Số 3 (1972)

3. Những Di Tích Kiến Trúc Danh Tiếng Triều Lý

NHỮNG DI TÍCH KIẾN TRÚC

DANH TIẾNG TRIỀU LÝ

NGUYỄN BÁ LĂNG

Cho đến nay ai cũng phải công nhận là Phật giáo Việt nam toàn thịnh dưới triều đại nhà Lý và các vua triều này đã hết lòng phò trợ Phật giáo, dựng chùa xây tháp khắc nước, không thời nào sánh kip nhưng ngót ngàn năm, trải qua bao cuộc tang thương, binh, hỏa lảo hoại, Những công trình kiến trúc xưa chẳng còn lại được bao nhiêu. Trong số còn lại, lại bị tu sửa canh tân nên chỉ còn dăm ba ngôi chùa còn giữ lại ít nhiều đường nét triều Lý, môt hai ngọn tháp hoặc tàn tích đặc biệt may mắn là còn bảo tồn được hình trạng kiến trúc và kiểu thức nguyên thủy của thời đại văn hóa này, rực rỡ và độc đáo nhất trong lịch sử Việt nam.

Những di tích quí báu đó là mấy ngôi chùa và những ngọn tháp cùng những sản phẩm đố đất nung như sau:

Tại miền ngoại ô phía Tây Hà nội, người ta thấy nhiều những đồ gốm, những hòn gạch, những viên ngói, những mảnh sành mảnh sứ trang hoàng tinh vi, rực rỡ và kiểu thức thì độc đáo, nên nhân vùng này có di tích thành Đại la mà các nhà bác học của trường Viễn đông bác cổ gọi là kiểu thức Đại la. Nhưng dần dần người ta thấy tại nhiều nơi khác trong miền Trung châu Bắc việt cũng có những vật như thế và tuy nhận ra rằng phần lớn là những thành phần trang trí kiến trúc như gạch hoa, ngói men, những đề tài trang hoàng trên nóc mái, nhưng có nhiều cái vẫn không xác định được vị trí hay công dụng như thế nào. Phải chờ đến khi phát hiện ra ngọn tháp Bình sơn rồi tháp chùa Phật tích và cả một số tháp nung, nhiều thắc mắc mới được giải đáp.

Trước hết tại vùng Đại la và Thăng long xưa, người ta thấy nhiều cây tháp nung mầu gạch đỏ, kiểu cách tương tự như những cây tháp nung đời Đường tại Bát vạn sơn (chùa Tiên du tình B ắc ninh) (1). Tháp thường gồm có bảy tầng, tầng dưới to, trên nhỏ dần. Thân tháp tầng dưới cùng mỗi mặt rộng khoảng 15cm. Tại giữa mỗi mặt có một hình Phật ngồi trong ô cửa sổ tò vò. Phần thân tháp hai bên trang trí bằng một nền vân hoa thị bốn cánh. Mỗi tầng cách nhau bằng ba đợt gờ đỡ một vành mái ngói âm dương, tất cả đều uốn cong vênh lên bốn góc.

Ta có thể đoán rằng đây là một di tích còn lại trong số 84.000 cây tháp mà vua Lý Thần Tôn đã đặt mở hội khánh thành năm 1129 hay 1132 ? tại gác Thiên phù nơi góc tây nam Dâm đàm (Hồ tây). Cũng ở những nơi đây người ta tìm thấy những mảnh, những đoạn tháp nung hình dáng thắt nở rõ rệt hơn, và trang

———

( 1). Những tháp nung này tương truyền do Cao Biền cho làm 84.000 cây. Mỗi cây cao chừng 50cm, gồm năm tầng, hình vuông; mỗi mặt và tại mỗi tầng có in một hình Phật ngồi trong ô cửa sổ ở chính giữa.

hoàng hoa mỹ hơn. Có đoạn là tầng dưới của một cây tháp đặt trên một nền bệ tòa sen hai tầng cánh hoa chân bệ có dính những hình lá bồ đề chạy theo một đường dài khắp bốn mặt. Thân tháp cũng trang hoàng bằng những hình hoa thị bốn cánh, hai bên cửa vào ở mỗi mặt có hai pho tượng Kim cương mang trụ giáp như những võ tướng đứng chống gươm giữ cửa. Bên trên thay vì làm vành mái thì có những gò chỉ thát rồi nhô ra như hình cổ đẳng để đỡ những tầng trên thu nhỏ hẳn lại.

Có những mảnh tháp cho ta thấy thân tháp trang hoàng bằng những ô hộc nhỏ ở hai bên khung cửa tò vò tại nơi chính giữa. Trong mỗi ô này có một hình Phật nhỏ. Đây là kiểu tháp Thiên Phật. Có những mảnh tháp cho ta thấy dấu tích những cái mào trang trí hình lá bồ đề, gắn trên mỗi đầu ngói tròn thành một hàng ngang dài nơi diềm mái, và thấy cái chop tháp có khi là một búp hoa sen.

THÁP CHÙA PHẬT TÍCH

Trong những năm 1937 và 1940 trường Viễn đông bác cổ đào nền chùa Phật tích tại huyện Tiên du, tỉnh Bắc ninh, và tìm thấy một nền tháp vuông mỗi chiều rộng 8m 50, nhiều vật điêu khắc trên sa thạch và nhiều gạch nung lớn nhỏ khác nhau, đều một màu đỏ tươi khắc hàng chữ : “Lý triều, đệ tam đế, Long thụy Thái bình đệ tứ niên” (1057). Những vật bằng đá đào được gồm : một tượng Bồ tát, một pho tượng Kim cương, mấy pho tượng Ca lăng tần già hay Nghi thần (Kinnari : thiên nữ đầu người mình chim chơi nhạc khí), nhiều đá tảng trạm vòng cánh sen và những nhạc công, hai mảnh tảng đá chân cột và những bộ “còn sơn chồng đấu”.

Những đồ vật này đều chạm trổ tinh vi như mặt thêu trên đá, diễm lệ như đồ trang sức và sinh động như thấy hiển hiện trước mắt đoàn vũ công vừa nhảy vừa hòa tấu rộn ràng.

Tương truyền ngày xưa trên nền chùa Phật tích có một ngọn tháp cao đến nỗi từ kinh đô (Thăng long) cũng trông thấy. Sau cây tháp đổ người ta thấy còn lại một pho tượng Phật bằng đá bèn làm chùa để thờ gọi là chùa Phật tích hay Vạn phúc.

Theo tấm bia chính của chùa thì năm thứ tư, Long Thụy thái bình (1057) vua Lý Thánh Tông sắc dựng một ngọn bảo tháp cao mười trượng (42 thước) và tạc một pho tượng mạ vàng cao sáu thước (2,4m). Ngày nay sau cuộc tàn phá vì chiến tranh khoảng năm 1947, còn lại ở giữa nền chùa pho tượng Di Đà ngồi trên tòa sen, mưa nắng đã róc hết lớp sơn phủ ngoài để lộ nguyên mặt đá mầu xám trắng và những nét điêu khắc sắc sảo tinh vi. Ngoài ra còn có những con rồng mảnh mai, mình rắn, mũi dài miệng rộng kiểu thủy quái Makara của Mỹ thuật Ấn độ và Nam dương cùng những đường thủy ba và vân núi chập chùng trang hoàng nơi chân bệ. Tượng tác lớn bằng người thật và chiều cao gồm cả bệ tòa sen vào khoảng 2,5m. Vậy rõ ràng là pho tượng nói trong bia và những đồ đào được là tàn tích cây tháp của vua Lý Thánh Tôn.

THÁP SỨ BÁT TRÀNG (?)

Hình dung cây tháp như thế nào, ta có thể căn cứ vào những vật đã đào được giống những thành phần trang trí trên cây tháp nung “Sứ trắng Bát tràng” cao 1,05 thước (không kể phần gẩy khuyết ), hình như tìm thấy ở Đại la (sưu tập Đỗ Đình Thuật), mà phục nguyên công trình kiến trúc này với một tỷ lệ to lớn gấp bội : Trước hết tháp có một tòa bệ đài sen chạm trổ lộng lẫy rồi đến tầng nhất, tầng cao lớn quan trọng hơn cả và cũng nhiều dề tài trang trí hơn, gồm có tượng Kim Cương mang giáp trụ đứng nẩy ra như một vành khăn ở bên trên trán.

NGUYỄN BÁ LĂNG

Cạnh góc cửa tháp có gờ trụ vuông để nhắc lại những dàn cột trong kiến trúc bằng gỗ với những bộ “con sơn chồng đấu” đỡ tầng mái. Mỗi bộ “chồng đấu” có một tiên nữ (Ca lăng tần già) xòe cánh đậu bên trên và trong khoảng trống giữa hai bộ đấu có chạm một hình lá sồi hay lá bồ đề. Diềm mái tận cùng tầng tháp chạm hoa dây lá cuốn chạy quanh bốn mặt. Những tầng trên kém quan trọng và nhỏ thấp dần dần để tận cùng bằng một cái chóp thấp.

THÁP BÁO THIÊN

Cùng lúc dựng tháp ở núi Phật tích (hay Lạn kha), vua Lý Thánh Tôn còn cho dựng cây tháp Đại thắng tư thiên, gọi tắt là tháp Báo thiên trong chùa Sùng khánh tại kinh thành Thăng long (1). Tháp Báo thiên chắc còn vĩ đại, lộng lẫy hơn tháp Phật tích và các tháp ở Việt nam từ trước đến nay. Khởi công năm 1057, tháp được xây cao 20 trượng, chia ra làm 12 tầng, ngọn bằng đồng hình tựa ngọn núi (2) chót vót trên nền trời Đế đô.

Trấn áp Đông tây củng đế kỳ

Khuy nhiên nhất tháp độc nguy nguy

Sơn hà bất động kinh thiên bút

Kim cổ nan ma lập địa chùy

Phong bãi chung linh thời ứng đáp

Tinh di đăng chúc dạ quang huy

Ngã lai dục tỷ đề thi bút

Quản lãnh xuân giang tác diễn trì.

Phạm Sư Mạnh

———

(1) Địa điểm ở chỗ nhà thờ lớn Hà nội ngày nay.

(2) Trần Bá Lãm : La Thành cổ tích vịnh (triều Lê).

Tạm dịch vần :

Trấn áp đông tây giúp đế kỳ

Vọt cao một tháp vẻ uy nghi,

Chống trời chẳng động non sông bút

Tháp vững bao đời vẫn chẳng suy

Gió thổi chuông ngân vang ứng đáp,

Đêm sao, đèn đuốc sáng lưu ly.

Đến đây những muốn câu thơ sánh

Nhận lãnh sông xuân làm nghiễn trì.

Tháp này là đệ nhất danh thắng của chốn đế kỳ trải bao triều đại, cho đến khi Vương Thông nhà MInh bị Bình Định Vương vây hãm bèn phá hủy tháp để lấy đá làm vật liệu chống cự, năm 1414. Nền tháp còn to rộng như cả một quả đồi, có thời dùng làm nơi họp chợ, đến năm Giáp dần (1791) khi rỡ ra để lấy gạch đá xây thành còn “ thấy tám pho tượng Kim cương, chia đứng trấn bốn cửa, những tượng người tiên, chim muông cho đến những giường ghế chén bát không kể xiết đều bằng đá cả. Những hòn gạch hoa hòn nào cũng khắc những chữ “Lý gia tam đế, Long thụy Thái bình tứ niên tạo”. (1)

THÁP CHÙA DIÊN HỰU và ĐỌI SƠN

Năm Long phù thứ năm (1105) vua Lý Nhân Tôn cũng cho xây trước chùa Diên hựu (chùa Một cột) hai ngọn tháp sứ trắng. Nay đào tìm trong đất chùa còn nhặt được những hòn gạch nguyên lành bằng đất trắng, cạnh chạm rồng và hoa lá, nét sắc sảo tinh vi, tất cả đều phủ men trắng. Năm thứ chín Hội tường Đại khánh (1118) vua dựng trên núi Long đội (nay thuộc tỉnh Hà nam) ngọn Sùng thiện Duyên linh bảo tháp. Sự tích tháp như sau :

———

(1) Tùng niên. Tang thương ngẫu lục : Tháp Báo thiên.

SỰ TÍCH CHÙA ĐỌI SƠN (1)

“Ngày tháng năm, năm thứ chin đời Hội tưởng Đại khánh (1118) vua thứ tư nhà Lý, thủa bấy giờ thiên hạ thái bình, vua ngự thuyền đi chơi, xuống qua làng Đội sơn, trông thấy núi mọc chìa ra bờ sông, hình đá lởm chởm, mà trên núi lại phẳng phắn, mới sai đậu thuyền ở đó, đòi các quan theo hầu lại mà hỏi rằng: “Trẫm muốn làm chùa ở đây, các quan nghĩ thế nào ?” Các quan tâu rằng : “núi này ngày xưa có một ông tu hành đắc đạo, rồi thiêu mình để thành Phật, người ta lấy xương để vào một cái hòm mà thờ trong cái chùa ở núi ấy; nay hoàng đế có lòng làm phúc mở rộng lớn ra, xin đặt tên cho cái núi này là núi Long đội”.

Vua lấy làm bằng lòng. Lúc ấy mới khởi công làm, sai người xem hướng, trước mặt trông xuống sông Kinh, lúc im gió thì nước phẳng như tấm lụa biếc, sau lưng dựa vào núi Điệp; khi tạnh mua thời đá xanh như mầu chàm, bên tả gần đồng bằng, bên hữu có nước chảy. Mà những người thợ hết lòng dâng cách khéo, dân cố sức đến làm việc công, chạm đá làm cột, xây nên cái tháp ba từng cao ngất trời, mở ra bốn mươi cửa thông gió, (2) vách chạm ổ rồng, cột treo nhạc vàng; trên ngọn làm một người tiên bưng cái mâm hứng sương từng trên lá chỗ để cái hòm đựng sương, từng dưới làm tám ông cầm gươm, từng giữa làm một ông Phật Như lai, dựng cờ phướng, cắm lộng vàng ; thềm với sân có từng bậc lên xuống hai bên tả hữu có nhà hành lang.

