệ nhất võ công từ đấy người Tàu không dám coi thường chúng ta nữa. Đến những đồ cống,hình thức thơ từ không dám hạch sách, chỉ sợ lại sinh ra hiềm khích. Đến thơ từ của nước ta đưa cho Trung hoa chỉ dùng có hai tấm ván sơn đen, liệt tên vì vị đại thần, dùng ấn tính Trung Thư môn hạ đóng vào, thế thì triều Lý được trịch thượng với Tông nhiều lắm. (1)

Trên đây Ngô Thời Sĩ tuy là tính đồ Nho giáo, vốn độc tôn không ưa Phật giáo, nhưng cũng không thể không công nhận triệu đại nhà Lý, sau chiến công oanh liệt của Lý Thường Kiệt, quả là một triều đại oai hùng hơn cả triều đại Trần Lê về sau. Nhưng họ Ngô không xét đến nguyên nhân sâu xa của sức oai hùng, cái "võ công đệ nhất" kia từ đâu mà có, cùng là cái ý thức về quốc thể làm cho " người Tàu không dám coi thường chúng ta"? Nhà Lý mà có được "võ công đệ nhất" như thế là vì có năng lực tinh thần hết sức mạnh mẽ để phụng sự dân tộc, tranh thủ chủ quyền độc lập như bài thơ lịch sữ đã lưu truyền cái ý thức dân tộc hêt sức hàm xúc:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư

Như hà nghịch lô lai xâm phạm

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Sông núi nước Nam dân Nam chủ

Phân minh định rõ tại sổ trời

Ngoại lai quân dám qua xâm phạm

Bay hãy chờ thua uổn xác thôi

(1) Ngô Thời Sĩ : Việt sữ Tiêu án

Đấy là bài hịch xuất quân đáng Tống của Lý Thường Kiệt, đời sau không ai chẳng ghi nhớ làm kinh nhật tụng, toát yếu cả một cái ý thức hệ lập quốc của dân tộc. Chính nó đã là quốc hồn quốc túy Việt Nam, đem lại "chiến cọng đệ nhất" của triều đại nhà Lý, Bắc đánh Tống, Tây đánh Đại Lịch, Nam mở đường Nam chiến đánh Chiêm thành.

Vậy có được chiến công là vì có ý chí thống nhất triệu người như một, có được tinh thần tự do độc lập, có tin tưởng nhiệt thành dân tộc. Tóm lại là được sức mạnh tinh thần tập trung vào một lý tưởng, tức là có được một ý tưởng lực (Idea force) vậy. Cái ý tưởng lực ấy tiền nhân chúng ta thời Lý đã tìm thấy ở đâu? Và những con người tài ba kia từ trong cái lò huấn dục nào đào tạo nên? Nhà sử gia cũng tự hỏi về trường hợp của hai nhà thiền sư là Ngô Chân Lưu và Đổ Thuận giúp Vua Lê Đại Hành về chính trị ngọi giao với nhà Tống:

"Xét sử, một thời Vua Đại Hành không thấy có nhắc gì về đến học hiệu và khoa cử, những thư từ đi lại thời bấy giờ như là thư xin tập vị, lời nói uyển chuyển và đắc thể, đến bài nối vần thơ Thiên Nhai, ca khúc tiền sứ thần, tình ý lanh lẹ đầy đủ tình tự, văn nhân cũng không thể hơn được, không biết học hành tự đâu? Người nah hùng hơn đời thì đời nào cũng không thiếu, cho nên tuy không thấy có sự dạy dỗ hay có những vị Nho thần khởi thảo và nhuận sắc, nhưng mà như Hồng Du học thức uyên bác làm đến chức Thái sư, Ngô Chân Lưu là cao tăng mà sung việc ứng đối với sứ Tàu củng làm nổi trách nhiệm thù phụng" (1)

Nhà Sử gia họ Ngô chỉ biết có Nho học độc tôn mới đào tạo được trí thức lãnh đạo, có biết đâu từ Sĩ Nhiếp về sau, suốt một ngàn năm đô hộ đã bao phen anh hùng tài ba không xuất thân từ trong cửa Khổng sân Trình mà ra mà là từ trong các

(1) Ngô Thời Sĩ, Việt sữ tiêu án.

cửa Chùa của nông dân, đã đứng lên lãnh đạo cách mệnh dân tộc ví như Lý Phật Tử vào thế kỷ VI. Lại trong khoảng nhà Đường đô hộ Giao Châu đã có một số Thiền Sư danh tiếng từng ngâm vịnh với các danh sĩ Tàu thời Thịnh Đường, nào là thi sĩ Tàu Dương Cự Nguyên tặng thơ Phụng Đình Pháp sư về Việt Nam, nào Trương Tịch tặng Tăng Nhật Nam trong núi, nào Giả Đảo tiển thơ nhà sư An Nam Duy Giảm .vv.. "Đời Đường văn nhân xướng họa, nhận được thơ tặng tất có thơ thù đáp, đủ biết người Việt Nam làm thơ cũng nhiều, tiếc rằng nay không biết tra cứu vào đâu".(1)

Như vậy thì trước khi có học hiệu và khoa cử của Nho giáo nhân tài tri thức Việt Nam đã do giới Thiền Sư đào tạo trong các ngôi Chùa rất nhiều, dùng làm học hiệu để giảng dạy cả sách Phật lẫn sách Chu Tử qua Hán văn. Bởi thế nên cách Thiền Sư lúc bấy giờ đều thông thạo văn học chữ Hán, không những giỏi Phật học mà còn thông Nho học, Đạo học lẫn Cữu Lưu (Kinh, Sử, Tử, Tập) bằng chứng là những bài thơ "kệ" chữ Hán của các Thiền Sư để lại đều là văn chương điêu luyện, ý nghĩa hàm súc thâm trầm.

Năm thừ 3 niên hiệu Đại Thuận (1130), Vua Lý Thần Tông vào điện Sùng Khai hỏi cái lý thên hạ sở dĩ trị, loạn, hưng, vong. Sư Viên Thông tâu đối :

"Thiên hạ ví như cái đồ dùng, đặt vào nơi yên thì yên, đặt vào nơi nguy thì nguy, chỉ ở tại cái đưc của Vua thực hành khác nhau thôi. Đức hiếu sinh của nhà Vua, thấm nhuần đến nhân dân, nên dân yêu Vua như cha mẹ, tôn Vua như mặt trăng mặt trời, thế là đặt thiên hạ vào chỗ yên vậy".

Sư lại nói :"Trị loạn ở các quan, dùng được người tốt thì trị, dùng phải người xấu thì loạn. Bần đạo trải xem các Đế vương đời trước, chưa từng chẳng vì dùng được người quân từ mà được thịnh trị, vì dùng phải kẻ tiểu nhân mà nguy vong.

(2) Lã Sĩ Bằng, Bắc Thuận Thời Kỳ Đích Việt Nam, Hương Cảng, 1964

Xét nguyên lai của sự thể ấy không phải một sớm một tối đâu, do lai dần dần từ lâu. Trời đất không thể làm nóng lạnh đột nhiên, ắt phải dần dần từ xuân sang thu. Nhà Vua không thể làm thành trị loạn thình lình ngay được, tất cả cũng phải dần dần từ xấu đến tốt.

"Các thánh vương đời xưa đã biết như thế. Cho nên bắt chước phép tắc của Trời thì chăm tu sửa đức mình, bắt chước phép tắc của Đất thì chăm tu sửa đức yên dân. Sửa mình là thận trọng bên trong, run sợ như đi trên lớp băng mỏng. Yen dân là kính cẩn đối với kẻ dưới, nơm nớp lo sợ như cầm cương ngựa mục mà rong ruổi.

"Được như thế thì không nước nào khong thịnh trị, trái lại thì không ở đâu là không bại vong. Ấy là cái mầm hưng vong là ỏ tại đấy vậy." (1)

Những tư tưởng chánh trị vương đạo trên đây của Viên Thông hoàn toàn thuộc về Nho học, như ở trong Kinh Thư và Kinh Dịch không có chi giống với ở Kinh Phật cả.

Lại xem như bài văn bia Chùa Linh Xứng núi Ngưỡng Sơn củ Thích Pháp Bảo Hải Chiếu Đai Sư soạn năm 1126 để ca tụng công trạng Lý Thường Kiệt, thì đủ thấy tinh thần Phật giáo của các Thiền Sư Việt xưa đã tha thiết với dân tộc, đem năng lực tín ngưỡng tâm linh Phật giáo để phụng sự vậy.

Phiên âm bài văn Bia Chùa Linh Xứng :

"Tam giới luân hồi, tứ sinh trì dục. Vọng niệm sở sinh, sắc tâm điến phúc. Thượng tứ tham sân, khiên triền ái dục. Khởi tự hoàng an, vô năng yếm túc.

"Chí tai! Chân như! Thể lượng Thái hư. Thần nhi bất trắc, hóa sinh hửu dư. Nhất vũ bái nhuận, tam thảo manh thư. Pháp tràng đại thụ, tà võng đốn trừ.

(1) Đại Nam Thiền Uyển Truyền Đăng Tập Lục.

"Việt hữu Lý Công, cổ nhân chuẩn thức. Mục quận ký ninh. Chưởng sư tất khắc. Danh dương cực Hạ, thanh chấn hà vực. Tôn giáo qui sùng, cảnh phúc thị thực.

"Sơn chi tuấn hề, tủng tình không,

Hiền tể trị hề, sưởng quyết công;

Tuyệt đính nguy hề, điện tháp sùng,

Tượng kim nghiệm hề, thực giới hùng,

Phúc tường tập hề, chúc thần chung,

Bảo lịch miên hề, thế sương long;

Tục tận biến hề, tích hà cùng,

Khắc minh vĩnh trác, yên lam trung".

(Ngưỡng Sơn Linh Xứng Tự Bi 1126)

Dịch nghĩa:

Ba cõi luân hồi, bốn đời lăn lóc.

Vọng niệm sinh ra, đảo điên tâm sắc.

Phóng túng tham sân, triền miên (ái dục).

Nào có yên đâu, làm sao mãn túc.

Cùng cực Chân Như, thể lượng Thái Hư.

Thần linh khó lường, biến hóa có thừa.

Mưa xuân một trận, cây cỏ manh nha.

Cờ Pháp dựng lên, tà ma liền trừ.

Việt Nam Lý Công, theo dấu người xưa.

Trị dân được an, cầm quân không thua.

Lừng tiếng Trung Hoa, vang danh gần xa.

Dựng Chùa nơi đây, sùng tín Phật đà.

Núi cao thay, trừ ngất từng không.

Hiền tể trị, trừ đã rõ công.

Điện pháp vòi vọi lớp chập chùng.

Tượng vàng trang nghiêm vẻ oai hùng.

Điềm lành nhiều hề chúc Thượng hoàng.

Trị vì dài lâu đời thịnh long.

Hóa tục khắp cả đến hang cùng.

Bia đá lâu bền với núi sông.

(Bia Chùa Linh Xứng Núi Ngưỡng Sơn do

Lý Thường Kiệt sai dựng tại Thanh Hóa 1126)

Đây là tinh thần tiêu biểu cho thời Lý được Phật giáo Việt Nam ca tụng, vì đã phối hợp được Chân Như của nhà Phật với Thái Hư của nhà Nho thành cái năng lực sáng tạo "hỏa sinh hưu dư" ví như trận mưa làm cho thảo mộc manh nha vậy. Nó là cái tinh thần tổng hợp Việt Nam đạt tới nguồn sống vũ trụ hóa duy nhất. (L'Unité de Vie cosmique) như Thiền Sư Vạn Hạnh đã thực hiện đến chỗ viên mãn.

