Số 4 (1972)

1. Thiền Học Tổ Trúc Lâm An Tử

TƯ TƯỞNG

CƠ QUAN LUẬN THUYẾT CỦA ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

CHỦ NHIỆM

T.T THÍCH MINH CHÂU

Tổng Thư Ký Tòa Soạn

Đ.Đ TUỆ SỸ

TRUNG TÂM PHIÊN DỊCH HÁN NÔM

SỐ 4, Năm thứ V Tháng 6 năm 1972

Ngân phiếu, thư bảo đảm xin gởi

Cô HỒ THỊ MINH TƯƠNG

VIỆN ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

222, Trương Minh Giảng – Saigon 3, đ.t. 25.946

THIỀN HỌC

TỔ TRÚC LÂM AN TỬ

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

Văn tức là Người ở Trúc Lâm Tam Tổ. Tinh thần Thiền đặc biệt của dòng Trúc Lâm Tam Tổ là hợp nhất trên thực nghiệm tâm linh con người hành động phụng sự dân tộc với con người nghệ sĩ lấy tâm Thiền làm nguồn cảm hứng sáng tạo.

Vua Trần Nhân Tông (1279-1293) một tay cứu quốc đại anh hùng, đã cùng tướng sĩ nhà Trần, Trần Hưng Đạo, Trần Khánh Dư, Trần Quang Khải, Phạm Ngũ Lão v.v… hai phen chiến thắng với quân Mông Cổ bấy giờ hung mãnh nhất thế giới. Ngài vừa là một tâm hồn chiến sĩ, vừa là một nhà tín ngưỡng tâm linh Phật giáo, vừa là một thi sĩ có một hồn thơ đạo học thâm thúy nhẽ nhàng giọng Thiền sau khi giặc đã dẹp yên, sơn hà xã tắc đã kê lại vững vàng.

Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã

Sơn hà thiên cổ diễn kim âu.

(Đất nước hai phen mòn ngựa đá

Non sông muôn thủa vững âu vàng).

Một ngày kia, gặp tiết xuân sang, Nhân Tông cùng các bô lão trong triều đi yết Chiêu lăng là lăng vua khai sáng nhà Trần tức Trần Thái Tông (1225-1258) để tỏ lòng “ăn quả nhớ kẻ trồng cây, uống nước nhớ nguồn, làm người phải nghĩ đến tổ” :

Non kia ai đắp mà cao

Sông kia ai bới ai đào mà sâu ?

Trên đường đi, Nhân Tông có khởi hứng mà đọc một bài “Ngũ ngôn tuyệt cú” :

Xuân nhật yết Chiêu lăng

Trượng vệ thiên môn túc

Y quan thất phẩm thông

Bạch đầu quân sĩ tại

Vãng vãng thuyết Nguyên phong

(Trần Nhân Tông)

DỊCH :

Ngày xuân viếng Chiêu lăng

Nghi vệ đàn bầy đủ

Quần thần mũ áo đông

Bạc đầu lão sĩ nọ

Ôn lại chuyện Nguyên phong.

Chuyện Nguyên Phong mà các chiến sĩ tuổi già đầu bạc hay nhắc nhở đến, áy là cả một giai đoạn đầu tiên oanh liệt về chiến công của vua Trần Thái Tông vào khoảng những năm 1251-1258 vậy. Vua Trần Nhân Tông, ngày xuân nhớ đến viếng lăng ông nội đã khai sơn phá thạch ra nhà Trần không thể không nghĩ đến những chiến sĩ vô danh đã hy sinh cho tổ quốc. Cho nên ý nghĩ của vua rất tự nhiên mà gợi lên hai chữ Nguyên phong khi nhìn thấy trong đám đông nghi vệ ấy người lính đầu bạc cười nói chuyện trò vui vẻ thân mật.