———

(1) Trích Recueil de texts nouveaux… par A. Cheon Hanoi. Impreme-rie F.H. Schneider 1903. Bài này không ghi xuất xứ từ đâu ra. Có lẽ là một bài dịch văn bia chùa.

(2) Tháp Ba tầng, 40 cửa ! Ở đây có sự ghi nhầm số tầng hoặc số cửa chăng ?

Vã lại bực thềm thử hai, thời bên tả làm một cái nhà vuông cao, có hai con rồng nằm chầu, có tám ông tướn đứng hầu, bên hữu là nhà để khám thờ Phật, bực dưới nữa thời làm cái gác cao. Ở đàng trước, treo một cái chuông đồng, và buộc một cái rùi lớn xây tường chung quanh, mở hiên bốn mặt, bắc cầu làm đường, trồng thông hai dẫy, riêng một bầu giới, mở ra cõi Phật, để cầu nguyện cho nhà nước lâu dài, đức vua tràng thọ.

Tính từ lúc khởi công là năm thứ 9 đời Hội tường Đại khánh đến năm thứ hai đời Thiên phù Duệ vũ (1121) mới xong, vua đặt tên cái tháp rằng : Sùng thiện duyên linh bảo tháp, nghĩa là cái tháp quý để làm sự lành cầu sống lâu.

Khi đã làm xong rồi, mới mở hội thời quân quan chật đường, ngựa xe như nước, khói hương quanh cả núi khe giống khí mù, cờ phướn khắp cả đường xá như giáng đỏ, tiếng chuông tiếng trống tựa sấm vang, tiếng khánh tiếng mõ hình nước réo. Các bà trong cung kéo ra, các người bốn phương họp lại; trước cửa thời bầy trò chơi, trong chùa thì bầy đàn chay, hội các sư lại mà tụng kinh cúng Phật, và phát gạo cho kẻ đói, ban tiền cho người nghèo, các bách thần ở trên thiên đình và dưới thủy phủ điều giáng hạ, cùng những người ở dương gian với hồn âm phủ cũng lai lâm. Cho nên Tiên Phật độ trì, giời đất phù hộ được mọi sự, lâu ngôi trị nước sớm đẻ con trai, họ hàng thịnh vượng, xã tắc lâu dài, các đứng tiên hoàng khi ngự cõi tiên điều lên đất Phật, các ông hoàng thân đều khiêm nhượng cấy cấy được mùa muôn dân giàu thịnh, trong cõi yên lành, ngoài biên không có giặc cướp, trong nước không có rối loạn. Lớp ấy các quan có làm bài văn để khắc vào cái bia ở chùa ấy, bà Thái hậu cúng vào chùa 72 mẫu ruộng, có chỉ tha

thuế cả. Đến sau phải giặc Minh tàn phá, phong cảnh không được như trước. Qua năm Tân mão nhà Mạc các quan và các làng sở tại đấy mới chữa nhà bia và cửa với tường lại. Năm thứ hai đời vua Cảnh Hưng nhà Lê, ông tổ sư đời thứ nhất ở chùa ấy làm gác chuông, các động thập điện, nhà tiền đường, nhà tổ, nhà hậu, va đúc thêm một quả chuông nữa, cùng tô ông Phất Tứ Phủ, Phật Di Đà, Phật Quan Âm, Phật Di Lặc, 18 tượng La Hán”. Sauk hi tháp bị quân Minh phá năm 1413 nay còn lại tám ông Kim cương “cầm gươm” giống kiểu tượng Kim cương tìm thấy ở nền chùa Phật tích (Bắc ninh).

THÁP BÌNH SƠN

Nhà Lý dựng nhiều bảo tháp, hầu hết bị rỡ phá nay rất may mắn mà còn lại một cây tương đối toàn vẹn gọi là tháp Then tại chùa Vĩnh khánh, làng Bình sơn, huyện Lập thạch, tỉnh Vĩnh yên, bởi vì vị trí hẻo lánh của vùng này.

Tháp xây vuông toàn bằng gạch nung gia, màu đỏ xẫm. Chiều cao nay còn ngót 15m, chân rộng dư 4m, ngọn thu lại còn 2m. Lòng tháp trống rỗng, thông suốt từ nền đến ngọn, nhưng mặt ngoài tháp chia làm 11 tầng đứng trên hai cấp bệ và một tòa sen. Bệ dưới đơn giản nhưng cũng có một hàng gạch cao 12 phân, trạm thành một đường lá cúc uốn đi uốn lại mềm mại, sắc sảo. Đoạn đến phần bệ cổ đẳng (1) thân chia ra thành những ô dài, chạm sư tử hí cầu khá linh hoạt. Bên trên là đường lợi chuông và đường gờ mặt bệ trạm hạt ngọc bầu dục viền cánh hoa. Trên bệ là tòa sen gồm ba từng cánh sen to nổi, từng dưới úp sấp, hai tầng trên lật ngửa, cách nhau bằng một nẹp ống như bó chắc lấy tòa sen.

Từ đây trở lên là thân tháp, bắt đầu bằng tầng thứ nhất, tầng này cao 3m, quan trọng hơn cả, mỗi mặt có một khuông cửa

chữ nhật chém cạnh hai góc trên. Chỉ có cửa phía tây bỏ ngỏ, còn cửa ba phía bít kín. Trên mỗi khuôn cửa có đắp “trương tai” (lá nhĩ) kiểu độc đáo vừa dẻo vừa mạnh trang trí bằng hình hoa lá và hạt ngọc viền cánh hoa.

Mỗi bên cửa có 3 ô chữ nhật đứng, viền cánh sen, trong mỗi ô có ba vòng tròn, trong trạm rồng uốn khúc rất uyển chuyển. Trên hàng ô chữ nhật và cửa là một vòng đai đỡ hai tầng “con sơn chồng đấu” chạc ba phỏng theo kiểu kiến trúc Trung hoa. Khoảng giữa những bộ chồng đấu điểm một hình lá sòi có lá cuốn trong lòng. Hàng “con sơn” đỡ năm hàng gạch xây nhô ra thành một tầng mái. Trên mái nầy là bệ của tầng nhì có một hàng cánh sen lật ngữa đỡ thân tháp. Tầng này trở lên các tầng trên thân ngắn hẳn đi, đều có ở mỗi mặt một khuôn cửa sổ tò vò nhưng đều bít kín, mỗi bên cửa chạm bốn ô chữ nhật viền cánh sen, trong lòng in hình một cây tháp nổi, ba tầng rất tỉ mỉ. Phía trên cũng có một hàng con sơn chồng đấu nhưng thanh nhỏ dần và khoảng cách giữa hai bộ con sơn cũng điểm hình lá sòi. Trên hàng con sơn là tiếp ngay tầng mái gạch. Tầng mái này như các tầng trên cũng gồm nhiều gờ gạch xây trồi ra nhưng tới gờ trên cùng dùng làm diềm mái thì trạm trổ nhiều bằng những hình hoa cuốn bẻ ra hai mặt.

Các tầng trên cứ tiếp tục nhắc lại như vậy nhưng thấp nhỏ dần đến tầng thứ 11 này là tầng cuối thì chỉ còn cao 1m,20 vài diềm mái còn rộng non 2m. Chóp tháp xưa như thế nào, nay không được biết vì đã đổ từ lâu. Tại chân tháp người ta có nhặt được những miếng ngói âm dương kiểu ống trúc mà ở trên những hòn ngói úp, gần nơi đầu diềm có gắn những cái mào trang trí hình lá bồ đề. Kiểu này không hề thấy trang trí trên những mái Trung hoa, nhưng có thể thấy trang trí trên

những mái đền chùa của các xứ Đông Nam Á thuộc văn hóa Ấn độ.

Ngoài ra điều đáng để ý là tháp xây bằng nhiều khổ gạch khác nhau vì gạch xây để trần không tô hồ, cần đáp ứng theo những thành phần kiến trúc và đề tài trang trí nên chỗ đai, gờ, diềm, gạch phô cạnh mỏng, trái lại tại thân tháp, cần những nền phẳng cho những hình chạm rộng lớn hơn nên người xưa đã gắn những phiến gạch hoa lên mặt tường tháp xây gạch thường. Đây là điểm kỹ thuật đặc biệt của tháp. Tháp tuy cũng chịu ảnh hưởng của kiến trúc Chàm về ý niệm xây cất bằng gạch để trần như các tháp khác đời Lý nhưng lại khác tháp Chàm về điểm các tháp Chàm mặt xây gạch đều cỡ rồi điêu khắc, trực tiếp ngay vào. Tháp Bình sơn đã có những phiến gạch điêu khắc, hoặc dập khuôn trước rồi mới đem sắp ghép lại gắn vào thân tháp bằng những cái móc tương truyền làm bằng chì mà nay còn thấy những lổ chân hổng. (1)

Ý niệm dựng tháp và hình dung phỏng theo Trung hoa cũng như một số đề tài trang trí như con sơn chồng đấu, tượng Kim cương, con rồng, nhưng không phải vì thế mà tháp không có những đường nét uy nghi gợi cảm riêng với những gờ, đai, thân, bệ, chỗ nhô ra, chỗ dật vào cắt chiều cao dài của tháp thành những tầng đoạn rất cân xứng, tháp được trang trí vừa chừng mực, vừa phong phú, vừa đượm vẻ mỹ thuật điêu khắc Chàm. Tóm lại kiến trúc sư nghệ sĩ xây tháp đã tỏ ra có một khiếu thẩm mỹ tinh tế, có cân nhắc, suy tính kỹ càng, trong tác phẩm này tượng trưng cho sự phối hợp hai nguồn văn hóa chính là Trung hoa và Chiêm thành để tạo ra một sắc thái văn hóa Việt nam tồn tại cho đến cuối đời Trần, Hồ.

———

(1) Cơ đẳng : Phần thụt vào như các bàn, đẳng án xưa, dưới mặt và trên thân hoặc chân bàn.

Cách Bình sơn 10km người ta tìm thấy ở Kim tôn một di tích tháp bằng gạch kiến trúc và điêu khắc tương tự như tháp Bình sơn và ở các nơi khác như Đa giá (Ninh bình), chùa Đọi (Hà nam), chùa Phả lại (Bắc ninh), chùa Cói (Vĩnh yên)… những vật hạng kiến trúc mà ngoài đề tài điêu khắc, trang hoàng kể trên còn có những hình hoa cúc, hoa sen nhìn ếch nằm gọn trong lòng cành lá cúc mốc (1) cuộn tròn những vân dây leo lá cuốn uốn éo vòng đi vòng lại, những đồng tử múa may, những chim thần Garuda (ảnh hưởng Chàm) tất cả đều có vẻ sinh động, nồng nhiệt đặc biệt của một thời đại huy hoàng.

CHÙA MỘT CỘT

Di tích còn lại từ triều Lý nổi danh nhất ngày nay là chùa Một cột có tên chữ là Nhất trụ tự hay Liên hoa đài. Sự tích đã nói ở đoạn trên “Nhà Lý bồi đắp Phật giáo” (2) ngoài ra còn có vài thuyết nói khác nhau ít nhiều. Ngôi chùa này không phải nguyên vẹn từ năm 1049 triều vua Lý Thái Tôn. Thành phần mà ta có thể tin được là nguyên vẹn từ triều này thì chỉ có cây cột đá gồm hai khúc tròn chồng khớp nhau đường kính 1m,20 đội tòa chùa bên trên như thể một cái cuống đưa đóa hoa sen nổi trên mặt một hồ nước vuông nhỏ mỗi bề rộng khoảng 16m. Tòa chùa đã sửa đi chữa lại nhiều lần, đại lược suốt các triều đại và vào những năm 1101, 1105, 1838, 1864, 1912, 1955. Hồ nước cũng thay hình đổi dạng, còn tường rào hoa bao quanh mới xây khoảng năm 1923. Cầu thang mới xây vào khoảng đầu thế kỷ này. Kiểu thức như ngày nay được thấy có thể cho là gần đời Hậu Lê hơn là thời Lý vì những ngói lợp, vì những hình đắp trên mái và cả những nét chạm trổ trên bộ giàn trò (sườn nhà). Tuy nhiên tám bộ xóc nách (con sơn) to mập bằng gỗ, tỳ vào thân trụ đá để đỡ một tòa chùa vuông vức mỗi cạnh sàn đo

———

(1) Hình lá giống như những dấu phẩy, móc nét mập mạp.

(2) Xem Kiến Trúc Phật Giáo Việt nam tập I. Nguyễn Bá Lăng. Tu Thư Đại học Vạn Hạnh. Saigon 1972, trang 60 66.

được 4m,20 có hành lang cùng bao lan con tiện chạy quanh bốn phía cung thờ Phật Quan Âm, dưới bốn mái góc đao vương cong tạo thành một hình khối đẹp, một sáng tác kiến trúc độc đáo, nên chùa Nhất trụ vẫn xứng đáng nổi danh và được coi là vật tiêu biểu cho nét đặc thù của kiến trúc Việt nam.

CÁC TÒA PHẠM VŨ

Nhà Lý xây cất nhiều chùa chiền, nhưng hầu hết đã bị biến đổi trong những thành phần trang trí, kiểu thức và cả cơ cấu kiến trúc bởi vậy nên khó mà có thể nói rằng có những kiến trúc, bằng gỗ còn được giữ nguyên trạng từ triều Lý. Tuy nhiên có những di tích sau đây còn những nét kiến trúc, điêu khắc trang hoàng khác với các thời sau đó là : tòa Thượng điện chùa Cả tại Sài sơn (tỉnh Sơn tây), tòa chính điện chùa Thành đạo (chùa Đậu) tại phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông), gác chuông chùa Keo tại làng Dũng nghĩa (huyện Giao thủy, tỉnh Thái bình).