"Dung tam tế" tinh thần quốc học Việt của Vạn Hạnh. Vạn Hạnh là một Thiền Sư đã có công nuôi nấng và đào tạo tinh thần cho Vua khai sáng ra nhà Lý là Lý Công Uẩn, tức là Lý Thái Tổ vậy.

"Công Uẩn, người làng Cổ Pháp thuộc Bắc Giang, tư chất thông sáng, hình dạng tuấn tú khác đời. Khi còn nhỏ, thường học nhà Sư Vạn Hạnh. Sư Vạn Hạnh thấy làm lạ, nói rằng : Người này không phải tầm thường, mai sau tất làm Chúa cả nước".

(Việt sử Thông giám Cương mục Chính biên)

Ngô Thời Sĩ trong "Việt Sử Tiêu Án" cũng bàn rằng :

"Vua Lý Thái Tổ sinh trưởng nhờ cửa Phật, Khánh Vân nuôi lớn, Vạn Hạnh dạy dỗ, thuyết nhân quả ăn sâu ở trong lòng, cho nên khi mới kiến quốc đã kiến tạo nhiều chùa, cấp điệp độ Tăng chúng, muốn đưa cả thế giới vào nước Phật, bất luận hiền ngu muốn cho qui Phật, đến đời sau nhà Lý mới khởi lên ngôi chùa cao sát mây, lập nên cột chùa bằng đá cao vót, lấy sự thờ Phật làm việc thường phải có của một nước". ?(1)

(1) Ngô Thời Sĩ, Việt sử Tiêu án, bản dịch Văn Hóa Á Châu, tr 108

Sự thực cho đến 1075 nước ta mới có chế độ khoa cử và học hiệu, đến 1070 mới xây dựng Văn Miếu để thờ phụng các Tiên Thánh Nho giáo, đến 1075 tháng 2 mới có chiếu tuyển thi Minh Kinh Bác sĩ và thi Tam trường Nho học, năm 1086 tháng 8 thi các nhà văn học trong nước để bổ vào Viện Hàn Lâm. Mãi đến thời Lý Nhân Tông (1072 - 1127) năm 1075 mới có Lê Văn Thịnh qua khoa cử Nho học ra làm quan, còn ba triều về trước đều là nhân tài chọn trong hàng Thiền sư như cái học của Vạn Hạnh cả.

Vạn Hạnh theo sử gia Ngô Thời Sĩ viết :"Có kiến thức cao siêu, thần toán, biết trước mọi việc, cũng là tay xuất sắc trong giới Thiền". (Việt sử Tiêu án). Đủ rỏ tư tưởng Vạn Hạnh không những đã hun đúc ra Lý Thái Tổ, mà còn ảnh hưởng sâu rộng mấy triều Vua đầu nhà Lý và cả về sau này đã trở nên tinh thần quốc học Việt Nam vậy.

Sách "Truyền Đăng Tập Lục" viết (2) :

"Vạn Hạnh Thiền sư ở chùa Lục Tổ Làng Dịch Bản phủ Thiên Đức, là người làng Cổ Pháp. Vốn họ Nguyễn, nhà thờ Phật đời đời. Thủa nhỏ khác thường, quán thông ba môn học, nghiên cứu Bách Luận của Trung Quán (Madhyamika) xem công danh phú quý lãnh đạm. Năm 21 tuổi ông xuất gia cùng với Định Huệ theo học Lục Tổ Thiền Ông. Ngoài giờ hầu hạ, ông học hỏi không biết mỏi mệt. Sau khi Thiền Ông mất rồi, ông chuyên tập môn "Tam Ma Địa" (Samadhi) lấy đường tu riêng, thỉnh thoảng nói lên lời nào ắt thành phù sấm".

Vua Lê Đại Hành (981) rất kính trọng. Năm đầu niên hiệu Thiên Phúc, tướng nhà Tống là Hầu Nhân Bảo sang xâm

(2)Vì kỹ thuật ấn loát, tòa soạn lược bỏ đoạn phiên âm Hán văn, nhưng sẽ ghi lại những điểm cần thiết ở chú thích - Tòa soạn

lược, đóng quân ở Cương Giáp trấn Lạng Sơn, triệu hỏi Sư về sự thắng bại. Sư thưa :"Trong ba bảy ngày giặt tất lui!" (3x7=21). Quả nhiên đúng như thế. Đến khi sắp đi đánh Chiêm Thành, đình nghị chưa quyết định ra sao. Sư tâu xin phát quân đi gấp khỏi mất cơ hội tốt. Sau quả nhiên thắng trận.

Bây giờ có kẻ gian tên là Đỗ Ngân muốn mưu hại Sư, Sư đã dự biết trước khi nó hành động, mới gửi cho nó một bài kệ rằng : (1)

"Thổ. mộc sinh nhau tựa bạc vàng.

Cớ sao mưu hại ta giấu trong lòng?

Lúc này lòng ta buồn hết sức.

Nhưng thật không oán hận tới kiếp sau".

Nghĩa là : chử Thổ 土 với chử Mộc 木 cùng với Ngân 钱 và Kim 金 vốn tương sinh (Mộc sinh Hỏa, Thổ, Kim, Thủy). Và tương khắc (Mộc khắc Kim, Thủy, Hỏa, Thổ). Ngũ 五 với Khẩu 口 là Ngô 吾 là ta. Chữ Thu 秋 với chữ Tâm 心 là chữ Sầu 悲 là buồn.

Tên Ngân sợ không dám hành động nữa. Ấy đại khái Sư có tài độn số như thế, xem điều đã qua biết điều sắp tới. Đấy là lòng tha thứ vô biên, không lấy hận thù để trả lại oán thù của Thiền Sư.

Thời ấy Vua Ngọa Triều bạo ngược, Trời và người đều chán ghét, Lý Thái Tổ còn làm quan Thân Vệ, chưa lên ngôi. Trong khoảng thời gian này các điềm gở, điềm lành đã hiện ra như ở viện Hàm Toại, Chùa Ứng Thiên Tâm, ở châu Cổ Pháp, có con chó trắng trên lưng lông kết thành hai chữ Thiên 天 子 Tử là Vua. Sét đánh cây gạo in thành chữ. Ngôi mộ Hiển Khánh Đại vương, bốn phía đêm nghe có tiếng đọc thơ,

(1) Thổ mộc tương sinh ngân dữ kim. Vi hà mưu ngã uẩn linh khâm. Đương thời ngũ khẩu thu tâm nguyệt. Chân chí vị lai bất hận tâm. (Tòa soạn)

cây đa chùa Song Lâm sâu ăn vỏ lá có vết hiện ra chữ Quốc; ấy đại khái như thế rất nhiều. Sư đều tùy sự trông thấy, tai nghe mà phân tích ý nghĩa đúng với điều họ Lê tàn, họ Lý thịnh. Vì thế nên ngày Lý Thái Tổ lên thay nhà Lê. Sư ở tại chùa Lục Tổ đã biết trước mà bảo với hai ông anh em vua rằng :"Thiên Tử đã băng hà. Lý Thân Vệ hiện đang túc trực ở trong thành. Chỉ trong ngàn ngày nửa Thân Vệ tất được cả thiên hạ. Rồi yết bảng thông cáo ở đường cái rằng : (1)

Tật Lê trầm bể bắc

Hạt Lý mọc trời Nam

Bốn phương gươm giáo dẹp

Khắp cỏi hưởng bình an.

Hai ông chúa nghe nói rất sợ hãi, mới sai người đi hỏi tin tức, quả đúng như lời Sư nói trước.

Đến ngày 15 tháng 5 năm thứ 16 niên hiệu Thuận Thiên (1025) Sư vô bệnh thuyết bài kệ (2):

"Thân người chớp bóng có rồi không.

Cây cỏ xuân tươi, tàn thu đông.

Theo vận tuần hoàn đừng lo ngại.

Thịnh suy ngọn cỏ hạt sương trong".

Rồi chỉ cho đệ tử :"Các con đòi đi về đâu? Ta không lấy chỗ trụ để trụ, không tựa vào trụ để trụ (3)". Nói xong một lát thì hóa. Vua quan làm lễ hỏa thiêu, lượm cốt đựng tháp để thờ.

(1) Tật Lê trầm bắc thủy. Lý tử thụ Nam thiên. Tứ phương can qua tĩnh. Bát biểu hạ bình an. (Tòa soạn)

(2) Thân như điện ảnh hữu hoàn vô. Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô. Nhậm vận thịnh suy vô bố úy. Thịnh suy như lộ thảo đầu phô. (Tòa soạn)

(3) Ta không ... trụ ; Hán văn :"Ngã bất dĩ sở trụ nhi trụ, bất ỷ vô trụ nhi trụ" (tòa soạn)

Về sau Vua Lý Nhân Tông có bài kệ truy tặng :

"Vạn Hạnh thông ba cõi.

Thật như lời sấm xưa.

Quê hương nơi cổ pháp.

Chống trượng trấn Kinh đô (4)"

(4) Đại Nam Thuyền Uyển Truyền Đăng Tập Lục

Những tài liệu lịch sử kể trên cho ta thấy được phần nào tinh thần thiền học đặc biệt của một nhà sư Phật Việt Nam đã quyết định chiều hướng tiến hóa của dân tộc. Cái tinh thần ấy trước hết là :

1) Quán tam học có nghĩa là Sư Vạn Hạnh cũng như các Thiền sư lúc bấy giờ đều học thông cả Phật học, Nho học và Lão học. Riêng Vạn Hạnh còn đặc biệt sở trường về Dịch học đem ứng dụng vào khoa tiên tri, độn giáp , để biết trước khi hành động. Ngoài ra, về Phật học Vạn Hạnh đã nghiên cứu sâu xa Bách Luận (Santasãtra) một trong Tam Luận của Trung Quán Luận (Mãdhyamika) gồm 100 bài thơ, mỗi bài 32 chữ, gán cho của Deva Bodhisattva, viết bằng tiếng Sanskrit mà Kumàrajiva (Cưu ma la thập) đã dịch ra Hán văn. Vậy có thể đoán biết rằng trong thời kỳ Vạn Hạnh theo học Thiền Tông thì khuynh hướng tư tưởng đã đi về Trung quán, phủ nhận sự có thật của thế giới hiện tượng và giới thuyết thế giới siêu hiện tượng hay là tự thể bằng lối phủ định nhưng không phải như thế là hư vô tịnh tính, mà chỉ tỏ rằng tự tính hay thực tại tuyệt đối thì bất khả tư nghị, vượt lên trên tất cả hình, danh, sắc, tướng, như Vạn Hạnh đã căn dặn lại đệ tử :"Ta không lấy chỗ trụ để mà trụ, cũng không dựa vào chỗ không trụ để mà trụ". Đấy là biện chứng thực hiện ý thức giác ngộ, không có, không không, vượt lên cả có và không của ý thức danh lý (conscienca rationnelle) đế cõi tâm linh thực nghiệm. Quả nhiên sau khi Thiền Ông tịch rồi, Vạn

(4) Đại Nam Thuyền Uyễn Truyền Đăng Tập Lục

Hạnh chuyên tập khoa Tam Ma Địa (Samadhi) tức là khoa thực hiện tâm linh vậy.

Samadhi là danh từ Sanskrit chỉ định cho một quá trình tâm lý thực nghiệm nhằm mục đích tập hợp năng lực tinh thần không cho phóng ra ngoài, vọng động. Nó gồm những trình tự như sau :

1. Chính - Định : là khi tinh thần tập trung và không còn vọng động nữa.

2. Chính Thụ : là giữ cho cảm giác được ngay thẳng vào đối tượng quan chiêm.

3. Chính Tâm Hành Xứ : là điều kiện đạt tới khi nào giữ được cảm xúc tập trung và hòa hợp với đối tượng .

4. Tức Lự Ngưng Tâm : khi nào hết đãng trí, hoàn toàn tập trung nguyên chất.

5. Đẳng trì : khi nào tinh thần được quân bình.