Sự nghiệp vĩ đại của vua Trần Thái Tông có lẽ dồn cả vào những năm Nguyên phong, cho nên nó đã biểu hiện vẻ vang cho một triều đại. Theo chính sử :

1252 – Nước Chiêm Thành đi thuyền đến đánh cướp biên giới phương Nam, đòi lại những đất đã mất vào đời nhà Lý. Vua Trần Thái Tông giận lắm, bỏ cả vui xuân để thân đốc quân đi đánh, bắt được Vương phi Chiêm Thành là Bồ-gia-la rồi mới trở về. 1253 – Vua lập ra viện Quốc học lần đầu tiên để đào tạo nhân tài cho công cuộc xây dựng quốc gia. Ngoài cho tô tượng Chu Công, Khổng Tử, Mạnh Tử để thờ phụng và xuống chiếu cho nhân sĩ trong nước đến viện để học tập giảng sách Ngũ kinh, Tứ thư của nhà Nho.

Vua dựng ra nhà học chuộng nghề văn đồng thời lại cho xây nhà giảng võ. Như thế là cả văn lẫn võ đã được ngài khuyến khích cho nên rất phát triển, có các công như Trương Hán Siêu, Nguyễn Trung Ngạn, Trần Nhật Duật, Phạm Ngũ Lão nối nhau xuất hiện cùng với danh tướng như Hưng Đạo vương và văn thần như Chu Văn An.

1257 – Quân Mông Cổ lần đầu đến xâm lấn nước ta. Vua tự làm tướng ra chống giữ tại biên giới, đóng quân ở sông Lô, tướng Mông cổ là Ngộ-lương-hợp-Thai sai người đến dụ Vua đầu hàng. Ba lần đến Vua đều bắt giam cả và ra lệnh cho các tướng đưa ra nhiều quân ra chờ lệnh. Quân giặc đến sông Thao. Vua tự đốc chiến quan quân thấy quân địch đang còn mạnh nên phải rút lui. Lúc ấy có người khuyên Vua đóng quân ở lại để cự chiến. Lê Phụ Trân một tướng anh dũng nói với Vua “Bệ hạ hãy tạm làm như đánh bạc cuối cùng, hãy tạm lánh đi tôi xin chận hậu” Quân giặc bấn loạn, Phụ Trân lấy ván thuyền che cho Vua, được thoát nạn, lui về giữ sông Thiện mạc. Vua ngự ở chiếc thuyền nhỏ đến hỏi Nhật Hiệu vấn kế. Nhật Hiệu lấy mái chèo viết xuống nước sông hai chữ “Nhập Tống”. Vua đến hỏi Thủ

Độ, Thủ Độ nói : “Đầu tôi chưa rơi xuống đất Bệ hạ không phiền phải nghĩ ngợi”. Vua Thái Tông cùng Thái tử Thánh Tông, hai cha con ngồi lên thuyền, tiến lên Đông bộ đầu, đánh nhau với quân Mông cổ được lớn, giặc phải bỏ chạy về, qua Quy hóa lại bị chủ trại ở đấy là Hà Bổng tập kích phá tan.

Đấy là những ý niệm về thời Nguyên phong đã hiện lên trong tâm hồn Trần Nhân Tông qua bài thơ “Ngày xuân yết Chiêu lăng”, đủ tỏ bấy giờ hai chữ Nguyên phong đã nhắc lại cả một thời oanh liệt với hình ảnh Vua Trần Thái Tông. Sau này Vua Trần Anh Tông là chắt nội, con Trần Nhân Tông cũng lại dùng hai chữ Nguyên phong để đề cao tinh thần đặc biệt của vua Trần Thái Tông :

“Đường Việt khai cơ lưỡng Thái tông

“Đường xưng Trinh quán, ngã nguyên phong !

“Kiến Thành tru tử, An Sinh tại

“Miếu hiệu tuy đồng, đức bất đồng.

DỊCH NGHĨA

“Nhà Đường bên Tầu với Việt Nam đều có hai Vua

“Thái Tông.

Nhà Đường hiệu là Trính quán, Việt nam hiệu là

“Nguyên phong.

“Đường Thái Tông giết anh là Kiến Thành vì làm phản,

“Việt nam với Trần Thái Tông cũng có anh là An

“Sinh làm phản mà không bị giết,

“Đủ tỏ tên hiệu giống nhau, mà đức độ khác nhau vậy.”

Đây là những kỷ niệm về hai chữ Nguyên phong hiển hách mà vua Trần Nhân Tông khi đến yết Chiêu lăng đã khởi hứng nên câu :

Bạch đầu quân sĩ tại

Vãng vãng thuyết Nguyên phong.