-Tòa Thượng điện chùa Cả (chùa Thầy) là một kiến trúc đơn giản mà hùng mạnh. Trông bên ngoài là một tòa mái rộng ngói to dầy chụp lên bốn mặt hiên thấp đứng trên một nền bệ đất cao. Bên trong là một bộ sườn nhà cao lớn với những cột to kèo mập đội một mái nhà một gian hai chái nhưng to rộng khác thường. Cột kè chạm trổ đơn giản nhưng những vách gỗ bộc chung quanh cấu tạo theo kiểu nong đố dầy chắc. Chân đố có chạm hai giải hoa lá và cánh sen trổ thủng nét dẻo mạnh phảng phất kiểu thức Chàm và ở giữa mỗi mặt vách sườn trổ ô cửa thông gió trang trí bằng hình một ổ rồng ngang vùng vẫy giữa đám hoa lá, và có lân chầu phượng múa nét trạm trổ trông rất hùng hoạt.

Tại tòa Thượng điện này có một chi tiết đáng cho ta chú ý nhất là cái tầu đạo tức là cái đòn tay (hoành) hình chữ nhật đứng nghiêng ở gần sát diềm mái và uốn cong lên ở các góc

mái như lưỡi đao tạo thành đặc điểm của kiến trúc cổ truyền tại miền Bắc Việt nam, chưa thấy xuất hiện ở đây những cái đòn tay (hoành) cuối cùng gần diềm mái đáng lẽ làm tròn như những hàng trên thì ở đây cũng đã xẻ thành hình chữ nhật để đứng nghiêng và hơi hớt cong nơi góc mái, cho ta thấy rõ là cái tầu dao mới đang trên lịch trình hình thành.

Tại tòa chính điện kiểu chữ công ở chùa Thành đạo (chùa Đậu) tỉnh Hà đông, ngói trên mái còn to dầy hơn cả ở chùa Thầy. Vách điện cũng làm theo kỹ htua6t5 ván nong đổ đầy đặn và trang hoàng rất hoa mỹ. Chính giữa vách trổ những ô cửa chạm rồng phụng, tứ linh, rất giống ở thượng điện chùa Thầy cùng những hình đồng tử hai tay dâng từng chữ “thánh thọ (vô cương ?)” Ngoài ra cột có chạm những ổ rồng theo chiều cao và trên những trương cửa chạm người tiên, điều rất linh hoạt, tinh xảo. Vì vậy nên trước đây chùa Đậu được coi là nơi có những tác phẩm điêu khắc trên mặt gỗ đẹp khéo vào hàng nhất Việt nam.

Chùa Keo tên chữ là Thần quang tự, làng Dũng nghĩa, huyện Giao thủy (tỉnh Thái bình) là cảnh chùa do thiền sư Nguyễn Minh Không tức Không Lộ lập ra từ khoảng đầu thế kỷ XII. Chùa nguyên dựng ở ngay trên bờ sông Nhĩ hà, nên bị nước sói lở dần. Trước khi chùa bị đe dọa trôi đổ hết về triều Hậu Lê thì Thượng quận công Nguyễn Quyên nằm mơ thấy một thiền sư ra lệnh cho dựng lại chùa. Quận công bèn dâng cúng vườn đất để di chùa đến vị trí ngày nay rồi nhờ có nhiều công đức đóng góp nên chùa được khánh thành vào năm 1608. Chùa được tu sửa cho đẹp thêm vào năm 1630. Bia công đức bấy giờ có ghi chùa có 21 tòa nhà gồm 154 gian. Năm 1671 trùng tu 13 tòa, năm 1698 đúc quả hồng chung (chuông) lớn. Năm 1707 các nền nhà được lát gạch thêm bó đá sang trọng. Rồi những năm 1786, năm 1854, năm 1895 v.v. đều có sửa sang.

Năm 1936 Viễn đông bác cổ có rỡ gác chuông ra để trùng tu lại (1).

Gác chuông này là một tác phẩm kiến trúc Việt nam nguy nga, tráng lệ nổi tiếng. Đối với toàn thể quy mô chùa bố trí theo chiều sâu của bình đồ chữ nhật thì gác chuông đứng trấn trên dãy hành lang, đáy lưng chùa và sếp hàng trên đường tim của qui mô chùa sau những nếp tiền đường, thượng điện, Phật điện, điện thánh có hồi lang vây bọc tứ phía.

Gác chuông bình đồ vuông, nền bệ mỗi cạnh đo được non 9m, gồm ba tầng cao 12m kể cả nền. Kiến trúc toàn bằng gỗ chồng chất, ghép mộng và theo phương pháp chồng đấu như của Trung hoa. Điểm này làm cho ta có thể tin được rằng gác chuông này là di vật của đời Lý hoặc cái chi tiết kiên trúc chồng đấu phổ thông dưới triều đại này vẫn còn được bảo thủ tại đây.

Những chùa tả trên được coi là di tích đời Lý căn cứ theo văn sử liệu và kiến trúc, tuy nhiên về kiểu thức thì vẫn chưa thể hoàn toàn xác định được vì những nét trang hoàng đặc biệt của triều đại này thấy trên những gạch ngói, đồ đất nung không mấy giống những hình trang trí trên mặt gỗ. Chẳng hạn cùng là kiều rồng nhưng rồng khắc trên mặt gạch hay trên mặt đá là kiểu rồng mình rắn, đầu hải quái (makara) mà rồng chạm trên mặt gỗ thì ưa hình dung kiểu rồng ngang (2) mình to mập hơn và có xu hướng đi gần đến kiểu rồng thời Lê. Những đề tài trang trí trên vách tường, trên mái đời Lý có thể hình dung xác đáng bằng những vật liệu trang trí kiến trúc tìm thấy ở miền ngoại ô phía Tây Hà nội mà các nhà học giả của trường Viễn đông bác cổ mệnh danh là nghệ thuật Đại la. Nghệ thuật này có cái nét độc đáo là phối hợp những đề tài

———

(1) J.Y. Claeys : Fètes nautiques Amamites. Cahiers de I’EFEO 1937.

(2) Rồng phô toàn thể mặt.

trang trí Trung hoa với đề tài Ấn độ thực hiện theo một kiểu thức vừa hoa mỹ vừa nồng nhiệt như tại các di tích Chàm. Những vật này có lắm cái lúc mới đầu không rõ dùng để trang trí vào nơi nào, sau nhờ việc phát hiện ra những ngọn tháp như tháp Bình sơn mới rõ được công dụng. Ấy là những vật liệu dùng để lợp và gắn trên mái nhà như những mảnh ngói ống có tráng men xanh, lục, vàng hoặc không men, đầu ngói tròn có trang trí một hình hoa sen hoặc ổ rồng mình rắn, những con phụng con vịt có mào lớn, chon chim có mỏ chim ưng, ngậm một dây hoa. Những cái mào đất nung hình lá bồ đề bên trong chạm lưỡng long dỡn châu hoặc song phục dỡn ngọc.

Những vật liệu trang trí dùng để xây gắng trên tường hay để lát sán, bó thềm thì có những hòn gạch chạm những vân lá cuốn, sóng gợn, những phiến gạch vuông mặt chạm ổ rồng hoặc hoa sen hoa thị, những dây hoa lá cuốn đôi khi phối hợp với những đường cong, vòn tròn trông rất hoa mỹ.

Nói chung thì nghệ thuật trang trí kiến trúc đời Lý rất rực rỡ nhưng trên những vật liệu bằng đất nung bằng đá thì có cái vẻ nồng nhiệt, còn trên những vật liệu bằng gỗ thì phóng túng bay bướm nhưng đề tài và kiểu thức không hoàn toàn giống nhau phải chăng vì những vật liệu khác nhau mà theo sở trường thợ Chàm giúp việc làm đồ sành gạch, thợ Việt chuyên nghề đục trạm trang hoàng mặt gỗ hoặc hữu lý hơn là vì những sườn gỗ làm cách sau những cây tháp và những vật liệu đất nung cả một thời gian nên có những đường nét có thể nói là báo trước cho kiểu thức đời Trần. Tiêu biểu cho kiểu thức đời Trần về thế kỷ XIV là những ngôi đình làng ở Tây đằng (phủ Quốc oai, tỉnh Sơn tây) và những ngôi thượng điện chùa làng Dương liễu, chùa làng Quế dương (huyện Đan phượng, Hà đông), mà kiểu thức trang trí bên trong bộ sườn nhà rất giống với nếp thượng điện chùa Cối tại huyện Lập thạch, tỉnh Vĩnh yên. Chùa Cói có bộ dàn trò (sườn nhà) bằng gỗ mập mạp đục chạm

Trang trí trông rất xương kính và đủ cả từ cái vẻ khá cổ sơ đến cái nét tỉ mỉ diêm dúa như đồ kim hoàn. Đề tài cũng là hoa lá rồng phụng, ngựa, cọp, sư tử, nhưng có cả rồng ngang, đầu dư (1) cùng nhiều nếp sinh hoạt như cảnh đi săn, cảnh bái yết, những hình Văn Thù Bồ tát cưỡi thanh sư, những thiên nữ gẩy đàn, thổi sáo, những tiên, những thánh cưỡi rồng, cưỡi phụng, chẳng biết có phải vì vậy mà chùa này có tên là Thần tiên tự chăng ?

MÁI CONG

Mái cong tại Việt nam xuất hiện từ bao giờ không rõ, còn ở Trung hoa, Nhật bản đến thế kỷ VII mới thấy hớt cong nhè nhẹ ở góc mái. Kỹ thuật làm mái của những xứ này theo phương pháp “trồng đấu tiếp dui” do đó diềm mái trong thanh nhẹ lại thường được trang hoàng chạm trổ, sơn vẽ hoa mỹ rực rỡ. Mái Việt nam làm cong theo phương pháp “tầu đao lá mái”. Tầu đao là cái đòn tay chữ nhật, bên trên có đính thêm một mảnh ván mỏng gọi là mái đỡ hàng ngói cuối cùng. Kiểu tầu đao còn gọi là chân tầu (tầu thực) để phân biệt với tầu hộp là cái đòn tay vuông không dùng để thực hiện những góc mái cong.

Nhờ có những chân tầu lá mái mà những mái đao góc cong vút lợp ngói mũi hài dầy nặng đã chịu đựng mưa dầy gió giật của bao thế kỷ và khi dựng một bộ dàn trò và đặt một bộ tầu đao lên đầu những kẻ, bẩy là người ta thấy ngay cái hình dáng của tòa chùa dù lụp xụp nặng nề vẫn có những nét lượn cong vươn lên để điều hòa bằng một vẻ vững vàng hấp dẫn.

Nhưng mái Việt nam vì làm theo kiến trúc kẻ chuyển, bẩy góc nên không xòe ra quá rộng như mái Trung hoa, Đại hàn, Nhật bản. Sở dĩ mái của những xứ này xòe ra rộng hơn vì làm theo phương pháp chồng đấu tiếp rui và cũng làm võng xuống theo đường dốc mái còn dốc mái Việt nam thì làm thẳng băng.

NGUYỄN BÁ LĂNG

———

(1). Đoạn gỗ đỡ câu đầu (quá giang) có chạm soi hình đầu rồng.

Nhà xuất bản LÁ BỐI

Lô O số 121 Chung cư Minh Mạng Saigon 10

Giám đốc sáng lập : Nhất Hạnh

Mời đọc theo những tác phẩm mới :

NẺO VÀO THIỀN HỌC

của Nhất Hạnh

10 KHUÔN MẶT VĂN NGHỆ HÔM NAY

của Tạ Tỵ

VÔ MÔN QUAN

Của Thiền sư Vô Môn, Trần Tuấn Mẫn dịch

ĐỨC PHẬT GIỮA CHÚNG TA

của Bác sĩ Trần Ngọc Ninh

NÓI VỚI TUỔI HAI MƯƠI

của Nhất Hạnh (tái bản lần IV)

CHINH PHỤ NGÂM DIỂN ÂM TÂN KHÚC

Của Phan Huy Ích – Nguyễn Văn Xuân phát giác

Mua sách tại LÁ BỐI được trừ hoa hồng. Luôn luôn bán các sách của các nhà xuất bản uy tín. Nhận gửi sách cho bạn đọc qua bưu điện. Xin hỏi thư mục, nhớ kèm tem. Thư đề Ông Võ Thắng Tiết.

4. Thơ

THƠ

HOÀI KHANH

HERMANN HESSE

NAM CHỮ

HỒ NGẠC NGỮ

NGUYỄN THANH CHÂU

HOA NHẬT NGUYỆT

LÊ NGHỊ

1

Chiều vạn đại

Ta về em có còn đâu

Chiều tê nắng muộn bên lầu hiển hoa

Chiều tê con én la đà

Mang tin Xuân đến trên tà áo bay

Chiều tê hồn chợt bao gầy

Em hai con mắt ôi đầy khói sương

Chiều tê em bước lên đường

Cho ta còn mãi chuyện buồn Anh Trâm

2

Em về ta có còn đâu

Vầng trăng đã quạnh lên mầu tháng năm

Vườn xưa chừ cũng âm thầm

Nói chi đến chuyện cát lầm bụi trong

Nói chi tang hải phiêu bồng

Nói chi đến một tấm lòng… nào đây

Ta từ lỡ hội trời mây

Nằm đây chăn chiếu nhớ ngày thênh thang

Nhớ con biển dậy mưa ngàn

Nhớ rừng nổi gió kinh hoàng chim kêu

Nhớ mưa âm ĩ vào chiều

Nhớ ôi tiếng dế dập dìu đêm sâu

Em về đâu, ta còn đâu ?

Nhân gian thì vẫn một mầu âm u.

28-3-72

HOÀI KHANH

Thơ Hermann Hesse

NGUYỄN KIM PHƯỢNG dịch

Những chặng đời

Như mọi chiếc hoa sẽ phai tàn và như mọi tuổi trẻ sẽ

tàn phai,

Cuộc đời cũng thế từng giai đoạn,

Mọi đức hạnh và mọi những đạt thành chân lý của

chúng ta,

Chỉ nở hoa vừa đúng thời, và không thể kéo dài mãi mãi.