6. Samatha hay là Chỉ Tức ngưng thở.

Đây là trình tự tập trung tinh thần vào đối tượng, mục đích giải thoát sang bình diện không hệ lụy vào sự đời, vào dục vọng tái sinh. Tinh thần cứ siêu hóa mãi cho đến thuần hóa (extate mystique). Trạng thái thần hóa cao nhất của tâm linh học Phật giáo là Tam Ma Địa (Samadhi). Nhà Thiền học tin rằng với phương pháp "Tổng trì Tam Ma Địa" ấy, khi nào tinh thần đi đến "tứ chuyên" thì ý chí hết phân hóa, khi nào tư tưởng ngưng hoạt động "tưởng tịch" thì khí chất thăng hoa (sublimé) và tâm linh được khai phóng, "khí hư thần lãng" trong ấy khả năng hiểu biết phát triển vô cùng, không có điều thần bí gì mà không chứng nghiệm được nữa. (1)

(1) Theo W.E.Soothill, Hán Anh Phật Học đại từ điển.

(1) Trang Tử, Nam Hoa Kinh, bản dịch Nhượng Tống.

Đấy cũng ví như thực nghiệm tâm linh mà Trang Tử đã mô tả ở thái độ tọa vọng "ngồi mà quên" trong thiên "Đại tông sư" :

"Vương rớt chi thể ; truất bỏ thông minh ; lìa hình ; vất trí ; hợp cùng với đạo lớn ; thế gọi là ngồi mà nên". (2)

Hay là ghép "chay tịnh của lòng" "tâm trai" ở Thiên nhân gian thế :

"Hãy chuyên nhất chí mi! Không nghe nó bằng tai, mà nghe nó bằng lòng, không nghe nó bằng lòng mà nghe nó bằng khí. Nghe dừng ở tai, lòng dừng ở chỗ hợp. Khí là cái hủ không mà đợi vật. Chỉ có đạo là hợp được hư không, hư không là phép chay tịnh của lòng". (1)

Tóm lại "Samadhi" hay "Tam ma địa môn" là khoa luyện tâm để vượt lên ý thức tối cao, ý thức tâm linh hay thần thức vốn là trọng tâm của các nhà thần bí (mystic) học ở các tôn giáo tâm linh. Nhà nghiên cứu có phương pháp khoa học đầu tiên về ý thức tâm linh là William James có xác định trong "The Varieties of Religions Experience".

"Ý thức bình thường của chúng ta, ý thức danh lý (rational consciousness) như chúng ta đã nói, chỉ là một mẫu ý thức đặc biệt, còn tất cả các cái chi liên thuộc vào nó, phân cách với nó bằng bức màn mỏng còn cả những ý thức tiềm tàng của ý thức hoàn toàn khác với ý thức danh lý".

Nhận định trên rất thích hợp với ý thức tâm linh thần bí. Chúng ta biết rằng hàng ngày chúng ta ai cũng kinh nghiệm trải qua ba loại ý thức, hay đúng hơn ba bình diện của tinh thần, là thức, mộng và ngủ say khác nào như ba tầng của một ngôi nhà. Tầng dưới thuộc về xúc giác của cơ thể cùng thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác và xúc giác. Tầng thứ 2 gồm những hình ảnh mà chúng ta nghĩ như là phản chiếu cảm giác. Tầng thứ bà là bình

(1) op.cit.

diện của lý trí tạo tác ra khái niệm hay danh lý (concept logique).Ở tầng này chúng ta thấy biểu diễn suy tưởng trừu tượng. Nhưng tất cả sự kiện trên đều thuộc về ý thức bình thường ở trạng thái thức hay mộng. Ở đấy xuất hiện các yếu tố nhận thức cơ bản chúng chi phối xúc động, dục vọng và ý muốn. Chúng ta có thể gọi tổng quát là ý thức cảm nghĩ (sensori-intellectual-consciousness). Ngoài ra còn lúc ngủ say hay "thụy miên" và bất tỉnh nhân sự hay "muội tuyệt". Ý thức tâm linh cũng ví như trạng thái ngủ say người ta tỉnh dậy còn nhớ phảng phất đã ngủ một giấc ngon lành. Bởi vì cái ý thức tâm linh thần bí kia không có cảm giác, ý niệm hay ý nghĩa chi hết, hoàn toàn khác với ý thức cảm nghĩ, ngoài kích thước với ý thức cảm nghĩ, cho nên các nhà tâm linh thực nghiệm luôn luôn bảo rằng những kinh nghiệm của mình không thể lấy danh từ ngôn ngữ hay khái niệm để mô tả được, vì thực nghiệm tâm linh với danh từ ngôn ngữ đều thuộc về hai bình diện khác nhau của ý thức. Một đàng là Đạo tâm, một đàng là Nhân tâm tuy vẫn chỉ là tâm. "Nhân tâm thì hẹp thòi thiên lệch, Đạo tâm thì vi diệu huyền nhiệm, chỉ tinh khiết thuần nhất giữ lấy bên trong ấy. (Nhân tâm duy nguy. Đạo tâm duy vi, duy tinh, duy nhất, doãn chấp quyết trung) (1).

2) Thực nghiệm Tâm linh Tam Muội. Chính đễ đạt tới chỗ tinh nhất ấy của tâm hay ý thức mà Vạn Hạnh đã tập khoa Tam Ma Địa (Samadhi), sau khi đã quán thông Tam học của Phật giáo nguyên thủy tìm giải thoát cho bản thân mình, ông đã tiến tới triết lý Trung quán của Đại thừa Phật giáo, tự giác giác tha và rồi tìm đem đạo vào đời bằng môn "Tổng trì Tam ma địa" của Mật giáo. Vì có tới đấy Vạn Hạnh mới thấy được cái tâm linh tinh nhất siêu lên trên các hệ thống tri thức đóng cửa để nhìn thấy cái Duy Nhất là bản thể đồng nhất bất phân của tất cả sự vật khác nhau thiên hình vạn tượng và là nguyên lý chung cho các hệ thống triết học nhân sinh và vũ trụ.

(1) Thượng Thư.

Nhìn quan bài kệ thị tịch của Vạn Hạnh chúng ta thấy cái tư tưởng vũ trụ quán Dịch rất rõ rệt. Câu đầu "Thân như điện ảnh hữu hoàn vô" có nghĩa là Thiền sư đã vượt lên trên sống chết, có không của thế giới hữu hình, với tinh thần lạc quan yêu đời chứ không chút yếm thế cho nên Thiền sư vội tiếp "Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô" nghĩa là thế giới hữu hình biến đổi không ngừng, không có vật nào, sự gì tự nó độc lập tồn tại trong một chóp mắt, tất cả đều hiện ra rồi biến đi như tuồng ảo hóa vậy. Tuy rằng xét riêng từng vật lẻ loi thì nó không có, không tồn tại, nhưng xét toàn thể hiện sinh vật nó liên đới với vật kia, thì tuy biến đổi nhưng vẫn nằm trong cái trào lưu sinh thành đại đồng vẫn là một nguồn sống "sinh sinh bất tức", tràn ngập vũ trụ "chủ lưu lục hư", Cái ấy là Dịch là nguồn sống vĩnh cữu "sinh sinh chi vị Dịch". Và Vạn Hạnh đã cảm thông đồng nhất hóa tâm mình với cái nguồn sống đại đồng ấy, cho nên mới có được cai tính ngưỡng mãnh liệt vào vận mệnh tuần hoàn bất diệt của dòng thời tiết bốn mùa "Xuân sinh, Hạ trưởng, Thu liễm, Đông tàn".

Đã thế còn lo sợ điều chi nữa, chỉ cần làm sao sống theo nhịp điệu vận hành của vũ trụ, của nguồn sống hiển hiện ra thiên hình vạn trạng, đấy là cái ý thức " nhậm vận":

"Nhậm vận thịnh suy vô bố úy

Thịnh suy như lộ thảo đầu phô!"

Đã "nhậm vận" nghĩa là hợp nhất với vận hành của nguồn sống vĩnh cửu thì hết lo thịnh, suy, còn, mất, bởi vì cũng như "Như Lai, không từ đâu đến, không dừng ở đâu, cũng không đi về đâu", đây là triết lý nhậm vận "cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu".

Tinh thần của Khổng Tử đến tuổi bảy mươi (70) đã đạt được như nói ở sách luận ngữ:

(1) Thượng thư

"Ngô thập hữu ngũ chí ư học.

"Tam thập nhi lập.

"Tứ thập nhi bất hoại.

"Ngủ thập nhi tri thiên mệnh.

"Lục thập nhi nhĩ thuận.

"Thất thập nhi tòng lâm sở dục bất du cũ."

(Luận ngữ nhi)

Nghĩa là : "Ta năm 15 tuổi để chí vào học tập, 30 thì chí đã lập không đổi, 40 tuổi thì lòng hết ngờ, 50 tuổi thì biết được mệnh trời, 60 tuổi thì tai thuận đạo lý, 70 tuổi thì theo lòng mình muốn mà không ra ngoài điều lý vũ trụ".

Đấy là lịch trình tu học biến hóa thân tâm đến trình độ quân bình đồng điệu với nhịp điệu vũ trụ đạo lý vậy. Vậy tinh thần nhậm vận cũng tức là "Tòng tông sở dục bết du cũ".

Cái thái độ sống nhậm vận của Vạn Hạnh trên đây, sau khi đã tập luyện "Tam Ma Địa" hay là thực nghiệm tâm linh là một trình độ của ý thức khai triển phép tu thiền, định như trình bài tượng trưng ở mục "ngưu đồ" sau đây :

Tâm như mục đồng, thân như trâu :"Tầm ngưu tu phòng tích, Học đạo quí vô tâm. Tích tại Ngưu hoàn tại. Vô tâm Đạo dị tầm".

(Hương Hải)

Tìm trâu tìm dấu chân Trâu,

Dấu còn trâu có mất đâu bao giờ.

Hỡi người học Đạo chớ ngờ.

Vô tâm thì Đạo có cơ dễ tìm" (Mật thể)

1. Tâm với ý của nhà tập thiền ví như con trâu dại chạy lồng trong rừng, tức là giai đoạn "Vị mục".

2. Nhà tập thiền ví như mục đồng đã lừa bắt được trâu xỏ thừng vào mũi, trâu còn hung hăng, đây là giai đoạn hai gọi là "Sơ điều".