Và nhờ noi gương Nguyên phong ấy mà Trần Nhân Tông với Trần Thánh Tông, cũng hai cha con đã cương quyết đánh đuổi được giặc Mông cổ hai năm sau lại kéo đến trả thù cái nhục bị Trần Thái Tông đánh bại ở Đông bộ đầu. Muốn có một ý niệm đại khái về không khí tinh thần Thiền học đã tạo nên cái sức quật cường của dân tộc được những người lãnh đạo có tinh thần Nhân, Trí, Dũng, chúng ta chỉ cần thẩm định những lời văn thơ đạo học của Thánh Tông cũng như Nhân Tông, lời lời tâm huyết, hàng hàng mông lung.

Sử chép: “Đương lúc bấy giờ người Nguyên hùng cường gian ác, chăm chú muốn nuốt đất Nam, cho nên tìm hết cách sang trách ta, gây nên mổi dụng binh, vua ta cũng tự giữ nghiêm trọng, không chịu khuất chút nào, có thể nói là bậc hùng”.

(Việt sử tiêu án)

Sau khi cha con vua Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông dẹp xong giặc Mông cổ dầy xéo đất nước , sông máu, núi xương, thật như lời sử gia An Tây đã viết về quân ấy “đi đến đâu cò không còn mọc lên được”. Thánh Tông về thăm quê hương nơi chôn nhau cắt rún, Ngài có cảm hứng lên bài “Hạnh Thiên trường hành cung” :

Cảnh thanh u, vật diệc thanh u

Thập nhị tiên chu, thử nhất chu

Bách bộ sinh ca, cầm bách thiệt

Thiên hàng nô bộc, quất thiên đầu

Nguyệt vô sự, chiếu nhân vô sự

Thủy hữu thu hàm thiên hữu thu

Từ hải dĩ thanh, trần dĩ tĩnh

Kim niên du thắng tích lai niên du.

BÌNH GIẢI RẰNG :

Tác giả cảm hứng về hai phen chống đánh quân Mông Cổ

Dầy xéo đất nước, xã tắc đòi phen nghiêng ngả mà rồi lại thấy được quê hương đất tổ bình yên vô sự nên thốt ra lời thơ hàm xúc; nào phủ Thiên trường Túc mặc quê hương phát tích nhà Trần bấy giờ cảnh vật thanh u phong phong phú, trong 12 châu tiên thì đây là một châu. Bước bước đều vang lừng tiếng chim ca hót, cây quất hàng hàng nặng chĩu những trái rủ xuống như bầy nô bộc cúi đầu chào đón nhà vua. Cảnh hết loạn ly, lòng người cũng hết rối loạn, khác gì vầng trăng trên trời quang mây tĩnh soi chiếu vào lòng người yên tĩnh. Mặt nước trong suốt phản chiếu cả một bầu trời trong suốt. Bốn bể đã yên sóng gió, bụi trần đã lắng xuống cả rồi. Năm nay đi chơi xuân hơn cả mọi năm đi chơi về trước.

Thực là một bài thơ tuyệt tác của một bậc đạo sĩ sau khi đã làm tròn nhiệm vụ chiến sĩ quốc gia, lòng thảnh thơi mãn nguyện với việc đời sẵn sang thoát sang cõi đạo. Đạo ẩn bên trong Đời, Đời mật thiết với Đạo. Thật là “nửa tình nửa cảnh như chia tấm lòng”. Tình đây là tình cao thượng tức là tâm đạo, cảnh đây là cả một quốc gia dân tộc vật lộn dũng mãnh với chính nghĩa sinh tồn. Ngoại cảnh thế nào, nội tình cũng thế, nội ngoại tươn g xứng phù hợp như Thể với Dụng, hai bộ mặt của cái tâm Bát nhã.