Cuộc đời có thể gọi ta đi ở bất cứ tuổi nào

Nên hãy sẵn sang, dọn lòng để ra đi, thử thách mới,

Hãy sẵn sang một cách dũng mãnh và không tiếc hận,

Tìm ánh sáng mới mà các ràng buộc cũ không thể đem lại

được cho ta.

Ở tất cả những khởi đầu đều có nguồn ma lực

Để giữ cho chúng ta và giúp cho chúng ta vẫn sống.

Bình tình êm đềm chúng ta hãy tiến tới những miền xa cách

Và đừng để những tình cảm quê nhà ngăn trở được

chúng ta.

Hồn Vũ Trụ không tìm cách giữ chúng ta lại trong hạn hẹp

Mà đưa ra chúng ta từng chặng đời càng tới những không

gian rộng mở.

Nếu chúng ta chấp nhận một quê nhà do riêng mình tự tạo

Thì thói quen thân thuộc sẽ dẫn chúng ta dần đến sự

nhác lười.

Chúng ta phải sữa soạn để ra đi và giả từ,

Còn không sẽ mãi mãi làm những người nô lệ.

Ngay cả giờ chết của chúng ta đi nữa

Cũng có thể đưa chúng ta tới những miền tươi mới,

Và đời sống có thể gọi ta đi, đến những nòi giống mới.

Vây lòng hỡi lòng : đừng bao giờ thôi từ giả.

Trung hoa

Qua những cụm mây trắng đục

Ánh trăng mơ hồ soi hình thể những khóm tre

Và dịu dàng in hình xuống dòng nước

Bóng dáng của nhịp cầu cao uốn cong.

Đây là những hình ảnh mà chúng ta yêu dấu,

Trên mặt đất không đầy ánh sáng của trần gian đêm tối

Những hình ảnh trôi đi ma quái, và hiện lên ma quái,

Với chúng ta bây giờ, và rồi sẽ tắt biến đi.

Dưới khóm dâu, nhà thi sĩ say sưa

Vung bút lên cũng rành rẽ như vung bình rượu

Miêu tả đêm trăng đã làm hứng khởi hồn chàng

Qua những ánh sáng dịu mềm và những bóng hình bềnh

bồng trôi.

Quản bút nhanh nhẹn của chàng vung lên phác họa

Vừng trăng và mây và tất cả những ảnh hình

Vừa lóe ngang trí óc.

Bằng sự ngợi ca những hình ảnh thoáng qua

Và bằng kinh nghiệm đời chàng về những hình ảnh dó

Nhà thi sĩ dịu dàng đem lại cho chúng

Tinh thần và sự trường cửu

Chúng sẽ thành bất diệt.

NGUYỄN KIM PHƯỢNG

(Portrait of Hesse, Bernhard Ziller,

H&H 1971, pp 152, 153, 157)

vô cùng

NAM CHỮ

còn chờ nhau về rong ruổi khuya dài

thửa nô nức những linh hồn trẻ dại

lên đường xa trao ước nguyện xa vời

niềm khát vọng cổ xưa cùng sụp đổ

lửa điêu tàn vờn ánh nguyệt lăn quay

đời thoáng mộng chớm hư huyền buổi đó

mùa xa xăm lòng đá cuội trăng tàn

từng đợt nắng non thu vòi vọi bước

giữa chiều đi vạn đại rủ nhau đi

ngày sương lạnh niềm riêng ngàn năm trước

dù thu sang hạ đến đợi mong gì

rêu phủ thắm hồn ta thời mộng ước

hãy đốt hết màu trăng đêm lũ lượt

tan theo cùng mây khói lúc hôm qua.

NAM CHỮ

Thơ lục bát

HỒ NGẠC NGỮ

Mai sau

Một ngày mây bỏ trôi xa

Chiều hiu hắt bóng mình ta trên đời

Giấc mơ xưa đã vắng người

dừng lại

Một hôm dừng lại bên hồ

Vang vang sóng nước gió xô nghìn trùng

Người từ một cõi vô chung

Trôi về vô thủy một vùng quạnh hiu

Ta còn đứng đợi trong chiều

Dòm đời nở rộ thật nhiều cỏ hoa

Dạo chơi trên đời

Bước đi một bước hai đàng

Đời vui như hội bên nàng hôm nay

Mở bàn tay nắm bàn tay

Mở bàn tay nắm cỏ cây trên đời

Mộ trăng

NGUYỄN THANH CHÂU

Đêm trải rộng đường cây mù rong ruổi

Vọng về đâu chim hót lạnh mây trời

Không trở lại thoáng hồng hoang mộng đuổi

Hồn vỡ tràn mưa ngút giọt màu rơi.

Bến rêu xanh mùa trăng nào để dấu

Đến rồi đi người hận cuộc tang bồng

Quân bẵng nghìn thu đất dồn khô máu

Bay hương nồng thịt rã mộ vùi không.

mùa đi

Vàng rơi vàng giọt nắng se

Bên triền đá lạnh nằm nghe sóng dồn

Mùa đi quằn quại vong hồn

Xa xưa mắt dại thoáng buồn mai sau

Gió chiều cuồng mộng xô mau

Trời ơi tóc trắng tìm nhau muộn màng.

Không tên

HOA NHẬT NGUYỆT

Bên lò sưởi

Chất thêm củi gộc vào lò

Nhớ về ngọn lửa thời chưa họp bầy

Ngồi hơ mấy ngón tay gầy

Nhìn qua kẽ thấy tháng ngày hồng hoang

hương tan

Lang thang khắp mọi chân trời

Tìm trong ký ức bóng người cổ sơ

Lật ra nếp gấp nào xưa

Mùi hương đọng khói vật vờ loãng tan

Miên khúc

Đêm đêm quán trọ trần gian

Vắt tay lên trán nhớ nguồn cội xưa

Trăm năm trong giấc mộng hờ

Thường nghe có tiếng Mơ Hồ gọi theo.

Lưỡi trăng vàng

LÊ NGHỊ

ta nghe vắng trên đồi mây dưới là

hoàng hôn về tiếp bụi nối vu vơ

ngàn tiếng kèn hội xưa chiều dục dã

rừng bên kia khói núi gọi sương mờ

ta đứng lại giữa thu bay thường trụ

dòng tiếp dòng nắng hạ mới qua đây

và em đã vết chân mùa gió bụi

thôi còn đâu một chút nét hao gầy

thôi em nhé ngàn thông hồ tịch thủy

lưỡi trăng vàng đáy nước đẹp chiêm bao

gió có đến trận bạo cuồng tàn hủy

thì ven khe lại nở nụ anh đào…

5. Hệ Thống Tam Giáo Trong Truyền Kỳ Mạn Lục

HỆ THỐNG TAM GIÁO

TRONG

TRUYỀN KỲ MẠN LỤC

THẠCH TRUNG GIẢ

Cách đây nửa thế kỷ, học giả Phạm Quỳnh có đưa ra một loạt bài nghiên cứu Đoạn Trường Tân Thanh trên báo Nam phong để đi đến kết luận coi Đoạn Trường Tân Thanh là tác phẩm dân tộc. Sau đó những nhà nho như Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế đã phơi bày tính cách ai, dâm, sầu, oán không xứng đáng là tác phẩm dân tộc của Đoạn Trường Tân Thanh.

Đến bây giờ, ta đặt lại vấn đề, định rõ tiêu chuẩn.

Thế nào là một tác phẩm dân tộc ? Kiệt tác là một tiếng mơ hồ vì có nhiều thứ kiệt tác vậy nên nói :

Một tác phẩm dân tộc phải kết tinh nếp sinh hoạt, cảm nghĩ cùng lý tưởng dân tộc suốt dòng lịch sử miên trường.

Đoạn Trường Tân Thanh có thỏa mãn được điều kiện ấy không ?

Chúng tôi bàn đến nó sau vì nó đã được người ta bàn đến nhiều từ nửa thế kỷ. Chúng tôi bắt đầu bằng tác phẩm đáng so sánh với nó mà người ta lại quên lãng. Khi độc giả đã có ý niệm rõ rệt về tác phẩm này rồi, chúng tôi sẽ đối chiếu những điều căn bản của đôi bên để giải quyết dứt khoát vấn đề tác phẩm dân tộc.

TỔNG QUAN VỀ TÁC PHẨM VÀ TÁC GIẢ

Khó mà tìm thấy ở thời Lê Nguyễn những sáng tác độc đáo về tư tưởng như thời Trần phát đạt về mọi mặt triết học, đạo học cũng như kinh học, chính trị học. Tuy nhiên muốn tìm một tác phẩm vừa có giá trị nghệ thuật vừa ghi được ảnh hưởng sâu xa của Tam giáo vào dân tộc Việt nam, ta có thể lấy Truyền Kỳ Mạn Lục (Chép rộng các truyện lạ truyền lại) của Nguyễn Dữ. Tác phẩm ấy càng đáng quý, tác giả đó càng đáng phục khi ta nghĩ đến thời gian sáng tác chỉ mấy chục năm sau thời Lê Thánh Tông độc tôn Nho giáo, kìm hãm Phật giáo khiến hầu hết sĩ phu nhắc đến Phật giáo như điều cấm kỵ vì coi là điều hư vô huyễn hoặc. Đành rằng lúc sáng tác cuốn này thì triều đình nhà Lê đã loạn, hoặc Mạc Đăng Dung đã cướp ngôi nhưng ta phải nhận thấy sự thành thực của việc bài xích Phật giáo còn mạnh. Xem thân thế ta được biết thêm tinh thần cao thượng và dứt khoát của tiên sinh.

Không rõ năm sinh năm mất nhưng căn cứ vào việc cha người là Nguyễn Tường Phiến đỗ tiến sĩ khoa Bính dần niên hiệu Hồng Đức thứ 27 (1946) thì có thể đoán được người sống vào thế kỷ thứ 16 từ đời Lê Hiến Tông (1498-1504) cho đến thời Nam Bắc Triều, đã chứng kiến cảnh suy loạn của nhà Lê và chế

độ nhà Mạc cũng như cuộc xung đột giữa hai họ này với cựu thần nhà Lê.

Tiên sinh thi đỗ hương tiến, tức cử nhân, và được bổ chức tri huyện Thanh toàn. Nhưng mới tới tại nhiệm được một năm, tiên sinh thấy chán nản xin từ chức về nhà nuôi mẹ cho toàn đạo hiếu, không đặt chân đến thành thị.

Trong khi ở nhà tiên sinh chỉ ham vui với văn chương sách vở, người ta gọi là một nhà xử sĩ, nghĩa là một kẻ sĩ ẩn dật. Truyền Kỳ Mạn Lục gồm những truyện ngắn ghi những truyền thuyết từ thời Lý Trần đến thời Lê mà có lẽ cả những sự tích do ông tưởng tượng. Điều hiển nhiên chắc chắn là ông không kể lại đơn giản như những tác giả Việt điện U linh tập và Lĩnh nam chích quái mà ông làm sống lại bằng nghệ thuật toàn diện với những nét tả cảnh, tả tình, tả người, nghị luận như những bộ phận trong toàn bộ thuật sự uyển chuyển linh diệu, hấp dẫn, bất ngờ của bậc thầy cao tay ấn.

PHÂN TÍCH TƯ TƯỞNG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC

Phân tích hai mươi truyện ngắn tạo thành tác phẩm ấy, ta thấy ba nguồn tư tưởng phản ảnh trung thực cho tinh thần sâu xa mọi tầng lớp dân tộc từ trên xuống dưới ở mấy mươi thế kỷ.

Mười truyện nổi bật vết tích Nho giáo.

Ba truyện nổi bật vết tích Phật giáo.

Ba truyện nổi bật vết tích Lão Trang.

Bốn truyện linh tinh vì hoặc là diễn cái lẽ không riêng gì của tôn giáo nào hoặc là vẽ một hình ảnh thịnh suy hoặc là thuộc loại tình hiệp.

Tuy nhiên cũng nên minh định rằng ảnh hưởng một tôn giáo nông hay sâu, rộng hay hẹp không căn cứ vào số lượng đã ghi

———

(1) Nguyên tác của Nguyễn Dữ bằng Hán văn. Chúng tôi đã sử dụng bản dịch của Trúc Khê Ngô văn Triện do nhà Tản việt tái bản sau nhà Tân dân.

lại, và không hẳn là mỗi chuyện chỉ ghi một ảnh hưởng tôn giáo mà lý nhân quả của Phật giáo tìm ẩn ở nhiều chuyện cũng như tư tưởng Lão Trang len cả vàotruyện nói về phép trị nước của nho giáo như truyện ở bữa tiệc đêm ở Đà giang.

TƯ TƯỞNG NHO GIÁO

I. Mở đầu sách, Câu chuyện ở đền Hạng Vương cho thấy quan thừa chỉ Hồ Tôn Thốc nhân đi sứ sang Tàu, đề thơ mỉa mai Hạng Vương ngay ở đền thờ. Đêm nằm chiêm bao biện luận với Hạng Vương, đã thắng lý nhưng rút cuộc phải xét lại vì một vị lão thần họ Phạm, có lẽ Phạm Tăng, tiến lên nói rằng :

“ Tôi nghe làm người ta không ngoài trời đất để mà sống, làm chính trị không ngoài cương thường để dựng nước.”

Sau đó lão thần kể lại những việc như bề tôi của Hạng Võ trung thành không chịu sống nhục, còn bề tôi của Lưu Bang đầu hàng và làm phản; Ngu Cơ tự sát để toàn tiết còn Lã Hậu tà dâm.

Truyện này thực tiêu biểu cho Nho giáo chủ trương việc tu thân, tề gia bao giờ cũng làm gốc cho việc trí quốc, bình thiên hạ và cũng ám chỉ việc ruột thịt nhà Lê phải giết nhau để tranh ngôi và sự dâm loạn, điên cuồng của những vua như Uy Mục, Tương Dực.