3. Trâu đã chịu mục đồng nhưng mục đồng còn phải nằm giữ, ấy là giai đoạn "Thu chế".

1. Trâu đã thuần, không phải buộc mũi nữa nhưng mục đồng vẫn phải coi chừng, tức là "hồi thủ".

2. Trâu đã thuần hẵn, mục đồng đi đâu trâu đi theo đấy, ấy là "Thuần phục".

3. Trâu với mục đồng tin nhau được rồi. mục đồng mặc sức tiêu dao, trâu vẫn theo sát, tức là giai đoạn "vô ngại".

4. Mục đồng đi đâu trâu theo đấy, hoàn toàn ăn ý với nhau tức là giai đoạn "Nhậm vận".

5. Mục đồng với trâu là một, cho nên cả hai đều mất, đấy là giai đoạn "Tương vong".

6. Chỉ còn lại một cái tâm sáng chiếu, giai đoạn "Độc chiếu".

7. Tâm cảnh đều biến, còn lại Chân như, tức là giai đoạn "Song dẫn".

Căn cứ vào 10 giai đoạn tu luyện thiền định trên đây thì trình độ "nhậm vận" của Thiền sư Vạn Hạnh là ở giai đoạn thứ 7, ngoại cảnh còn nội tâm còn, hai đằng không trở ngại lẫn nhau, rất đồng điệu với nhau. Như thế là tinh thần của Vạn Hạnh đã thấy được cái nguyên lý duy nhất ở thế giới sự vật. Vậy, tức là thực hiện được cái "nhất biến ứng vạn biến" cái lý "đồng qui nhi thù đồ" nghĩa là trong cái biến đổi thấy cái không biến đổi, đường lối khác nhau vô kể mà đều qui tựu về một mối. Và Vạn Hạnh đã ứng dụng tinh thần ấy vào đời sống thực tế, để phụng sự dân tộc, giúp Vua giúp nước mà không chấp vào danh lợi, luôn vượt lên, siêu thoát hiện tượng thế gian "không trụ vào chỗ có trụ, không nương vào cái không trụ để trụ" vượt cả có không của ý thức cảm nghĩ (sensori-intellectual-consciousness). Đặc biệt là Vạn Hạnh đã vượt lên trên cái ý thức có không, nhập thế và xuất thế của Nho Lão bằng cái ý thức nhậm vận tức là tin vào cái ý thức đại đồng điều khiển trật tự vận hành vũ trụ. Cái ý thức ấy chính là cái Thần thức nói trong "Dịch hệ từ". "Thần dĩ trai lai, trí dĩ tàng vãng".

nghĩa là :"Thần thức thì biết việc sắp tới, lý trí để ghi nhớ việc đã qua". Bởi thế mà Vạn Hạnh đã có "Kiến thức cao siêu, thần toán, biết trước mọi việc" như lời sử gia Ngô Thời Sĩ đã xưng tụng.

Sử chép :"Vua Lý Thái Tổ từ khi còn bé đã thông minh, khí độ rộng rãi, du học ở Chùa Lục Tổ theo Sư Vạn Hạnh. Sư Vạn Hạnh trông thấy Vua, thấy làm lạ nói rằng :"Đây là một người phi thường! Sau này lớn lên tất có thể cứu đời, yên dân làm Chúa thiên hạ!".

Nhờ có cái thần thức tiên tri ấy, cho nên Vạn Hạnh đã tạo nên thời thế, dựng nên nhà Lý như lời Đào Cam Mộc nói với Lý Thái Tổ khi còn làm chức túc vệ cho Lê Ngọa Triều. Sử chép :"Vua lúc ấy (chỉ Lý Thái Tổ) 36 tuổi, đem 500 quân Tùy long vào làm túc vệ. Lúc bấy giờ ở trong nội có chức Chi hậu Đào Cam Mộc đoán biết Vua có ý lên ngôi, bèn dùng lời lẽ xa xôi nói khích Lý Thái Tổ rằng :"Chúa Thượng (Ngọa Triều) tối tăm ngoan ngạnh, làm nhiều việc bất nghĩa. Trời chán đức ấy nên không sống được lâu. Con nối ngôi còn nhỏ tuổi, không kham nổi đa nạn nhiều việc phiền nhiễu, bách thần không nơi nương tựa, hạ dân nhao nhao muốn tìm người Chúa. Thân Vệ (Lý Thái Tổ) sao chẵng nhân lúc này theo dấu Thang Võ ngày xưa, noi gương Đường, Lê mới rồi, thuận theo lòng trời dưới thỏa dân mong, mà còn khư khư giữ cái tiểu tiết hay sao?... Người trong nước đều nói Lý phải thay Lê, lời sấm đã xuất hiện không thể che dấu đi được! chuyển họa thành phúc là lúc này đây, Thân Vệ sao còn nghi ngờ chi nữa? Lý Thái Tổ (tức Lý Công Uẩn) nói "Ta xem chí ông cùng với Vạn Hạnh không khác nhau ; nếu thực như lời nói ấy phải làm thế nào? Cam Mộc nói :"Nay trăm họ mỏi mệt dân không chịu nổi mệnh lệnh. Nếu Thân Vệ lấy ân đức vỗ về, tất trăm họ sẽ vui vẻ mà theo cũng như nước chảy chỗ trũng ai mà ngăn được!" (Việt sử lược II2a)

Gây nên cả một tâm lý xã hội sâu rộng như thế là do những lời Sấm thi linh ứng phổ cập khắp dân gian. Đấy là cái

tài tạo thời thế của Vạn Hạnh "trên thuận lòng trời, dưới thỏa dân mong". Đấy là tinh thần "Nhậm Vận" của Thiền Sư :

Nhậm vận thịnh suy vô bố uý!

Nhậm vận là đã thực hiện được ở tâm hồn cái Vũ trụ đạo, không còn lo sợ quyền uy của ông trời đứng ở bên ngoài thế giới mà gia phúc giáng họa nữa. Đấy là tín ngưỡng tâm linh thực nghiệm của Thiền học, vượt lên trên bình diện của danh từ ngôn ngữ, của hệ thống lý thuyết đến tại nguyên lý chung của ba môn học là Linh tính tối cao mà nhà Phật gọi là "Kiến tính", Đạo gia thì "Nhậm tính" và Nho gia thì "Suất tính", chung qui chỉ là một bản thể đồng nhất bao hàm cả đạo lẫn đời, cả siêu xuất thế gian lẫn nhập thế gian như cùng một nước chẩy ra ba dòng, dòng khoa học tự nhiên, dòng tâm lý nghệ thuật, dòng luân lý xã hội, tức là Chân, Mỹ, Thiện vậy. Vì tính bản thể ấy tuyệt đối, không lệ thuộc vào thời gian và không gian, cho nên các nhà tâm linh học Đông Tây đã thực nghiệm nó như luôn luôn hiện tại, "l'Eternel présent" theo Eckhart ở nước Đức, và ở Việt Nam có Thiền Sư Thiền Lão (1051) đã đáp câu hỏi thăm của Lý Thái Tông :

- Hòa Thượng trụ ở Chùa này bao lâu?

Thiền Lão đáp :

- Sống ngày nay biết ngày nay

Còn xuân thu trước ai hay làm gì?

(Đãn tri kim nhật nguyệt

Thùy thức cựu xuân thu.)

Và Lý Nhân Tông đã thông cảm Vạn Hạnh mà xưng tụng Thiền Sư đã có tinh thần "Dung Tam tế" nghĩa là Vạn Hạnh đã thực nghiệm tới cái Tính siêu thời không, đến chỗ luôn luôn hiện tại nên đã có tài tiên tri, đến được chân tri và đem tài năng ấy bảo vệ quốc gia dân tộc.

Chính cái tinh thần "dung tam tế" ấy mới thật "quán tam học", "thông tam giáo", là tinh thần Quốc học Việt Nam kể từ Mâu Bác, Sĩ Nhiếp, cho đến Lý Trần thì trở nên chương trình cho các khoa thi Tam giáo để lấy nhân tài giúp nước. "Sử thần Ngô Sĩ Liên viết rằng :"Thi Tam giáo ấy là có thể thông hiểu Nho học, Đạo học, Thích học ba giáo lý, cho ra làm quan vậy. Ôi! Nho sĩ chân chính thời xưa cũng xem rộng đến cả sách của Bách gia Chư tử, ra vào ở cửa Lão cửa Phật".(1)

"Xét hai thời đại Lý Trần, đều tôn trọng Đạo giáo và Phật giáo. Cho nên một thời lấy học sĩ tất nhiên muốn gồm thông hai môn học ấy. Tuy đạo lý chính và khác mối đều tôn sùng không phân biệt, mà kẻ nào ứng thi các khoa ấy nếu không có kiến thức sâu rộng thì không có thể được chọn lấy đỗ" (2)

Từ Lý Trần về sau là thời đại Lê Nguyễn, tuy lệ thi Tam giáo không có nữa, triều đình lấy Nho giáo độc tôn nhưng tinh thần Ta, giáo cố hữu vẫn ảnh hưởng thâm sâu vào tính ngưỡng của dân tộc, cho nên trong Phật điển Việt Nam chữ nôm chúng ta còn thấy những đoạn văn thâm trầm của Như Nguyệt Hòa Thượng :

Trong nơi danh giáo có ba.

Nho hay giúp nước sửa nhà trị dân.

Đạo thời dưỡng khí an thần.

Thuốc trừ là bệnh chuyên cần luyện đan.

Thích độ nhân miễn tam đồ khổ.

Thoát cửu huyền thất tổ siêu phương.

Nho dùng tam cương ngũ thường.

Đạo gìn giữ khí, giữ giàng ba nguyên.

Thích giáo nhân tam qui ngũ giới.

Thể một đường xe phải dụng ba.

(1) Phan Huy Chú, Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí, Khoa Mục Chí.

(2) Ibid

Luận chung Thánh tổ Nho gia.

Trong đời trị thế người là Nhân sư ;

Sao bằng Đâu Xuất vị cư.

Lão quân Thiên chủ đại trù dược phương.

Phật là vạn pháp trung vương.

Làm thầy ba giới, đạo trường Nhân Thiên.

Những Thánh Hiền nguồn nhân bể quả.

Xưa tu hành trí đã rộng cao.

Trong nơi ba giới ra vào.

Mười phương trí thức ai nào khả nghi? (1)

"Thể một đường xe phải dụng ba". Quan niệm thể dụng hợp nhất đòi phải "dung tam tế" để nhập vào thể tính tuyệt đối siêu thời không, chỉ có một để nhìn các giáo lý có hệ thống như là các cỗ xe có tác dụng đưa ta đến cứu cánh. Bởi vì tất cả giáo lý chỉ có tính cách tương đối, đều là phương tiện cả. Mê tính vào giáo lý lấy làm cứu cánh thì khác nào kẻ đi xe, mê cái xe của mình đẹp, tư hữu độc tôn cỗ xe. Khi xe đến bến còn khư khư ôm giữ lấy xe không chịu rời xe để xuống bến vậy. Lê Quí Đôn cho hạng đi học ấy là "Đa kỳ vong dương chi thất" nghĩa là "nhiều lối rẽ mà quên lạc mất dê". Trái với tinh thần Quốc học truyền thống xưa nay vốn như ông đã nhắc lại cho sĩ phu thời Lê Nguyễn "Thù đồ nhi đồng qui, bách lự nhi nhất trí".

Nghĩa là "đường khác mà cùng về một đích, tư tưởng trăm lối mà cùng đến một mối". Cái điểm "đồng qui nhất trí" ấy là cái tâm thành như danh Nho đất Thuận hóa Nguyễn Cư Trinh đã thực hiện :

"Thành ư trung vị đắt hòa bình.

Hình tại ngoại bất năng trúng triết"

(1) Việt Nam Phật Điển Tùng San Bắc Kỳ Phật Giáo Tổng hội phát hành

nghĩa là :"Trong lòng chưa thành thật để có tâm hồn hòa bình.