Về bài thơ này, Ngô Thời Sĩ trong “Việt sử tiêu án” đã thẩm mỹ như sau:

“Từ năm Thiệu Bảo (1279-1284) nổi cuộc binh đao, hai “lần đánh quân Nguyên, may mà xã tắc lại yên, may mà “giang sơn như cũ, tuy rằng lòng trời giúp cho, nhưng nhân “sự cũng rất gian nan. Họp vương hầu ở Bình than, đãi phụ “lão ở Diên hồng, không hạng nào là không hỏi đến ; khi vào “Thanh hóa, khi ra Hải đông, lúc đi Đại bàng, lúc về Thiên “trường, không đâu không bước chân tới. Nhất đán rửa sạch “bụi Hồ, lại yên thế nước, trở về thăm cố hương, mắt trông

“cảnh đẹp, tai nghe chim ca, chén rượu dưới trăng, tiếng đàn “bờ suối, nghĩ lại khi đi Chí linh, Vạn kiếp, giao chiến Đại “than, Bạch đằng ; những lúc con thuyền lênh đênh, dùng bát “cơm hẩm vua tôi, cha con vẫn một lòng lo sao qua cơn sóng “gió. Sở dĩ vì có hoài cảm ấy mà làm bài thơ trên vậy”.

(Ngô Thời Sĩ trong “Việt sử tiêu án”)

Đây là tinh thần Thiền Việt nam : Chiến sĩ, Nghệ sĩ, Đạo sĩ ba con người làm một đã kết tinh một cách hiển nhiên rõ rệt, vào ba đời vua nhà Trần một cách miên tục nhất quán, đời ông, đời cha, đời con : Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông. Đến Trần Nhân Tông thì nghiễm nhiên bó đuốc Thiền tông Việt nam đã được quốc dân suy tôn : “Tam tổ thánh hiền” mà Trần Nhân Tông là đệ nhất Tổ Điều ngự Giác hoàng vậy.

Qua văn thơ, Trần Nhân Tông càng tỏ rõ thật xứng danh một vị Tổ Thiền tông với tâm hồn “đạo sĩ nghệ sĩ” uyên thâm linh hoạt. Hồn đạo sĩ với hồn thi sĩ hợp thành nhất phiến bất phân, như bài “thiên trường vãn vọng”.

Thông hậu, thôn tiền đạm tự yên

Bán vô, bán hữu tịch dương biên

Mục đồng định lý ngưu qui tận

Bạch lộ song song phi hạ điền.

DỊCH :

Thôn trước, thôn sau chìm mờ trong sương khói

Nửa thực, nửa hư lúc sẩm tối mặt trời tà

Kẻ chăn trâu thổi sáo, cho trâu trở về hết

Cò trắng từng đôi bắt đầu sà xuống cánh đồng.

Rõ ràng một bức họa linh động “Mục ngưu đồ” điển hình của Thiền học.

Ở đây cực tả cảnh thực hòa mộng, mộng với thực trà trộn mơ màng phiêu diêu nhìn qua con mắt tâm lý nghệ thuật tượng trưng, như một nhà Thiền sư Tây tạng đã nói : “Thế giới này có

mà không phải là thật”. Đấy là một quan niệm tương đối về thế giới vậy :

Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu

Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ

(Nguyễn Du : Kiều)

Cảnh với tình, tình với cảnh hỗ tương biểu hiện ra có và không, biến hóa linh động như cảnh đồng quê lúc sẩm tối “mặt trời gác núi, chiên đà thu không”. Ai nấy đã thu xếp dụng cụ ngoài đồng để về nhà, sau lũy tre xanh. Chậm chạp nhất là lũ trẻ chăn trâu, ngồi trên lưng trâu thổi sáo véo von, con trâu ngoan ngoãn lững thững bước một như theo nhịp điệu của tiếng sáo mà di hướng về cổng làng. Con một con hai lần lần về hết. Bấy giờ giống chim cò lò dò ăn đêm mới sà xuống bờ ruộng. Hình ảnh đôi cò trắng đây của Trần Nhân Tông xuất hiện lúc nầy trong cảnh mờ tối giữa đồng quê khác gì như đôi hạc trắng đại diện cho hồn đạo sĩ xuất hiện sau khi “tâm viên ý má” đã thuần hóa ngoan ngoãn như con trâu do trẻ mục đồng điều khiển vậy.

Ý vị đạo Thiền của Trần Nhân Tông rất phong phú và thâm thúy. Nhân cảnh sinh tình, một cái tình thanh sao, thoát tục đượm mầu thực nghiệm tâm linh vũ trụ hóa như bài “Đăng bảo đài sơn” sau đây :

Địa tịch đái dũ cổ

Thời lai xuân vị thâm

Vân sơn tường viễn cận

Hoa kính bán tình âm

Vạn sự thủy lưu thủy

Bách niên tâm ngữ tâm

Ỷ lan hoành ngọc địch

Minh nguyệt mãn hung khâm.