II. Truyện người nghĩa phụ ở Khoái Châu kể việc Trọng Quỳ thua bạc mất vợ, Nhị Khanh giữ tiết thắt cổ tự tử, thành thiêng được hầu hạ Trưng Vương nên báo mộng cho chồng biết sẽ có cuộc khởi nghĩa của Bình Định Vương. Nên chàng nuôi hai con thành người, lập công kháng Minh và hiển đạt đến chức Nhập thị nội. Người nghĩa phụ đã cảm hóa được chồng để gây dựng cho con, giúp ích cho nước, chết vì chồng mà không oán hận.

III. Truyện đối tụng ở Long Cung vừa gợi hồn thiêng sông

Núi với cảnh đền thờ những giống thủy tộc hơn mười chỗ ở huyện Vĩnh lại, tỉnh Hải dương, vừa nói lẽ thịnh suy của chư thần do ở chính, tà qua truyện thần Thuồng Luồng cướp vợ người bị trừng phạt.

IV. Truyện chức Phán sự đền Tản viên tả Ngô Tử Văn dám đốt cháy đền tà và lại còn có gan chấp nhận cái chết để thành Phán sự đền Tản viên.

V. Truyện Phạm Tử Hư lên chơi Thiên tào cho thấy Phạm Tử Hư học giỏi lại có nghĩa với thầy là Dương Trạm nhưng phải tật kiêu căng nên đỗ muộn. Đươc thầy báo trước và được lên chơi thiên tào thăm các tòa Tích Đức Thuận Hạnh và Nho Thần mà những bậc như Tô Hiến Thành, Chu Văn An được hưởng sung sướng lâu dài. Đây là Nho giáo hòa hợp với Phật giáo nên mới có những câu như :

“Trồng dưa được dưa, trồng đậu được đậu. Lưới trời thênh thang thưa nhưng chẳng lọt. Chỉ có rằng thời gian chưa đến mà thôi. Nay ta bảo rõ cho anh nghe : “Trong khoảng trời đất báo ứng luân hồi chỉ có hai loài thiện ác. Người chăm làm thiện, tuy hãy còn sống, tên đã ghi ở Đế đình; người hay làm ác, không đợi đến chết, án đã thành ở Địa phủ. Cho nên Nhan Hồi (1) lúc sống ở trong ngõ hẻm mà chết được làm chức Tu văn; Vương Bàng ngày thường có nết kiêu ngoan mà chết phải máu rây mặt đất (2). Không thể như ở cõi đời có thể mượn thế

———

(1) Ông Nhan Hồi là học trò bậc cao của đức Thánh Khổng, nghèo khó ở trong ngõ hẹp mà vẫn vui vẻ, năm 32 tuổi mất sớm. Sau đến đời Tấn có Tô Thiền chết đi rồi lại hồi tỉnh. Người em là Tiết hỏi chuyện dưới đất thì Thiền nói : Hai ông Nhan Hồi và Bốc Thương hiện làm chức Tu văn lang dưới đất.

(2) Vương Bàng là con Kinh công Vương An Thạch, một lần Kinh công ở Kim lăng thấy một kẻ lại củ củ mình đã chết từ lâu hiện đến Kinh công hỏi có biết Vương Bàng đâu không. Kẻ lại dẫn ông đến một chổ, thấy Vương Bàng đang bị ngục tối kỉm kẹp, máu vấy ra đầy đất.

Mà được làm quan, có thể nhờ tiền mà được khỏi vạ, hình phạt thì quá lạm, tước thưởng thì thiên tư, cúi đầu khom cật, dù hèn hạ cũng cất nhắc lên, đức hoạt thằng gian, nhờ đút lót mà được thoát khỏi. Anh nên cố gắng, đừng gieo cái nghiệp báo ở kiếp sau này.

Những lời kể trên chẳng những là lẽ muôn đời nhưng cũng ám chỉ thời đại tác giả đầy dẫy sự bất công hà khắc, nhũng lạm thiên tư vì những hôn quân bạo chúa nhà Lê như Uy Mục Tương Dung là một kẻ võ biền tiếm ngôi không thể nào có những trung thần phò tá, phải dung dưỡng những kẻ tiểu nhân để lấy làm nanh vuốt.

VI. Truyện bữa tiệc đêm ở Đà Giang tả con vượn và con cáo hiện thành người là tú tài họ Viên xử sĩ họ Hồ ra mắt Trần Phế Đế và Hồ Quý Ly để đưa ý iến rằng nên bỏ việc săn bắn nhỏ mọn mà tiếp đón người hiền sửa sang việc chính trị để ban ân trạch cho sinh dân và đối phó với cái họa ở phương Bắc và Phương Nam và ở ngay trong nước.

“Hiện nay thánh hóa chưa khắp, bờ cõi chưa yên : Bồng Nga (1) là con chó dại cắn càn ở Nam phương, Lý Anh (2) là con hổ đói, gầm thét ở Tây Bắc, Ngô Bệ (3) ngông cuồng trong xã tắc, Đường Lang (4) lấm lét vẫn còn kia, sao không giương cái

———

(1) Chiêm Thành

(2) Thuở ấy vua Minh sai chức xá nhân dân là Lý Anh xuống Vân nam đòi mượn đường sang Chiêm Thành, yêu sách những voi ngựa lương thảo bắt ta phải cung đốn.

(3) Đời Trần Dụ Tông Ngô Bệ họp đảng làm bậy.

(4) Đời Trần Phế Đế, người lộ Bắc giang là Nguyễn Bồ xưng là Đường lang tử y, dùng pháp thuật tiếm hiệu xưng vương làm loạn, rồi sau bị giết.

Cung thánh nhân, tuốt lưỡi gươm thiên tử, lấy nhân làm yên khấu, lấy nghĩa làm chèo lái, lấy hào kiệt làm nanh vuốt, lấy trung tín làm giáp trụ, cẩn thận lòng cũi (?) để giá ngự những tướng khó trị, sửa chuốt cung tên để dọa nạt những nước bất phục, tóm bắt giặc giã, đóng cũi giải về, khiến cho gần xa quang sạch. Cớ sao bỏ những việc ấy không làm, lại đi lẩn quẩn ở những việc săn bắn , dù được chim muông như núi chúng tôi cũng lấy làm không phục”.

VII. Truyện Người con gái Nam xương có thật về người tiết phụ bị oan nhưng lại thêm khúc Thần kỳ để đề cao và khuyến khích.

VIII. Truyện Lệ Nương tả người đàn bà không chịu theo quân Minh bắt về Bắc, tự tử ở đất Nam; người đàn ông thủy chung suốt một đời không lấy vợ.

IX. Truyện nói chuyên thơ ở Kim hoa vừa ghi hình ảnh tao nhã của thời xưa , vừa muốn răn những kẻ sĩ khinh bạc hay đặt điều mai mỉa.

X. Nhưng có lẽ tinh thần Nho giáo thể hiện cao nhất ở Truyện Tướng Dạ Xoa, tả chàng kỳ sĩ Văn Dĩ Thành, tính tình hào hiệp không để ma quỷ hư hoặc, lại còn được chúng suy tôn làm thống lĩnh.

Cũng vì thế được Diêm vương lựa chọn và chàng cũng can đảm chấp nhận cái chết sớm để làm một trong bốn viên tướng của bốn bộ Dạ Xoa được giao quyền hành sát phạt, được ủy cho những tính mệnh sinh lính. Truyện này phơi bày căn bản tâm hồn Nguyễn Dữ, một nho gia chính thống và cao đẳng. Ta hãy nghe chàng nói với lũ quỷ khi lựa chọn cái chết :

“Chết tuy đáng ghét, danh cũng khôn mua. Phương chi ngọn dùi vì nhọn mà chóng cùn, cây thông vì cành mà bị đẵn, chim trỉ không vì lông đẹp, can chi rước vạ, con voi không vì

ngà trắng , đâu phải đốt mình, chim hồng chim nhạn bị giết là bởi không kêu; cây hu cây lịch sống lâu chỉ vì vo dụng, tu văn dưới đất Nhạc Hồi tuổi mới hăm hai, viết ký lâu đời, Trường Cát trạc chừng hăm bảy, trượng phu sinh ở đời, không làm nên được lưng đeo vàng chân bước ngọc, thì cũng phải sao ch lưu danh muôn thuở, tội gì cứ cúi đầu ở trong cõi đời vẩn đục so kề cái tuổi sống lâu với chết non làm gì.

Ta hãy nghe thêm lời chàng đối đáp với bạn sau khi lĩnh chức dưới Âm phủ. Người này còn sống và gặp chàng ở một nhà trọ trên dương thế. Rượu mấy tuần, người bạn tên là Lê Ngộ nói :

“Tôi xưa nay ở đời, vẫn sống đi lấy âm công, không quên sự ích lợi riêng mình, không gieo sự nguy bách cho người, đang học thì tùy tài du lịch, tự học thì cực lực dùi mài, không ước sự vẩn vơ, không làm điều quá đáng. Vậy mà sao lại phải bốn phương kiếm miếng, chiếc bóng nhờ người, con khóc đói lòng, vợ than rát cật, về thì thiếu túp lều chắn gió, đi thi không chiếc nón che mưa, hết đông rồi tây, long đong chạy mãi. Thế mà bè bạn thì nhiều người đi làm quan cả ; so về tài nghệ vẫn chỉ như nhau mà thân danh khác nhau xa lắm ; kẻ sướng người khổ như thế là cớ làm sao ?”

Dĩ Thành nói :

“Phú quí không thể cầu, nghèo cũng do tự số. Cho nên núi đồng núi chết đói họ Đặng (1), thằng Xe (2) mà làm khốn chàng Chu, có duyên gió thổi tới Mã đương (3), không phận sét đáng bia Tấn phúc (4), nếu không như vậy thì đức hạnh như

———

(1)Vua Hán Văn Đế yêu quí người bề tôi là Đặng Thông, thấy thầy tướng bảo Thông sẽ phải chết đói, bèn cho cả núi đồng ở đất Thục, cho được phép đúc tiền mà tiêu, sẽ không còn chết đói nữa. Nhưng sau Văn Đế mất, Cảnh Đế lên làm vua, ghét Thông, tịch cả gia sản Thông phải đi ở nhờ và quả nhiên chết đói.

Khan như Mẫn (5), hẳn là lên đến mây xanh, từ chương như Lục như Lư (6), sao lại chỉ là chân trắng. Sự đó đều bởi cái gì không làm mà nên là bởi trời, không mời mà đến là bởi mệnh. Cái đáng quý của kẻ sĩ chỉ là nghèo mà không xiểm nịnh, cùng mà vẫn vững bền, làm việc theo địa vị của mình và thuận với cảnh ngộ mà thôi. Còn sự cùng thông, sắc nhụt thì ta có thể làm gì cưỡng với chúng nó được.

Ở mọi truyện còn nói đến sự thưởng phạt để gây hy vọng cho người làm lành ở đây chỉ nhắc đến thiên mệnh. Đức Khổng

———

2. Chu Thù nhà nghèo, chiêm bao thấy Thượng đế thương mình. Ngài hỏi vị thần tư mệnh : Nó có giàu được không ? Tư mệnh nói : Số nó nghèo lắm. Nhưng hiện có số tiền của thằng Xe, có thể cho nó mượn được, rồi đến kỳ thằng Xe nó sinh thì lại phải trả. Sau Chu khá giàu đúng đến kỳ hạn, Chu xe tiền của chạy trốn. Buổi tối, Chu dừng xe nghỉ ở dọc đường gặp một người đàn bà chửa xin tạm nằm nhờ ở dưới xe, bèn đặt tên là thằng Xe. Từ đấy Chu làm gì cũng thất bại lại thành nghèo kiết.

3. Vương Bột đời Đường theo cha đi làm quan, đậu thuyền dưới núi Mã đương, mộng thấy vua Thủy phủ giúp mình cho một trận gió. Hôm sau quả nhiên gió thuận ; thuyền đến Nam xương, làm bài tựa Đằng vương các.

4. Phạm trọng Yêm đời Tống khi làm trấn thủ Nhiêu châu, có người học trò vào yết kiến, nói tình cảnh đói rét nghèo khổ. Bây giờ người ta đương mộ lối chữ đẹp của Âu Dương Xuất Canh viết khắc ở tấm bia chùa Tấn Phúc. Ông Phạm bèn mua giấy mực định cấp cho, người học trò ấy đến chùa rập lấy nghĩa bản rồi đến Kinh mà bán lấy tiền. Người học trò chưa kịp đến rập, bỗng một hôm mưa giớ, tấm bia bị sét đánh vỡ mất. Vì vậy có câu thơ : “Trời lại phong tống Đằng vương các. Vận khứ lôi oanh Tấn phúc bi”.

5. Nhan Uyên, Mẫn Tử Khiên đều là học trò bậc cao của đức Khổng .

6. Lư Chiếu Lân và Lạc Tân Vương là hai tay đang sĩ đời Đường Cao Tông kết cục chẳng ra sao đều chết bất đắc kỳ tử.

Tử suốt một đời lận đận, đi các nước chư hầu mà không được dùng để hành đạo, lúc về già cũng chỉ biết ngậm ngùi tri thiên mệnh ; Mạnh Tử cũng từng như rằng :

“Hiểu suốt cái tâm của mình, biết cái tính của mình là biết cái lý của trời. Giữ vẹn cái tâm, nuôi nấng cái tính là thờ trời vậy. Sống lâu hay chết non cũng không đổi chí, sửa mình mà đợi là để lập mệnh vậy.”

Những nhà nho mấy trăm năm về sau này hiếm có người lại nói được như Nguyễn Dữ, đưa cái điểm cao nhất của luân lý, dội lại trung thành lời giảng dạy của Khổng Mạnh.

TƯ TƯỞNG PHẬT GIÁO

Nhưng Phật giáo cũng đóng góp những yếu tố quan trọng đã bổ túc, tăng cường cho tư tưởng Nho giáo.

II. Truyện gã trả đồng giáng sinh tả Dương Đức Công người phủ Thường tín, xứ Sơn nam, về triều vua Huệ Tôn nhà Lý, làm quan coi việc hình án ở trấn Tuyên quang, xét rõ mọi điều oan khuất, khiến các án vụ đều được xét công bằng nên đáng lẽ chết năm 50 tuổi mà được Thượng đế cho sống thêm hai kỷ và sinh quý tử. Thiên Tích chính là trà đồng giáng sinh. Về sau này, Thiên Tích lấy được vợ lại chính là người được Dương Đức Công cứu sống. Nhân truyện này mà tác giả nói về lẽ báo ứng và giải thích tại sao có hạnh mà nghèo.