Thì biểu hiện ra hành vi bên ngoài không thể trúng điều lý tiết độ được." (Sãi Vãi)

Đấy là tinh thần quốc học Việt Nam mà hai chữ Vạn Hạnh đã nhắc nhở chúng ta hiện đang thiếu như cái xác vô hồn, như cụ Phan Bội Châu đã than :

"Chứa chan máu quốc, nước vẫn vô hồn"

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

TƯ TƯỞNG

SỐ 3 ngày 15-5-1971
ĐẶC BIỆT PHẬT ĐÃN 2515
Chủ đề
ĐỨC PHẬT VÀ VẤN ĐỂ
CẢI TẠO XÃ HỘI

Con Đường Trường Tồn & Con Đường Tiêu Diệt

CON ĐƯỜNG TRƯỜNG TỒN

VÀ

CON ĐƯỜNG TIÊU DIỆT

(Vài nhận xét về lịch sử ngoại giao Việt Nam)

TÔN THẤT THIỆN

Hiện nay chưa có một tác phẩm nào đầy đủ và công phu về lịch sử ngoại giao Việt Nam từ lúc Ngô Quyền tách hẵn nước ta ra khỏi Trung quốc và thiết lập một quốc gia độc lập riêng biệt vào năm 939. Đề tài này là một đề tài cao học hay tiến sĩ, không những hấp dẫn mà còn rất quan trọng cho hiện tại cũng như cho tương lai của xứ sở.

Chiến tranh tàn phá đất nước và đang làm tan rã xã hội Việt Nam.Nếu chiến tranh là bằng chứng của thất bại về ngoại giao, thì ba mươi năm nay, các nhà lãnh đạo Việt Nam - kể cả miền Nam lẫn miền Bắc - đã thất bại nặng nề về phương diện chính trị, nhất là cuộc chiến tranh hiện nay hiển nhiên là một chiến tranh bất phân thắng bại. Nói một cách khác, các nhà lãnh đạo Việt Nam - cả hai miền - đã đưa xứ sở này

vào một thế hoàn toàn kẹt : tiến không được, lùi không được, đánh không thắng, hòa không xong ... Hậu quả cuộc chiến tranh khốc liệt và dằng dai hiện tại sẽ là tiêu diệt tài sản và sinh lực của thế hệ này và hai ba thế hệ sắp tới.

Nếu ta nhìn lại lịch sử ngoại giao Việt Nam, ta sẽ thấy lịch sử này có hai giai đoạn rất rõ rệt : từ 939 đến 1802 và từ 1802 đến nay, nghĩa là từ Ngô Quyền đến triều Gia Long và từ triều Gia Long đến nay. Trong giai đoạn đầu, vấn đề ngoại giao căn bản của ta là vấn đề Trung hoa và trong giai đoạn hai, vấn đề căn bản của ta là vấn đề Tây phương. Đối với Trung hoa cũng như đối với Tây phương (dù Pháp, Hoa kỳ hay Nga), vấn đề ngoại giao của ta là làm sao một nước nhỏ như nước Việt Nam có thể tránh tiêu diệt để trường tồn, vừa tránh chiến tranh vừa bảo vệ được độc lập của xứ sở.

Chỉ đọc qua lịch sử từ năm 939 đến nay, ta cũng thấy rõ rằng, trước 1802, các vị lãnh tụ Việt Nam, nghĩa là các vua chúa, đã thành công rực rở về ngoại giao. Trong suốt thời gia 863 năm, nước Việt Nam chỉ lâm chiến với Trung hoa có tám lần, mà lần nào cũng rất ngắn, không quá hai năm, trừ cuộc kháng chiến của Lê Lợi chống quân Minh đã kéo dài trong mười năm. Dưới hai triều Ngô, Đinh, ta không bị xăm lăng. Từ nhà Đinh trở đi, ta phải đánh nhau với quân Tàu như sau :

Nhà Ngô | : | 981 | } | 95 năm

Nhà Lý | : | 1075 và 1076 | }
} |

Nhà Trần | : | 1257, 1284 và 1287 | 181 năm

Nhà Hồ | : | 1406 | 118 năm

Nhà Lê | : | 1414 - 1428 | } | 360 năm

NGUYỄN HUỆ | : | 1788

Dân Việt Nam đã được hưởng hòa bình rất lâu dài : 95 và 181 năm sau khi Lê Hoàn và Lý Thường Kiệt đánh bại quân Tống ; 118 năm sau khi Trần Hưng Đạo phá tan quân Nguyên ; 360 năm sau khi Lê Lợi đánh bại quân Minh ; và 175 năm sau 1788, là Nguyễn Huệ phá quân Thanh cho đến 1945, dân Việt không thấy bóng dáng quân Tàu trên lãnh thổ mình, trừ vài đám thổ phỉ, thừa dịp vua Tự Đức kêu gọi viện trợ Trung quốc, trấn miền Bắc Việt Nam để giao tranh với quân Pháp.

Giai đoạn thứ 2, từ 1802 đến nay, là một giai đoạn chiến tranh hay va chạm thường xuyên với Tây phương, trừ dưới triều Gia Long (1802-1819). Triều Minh Mạng tiến dần đến chiến tranh với Pháp. Đến triều Thiệu Trị (1841-1847) chiến tranh bùng nổ và sẽ tiếp diễn 37 năm của triều của triều Tự Đức (1848-1883). Sau đó chiến tranh tiếp tục dưới hình thức kháng chiến của phong trào Cần Vương (1883-1895) và chỉ tạm chấm dứt với cái chết thê thảm của Đề Thám (1930). Mười năm sau chiến tranh lại bao trùm Việt Nam :

1939 - 1945 : Thế giới chiến II

1946 - 1954 : Việt Minh - Pháp + phần tử Việt Nam chống Cộng

1954 - 1960 : Việt cộng - Quốc gia Việt Nam

1965 : Việt cộng - Quốc gia Việt Nam

+ +

Khối cộng sản Khối tự do

Nếu ta nhìn chung 175 năm vừa qua, là thời gian mà Việt Nam phải giải quyết vấn đề Tây phương, ngoại giao Việt Nam đã hoàn toàn thất bại. Những cấp lãnh đạo của Việt Nam không bảo vệ được hòa bình, độc lập và toàn vẹn lãnh thổ cho xứ sở

và không xây dựng gì được về phương diện kinh tế xã hội và văn hóa. Nước Việt Nam, dân Việt Nam chỉ có đi thụt lùi, khống có tiến.. Sự kiện này ngược hẵn với giai đoạn thứ nhất : trong thời gian 939 - 1780 Việt Nam bảo vệ được độc lập, tránh được chiến tranh liên miên với Trung hoa, mở rộng bờ cõi về phương Nam và có một nền Văn hóa không kém gì Trung hoa.

Ta thử xét xem các cấp lãnh đạo Việt Nam trong giai đoạn nói trên đã quan niệm và áp dụng ngoại giao như thế nào?

THỜI KỲ 939 - 1802

Trong thời kỳ này vấn đề ngoại giao của Việt Nam rất giản dị : ta nằm giữa một nước mạnh hơn ta rất nhiều ở phương Bắc và một số nước yếu hơn ta rất nhiều ở phương Nam. Mối lo âu chính của ta là tránh khỏi Trung hoa xăm lăng và thôn tính. Chính sách ngoại giao của các vua chúa Việt Nam từ Ngô Quyền đến Gia Long xây trên ban nguyên tắc căn bản :

1. Chịu nhận rằng Việt Nam là một nước yếu hơn Trung Quốc : đánh nhau với Tàu chỉ là "châu chấu đá xe" làm khổ dân ; do đó các vị vua ta chấp nhận :

- Thần phục Trung quốc,

- Xin thụ phong,

- Triều cống,

- Nhún nhường trong lời lẽ, dè dặt trong giao dịch.

2. Cương quyết bảo vệ lãnh thổ, chủ quyền và danh dự quốc gia Việt Nam :

- Tránh tất cả những gì nhục nhã cho Việt Nam (vua không chịu đích thân đến chầu vua Trung quốc ở kinh đô nước nầy hay không chấp nhận láo xược của xứ Trung quốc).

- Không chịu Trung quốc đô hộ.

- Nếu bị xâm lăng, chiến đấu tới cùng để trục xuất quân Tàu khỏi lãnh thổ Việt Nam.

3. Tránh va chạm và khiêu khích đối với Trung quốc.

Những nguyên tắc nói trên đã được triệt để áp dụng, dù nước ta yếu hay mạnh : những thời oai hùng nhất - thời Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Nguyễn Huệ - cũng là những thời nhún nhường nhất của ta. Sau mỗi cuộc chiến thắng quân sự vẻ vang, vua Việt Nam đều lập tức cầu hòa, và chịu chấp nhận một thái độ rất nhún nhường, kể cả chịu lỗi, để khỏi ép vua Trung quốc vào thế phải giữ thể diện cho một đại cường quốc bằng cách tiếp tục chiến tranh cho đến khi đè bẹp Việt Nam. Các vua và triều đình xưa ý thức rằng ta có thể thắng một hay nhiều trận, nhưng không đủ sức chống cự Trung hoa lâu dài trong một cuộc chiến tranh toàn diện.

Vì vậy, sau khi đánh bại quân Tống, Lý Thường Kiệt sai sứ tới doanh tướng Tống là Quách Quì "xin hạ chiếu rút đại binh về, thì sẽ lập tức sai sứ sang tạ lỗi, và tu cống", và đổ lỗi chiến tranh cho quan Tàu là Từ Bá Tường (1) ; sau khi phá tan quân Nguyên, vua Trần Nhân Tôn sai Đỗ Thiên Thứ sang Trung quốc cầu hòa, và trong thư gửi cho vua Mông Cổ, Trần Nhân Tôn đổ hết lỗi cho Ô Mã Nhi (2) ; sau khi làm cho quân Minh điêu đứng, Bình Định Vương Lê Lợi nhận hòa vơi tướng nhà Minh là Vương Thông, và tờ biểu gửi cho vua nhà Minh lời lẽ rất nhún nhường, xin vua đó "xá cái tội to như gò núi ấy, không bắt phải cái phạt nặng bằng búa rìu, khiến cho tôi được nối nghiệp ở xứ Nam, để giữ chức triều cống" (3) ; sau khi đại thắng quân Thanh, Nguyễn Huệ cầu hòa : trong tờ biểu gửi cho vua Thanh, Quang Trung chịu rằng "châu chấu đá xe, tôi thật không dám", xin tạ lỗi, nhưng trút lỗi chiến tranh cho tướng Thanh là Tôn Sĩ Nghị (4).

(1) Hoàng Xuân Hản, Lý Thường Kiệt, Sài Gòn, Vạn Hạnh 1966, tr.306.

(2) Hoàng Thúc Trâm, Trần Hưng Đạo, Sài Gòn, Vĩnh Bảo 1950, tr.104.

(3) Trần Trọng Kim, Việt Nam Sử Lược, Sài Gòn, Tân Việt 1953, tr.222.

(4) Hoa Bằng, Quang Trung, Sài Gòn, Bốn Phương, 1958, tr.217.

Qua những sự kiện nói trên, ta thấy rõ các triều vua Việt Nam trước 1802 ý thức được rỏ ràng mối nguy của chiến tranh với một cường quốc như Trung hoa. Nguyễn Huệ, một thiên tài quân sự đã làm cho quân Thanh thất điên bát đảo, lúc đọc mật dụ của vua Càn Long cho Ngô Sĩ Nghị, đã thốt ra lời nói :"Nay (vua Thanh) đã bị ta đánh tha một trận, tất là lấy làm xấu hổ, chắc không chịu ở yên. Hai nước mà đánh nhau thì chỉ khổ dân. Vậy nên dùng lời nói khéo, để khiến cho khỏi sự binh đao, ..." và giao việc đó cho nhà ngoại giao Ngô Thời Nhiệm (5).