NGHĨA GIẢI : “Lên núi Bảo đài”. Đối cảnh sinh tình, quá trình biện chứng ý thức từ ngoài vào trong qua những hình ảnh cụ

thể linh hoạt. Chốn hẻo lánh làm cho đài càng thêm cổ kính xa xưa. Bấy giờ vào mùa Xuân chưa muộn, Vũ trụ còn đầy sinh khí ấm áp.

Kìa núi mây phủ ngọn gần, ngọn xa chập chờn huyền diệu.

Đường núi đầy hoa,k nửa sáng chiếu, nửa bóng dâm che, ẩn ẩn hiện hiện.

Sự đời trôi chảy cuồn cuộn như dòng nước không đề lại vết tích. Trăm năm riêng lòng đối thoại với lòng, riêng ta lại với ta, vũ trụ ngoại giới là tâm, vũ trụ nội giới cũng là tâm.

Tựa lan can, mượn ba âm của tiếng sáo vi vu tan chìm vào không trung.

Chợt một ánh sáng tuệ chiếu như trăng trong tràn ngập cả thân tâm”

Đấy là qua cảnh thiên nhiên mà giác ngộ tâm Thiền đồng thời mượn cảnh vật bên ngoài mà gợi lên hình ảnh tâm linh vũ trụ hóa như “trăng sáng tràn ngập cả cái tâm linh khâm” ví như cái “linh khâm bảo hợp thái hòa” của Nguyễn Công Trứ sau này vậy.

Trên đây mượn cảnh trữ tình, một lịch trình vận động biện chứng củ ý thức từ ngoài vào trong để siêu lên trên cả thời gian và không gian. Không gian với thời gian, mây với núi như gần như xa, hoa cỏ phủ sương, ánh dương quang khép mở, lúc ẩn lúc hiện, đối với nội cảnh tâm tình trôi chảy vô hình một dòng liên tục sinh sinh hóa hóa, chỉ còn lại một nguồn tâm linh sáng tạo theo điệu sáo du dương mà vọng chìm vào không trung vô hạn. Bất giác trong lòng bừng sáng như trời đang u ám, chợt mây tan, mù tạnh, ánh trăng suông êm dịu tràn ngập khắp bầu trời. Đấy là trạng thái ý thức Thiền(Dhyana) như Vô Ngôn Thông đã nhắc lại cho :

“Tâm địa nhược Không, Tuệ nhật tự chiếu !”

Để thực hiện cái tâm Thiền ấy, Nhân Tông cũng như ông nội là Thái Tông trước kia, không phải ngồi tu luyện ăn chay, niệm Phật ẩn dật nơi thâm sơn cùng cốc. Trái lại con đường thực hiện của Thiền học Việt nam như đã kết tinh vào phái “Trúc lâm Yên tử” mà Nhân Tông là đệ nhất tổ, ấy là cả một cuộc đời hành động thực tế tích cưc phụng sự quốc gia xã hội, cùng với nhân dân chiến đấu trên bãi biển chiến trường vào sinh ra tử, chia nhau bát cơm hẩm, đồng lao công tác, cùng nhau mưu tính như ở hội nghị Diên hồng đặt quyền lợi chung trên hết, dân tộc tự do, quốc gia độc lập trên hết. Với hành động phụng sự vô cầu ấy, Tràn Nhân Tông tìm quên cái ngã cho đoàn thể, cho dân tộc lấy làm tha nhân, đồng nhất ngã nhân với tha nhân vào tín ngưỡng tổ quốc hay Hồn nước. Hồn nước hay tổ quốc đối với tín ngưỡng truyền thống Việt nam cũng là “hồn sông núi” “sơn hà xã tắc” cho nên hành động nhân phụng sự nhân sinh đưa đến chỗ “tâm địa nhược không” coi việc đời với lòng bình thản, không tham cầu, hoàn toàn vô tư, cho nên :

“Vạn sự thủy lưu thủy

Bách niên tâm ngữ tâm !”

nghĩa là :

Việc đời dòng nước chẩy,

Trăm năm lòng hỏi lòng !