Dương Thiên Tích nói :

“Tôi nghe đạo trời công minh như cái cân, cái gương, có thần minh để ghi dấu vết, có tạo hóa để giữ công bằng, gương tất coi suốt mà không riêng, lưới tuy thưa thớt mà không lọt.

“Phép thật chí nghiêm mà chí mật, người nên không oán cũng không hờn. Cớ sao những sự khuyên răn lại lắm điều lộn xộn. Làm sự lợi vật chưa nghe thấy được phúc, làm sự

hại nhân chưa nghe thấy mắc nàn. Kẻ nghèo có chí cũng thành không, người có muốn gì cũng được nấy. Có người chăm học mãi suốt đời không áo, có người nhà xa hoa mà lũy thế vẫn già. Ai bảo rằng trao mận giả quỳnh, thế mà vẫn trồng dưa được đậu. Đó là những sự mà tôi rất nghi ngờ không hiểu.

Đạo nhân nói :

“Không phải như thế. Thiện ác tuy nhỏ cũng rõ rệt, báo ứng dù chậm nhưng lớn lao. Âm công khi rõ ràng ra, phải đợi quả thiện được tròn trặn, dương phúc khi tiêu tan mất, phải chờ mầm ác đã cao dài. Có khi sắp duỗi mà tạm co, có khi muốn đè mà tạm nống. Có hạnh mà nghèo hoặc bởi tội khiên kiếp trước, bất nhân mà khá, hẳn là phúc thiện đời xưa. Tuy rằng khó biết sâu xa nhưng thực không sai tơ tóc. Cho nên không nên lập luận một bề và xem đời một mặt”.

Bàn lẽ nhân quả báo ứng như thế thực tinh vi sâu sắc, một nhà chuyên môn về Phật học cũng không thể nói hơn. Nguyễn Dữ quả đã nghiên cứu thấu đáo một giáo lý ngoài Khổng Mạnh.

II. Truyện nghiệp oan của Đào Thị là một kiệt tác trong Truyền Kỳ Mạn Lục chứng tỏ sự thấm nhuần tinh thần Phật giáo vào tiềm thức dân tộc và nghệ thuật tuyệt diệu của tác giả làm sống động như một chuyện hiển nhiên trước mắt. Lẽ đầu thai chuyển kiếp được trình bày như một cuốn phim mạch lạc, lẽ tình là dây oan được trình bày với một sức thuyết phục tuyệt đối. Cuộc đời của Đào Thị ở kiếp trước từ lúc xướng họa với Trần Dụ Tông qua khi đi lại nhà quan hành khiển Ngụy Nhược Chân đến hồi luyến ái với Vô Kỷ - sang kiếp sau, được kể lại hết sức tự nhiên và gọn gẽ.Vị Du tăng khất sĩ bảo cho quan hành khiển Ngụy Nhược Chân cái họa gần kề vì hai đứa con là hậu thân của Đào Thị và Vô Kỷ đầu thai để báo oán; thiền sư Pháp Vân cao tay ấn uy nghi dũng mãnh là những hình ảnh vừa huyền ảo vừa vĩ đại của Phật giáo đã ăn sâu vào dân tộc.

Đạo Phật đã truyền vào Việt nam cuối thế kỷ thứ hai và từ cuối thế kỷ thứ tư đến hết đời Trần được kể là có bốn phái thiền. Phái thứ nhất do Tì Ni Đa Lưu Chi sáng lập. Có lẽ là Mật tông chứ không phải Thiền tông vì những bậc tiêu biểu như Vạn Hạnh, Đạo Hạnh, Minh Không đều giỏi pháp thuật. Mà phái này lớn nhất với truyền thống lâu dài nhất vì tối thiểu cũng được bảy thế kỷ. Trước và sau khi phái này dứt, ảnh hưởng của nó lan ra đến những phái khác, sang đến cả những người không tu hành, chỉ là những thầy phù thủy. Và những đạo sĩ xuất hiện đây đó ở Truyền Kỳ Mạn Lục đều là những người dơ cao thiền trượng, diệt trừ ma quỷ để phất tay đi mất khi xong việc, chẳng nhận công lao. Tạo ra những hình ảnh như vậy, Nguyễn Dữ quả là sáng suốt, công bằng và can đảm, vì như ta đã biết, thời ấy những nhà nho đều coi Phật giáo là mê tín dị đoan dạy đạo hư không.

III. Truyện Lý Tướng Quân cũng có những câu đề cao lý nhân quả báo ứng, mượn miệng ông thầy tướng số :

“Điều thiện ác tích lâu sẽ rõ, sự báo ứng không sai chút nào. Chuyên luận số, trước phải luận lý, tướng diện không bằng tướng tâm. Nay tướng quân có dữ mà không lành, khinh người mà trọng của, mượn oai quyền để làm bạo ngược, buông tham dục để thỏa ngông cuồng, đã trái lòng trời, tất bị trời phạt, còn cách nào mà trốn khỏi tai họa !”

So sánh lối hiểu của Nguyễn Dữ với lối hiểu của Nguyễn Du ba thế kỷ sau về Nho học và Phật học thì ta thấy khác nhau một trời một vực. Nguyễn Du đã lẫn thiên mệnh sáng suốt công bình của nhà nho với định mệnh phi lý mù quáng của bình dân, và Nguyễn Du lại hỗn hợp cả định mệnh với nhân quả mà bản thể xung khắc như nước với lửa. Nguyễn Dữ nói : “Luận số trước phải luận lý” thực là vượt hẳn Nguyễn Du khi nói :

“Bắt phong trần phải phong trần

Cho thanh cao mới được phần thanh cao.”

Nguyễn Dữ thừa hưởng được Nho học thời Thịnh Lê cùng Nguyễn Du được nuôi dưỡng với Nho học Lê Mạt nên sự phối hợp hai nguồn tư tưởng của Nguyễn Dữ phải cách bao nhiêu thì sự phối hợp của Nguyễn Du mâu thuẫn bấy nhiêu.

Bốn truyện linh tinh.

Trước khi sang đến những truyện Lão Trang ta hãy nói qua đến bốn truyện linh tinh vì hoặc là diễn cái lý không riêng tôn giáo nào hoặc là của một hình ảnh thịnh suy hoặc là thuộc loại tình hiệp.

I. Truyện cây gạo tả chàng Trần Trung Ngộ ân ái với ma tên là Nhị Khanh rồi bị nó bắt hồn thành một cặp ma khỏa thân tác quái bị một đạo nhân dùng bùa yếm trừ khử.

II. Truyện yêu quái ở Xương giang tả viên quan họ Hoàng vì bỏ hết cương cường, theo đường tà dục, giảm thọ một kỷ.

III. Truyện cái chàu hoang ở huyện Đông trào tả hình ảnh bi thương tàn tạ của Phật giáo trải thời cực thịnh đến thời cực suy là Hậu Trần. Những ông hộ pháp và thủy thần cũng mò đi ăn trộm để bị bắn và mất thiêng.

IV. Truyện nàng Túy Tiên cho thấy Nguyễn Trung Ngạn yêu tài nhường nàng hầu đẹp cho Dư Nhuận Chí ; quan Trụ Quốc cướp Túy Tiên ; rồi một đầy tớ cũ đóng vai hiệp sĩ Côn Lôn Nô trong tình sử xưa của Tàu, cướp lại Túy Tiên cho chủ.

TƯ TƯỞNG LÃO TRANG.

Nguyễn Dữ là một nhà Nho chính thống đã thâm hiểu đạo mình, chẳng những thế, lại nắm vững những nguyên lý căn bản của Phật học nhưng cái tư tưởng đã quyết định thái độ của Nguyễn Dữ trước thời thế, cái tư tưởng đã khiến Nguyễn Dữ treo ấn từ quan để làm xử sĩ, chính là tư tưởng Lão Trang.

Bởi thế cho nên những lời lẽ cảm khái nhất, những nét vẻ thần tiên nhất của Nguyễn Dư là ở đây.

Nhưng ta hãy xét một điều tế nhị. Ảnh hưởng Lão Trang phơi bày hai hình thái. Một là thuần túy với lẽ vô vi thoát tục, hai là lòng yêu thiên nhiên hoa cỏ và niềm mơ tưởng thành tiên và cùng tiên tiêu lao ngoài cõi hồng trần. Điều này không nói trong Đạo Đức kinh của Lão Tử, Nam Hoa kinh của Trang Tử nhưng không phải ít những người theo đạo Lão Trang về sau này quan niệm.

Ta hãy bắt đầu bằng hình thái thứ hai trước khi vào hình thái thuần túy, mà đó cũng là thứ tự do tác giả xếp đặt.

I. Truyện kỳ ngộ ở trại Tây tả một chàng thư sinh là Hà Nhân hàng ngày đi học qua phường Khúc giang có cái trại gọi là trại Tây dinh cơ cũ của quan Thái sư triều Trần. Có hai thiếu nữ là Liễu Nhụ Nương vá Đào Hồng Nương đứng ở đàng sau bức tường đổ thường cười đùa và ném quả gòn bông đẹp cho chàng. Nên chàng cùng hai nàng làm thân rồi rủ rê họ về chỗ trọ của mình. Từ đó đến cuộc ái ân với cả hai nàng cùng chung một trường và ba người làm thơ xướng họa. Có đêm chàng lại đến trại Tây dự tiệc với hai nàng cùng những mỹ nhân họ Vi, họ Lý, họ Mai, họ Dương, họ Kim, họ Thạch. Trời gần sáng, mọi người giải tán, hai nàng cũng đưa Sinh ra đến ngoài tường. Sinh về đến thư phòng thì mặt trời đàng đôn đã rạng. Nhưng mùa đông tới, sau bao đêm trải mấy mùa ân ái, hai nàng xin vĩnh biệt :

“Thân mệnh của chúng em lả lướt như tơ, mong manh tia lá. Sau khi thác hóa, đã có mây làm tán, có lốc làm xe, xương trắng làm ngọc đeo, cỏ xanh làm nệm rải, than khóc đã oanh già thỏ thẻ, viếng thăm đã bướm héo vật vờ, chôn vùi có lớp rêu phong, đưa tiễn có dòng nước chảy, khói tan gió bốc không phiền phải đắp điếm gì cả”.

Đoạn rồi mỗi người để đôi hài cườm lại tặng Sinh và nói :

“Mất người còn chút của tin, gọi có chút này để tặng nhau trong lúc sinh ly tử biệt. Sau này khi chàng ướm thử, sẽ như là chúng em còn ấp yêu ở dưới chân chàng”.

Tối hôm ấy quả nhiên hai nàng không đến, khoảng gần nửa đêm, trời bỗng nổi cơn mua gió dữ dội, Sinh đứng tựa lan can buồn rầu ngơ ngẩn như kẻ mất hồn.

Được ông già láng giềng cho biết cái dinh cơ từ khi quan Thái sư mất đi trải hơn hai mươi năm hoang phế, sáng hôm sau chàng cùng ông lão đến trại Tây. Chỉ thấy nếp nhà quạnh hiu, vài ba cây đào liễu xơ xác tơi bời, lá trút đầy vườn, tơ vương khắp giậu.

Ông già trỏ bảo Sinh rằng :

“Đây chẳng là nơi cậu đến chơi ư ? Chị ả họ Kim thì đây hoa Kim tiền. Cô nàng họ Thạch thì đây cây Thạch lựu. Đến như họ Lý, họ Vi, họ Dương, họ Mai, cũng đều nhận tên hoa mà làm họ cả. Không ngờ mấy cây hoa ấy lại biến chuyển như thế được”.

Sinh bấy giờ mới giật mình tỉnh ngộ, tự nghĩ mình bấy lâu mê mải, chỉ là đánh bạn với hồn hoa. Về đến nhà, Sinh lấy những chiếc hài tặng ra xem, vừa cầm trên tay, mấy chiếc hài đã thành ra những cành hoa, bay vèo lên trên không mất.

II. Truyện Từ Thức lấy vợ tiên tả chàng tri huyện Tiên du năm Quang Thái đời Trần đem áo cừu gấm trắng chuộc thiếu nữ bị bắt giữ vì làm gãy cành mẫu đơn quý giá của nhà chùa. Sau khi trao ấn từ quan vì tính tình phóng khoáng chàng đã ngao du. Phàm những nơi nước tú non kỳ như núi Chích tự, động Lục vân, sông Lãi, cửa Nga không đâu không từng có những thơ đề vịnh. Một hôm chàng ra một trái núi ở cửa bể Thần phù vào hang động không ngờ gặp một bà tiên bảo rằng :

“Đây là núi Phù lai, một động tiên thứ sáu trong ba mươi sáu động, bồng bềnh ở ngoài bể cả, dưới không có vách núi, như hai núi La phù tan hợp theo bước gió mưa, như các ngọn Bồng lai, co duổi theo với nước sóng gợn, mà tôi tức là địa tiên ở Nam Nhạc là Ngụy Phu nhân. Vì thấy chàng là người cao nghĩa sẵn lòng cứu giúp sự nguy khốn cho người dân mới dám làm phiền mời chàng đến đây”.