Như nói ở trên, chính sách ngoại giao sáng suốt, thực tế và khôn khéo, đường lối rõ ràng của các vua xưa là một chính sách hoàn toàn thành công : chính sách đó vẫn vừa bảo vệ được danh dự chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ cho xứ sở, vừa tránh được nạn binh đao, vừa đem lại hòa bình lâu dài cho dân chúng. Trong thời gian hòa bình lâu dài đó - 95 năm, 181 năm, 118 năm và 360 năm, như đã nói ở trên - nhân dân Việt Nam đã cũng cố và phát triễn văn hóa và cơ cấu xã hội, và đồng thời rảnh tay mở rộng bờ cõi về phía Nam và phía Tây, từ Nghệ An dưới thời Ngô Quyền đến ranh giới Việt Miên và Lào Thái - ngày nay.

Một trong những sự kiện nổi bậc trong thời kỳ nói trên là : mỗi khi có một vị vua Việt Nam mới, triều đình Việt Nam phải vội vã cấu phong với triều đình Trung quốc, và nếu chưa được vua Trung quốc sắc phong, vua Việt Nam vẫn thấy địa vị của mình bấp bênh. Nói một cách khác, vấn đề được Trung quốc công nhận là một vấn đề trọng đại cho chính quyền Việt Nam. Trung quốc có thể vịn cớ lập vua hủ, hoặc giòng họ vua cũ để can thiệp vào nội bộ Việt Nam.

Tống vịn cớ nhà Đinh chưa dứt, không nhìn nhận cho Lê

(5) Trần Trọng Kim, op.cit, trang 375.

Hoàng xưng đế và cất quân đánh Việt Nam (6). Trước khi cất quân, vua Nguyên sai sứ Sài Thung hạch sách vua Trần Nhân Tông "sao không xin phép triều đình nhà Nguyên, mà dám tự lập ..." (7).Vua nhà Minh đánh Hồ Quý Ly vì cớ tiếm nghịch và sau khi Lê Lợi lên ngôi vẫn làm khó dễ trước khi chấp nhận (9) ; lý do chính thức vua Thanh dùng để đánh Việt Nam là đánh Nguyễn Huệ để cứu nhà Lê (10).

Tuy vậy, một khi chính quyền Việt Nam vững mạnh - mà bằng chứng hiển nhiên là đánh bại được quân Tàu - thì vua Trung quốc lại lấy cớ là vua mới đã thần phục mình để chấm dứt chiến tranh. Như đã nói ở trên, các vua xưa không khi nào đặt Trung quốc vào thế phải tiếp tục chiến tranh. Ngay trước khi đại phá quân Thanh, Nguyễn Huệ đã dự tính giảng hòa, và nói với Ngô Văn Sở và Ngô Thời Nhiệm :"... chúng là nước lớn gấp 10 chúng ta, sau khi chúng thua một trận rồi, tất chúng lấy làm xấu hổ, lại mưu báo thù như thế đánh nhau mãi không thôi, dân ta hại nhiều, sao ta nở thế. Vậy đánh xong trận này, ta phải nhờ Thời Nhiệm dùng lời nói cho khéo để đình chỉ việc chiến tranh" (11). Nguyễn Huệ cũng nói thêm rằng đợi mười măn nữa Việt Nam dưỡng được sức phú cường rồi, thì sẽ không sợ Trung quốc nữa. Có nhiều sử gia Việt Nam đã vịn vào câu nầy nói rằng Nguyễn Huệ có ý định đánh qua Trung hoa để mở rộng bờ cỏi về phương Bắc. Nhưng câu nói trên đã thốt trước khi Nguyễn Huệ lâm chiến, và nếu xét theo những lời lẽ nhún nhường trong các văn thư gửi Thanh triều sau khi thắng trận, thì khó mà kết luận rằng Nguyễn Huệ muốn theo đuổi chính sách "châu chấu đá xe", vì tuy thắng quân Thanh như phải

(6) Trần Trọng Kim, op.cit, tr 92.

(7) - ibid- tr 132.

(8) - ibid- tr 186.

(9) - ibid- tr 234.

(10) - ibid- tr 370.

(11) - ibid- tr 372.

trả chiến thắng đó với giá rất đắc. Do đó, thái độ "tạ tội" và nhún nhường của Nguyễn Huệ là một điều rất tự nhiên, cũng như thái độ của vua Trần Nhân Tôn sau khi đánh bại quân Nguyên ba lần.

Một nhận xét chót là trong thời kỳ nói trên, ta đương đầu được với Trung quốc nhờ trình độ văn hóa và kỹ thuật của ta đã ngang hàng với Trung quốc từ nhà Lý trở đi. Không phải vì không lý do chính đáng mà năm 1161, dưới triều Lý Anh Tông, vua Trung quốc chịu nhận Việt Nam là một quốc vương, thay vì một quận vương, một phủ như trong hơn mười một thế kỷ trước đó. Sau mười thế kỷ hấp thụ văn minh Trung hoa, đến thời nhà Lý, dân Việt Nam đã trưởng thành về mặt văn hóa, kỹ thuật. Người Việt Nam đã thâu hóa được tất cả những điều cao siêu, bí hiểm của văn hóa và kỹ thuật Trung hoa và có thể nói đã đi xa hơn Trung hoa về một vài phương diện : về ngoại giao và nhất là về quân sự. Về chiến lược tướng ta hơn hẵn tướng Tàu, có khả năng dàn trận từ Lạng Sơn đến Nghệ An, và nhất là có một thủy quân mạnh và tinh nhuệ hơn thủy quân Trung hoa - một điều mà chính cac lãnh tụ Trung hoa đã công nhận. Binh lược của Lý Thường Kiệt, cũng như của Trần Hưng Đạo, Lê Lợi và Nguyễn Huệ, là binh lược dùng trí nhiều hơn dùng lực, tổng hợp cả binh thơ Tàu, địa lý, lịch sử và tâm lý của cả dân hai nước. Nói một cách khác, ta đã hiểu được văn hóa và kỹ thuật Trung hoa và tâm lý người Trung hoa đến mức có thể đương đầu với họ được, tuy lãnh thổ nước ta chỉ bằng một phần ba mươi, và dân số ta chỉ bằng một phần hai mươi dân số Trung hoa.

Biết mình, biết người, nên các vua xưa mới thắng được quân xâm lăng, sớm tái lập hòa bình, và tránh cho xứ sở và dân chúng khỏi sự tàn phá suy sụp vì chiến tranh kéo dài, nhờ một chính sách ngoại giao sáng suốt và khéo léo. Về phương diện ngoại giao, lịch sữ Việt Nam trước 1802 là một sự thành công vĩ đại nếu ta so sánh với thời kỳ 1802 - 1970

THỜI KỲ 1802 - 1970

Thời kỳ 1802 - 1970 có thể chia ra làm nhiều giai đoạn :

(I) | { | 1/ | 1802 - 1819 | : | Gia Long

2/ | 1820 - 1883 | : | Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức

3/ | 1884 - 1945 | : | Đồng Khánh, Khải Định, Bảo Đại

(II) | { | 4/ | 1945 - 1954 | { | Việt Minh + Nga sô, Trung cộng (1950-1954)

Bảo Đại + Pháp

5/ | 1954 - 1963 | { | Việt cộng + Nga sô, Trung cộng

Ngô Đình Diệm, Hoa Kỳ

6/ | 1964 - 1970 | { | Việt cộng + Nga sô, Trung cộng

Quân đội Việt Nam + Hoa Kỳ

Trong giai đoạn (I), vấn đề ngoại giai chính của ta là vấn đề Pháp, tuy rằng ảnh hưởng Trung quốc vẫn còn một phần nào : cho đến cuối triều Tự Đức, vua ta vẫn còn chịu thụ phong và cống vua Trung quốc, và vua Tự Đức còn kêu gọi vua nhà Thanh trợ giúp để chống Pháp. Nhưng triều đình ta không biết chính Trung hoa cũng đang bị Tây phương uy hiếp, còn sức đâu mà cứu Việt Nam, và công nhận Việt Nam là vùng ảnh hưởng của Pháp. Nhưng ngay từ triều Gia Long, vấn đề Pháp đã rỏ ràng là manh mối lớn của ta.

Trong các vua nhà Nguyễn, chỉ có vua Gia Long là thành công trong ngoại giao : vừa được người Pháp (nhưng không phải chính phủ Pháp) giúp đỡ, vừa khéo léo khai thác được sự giúp đỡ đó để đánh bại kẻ địch là Tây Sơn, không mất đất, mất chủ quyền, hay bị Pháp can thiệp vào nội bộ Việt Nam. Vua không cấm nhưng cũng không khuyến khích đạo Thiên

chúa. Chính vua Gia Long cũng không bằng lòng thấy con mình xa phong tục cổ truyền, và hy vọng lôi cuốn được Hoàng Tử Cảnh của một số giáo sĩ, kể cả Giám mục Bá Đa Lộc, tiêu tan khi Hoàng Tử Cảnh trưởng thành và nhất là sau khi ông ta mất sớm.

Chính sách của vua Gia Long không được tiếp tục sau khi ông mất ; vì những lẽ đã được trình bày trong một bài trước (12) : vua Minh Mạng không sáng suốt và khéo léo như cha và các giáo sĩ sau Bá Đa Lộc ra khỏi vai trò truyền giáo để đ1ong vai trò thực dân (ví dụ điển hình là linh mục Pellerin đã phá hỏng phái bộ vua Minh Mạng gửi sang Pháp điều đình với vua Louis Philippe). Đến triều kế tiếp thì vua Thiệu Trị càng đi sâu vào con đường va chạm với Pháp. Và dưới triều Tự Đức, sự va chạm đó đưa đến chiến tranh. Hậu quả là Pháp không những được tự do buôn bán và truyền đạo, mà còn chấm dứt độc lập của Việt Nam. Nói chung, ba triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức không biết mình, không biết người, và đã theo một chính sách ngoại giao mù quáng và tai hại : đánh không thắng, hòa không chịu, thủ không xong. Đã vậy, tuy vua biết rằng giới nho sĩ ta lạc hậu. mà việc gì cũng giao cho "đình nghị", thay vì mạnh dạn lãnh đạo quốc gia trong một giai đoạn khó khăn. Âu đó cũng là một lối "dân chủ", nhưng dân chủ mất nước!

Thái độ triều đình, nghĩa là của nhóm ưu tú nhất trong giới Nho sĩ đó là thế nào? Họ đã luận nghị thế nào về vấn đề đối phó với Pháp? Sau đây là một ví dũ điển hình.

Sau khi hạm đội Regault de Genouilly bắn phá Đà Nẵng và tháng X, 1859, vua Tự Đức đòi các đại thần về triều để hỏi ý kiến về vấn đề Hòa, Chiến hay Thủ. Cách đại thần trình lên vua 5 tờ điều trần của 5 nhóm.

(12) Xem bài : "Đông và Tây", Tư Tưởng, số 3, 1970

Nhóm thứ nhất, gồm có Phan Thanh Giản, Trương Đăng Quế, Lưu Lãng, tâu như sau :

"Súng dạn và chiến hạm của người Pháp rất tinh xảo. Họ lại thạo về môn thủy chiến. Vì vậy, ta không mong thắng được họ lúc này. Ta phải tập trung lực lượng vào công việc phòng thủ nước nhà. Bao giờ ta đầy đủ về các phương diện, chừng ấy ta sẽ bàn nên chiến hay nên hòa. Nếu ta không đủ lực lượng phòng bị thì đừng mong khai chiến hay nghị hòa với họ" (13)

Nhóm này biết không thắng được, nhưng không dứt khoát về vấn đề hòa hay chiến, nghĩa là không giải quyết gì cả.