Cái tâm hồn thiền tự nhiên bình thản ấy, đạt được sau khi làm trọn sự nghiệp anh hùng đối với Tổ quốc, với Dân tộc đã phản chiếu minh bạch vào bài Tứ tuyệt “Xuân văn” sau đây :

ÂM :

Niên thiếu hà tằng liễu sắc không,

Nhất xuân tâm sự bách hoa trung.

Như kim kham phá đông xuân diện.

Thiền bản bồ đoàn khan trụy hồng

DỊCH :

Tuổi trẻ sao hay lẽ có không,

Trời xuân trăm đóa ngổn ngang lòng.

Tới nay xuân đã quen biết mặt.

Mảnh chiều thiền, hoa rụng lắng trông.

Đấy là Tổ Trúc lâm An tử nói rõ qua bốn câu thơ thanh tao điêu luyện cái lịch trình đời sống thiền của mình từ lúc làm Thái tử theo vua cha đánh giặc Nguyên, cho đến khi chính mình làm vua cầm quyền ngự trị, trải qu hai phen giang sơn nghiêng ngả, quân dân đồng lao cộng tác để bảo vệ chủ quyền. Đến năm Trung hưng thứ 9 (1924), nhà Vua mới tự cho đã làm tròn trách nhiệm đối với đời, với người trong Quốc gia xã hội để nhường ngôi cho con mà thoát ra với thiên nhiên, giai đoạn thực hiện đời sống thiền cuối cùng cuộc đời trăm năm của nhân loại. Tiếng gọi vũ trụ thiên nhiên này đã vọng vào tâm hồn của tác giả bài Tứ tuyệt “Đề nhà thủy tạ chùa Phổ minh” sau đây :

PHIÊN ÂM :

Đến Phổ minh tự thủy tạ

Huân tận thiên đầu mãn trầm hương.

Thủy ba sơ khởi bất đa lường

Lão ùng ảnh lý, tăng khai bế

Đệ nhất thiền thanh thu tứ trường

DỊCH NGHĨA :

Đề nhà thủy tạ chùa Phổ Minh (Nam định)

Hương đốt ngàn cây, ngát trần gian

Hiu hiu gió thoảng, nước lăn tăn

Dưới cây cổ thụ sư thấp thoáng

Một tiếng ve thu cảm vô ngần

Trong tạp chí Tri tân, mục Việt nam Văn học sử, Hoa Bằng có trích dẫn “Cư trần lạc đạo phú” của Vua, bằng văn

Nôm dài 10 hồi :

Mình ngồi thành thị,

Nết dụng sơn lâm,

Muôn nghiệp lặng, an nhàn thể tính,

Nửa ngày rồi, tự tại thân tâm.

Tham ái nguồn đình,

Chẳng còn nữa châu yêu ngọc quí.

Thị phi tiếng lặng,

Được dầu nghe én thuyết, oanh ngâm

Chơi nước biếc, ẩn non xanh,

Nhân gian có nhiều người đắc ý.

Biết đào hồng, hay liễu tục,

Thiên hạ năng mỗ chủ tri âm.

(Đệ nhất Hồi)

Và

Núi hoang rừng quạnh,

Ấy là nơi dật sĩ tiêu dao.

Triền vắng, am thanh,

Chỉn thực cảnh đạo nhân du hý.

Ngựa cao, tán cả

Diêm vương nào kể đứa nghênh ngang.

Gác ngọc, lầu vàng,

Ngục tốt thiếu chi người yêu quí ?

(Đệ thập Hồi)

Để khuyên người đời cải quá, quy y, Vua còn có lắm câu rất già giặn :

Buông lửa giác ngộ, đốt hoại bỏ rừng tà ngày trước,

Cầm kiếm trí tuệ, quét cho không tính thức thủa này.

(Đệ nhất Hồi)

hay là :

Nguyện mong thân cận minh sư,

Quả Bồ đề một đêm mà chin.

Phúc gặp tình cờ tri thức,

Hoa ưu đàm mấy kiếp đâm bông.