Thì ra bà tiên đó là mẹ của thiếu nữ đánh gãy hoa ngày trước, mà nàng chính là Giáng Hương. Đêm đó, chàng thành hôn với nàng và hôm sau được quần tiên mừng. Nhưng trải một năm, nhớ quê hương xin về hẹn ngày trở lại. Chàng đi chỉ thoắt chốc đã về đến nhà, thấy vật đổi sao dời, thành quách nhân dân hết thảy đều không như trước nữa, duy có những cảnh núi khe là vẫn không thay đổi sắc biếc màu xanh thuở nọ. Bèn đem tên họ mình hỏi thăm những người già cả thì thấy có người nói :

“Thuở bé tôi nghe nói ông cụ tam đại nhà tôi cũng cùng tên họ như ông, đi vào núi mất, đến nay đã hơn 60 năm, nay đã là năm thứ 5 (1458) niên hiệu Diệu Ninh là đời ông vua thứ ba của triều Lê rồi”

Chàng bấy giờ mới hậm hực bùi ngùi, muốn lại lên xe mây để đi, nhưng xe đã hóa làm một con chim loan mà bay đi mất. Mở thư ra đọc, thấy có câu “ Kết lứa phượng ở trong mây, duyên xưa đã hết, tìm hoa tiên ở trên bể, dịp khác còn đâu !” mới biết là Giáng Hương đã nói trước với mình những lời ly biệt. Chàng vào mặc áo cừu nhẹ, đội nón lá ngắn, vào núi Hoàng sơn, rồi sau không biết đi đâu mất.

Ta thấy lẽ nhân sinh mộng ảo cùng nỗi ngậm ngùi một thiên đường lỡ của con người đày đọa ở thế gian này. Âm hưởng xa xôi của truyện Trang Chu nằm mơ thấy mình hóa bướm và cũng âm hưởng những câu của Trang Chu như :

“Kìa thế sự có vui đâu đó

Nở rồi tàn hoa nọ khác chi”

Những câu này thêm ảnh hưởng Phật giáo đã tạo thành những câu chuyện như chàng thư sinh nằm mơ thấy một đời vinh nhục trong thời gian chưa đủ để nấu chín một nồi kê.

Cái bi kịch của truyện này là chàng Từ Thức từ cõi trần lên cõi tiên, sống cõi tiên mà lòng trần chưa đoạn lại trở về trần, từ cõi trần lại vào núi đi mất, lần này biến hẳn vì đã ý thức thấm thía chân ảnh của cuộc đời.

III. Nhưng muốn thấy hình thức thuần túy của Lão Trang phải tìm ở Câu chuyện đối đáp của người tiều phu núi Na. Ở đây có những lời nghị luận thâm thiết nhất cũng như những dòng thơ tiêu sái nhất của Nguyễn Dữ, giải thích cho ta hay tại sao tác giả lại treo ấn từ quan.

Na chi sơn hữu thạch toàn ngoan

Thụ thương thương

Yên mịch mịch

Thủy sàn sàn

Triêu hề ngô xuất

Mộ hề ngô hoàn

Hữu y hề chế kỹ

Hữu bội hề nhận lan

Thái bài thanh hề bình hiểu chứng

Điền hộ lục hề chẩm tình than

Nhậm tha triều thị

Nhậm tha xa mã

Tri thần bất đáo thử giang san.

U thảo Tống triều cung kiếm

Cổ khâu Tấn đại y quan.

Vương Tạ phong lưu

Triệu Táo sự nghiệp

Toán vãng cổ lai kim khanh tướng

Thạch triện đài man.

Tranh như ngã trạo đầu nhất giác

Hồng nhật tam can.

TRÚC KHÊ dịch

Núi Na đá mọc chênh vênh

Cây tùm um, nước long lanh khói mờ.

Đi về hôm sớm thẩn thơ

Mình dư áo lá, cổ thời chuỗi hoa.

Hoa xanh bao bọc quanh nhà,

Ruộng đem sắc biếc xa xa diễu ngoài.

Ngựa xe võng lọng thấy ai,

Nước hoa riêng chiếm, bụi đời khôn nương.

Áo dài đời Tấn gò hoang

Kiếm cung triều Tống dưới làn cỏ xanh

Sự đời bao xiết mong manh

Phong lưu Vương Tạ, công danh Triệu Tào.

Từ xưa khanh tướng ngôi cao.

Đá mờ rêu phủ đã bao nhiêu rồi.

Sao bằng ta được thảnh thơi

Giấc mơ bừng tỉnh mặt trời lưng không.

Người tiều phu đã hát bài ấy lại trả lời sứ giả của Hồ Hán Thương tìm đến hang :

“Ta là kẻ dật dân trốn đời, ông lão già lánh bụi, gửi tính mệnh ở lều tranh quán cỏ, tìm lính quan trong quán gió rìu trăng, ngày có lối vào láng say, cửa vắng vết chân khách tục, bạn cùng ta là hưu nai tôm cá, quân bên ta là tuyết nguyệt phong hoa, chỉ biết đông kép mà hè đơn, nằm mây mà ngủ khói, múc khe mà uống. gối núi mà ăn, chứ có biết gì đâu ở ngoài là triều đại nào, là ma quan nào”.

Một đêm lưu lại trong hang chuyện trò với tiều phu, hôm sau sứ giả lại mời, thì tiều phu trả lời :

“ Kẻ sĩ ai có chí nấy, hà tất phải vậy ! Cho nên Nghiêm Tử Lăng không đem chức Giám nghị ở Đông đô, đánh đổi khói sóng Đồng thủy, Khương Bá Hoài không đem bức tranh vẽ của Thiên tử, làm như non nước Bành thành. Tài ta tuy kém so với người xưa chẳng bằng được. Nhưng nay lại giàu hơn Kiều Lâu, thọ hơn Vệ Giới, no hơn Viên Tinh, đạt hơn Phụng Thiến, kể thì cũng được trời đất ban cho khá nhiều. Nếu còn tham cầu những cái ở ngoài phận mình, len lỏi vào đường sĩ tiến, chẳng những xấu hổ với các bậc tiên hiền, lại còn phụ bạc với vượn hạc ở trong núi nữa. Vậy xin ông đi đi, đừng nói lôi thôi nữa”.

Sứ giả bèn ca tụng vua nhà Hồ, cố mời ra giúp rập thì người tiều phu vạch tính dối trá tham dục, hoang phí, giết người trung, thương kẻ nịnh ; còn bề tôi thì rặt lũ vô tài bất đức ; để đi đến kết luận :

Xin ông vui lòng trở về làm ơn từ chối hộ kẻ cư sĩ này. Ta không thể đem hòn ngọc Côn sơn cho nó cùng cháy ở trong ngọn lửa Côn sơn được.

Tâm sự của Nguyễn Dữ quả đã được ký thác trọn vẹn ở đây. Thực trạng triều đình suy loạn nhà Lê, mà cũng là thực trạng triều đình nhà Mạc sau khi cướp ngôi nhà Lê. Truyền Kỳ Mạn Lục đã được sáng tác trong thời kỳ này.

NGHIÊN CỨU TƯ TƯỞNG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC

TÌM CHÂN TƯỚNG NGUYỄN DỮ

Chung đúc mọi điều đã phân tích ở toàn tập, ta thấy rằng khó mà tìm thấy ở văn học Việt nam và có lẽ cả Trung hoa, một tác phẩm nào lại ghi được vết tích sâu xa linh diệu của Tam

giáo trong một Đại Thái Hòa đến như vậy. Những sự tổng hợp thường hỗn tạp, chẳng hạn như Đoạn Trường Tân Thanh của Nguyễn Du.

Trong tác phẩm này, ta thấy Tư tưởng Phật giáo còn có những câu như :

“ Tu là cõi phúc, tình là dây oan”

“Đã mang lấy nghiệp vào thân

Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa

Thiện căn ở tại lòng ta

Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”.

Nguyễn Du không những cho những nhà tu như Giác Duyên Tam Hợp đạo cô đóng vai trò đáng kể trong truyện mà còn giải thích nguyên nhân sự trầm luân và giải thoát của đời Kiều với quan điểm Phật giáo.

Tư tưởng định mệnh vì chính nó mở đầu quyển sách và len vào cuối quyển sách bên tư tưởng Phật giáo, mà hơn nữa chạy suốt quyển Kiều như một sợi dây nối những hạt thành chuỗi.

Có người lẫn tư tưởng Định mệnh với tư tưởng Thiên mệnh Nho giáo. Sự thực hai tư tưởng tương khắc như nước với lửa.

Thiên mệnh là mãnh lực sáng suốt hướng dẫn nhân loại và vũ trụ theo một trật tự tốt đẹp để đi về Chí thiện. Nhưng còn định mệnh là một mãnh lực mù quáng, vô lý, bắt con người hay được hay, dở được dở mà không vì lý do gì chính đáng cả, cái định mệnh đó từ đâu đến mà để làm gì không ai biết được

“ Bắt phong trần phải phong trần.

Cho thanh cao mới được phần thanh cao”.

Xét về một phương diện, quan niệm thiên mệnh có thể tương dung với tư tưởng Phật giáo vì thiên mệnh nâng kẻ hay

trừ kẻ dở, bắt con người chịu kết quả của việc mình làm cũng như nghiệp lực trong thuyết nhân quả vậy.

Phân tích quyển Kiều, ta nhận thấy rằng đây đó, ta phải cố đề lên sự chống chọi của con người trước số mệnh và nói đến trung hiếu, tiết nghĩa nhưng gấp sách lại ngẫm nghĩ, ta vẫn thấy niềm chán nản, nỗi sầu khổ mênh mang – Sự bất lực của con người.

Bởi những đoạn, những lời cứng cỏi của một nho gia không mạnh, không sâu, không sống, không ghê rợn bằng những đoạn tả sự phát hiện của định mệnh. Cái bóng ma Đạm Tiên đã ám ảnh cả một đời nàng Kiều, lẩn quất khắp quyển Kiều. Khi nó chưa hiện, nó cũng vẫn khiến người ta cảm thấy nó rồi.

Một tác giả sáng tác không những bằng ý thức mà bằng cả phần tiềm thức, và chính phần tiềm thức này mới thực là nội dung của tác phẩm, Nguyễn Du tưởng mình là nhà nho khi viết quyển Kiều nhưng tiềm thức của ông tố cáo ông chỉ là một con người chiến bại, hết tin tưởng, hết tin tưởng ở mình, ở trời ở Chí thiện.

Sự hỗn hợp quan niệm nhân quả bao hàm sự chủ động của con người tạo ra cuộc đời mình với quan niệm Định Mệnh chủ trương sự bất lực của con người đã làm cho cái Nghiệp nhiễm tính cách tàn khốc của cái Mệnh.

Về phương diện nghệ thuật, quyển Kiều là một tác phẩm giá trị nhưng về phương diện tư tưởng thì nó chỉ là một mớ hỗn tạp của một thời cực suy về đạo đức, chính trị cũng như triết lý là Lê Mạt mà Nguyễn Sơ còn dư ba.

Nhưng suy mạt chỉ là một giai đoạn, và một giai đoạn không tiêu biểu cho tất cả, vậy cái ý tưởng coi quyển Kiều là tác phẩm dân tộc chỉ đúng ở một phương diện, ấy là phương diện nghệ thuật.

Bây giờ ta hãy quay trở lại xét Truyền Kỳ Mạn Lục.

Từ đầu đến cuối, sách là niềm tư tưởng vô biên ở đạo đức, đạo đức vạn năng, đạo đức chi phối tất cả, từ đế vương đến chúng nhân và cả Chư thần.

Đầu tiên là tu thân tề gia, thứ mới đến trị quốc bình thiên hạ. Bởi thế cho nên, Hồ Tôn Thốc đã thắng lý Hạng Vương mà lại thua lý lão thần họ Phạm vì ông này phơi bày cái hỏng sâu xa căn bản của Hán Vương ở chỗ cương thường, mọi sự rực rỡ chỉ là lớp vàng son của pho tượng đất rỗng ruột. Xong tu thân tề gia đến trị quốc bình thiên hạ cũng phải lấy nhân nghĩa làm gốc như lời khuyên Trần Phế Đế và Hồ Quý Ly trong Truyện bữa tiệc đêm ở Đà giang.

Vợ chồng đối với nhau như nàng Nhị Khanh đối với Trọng Quỳ, nàng họ Vũ đối với chàng Trương, nàng Lệ Nương đối với Phật Sinh, phải có tiết nghĩa thủy chung, dầu chết cũng không đổi.

Nhưng có một điểm vinh dự nhất của Nho giáo là dám dứt khoát chủ trương rằng đạo đức là cái làm cho thánh thần được thiêng, mà mất thiêng là bởi vì đọa lạc đường tà như thần Thuồng Luồng hay những ông Hộ Pháp, Thủy thần. Với chính trực, phàm nhân như chàng Ngô Tử Văn dám đốt cháy một ngôi đền mà lại lên địa vị thánh thần, chàng Văn Dĩ Thành được tuyển làm tướng Dạ Xoa cầm tính mệnh sinh linh.

Đem so với những dân tộc bán khai thờ những ác thần, hiển nhiên là hơn, nhưng so với một nước sớm văn minh là Hi lạp cũng hơn về phương diện này. Bởi vì tối thượng thần Jupiter cùng với vợ là nữ thần Junon có những tính xấu như hoang dâm, ghen tuông, ác độc, và một số không phải ít những thần khác cũng mang những thói tật. Ấy thế mà họ đã được toàn dân phụng thờ hàng mấy mươi thế kỷ. Còn có sự phi lý như thế tức là thiên lý chưa vạn năng phổ quát như ở Nho giáo

mà Nguyễn Dữ đã dùng sức hiểu sâu xa với nghệ thuật tuyệt vời để hiển dương.

Nếu Nguyễn Dữ phối hợp và chứng minh gượng ép vụng về bao nhiêu thì Nguyễn Du tự nhiên khéo léo bấy nhiêu. Luân lý Nho giáo đi với lẽ nhân quả Phật giáo thành ra có một cơ sở triết lý vững vàng.

Sách Trung Dung ghi rằng :

“Cái đức của quỷ thần thật là thịnh lắm thay ! Trông không thấy, nghe không được. Nhưng ở đâu cũng có, khiến thiên hạ mọi người đều chay kính, ăn mặc trang nghiêm để tế tự, coi lồng lộng thay như đang ở trên, như ở bên tả và bên hữu.

Kinh Thi nói : Quỷ thần soi xét, không thể lường được, chớ có xem thường.

Ôi ! Quỷ thần mà hiểu rõ vậy thì hỏi cái thật ở trong con người làm sao che dấu được”.