Nhóm thứ hai, gồm có các ông Trần Văn Trung, Trương Quốc Dung, Tống Phúc Minh, Lâm Duy Hiệp, Phan Hữu Vinh, Phạm Chí Hướng, Nguyễn Xuân Hương, Lê Đức và Võ Văn Sáng tâu như sau :

"Cũng như tất cả nhưng người da trắng khác, người Pháp có cái tham vọng xâm chiếm đất đai. Họ dùng phương pháp chiến tranh để khuếch trương nền thương mại của họ. Mục địch duy nhất của họ là tìm thị trường để tiêu thụ hàng hóa. Tuy địa thế hai nước Pháp, Nam cách nhau hàng vạn dậm nhưng ta phải tin rằng vì những nguyên nhân nói trên, người Pháp không khi nào bỏ cái ý định chiếm nước ta.

"Những cuộc thắng trận ở Đà Nẵng, Gia Định đã giúp họ được những căn cứ quan hệ cho chiến thuyền của họ. Họ lại vừa trao cho ta những bức thông điệp ngoại giao. Tuy các thư nay chưa được phiên dịch rõ ràng, nhưng ta cũng đại khái đoán được là họ yêu cầu hai điều

(13) Phan Trần Chúc và Lê Quế, Nguyễn Tri Phương, Sài Gòn, 1956, Chinh ký, tr.49, 50

1) được quyền mở các công ty thương mại ở Đà Nẵng để giao dịch với ta.

2) cho các giáo sĩ được tự do đi lại trong nước để truyền giáo đạo Thiên chúa.

"Ta không thể chấp nhận hai điều này. Thế nào người Pháp cũng bất mãn, và còn quấy nhiễu ta nhiều nữa.

"Lực lượng thủy quân của họ rất hùng hậu. Ngay chính người Tàu cũng khó kháng cự được với họ. Vì thế ta chưa có thể vận toàn lực với họ lúc này. Nếu ta còn thua trận nữa thì lãnh thổ Việt Nam khó mong bảo toàn được.

"Chi bằng quay về mặt phòng thủ chờ những cơ hội may mắn, hòa cảnh thuận lợi, chừng ấy ta sẽ đem toàn lực đối phó.

"Nếu ta phòng bị cẩn thận, và đối phó đến kỳ cùng, thì chưa chắc họ đã làm gì ta nổi". (14)

Nhóm này nói để mà không nói gì cả. Bản điều trần của họ là một bản điều trần kiểu mẫu công chức trốn trách nhiệm, nhưng muốn tỏ vẻ minh quân ái quốc.

Nhóm thứ ba, gồm các ông Tô Linh, Phạm Hữu Nghị, Trần Văn Vi, Lê Hiến Hữu, Nguyễn Đăng Điền, Hồ Sĩ Tuấn, tâu rằng :

" Địa thế ở Gia Định không thuận tiện cho chúng ta bằng ở Quảng Nam để tổ chức một cuộc phản công mãnh liệt. Tại Gia Định chiến thuyền Pháp rất ít và đậu ngoài khơi, như thế khó lòng giáp chiến được. Ở Quảng Nam, chiến thuyền Pháp đông hơn, lại thả neo trong dòng sông Hàn, tầm súng của ta có thể bắn tới họ.

"Vậy xin truyền cho quan địa phương phải phòng bị cẩn mật quân đội phải sắp đặt chỉnh tề, đợi khi người Pháp ở các chiến thuyền đổ bộ, sẽ cùng họ

(14) Nguyễn Tri Phương, tr.50-51

quyêt chiến. Được như thế, chúng ta sẽ có hy vọng thắng trong những trận giao phong giữa hai quân ở trên bộ.

"Hiện nay, ta không vì một lẻ gì mà nghị hòa với họ. Cầu hòa, tất nhiên phải dung túng họ trong công cuộc xây dựng các nhà thờ để truyền giáo và thành lập các công ty thương mại". (15)

Nhóm này chỉ lo có một chuyện là chống truyền giáo và thương mại, còn mất nước thì không thấy, vẫn tự phụ tự đắc.

Nhóm thứ 4, gồm các ông Võ Đức Nhu, Phạm Thanh và Nguyễn Khắc Cần tâu rằng :

"Triều đình truyền lệnh cho các quan địa phương gửi cho người Pháp một bức thư, trong trách họ gây nạn chiến tranh. Lời lẽ trong thư phải chú trọng đến những quan điểm về cọng lý. Đợi cho họ trả lời đi đã, rồi ta sẽ hành động sau. Chúng ta có thể nghị hòa với Pháp, nếu sau khi ta cho phép họ truyền giáo và thông thương quân đội họ phải rút khỏi nước ta, nếu họ không bằng lòng như vậy, thì ta phải hăng hái chiến đấu đến cùng". (16)

Nhóm này suy luận có lý nhưng vẫn chưa thấy mối nguy trước mắt.

Nhóm thứ năm gồm các ông Lê Chí Tín, Đoàn Thọ, Tôn Thất Tường và Nguyễn Hào tâu rằng :

"Với binh lực của ta, ta có thể đương đầu với địch quân lúc nào có những tình thế thuận tiện. Nhưng tình thế hiện nay không thuận tiện chút nào. Ký một hiệp ước hòa bình lúc này, chính là ta dùng đến phương pháp cuối cùng. Tại sao lại không nghĩ đến phương pháp này ngay bây giờ là lúc ta có thể

(15) Nguyễn Tri Phương, tr.51-52

(16) -ibid- ,tr.52-53

thực hành mà không sợ tỗn thương đến danh dự Tổ Quốc? Dân tình rất khao khát hòa bình, rất mong mỏi được hàn kín những vết thương do chiến tranh tàn khốc gây nên. Nếu ta còn do dự trong việc tìm phương kế thì về sau ta sẽ còn bị khốn đốn nhiều. Địch quân đã bàn đến việc thân thiện, ta phải thuận ngay kẻo muộn". (17)

Nhóm này là nhóm sáng suốt hơn cả.

Nhưng những tờ điều trần trên không giải quyết dứt khoát vấn đề hòa, chiến hay thủ.Trong lúc vua Tự Đức phân vân thì có Bùi Quí dâng biểu tâu :

"Hạ thần không rõ nên theo những ý kiến hòa hay chiến của các bạn đồng liêu. Các ông này không bao giờ đồng ý với nhau để chia sẽ một vài phần trong một nhiệm vụ to tát của Thánh thượng. Ông nào cũng có thành kiến riêng, chứ không quan tâm đến lời lẽ của người khác. Vì thế cho nên lúc nào người Pháp gieo sự khủng bố cho ta, thì ở triều đình thiếu sự đồng tâm, hợp lý để giải quyết mọi vấn đề khó khăn.

"Trong lúc tình thế vô cùng nghiêm trọng này, cúi xin Thánh thượng ban chỉ bắt đình thần phải giải quyết triệt để mọi việc, không được cưỡng".

Tờ điều trần được nhà vua phê :

"Trẫm khen khanh có khí tượng và lòng ngay thẳng. Sớ của khanh sẽ giao cho đình thần nghị quyết." (18)

Tờ biểu này nói rõ tinh thần quan triều đình, nghĩa là phần đông phái Nho học thời đó : gặp lúc khó nói cho qua việc, không đề nghị gì rõ ràng, phần vì không hiểu gì sự việc, phần tránh trách nhiệm. Chủ hòa sợ nghi là thiều tinh thần ái quốc và hèn nhát, chủ chiến sợ rủi bại thì bị buộc tội. Nên

(17) Nguyễn Tri Phương, tr.53-54

(18) -ibid- ,tr.54

phần đông chủ trương thủ, nghĩa là cũng như chiến, nhưng lại là dưới lá cờ chống xâm lăng không chịu khuất phục.

Bình luận thái độ Nho sĩ hồi đó, ông Trần Trong Kim - là một Nho sĩ khá nặng cân - đã phải viết :

"Những người giữ cái tránh nhiệm chính trị nước mình, chỉ chăm lo việc văn chương, khéo nghề nghiên bút, bàn đến quốc sự thì phi Nghiêu, Thuấn, lại Hạ, Thương, Chu, việc mấy nghìn năm trước cứ đem làm gương cho thời hiện tại, rồi cứ nghểu nghên tự xưng mình hơn người, cho thiên hạ là dã man. Ấy các đình thần lúc bấy giờ phần nhiều là như thế cả. Tuy có một vài người đi ra ngoài, trong thấy cảnh tượng thiên hạ, về nói lại thì các cụ ở nhà cho là nói bậy, làm hủy hoại mất kỷ cương ! Thành ra người không biết cứ một niềm tự đắc, người biết thì phải làm câm điếc, không thở ra với ai được, phải ngồi khoanh tay mà chịu". (19)

Một trong những người bó tay mà chịu là Phan Thanh Giản, đi sứ ở Pháp về, thốt ra những câu thơ như sau :

"Từ ngày đi sứ tới Tây kinh,

Thấy việc Âu châu bổng giật mình,

Kêu gọi đồng bang mau tỉnh giấc,

Hết lời năn nỉ chẳng ai tin!" (20)

Tình trạng này kéo dài suốt nửa thế kỷ, đến lúc cụ Phan Bội Châu thành lập Đông Kinh Nghĩa Thục và phát xướng phong trào Đông Du và Duy Tân những năm 1906 - 1908.

Sau khi vua Hàm Nghi bị bắt và đài đi Algérie, nước ta hết nói đến ngoại giao, vì hòa ước 1884 đã trao quyền đó cho Pháp,

(19) Trần Trọng Kim, Việt Nam Sử Lược, Sài Gòn 1953 tr.474

(20) Tập san Sử địa số 7, 8 (1967), Đặc khảo về Phan Thanh Giản (1796 1867), tr.110

và đến 1925 thì vua Khải Định trao luôn quyền chủ tịch Cơ Mật Viện cho khâm sứ Pháp. Từ địa vị một lãnh sự (Khâm sứ là danh từ ta dùng đầu tiên để dịch chữ "consul"), viên công chức trung hạng trong ngạch ngoại giao Pháp đã trở nên một siêu thủ tướng mạnh hơn cả vua - có quyền chọn và phong cả vua Việt Nam.

Về phía chống Pháp thì cũng ù ù, cạc cạc : các phong trào Cần Vương, Đông Kinh Nghĩa Thục, tuy đã nói lên lòng ái quốc cao cả, và sự anh dũng của một số nho sĩ của nước ta, nhưng về tình hình thế giới thì họ rất mù tịch. Ít người được ra ngoại quốc, và có lọt ra được, thì sức am hiểu phương Tây của họ cũng rất giới hạn, vì không biết sinh ngữ. Trong khi giới lãnh đạo Nhật đều am hiểu sinh ngữ, thì một vĩ lãnh tụ quan trọng của Việt Nam như cụ Phan Bội Châu chỉ biết chữ Nho. Cả đến tiếng quốc ngữ Cụ cũng không biết, và sau này tuổi đã cao Cụ mới học. Như vậy làm sao đối phó với Tây Phương?

Sau này, làn sóng cách mạng thứ 2 - từ năm 1925 trở đi, với những người như cụ Huỳnh Thúc Kháng - mới hiểu Tây phương nhưng chỉ một phần nào thôi, vì ta chỉ hiểu văn hóa kỹ thuật Pháp, mà không hiểu biết rõ Hoa kỳ. Đó là lý do thất bại của chính sách ngoại giao của Việt minh, cũng như sự kém hiểu biết của Nga sô lẫn Hoa kỳ là một nguyên do quan trọng của sự thất bại của ngoại giao của ông Ngô Đình Diệm và nhất là ông Ngô Đình Nhu vì quá 60 tuổi ông vẫn không am hiểu tiếng Anh và không có kinh nghiệm trực tiếp về Hoa kỳ : cũng như Việt minh, ông chỉ hiểu rỏ nước Pháp. Chính sách ngoại giao trong giai đoạn II Việt Nam thất bại hoàn toàn, một phần không nhỏ vì lý do đó.