(Đệ tam Hồi)

Qua mấy đoạn phú “Cư trần lạc đạo”, chúng ta có thê thấy thêm cái triết lý thực hiện của Vua Trần Nhân Tông đệ nhất Tổ Trúc Lâm An Tử, đã đến tinh thâm ý nghĩa Bất nhị pháp của hoa sen “ở bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn” sống hoạt động trong hiện sinh mà tâm hồn vẫn siêu nhiên thoát tục. Đấy là tinh thần Thiền “Hành động vô cầu giải thoát”của đạo nghiệp (Karmayoga) :

Biết đào hồng hay liễu tục,

Thiên hạ năng mỗ chủ tri âm.

Chơi nước biếc, ẩn non xanh

Nhân gian có nhiều người đắc ý.

Bởi vì tâm hồn Ngài đã bình thản, “tự tại”, “vô vi nhi vô bất vi”. “vô sở nhập nhi bất đắc”.

Đấy thật là một Nhân bản toàn diện khai phóng của các Vua Việt nam đời Trần vậy.

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

Tu Thư Đại Học Vạn Hạnh

Đang in :

TRƯỜNG BỘ KINH TẬP IV

(DÌGHA – NIKÀYA)

của T.T THÍCH MINH CHÂU

TU THƯ ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

Phát hành nhân mùa Phật Đản 2516

TRƯỜNG BỘ KINH

(DÌGHA – NIKÀYA)

Tập III

của THƯỢNG TỌA THÍCH MINH CHÂU

Pali-Việt đối chiếu dày 820 trang, in offset trên giấy trắng, giá 1000$.

KIẾN TRÚC

PHẬT GIÁO VIỆT NAM TẬP I

Của Kiến Trúc Sư NGUYỄN BÁ LĂNG

dày 136 trang khổ 21x27, nhiều hình chụp các kiểu thức kiến trúc Phật giáo Việt nam. In offset trên giấy trắng. Giá 600$.

Độc giả Tư Tưởng có thể đến mua sách tại viện Đại Học Vạn Hạnh, hoặc gởi bưu phiếu (mỗi quyển thêm 150$ cước phí bảo đảm) đề tên Thượng Tọa Thích Minh Châu Viện Trưởng Viện Đại Học Vạn Hạnh 222, Trương Minh Giảng Saigon 3.

2. Dịch Lại Mấy Đoạn Văn Trong Cương Mục Về Tình Trạng Phật Giáo Thời Hậu Lệ

DỊCH LẠI MẤY ĐOẠN

VĂN TRONG CƯƠNG

MỤC VỀ TÌNH TRẠNG

PHẬT GIÁO THỜI HẬU LÊ

LÊ MẠNH THÁT

(Viết để tưởng niệm ngày giỗ ông Quí Thiện)

Trong bản phụ lục cho bài nghiên cứu Le Bouddhisme en Annam dès origins au XIIIè siècle, Trần Văn Giáp đã cho trích và tóm tắt những đoạn văn trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục, thiên Chính biên, liên quan đến những sự việc Phật giáo từ thời nhà Đinh cho đến cuối đời Lê Trung Hưng. Tuy đây là một cố gắng đáng được noi theo, ông đã không làm nó một cách nghiêm chỉnh và chính xác, nhất là trong những đoạn văn về tình trạng Phật giáo nước ta vào thời Hậu Lê (1428-1527). Chẳng hạn, về cái chết của nhà điêu khắc Cao Sư Đãng, ông đã tóm tắt thành, “Đãng bị kết án tử hình vì đã chỉ trích Phật