Nhưng việc quỷ thần thưởng phạt là mãnh lực đi bên ngoài chứ còn nhân quả là mãnh lực đi bên trong, mà chúng ta không ai có thể chạy trốn khỏi tim phổi của mình, Phật đã dạy rằng : “Dầu ngươi có chạy lên trời hay xuống biển cũng không thoát khỏi nghiệp”.

Không có một đấng nào soi xét và ra tay thì nhân vẫn tự động sinh quả, thiện vẫn nẩy nở và ác vẫn tự hủy, mãnh lực của quỷ thần nếu có thờ cũng chỉ là trợ duyên chứ không phải nguyên động lực quyết định. Luật nhân quả chi phối cả quỷ thần. Nó chính là cái mà Nho giáo gọi là thiên lý và trong Truyền Kỳ Mạn Lục, ta thấy hai danh từ này đắp đổi cho nhau tự nhiên đến mực độ tuyệt vời để tác dụng vào tất cả mọi tầng lớp, trình độ.

Nhưng làm sao giải thích được hiện tượng có hạnh mà nghèo, bất nhân mà khá nếu không có lẽ đầu thai chuyển kiếp.

Thì chính Nguyễn Dữ đã nói trong Truyện gã trà đồng giáng sinh rằng : “Có hạnh mà nghèo, hoặc bởi tội khiên kiếp trước, bất nhân mà khá, hẳn là phúc thiện đời xưa”.

Tuy khó biết sâu xa nhưng thực không sai tơ tóc. Cho nên không nên lập luận một bề và xem trời một mặt.

Và truyện nghiệp oan của Đào Thị quả là một chứng minh linh động. Những cái gì đã kết giây oan ?

Theo dõi nàng từ khi xuống học với Trần Dụ Tông, lời thơ tế nhị duyên dáng, qua lúc đi lại với quan hành khiển Ngụy Nhược Chân đến hồi luyến ái nói với nhà sư Vô Kỷ tuy nàng đã xuất gia đầu Phật, ta thấy một điều là sợi dây tình :

“Lại mang lấy một chữ tình

Khư khư mình buộc lấy mình vào trong

Vậy nên những chốn thong dong,

Ở không yên ổn ngồi không vững vàng.

Ma đưa lối, quỷ đưa đường

Lại tìm những chốn đoạn trường mà đi”.

Đ.T.T.T.

Những lời này chỉ Đào Thị thực đúng nhưng không đúng với nàng Kiều vì tội nghiệp cho nàng, chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh. Bởi nàng yêu Kim Trọng là lẽ tự nhiên, yêu Thúc Sinh và yêu Từ Hải cũng hợp lý và có thế mới ra khỏi được hai chốn thanh lâu. Còn Đào Thị, tà dâm chồng chất lên tà dâm, tự mình đâm đầu vào cửa tử mấy lần, mới xứng đáng với những lời này.

Từ ái dục đến sân hận, từ sân hận đến báo oán, nên vợ quan Hành khiển Ngụy Nhược Chân ngờ nàng tư thông với chồng, bắt nàng đánh một trận thật tàn nhẫn, và nàng đem những trâm thoa bằng vàng ngọc bán đi để thuê thích khách vào nhà Nhược Chân trả thù.

Nhưng thích khách đến, bị người nhà Nhược Chân bắt được lúc đem tra khảo hắn xưng ra nàng, nàng phải trốn đi tu. Tuy nhiên lòng trần chưa đoạn nên còn gặp Văn nhân, và sau khi bị mỉa mai phải bỏ chùa ấy trốn đi chùa khác, lại luyến ái với nhà sư Vô Kỷ, và hai người sau khi chết lại đầu thai làm con Ngụy Nhược Chân để báo oán nhưng bị nhà sư Pháp Vân trừ khử.

Xem Thập nhị Nhân duyên thì đầu mối là Vô minh, phân tách Vô minh ta thấy thực chất của nó là Ai dục, vậy Truyện nghiệp oan của Đào Thị vừa được lẽ đầu thai chuyển kiếp bổ túc cho lẽ nhân quả, vừa phơi bày nguyên động lực là ái dục. Kể ra thì mọi người chúng ta cũng như mọi chúng sanh đều vô minh, trường hợp Đào Thị là vô minh dưới hình thức nặng nề nhất, cụ thể nhất để ai nấy đều nhận rõ. Cái dư âm bao la thăm thẳm của Truyền Kỳ Mạn Lục chính là ở chỗ này. Nó triết lý mà không khô khan, nói ít mà khêu gợi rất nhiều.

CHÂN TƯỚNG NGUYỄN DỮ

Nguyễn Dữ là nhà nho ở xương tủy nhưng phải chọn thái độ Lão Trang vì thời thế, hay Nguyễn Dữ tạm qua nơi cửa Khổng sân Trình để rồi sống với con người thực của mình ?

Trước hết ta nên phân tích yếu tố Lão Trang ở trong mình, kể cả đức Khổng.

Bởi thế cho nên khi nghe các đệ tử tỏ bày sở nguyện, kẻ muốn lập sự nghiệp lẫy lừng, kẻ cầu nhàn thoát tục, thì ngài ngỏ ý muốn như hạng người này. Nguyễn Công Trứ khi công thành danh toại là sống cảnh :

“Dăm ba chú tiểu đồng lếch thếch

Tiêu dao nơi hàn cốc thanh sơn”.

Mà trước đó cũng đã :

“Tri túc tiện túc, đãi túc hà thời túc

Tri nhàn tiện nhàn, đãi nhàn hà thời nhàn”.

Biết đủ tức là đủ; đợi đủ biết bao giờ đủ;

Biết nhàn tức là nhàn; đợi nhàn biết bao giờ nhàn.

Đại nho kinh bang tế thế đời Trần là Trương Hán Siêu cũng đề cao nhàn dật với những bài thơ mỹ lệ.

Chỉ có khác là ở thời Nguyễn Dữ hầu hết những danh sĩ như Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Hãng đều lấy nhàn làm lẽ sống một đời. Ta đã hiểu triều đình suy loạn nhà Lê, và triều đình bất chính nhà Mạc thì cũng nên thông cảm, và ta có thể nói được rằng Lão Trang chỉ là thái độ giữ mình cao khiết của nhà nho Nguyễn Dữ. Người Lão Trang thuần túy phải cực đoạn đến mực độ không thèm nhắc đến nhân, nghĩa, lễ, trí như Đạo Đức Kinh và Nam Hoa Kinh. Nhưng nhan nhản khắp Truyền Kỳ Mạn Lục là những lời răn dạy về cương thường với lửa chân thành và sự sâu sắc chứ không phải sơ sơ lấy lệ.

Tuy nhiên nhà nho chính thống này quả là con người toàn diện có sức cảm thông bao là linh diệu với những giáo lý khác như đạo Lão, đạo Phật để chung đúc thành một khối minh châu rực rỡ với nghệ thuật tuyệt vời xứng đáng với lời khen của Vũ Khâm Lân đời Lê là “Thiên cổ kỳ bút” – Áng văn lạ muôn đời.

THẠCH TRUNG GIẢ

CÁO LỖI

Vì lý do kỹ thuật, TƯ TƯỞNG số nầy ra quá trễ. Xin thành thật cáo lỗi cùng độc giả.

TƯ TƯỞNG số 4 tháng 6 sẽ phát hành trước ngày 30-6-72,

TƯ TƯỞNG

LỜI KÊU GỌI

CÁC NHÀ HỌC GIẢ, ĐỒNG BÀO

PHẬT TƯ ĐÓNG GÓP TIỀN IN

QUYỂN TRƯỜNG BỘ KINH TẬP IV

của T.T THÍCH MINH CHÂU, VIỆN

TRƯỞNG VIỆN ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

Trường Bộ Kinh Tập III, gồm mười bản kinh dầy 820 trang, Pàli Việt đối chiếu,, đã được in xong 2000 quyển và phát hành ngày 8-6-72. Phí tổn in tập III vào khoảng 1.200.000$.

Tập III in được phần lớn nhờ công đức hoằng pháp của Đại Đức Hộ Giác đã đứng ra giới thiệu, điều đình và bà Lưu Thị Quỳnh Hoa, chủ nhà in Quỳnh Hoa đã chịu in, chịu đóng bìa, hoàn toàn hồi hướng cho công đức dịch Kinh và in Kinh. Tập III cũng được một số các nhà Học giả, đồng bào Phật từ đóng góp thỉnh trước và góp vào một số tiền là 489.400$. Nhờ vậy nha Tu Thư Viện Đại Học Vạn Hạnh mới hoàn thành Trường Bộ Kinh tập III này.

Sauk hi dịch xong tập III, tôi bắt đầu dịch tập IV trong những ngày tết Nhâm Tý (1972) và nay đã dịch xong tập IV, trước Phật Đản 2516 (tháng 5 năm 1972). Tập này gồm có 11 kinh như sau:

1. P àtiasuttanta : Ba lợi kinh

2. Udambarika Sìhanàdashuttanta : Ưu đàm bà la sư tử hống kính

3) Cakkavatti Sthan à dasuttanla : Chuyển luân thánh vương sư tử hống kinh.

4) Aggnnasuttanta : Khởi thế nhân bổn kinh

5) Sampasàdikasuttanta Tự hoan hỷ kinh.

6) Pà sà dikasuttanta : Thanh tịnh kinh.

7) Lakkanasuttanta : Tam thập nhị tướng kinh

8) Sigàlovàdasuttanla : Giáo Thọ Thi ca la Việt kinh

9) Atànàlìyasuttanta : A shá nãng chi kinh

10) Sangìtisuttanta : Đẳng tụng kinh

11) Dasuttarasuttanta : Thập thượng kinh.

Kinh Pà tika nói đến thần thông và các bậc A La Hán. Kinh Udambarikasihanàda nói đến khổ hạnh. Kinh Cakkavattisìha-nàda đề cập đến chiến tranh, sự tàn ác của lòng người và tài sản. Kinh Aggannà giải thích sự hình thành vũ trụ thế giới. Kinh Sampasàdaniya nói lên sự hoan hỷ của con người khi được nghe đức Phật giảng dạy. Kinh Pàsàdika đề cập đến diệu dụng thuyết pháp của đức Phật làm mọi người sung sướng hạnh phúc. Kinh Lakkana phân biệt 32 tướng tốt của bậc Đại nhân. Kinh Sig àlovàda giải thích sự lễ bái sáu phương theo đức Phật. Kinh Àtànàtiya nói đến các bùa chú cầu nguyện. Hai kinh cuối San-gìti và Dasuttara là hai kinh tóm tắt giáo pháp của đức Phật trong tập Digha Nikàya và giới thiệu sự hình thành của Abhidh-amma (A Tỳ Đàm Tạng). Tập này, bản Pàli dày 323 trang, bản Việt dày khoảng 400 trang, tổng số lên đến hơn 700 trang. Giá tiền in cũng tương tự như tiền in tập III là vào khoảng 1.200.000$.

Tôi xin kêu gọi quý vị Phật tử, quý vị Học giả, các Giáo sư và Sinh viên, trong nước và ngoài nước hoặc phát tâm ấn tống hoặc đặt tiền mua trước 1000$ một quyển như quý vị đã làm

đối với tập III để giúp chúng tôi in và phổ biến tập IV này. Chúng tôi xin kêu gọi Đại Đức Hộ Giác và bà chủ nhà in Quỳnh Hoa giúp đỡ chúng tôi in tập IV như đã giúp chúng tôi in tập III. Sự giúp đỡ của quý vị không những giúp chúng tôi hoàn tất bản dịch bộ Dìgha Nikàya (Trường Bộ Kinh), mà còn giúp chúng tôi bắt đầu dịch bộ Majjhimanikàya (Trung Bộ Kinh) gồm 152 kinh tất cả, nhân mùa an cư này.

Quý vị có thể gởi ngân phiếu đề tên tôi và gởi về Viện Đại Học Vạn Hạnh 222 Trương Minh Giảng Saigon 3, hay trực tiếp đến nạp tiền cho Đạo hữu Hà Xuân Kỳ, Chánh Văn phòng Tòa Viện Trưởng. Nha Tu thư và Sưu Khảo Viện Đại Học Vạn Hạnh sẽ chịu trách nhiệm đứng ra in tập IV Trường Bộ Kinh này.

Vạn Hạnh, ngày 6-6-1972

T.T THÍCH MINH CHÂU

Viện Trưởng Viện Đại Học Vạn Hạnh

CẦU NGUYỆN GIÁC LINH

THẦY THANH VĂN

TÒA SOẠN TƯ TƯỞNG

TƯ TƯỞNG

Năm thứ V Số 3 tháng 5 năm 1972.

MỤC LỤC

1. ĐẠO PHẬT VỚI VĂN HỌC

VÀ NGHỆ THUẬT Tư Tưởng 3

2. GHI CHÚ SƠ BỘ VỀ TÌNH TRẠNG

ĐIỂN TỊCH PHẬT GIÁO VIỆT NAM

THẾ KỶ THỨ XIX. Lê Mạnh Thát 25

3. NHỮNG DI TÍCH KIẾN TRÚC

DANH TIẾNG TRIỀU LÝ Nguyễn Bá Lăng 55

4. THƠ Hoài Khanh 73

Herman Hesse

Hồ Ngạc Ngữ

Nam Chữ

Nguyễn Thanh Châu

Hoa Nhật Nguyệt

Lê Nghị

4. HỆ THỐNG TAM GIÁO TRONG

TRUYỀN KỲ MẠN LỤC Thạch Trung Giả 83

Giấy phép số 521/BTT/NBC/HCBC cấp ngày 20 – 4 – 1970.

In tại Ấn quán Vạn Hạnh, 222 Trương Minh Giảng – Saigon.

TU THƯ ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

Phát hành nhân mùa Phật Đản 2516

TRƯỜNG BỘ KINH

(DÌGHA-NIKÀYA)

TẬP III

của THƯỢNG TỌA THÍCH MINH CHÂU

KIẾN TRÚC

PHẬT GIÁO VIỆT NAM

Của Kiến Trúc Sư NGUYỄN BÁ LĂNG