Sự chiến thắng quân sự Việt minh vang lừng qua sự đầu hàng của quân Pháp tại Điện Biên Phủ, cũng như những đắc thắng của Lý Thường Kiệt, đánh dấu sự trưởng thành của dân

Việt Nam về phương diện am hiểu cường quốc đã đô hộ mình : khai thác văn hóa, kỹ thuật và tâm lý của địch để đánh bại địch. Nhưng Pháp chỉ là một phần của Tây phương.

Muốn đương đầu với Tây phương ta phải có một chính sách ngoại giao xây trên sự hiểu biết sâu sắc và rộng rãi về văn hóa, kỹ thuật và tâm lý Tây phương.

Tới giờ này miền Bắc cũng như miền Nam chỉ học được nghệ thuật giết phá, và áp dụng nghệ thật đó vào việc tiêu diệt lẫn nhau. Tây phương không những chỉ gồm có Pháp mà còn có Hoa kỳ và Nga sô, nếu ta chỉ kể hai nước lớn nhất và mạnh nhất. Chỉ khi nào ta hiểu rỏ Tây phương ta mới đương đầu với họ được, như ta đã đương đầu được với Trung quốc trong quá khứ. Nhưng ở Việt Nam, có bao nhiêu người ở miền Bắc được sưu tầm, học hỏi về Hao kỳ và thế giới mà Sibanouk gọi là "Les Anglo-Saxons" và ở miền Nam có bao nhiêu người được học hỏi, sưu tầm về Nga sô và thế giới cộng sản? (Tôi nghe nói có một sinh viên ở Pháp hay Mỹ gì đó bị cúp chuyển ngân vi học tiếng Nga, trong khi Hoa ngữ được dạy chính thức ở Việt Nam, cũng như Đức ngữ - là chuyển ngữ của Cộng sản Đức - và Pháp ngữ - là chuyển ngữ của hơn một phần ba cử tri Pháp đã bỏ phiếu cho Đảng Cộng sản Pháp - được chính thức dạy ở Việt Nam!)

Nếu ta so sánh chính sách ngoại giao của chính phủ hai miền ngày nay, thì ta phải kết luận rằng Việt Nam là một "Siêu Siêu Cường Quốc", vì Việt Nam muốn tiêu diệt đến tên Cộng sản cũng như đến tên tư bản cuối cùng, nghĩa là muốn làm cỏ cả ba nước Hoa kỳ, Nga sô và Trung cộng, trong khi Nga sô và Trung cộng cũng như Hoa kỳ đều ra sức tránh một cuộc chiến tranh mà họ biết sẽ không ai thắng được ! Nếu các vị vua xưa sống lại ngày nay thì họ sẽ cho đó là một sự điên rồ quá sức tưởng tượng!

Phải sáng suốt, dè dặt, khéo léo và nhũn nhặn lắm mới tránh cho Việt Nam được một chiến tranh tàn khốc và lâu dài với một đại cường quốc. Nay các nhà lãnh đạo Việt Nam muốn tiêu diệt luôn một phần ba siêu cường quốc - trong lúc khí giới, tiền bạc ta sử dụng đều do ngoại bang cung cấp, và dân số Việt Nam chỉ có 30-32 triệu so với 700 triệu dân Trung hoa, 240 triệu dân Nga, 220 triệu dân Hoa kỳ ! Ta không biết sau khi ta tiêu diệt hết cộng sản và tư bản trên thế giới, các nước Nga, Mỹ và Trung hoa sẽ như thế nào, nhưng hiện nay ai cũng biết rằng trong khi Hoa kỳ, Nga sô và Trung quốc đều sống trong cảnh thanh bình, không bị hư hại gì thì ở Bắc Việt, cũng như ở Nam Việt, nhiều làng mạc đã bị san bằng, và dân chúng càng ngày càng phải bóp bụng, nhịn ăn, nhịn mặc và cung cấp con em cho chính quyền tế thần chiến tranh. Biến Việt Nam thành tiền đồn của thế giới tư bản hay thế giới cộng sản là biến Việt Nam thành bình địa của bải tha ma. Con đường trường tồn của xứ sở và dân tộc ta không nằm trong hướng đó. Con đường đó là con đường tiêu diệt.

CON ĐƯỜNG TRƯỜNG TỒN CỦA DÂN VIỆT

Con đường tồn tại của xứ sở và dân tộc là con đường mà cha ông ta và các giới lãnh đạo xưa đã vạch ra sau suốt mấy thế kỷ kinh nghiệm : ta phải tránh va chạm với các đại cường quốc, và nếu họ muốn tranh hùng, thượng sách của ta là né tránh để khỏi bị thiệt hại, thay vì nhảy vào đánh dùm. Đó không phải là anh hùng mà là ngu xuần.

Ta cần nhớ lại bài học ngoại giao của các vua xưa để lại : tránh gây hấn, tránh va chạm; nếu cần, phải nhún nhường : một lời nói khiêm tốn không mất gì mà cứu được bao sinh mạng Việt Nam. Chính sách hòa bình đó trước kia chỉ áp dụng với Trung quốc vì thời đó ta chỉ tiếp xúc với một đại cường quốc.

Nay ta phải áp dụng chính sách đó với cả Tây phương, vì dù muốn hay không, ta phải tiếp xúc với Tây phương. Ta có đóng cửa họ cũng đạp tung cửa họ vào, như dưới triều các vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức.

Nhưng muốn đương đầu với Tây phương - với Nga, với Mỹ - ta phải hiểu rõ văn minh kỹ thuật và tâm lý Tây phương, phải nghiên cứu, sưu tầm, suy nghĩ và phải khuyến khích việc đó, thay vì đóng kín cửa, không cho người ra, không cho sách báo tài liệu vào. Trong mấy chục năm qua , ta có cho người đi học Âu, Mỹ nhưng đa số ra đi với tinh thần "thực tế" nghĩa là chỉ học một nghề gì đó để về xứ làm công cho ngoại nhân, ăn nói như Tây, như Mỹ, hay như Nga, cốt chiếm địa vị quan trọng, lương tiền nhiều cho mình, thay vì nghĩ về dân chúng và xứ sở. Con đường đó cũng là con đường tiêu diệt và thiển cận : dân tộc Việt Nam bị tiêu diệt hay bị làm nô lệ, mình hãnh diện hay vui sướng với ai như những người Việt Nam ở Hoa kỳ đã phải dấu quốc tịch mình, tự khai là Thái, Phi, Mã Lai để khỏi bị phỉ nhổ !

Chỉ có một con đường trường tồn cho dân Việt Nam : đừng làm lính cho cường quốc nào cả, dù vì lợi lộc hay dù vì ý thức hệ - không có ý thức hệ nào cả, dù đẹp đẽ đến mấy, có thể xây được với một đống tro tàn và xác chết. Xứ sở và dân tộc Việt Nam chỉ có thể tồn tại nếu đứng ngoài cả hai khối tư bản và cộng sản và theo đuổi một chính sách hòa hảo với cả hai khối đó. Ngã về phía nào cũng bị tàn phá, chết chóc : chỉ có đứng giữa mới đem lại hòa bình thịnh vượng và tiến bộ cho xứ sở. Nhưng chính sách này chỉ có thể thành công nếu cả miền Bắc lẫn miền Nam thấy rõ nguy cơ diệt vong của sự tiếp tục đi con đường xây dựng "tiền đồn cộng sản" hay "tiền đồn tư bản"

ở Việt Nam. Trách nhiệm của giới lãnh đạo hai miền đối với dân chúng Việt Nam rất nặng. Những kẻ đẩy Việt Nam đi sâu vào con đường chiến tranh là những kẻ có tội rất lớn với dân tộc Việt Nam, vì họ đưa Việt Nam vào con đường tiêu diệt.

Hậu sinh khả úy !

TÔN THẤT THIỆN

TƯ TƯỞNG số 3
ngày 15 - 5 - 1971
ĐẶC BIỆT PHẬT ĐÃN 2515
Chủ đề :
ĐỨC PHẬT VÀ VẤN ĐỀ
CẢI TẠO XÃ HỘI

thơ bùi giáng

|

BÙI GIÁNG

THÔN XÓM THỪA THIÊN

Vào thôn xóm trọ một mùa

Qua xuân tới hạ ghé chùa chiền hoa

Cô nương mắt ngọc răng ngà

Nhìn Bồ tát gọi rằng là : dạ thưa

- Dạ thưa phố Huế bây giờ

Vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương

ĐÊM VỸ DẠ

Hai chân bỏ xuống một vùng

Đêm thưa Vỹ Dạ song trùng lời vâng

Dạ thưa Vỹ Dạ về gần

Đã từ lâu lắm thiên thần nhớ e

(Tặng Hàn Mạc Tử)

DẠ VỸ THƯA

Hai chân bỏ xuống một miền

Thưa vâng dạ vỹ em phiền thế sao

Dạ vâng đêm lục hồng đào

Đã từ vĩnh biệt quận vào quê xa

DẠ VỸ THƯA

Hai tay bỏ xuống một vùng

Ngón xanh ngón đỏ ngón ngần ngại gieo

Ngón về vẽ lục tường rêu

Vũ vu sơ thái trong veo thanh cần

THANH NIÊN CA

Lên rừng hỏi lại chóc chim

Vùng sương cố quận ai tìm ở đâu

Lão thần liêu tác vãn câu

Trùng lai vấn cú mối sầu sau lưng

Chóc chim kỳ mộng luống từng

Tình vân nhứ mạo chưa từng kể tên

Quyện ngâm sầu khách cuối ghềnh

Đầu truông ưu lự nếp nền tiểu khê

Cỏ khe tồn lý tê mê

Tìm sương dưới nguyệt lối về trong hoa

(Tặng Lão Thần)

NHÀ XUẤT BẢN LÁ BỐI
Giám đốc sáng lập : Nhất Hạnh
Lô O số 121 chung cư Minh Mạng
Sài Gòn IO
SÁCH IN 1970

* PHONG TRÀO DUY TÂN | Nguyễn Văn Xuân

* XỨ TRẦM HƯƠNG | Quách Tấn

* HEIDEGGER TRƯỚC SỰ PHÁ SẢN CỦA | Lê Tôn Nghiêm

TƯ TƯỞNG TÂY PHƯƠNG

* LÚA XẠ MIỀN NAM (Thơ) | Kiên Giang

* CẦM CA VIỆT NAM | Toan Ánh

* HẢI ĐẢO THẦN TIÊN | Đặng Trần Huân (dịch)

* ĐẠO PHẬT NGÀY MAI (còn rất ít) | Nhất Hạnh

* SỬ KÝ của TƯ MÃ THIÊN (còn rất ít) | Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê

* NHÁNH RONG PHIÊU BẠT | Võ Hồng

* CHỨNG ĐẠO CA của HUYỂN GIÁC | Trúc Thiên giới thiệu

SÁCH IN NĂM 1971

* TIẾNG PHÈNG LA | Xuân Tùng

* ĐOẠN ĐƯỜNG CHIẾN TRANH | Thế Uyên

* LỊCH SỬ TRIẾT HỌC TÂY PHƯƠNG | Lê Tôn Nghiêm

Nhà sách "bỏ túi" (tại nhà xuất bản Lá Bối) mở cửa
vào đầu tháng 3.1971 bán sách của các nhà xuất bản :
An Tiêm, Ca Dao, Cảo Thơm, Hồng Hà, Nguyễn Hiến
Lê, Thanh Tân, Thái Độ, Trình Bày, Tu Thư Vạn Hạnh
Sáng Tạo, Võ Tánh, Lá Bối ..v.v..