giáo” trong khi đó, như người đọc sẽ có dịp thấy dưới đây, cái chuyện “đã chỉ trích” này là hoàn toàn một sự hiểu sai của ông. Không những thế, ông lại dịch chữ Hán một cách sai lầm và cẩu thả. Thí dụ, cái câu, “Sắc thiên hạ bốc thệ đạo thích chi nhân, vô đắc dự cung nhân quan thông”, được ông phỏng dịch thành, “I’emperrreur interdit aux devins, sorciers et religi eux d’entretenir des ralations avec les habitans du palais. Điều đáng chú ý là, ngay cả cái quyển Hán việt từ điển của Đào Duy Anh cũng cho biết là, cung nhân và cung nữ, là file-d’honner chứ khoan nói chi đến những bộ từ điển Trung quốc to tát khác, mà nếu tìm đến thì cũng cung hiến những mẫu tin tương tự. Lấy cuốn Từ hải, dần bộ, tờ 52d8-10. Về chữ cung nhân, nó cho ta hai nghĩa, mà nghĩa thứ nhất, tức nghĩa chính vẫn là cung nữ, như Đào Duy Anh đã viết (2). Những cách và đọc tầm bậy và cẩu thả này của Trần Văn Giáp, dĩ nhiên chúng tôi không phải là người đàu tiên trong việc vạch ra chúng. Gần bốn mươi năm trước đây, Ga xít pác don đã có dịp nêu chúng lên trong liên hệ với cái câu khá ổn của bản Thuyền uyển tập anh, “thời đường Bảo lịch nhị niên bính ngọ chính nguyệt thập nhị nhật nhị thập bát niên, hựu chí Khai hựu đinh sửu nhị thập tứ niên”… (3) Việc chúng tôi vạch ra ở đây do đó không phải chỉ nhằm đến những sai lầm tự thân kiểu vừa thấy, ngược lại, chúng tôi nhằm đến những ảnh hưởng, mà những sai lầm ấy đã tạo nên và dung dưỡng.

Hậu quả đầu tiên của những ảnh hưởng ấy dĩ nhiên là những mô tả của thầy Mật Thể về tình trạng Phật giáo thời Hậu Lê. Trong cuốn Việt nam Phật giáo sử lược, về cái câu, “Sắc

Thiên hạ bốc thệ đạo thích chi nhân, vô đắc dự cung nhân quan thông, Thầy viết : “Năm Quang Thuận nguyên niên (1460 – Lê Thánh Tôn) sắc cấm các Tăng đạo không được qua lại với nhân dân trong thành”, rồi vài dòng sau đó Thầy bàn thêm : “Sùng tín mà đến nỗi Tăng đồ bị cấm không được giao thiệp với dân”…(4) Mặc dù cuối sách Thầy có liệt Khâm định Việt sử thông giám cương mục như một trong những sách tham khảo, Thầy chắc đã không đọc cuốn sách được liệt đây, bởi vì nếu đã đọc nói thì Thầy làm sao mà có thể dịch hai chữ cung nhân thành, ra “nhân dân trong thành” được ? Cung nhân và dân trong thành là hai thứ khá khác nhau, nếu không là khác nhau một trời một vực. Nếu thế, thì cái chữ “nhân dân trong thành” đã từ đâu đến ? May mắn là chúng ta đã không cần phải đi tìm đâu cho xa, bởi vì cái chữ ấy ngó từa tựa với cái chữ les habi-tants du palais của Trần Văn Giáp, mà chắc một anh không rành Pháp văn nào đó đã dịch cho Thầy thành “phân dân trong thành.”Quả thật sai một ly đi một dặm là vậy. Từ cung nhân, ta có les habitants du palais của Trần Văn Giáp, rồi từ les habitants du palais của Trần Văn Giáp, rồi từ les habitans du phalais ta có “nhân dân trong thành” của thầy Mât Thể :

Điểm đáng nói hơn nữa là, với một sắc dụ quan trọng như sắc dụ cấm Tăng đạo không được giao thiệp với “dân trong thành” như thầy Mật Thể hiểu, Thầy đã không màng kiểm soát lại xem những văn cú do Thầy đọc hay do Trần Văn Giáp dịch có đúng hay không Trái lại, Thầy lại phóng đại cái sai lầm ấy bằng cách bình giải là : “Tăng dồ bị cấm khônđược giao tiếp với dân|” Đây thật là điều khốn nạn.

Chúng tôi do đó đề nghị địch lại những đoạn văn trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục liên quan đế tình trạng

Phật giáo nước ta dưới thời Hậu Lê và thử so sánh một vài sự việc Phật giáo thường coi như thời “toàn thịnh” của Phật giáo Việt nam, trước nhằm đặt lại địa vị của nền Phật giáo thời Hậu Lê và sau nhằm cho thấy một phần nào quá trình phát triển của nền Phật giáo ấy như thế nào qua lịch sử. Về nguyên bản chúng tôi dùng bản ảnh ấn Khâm định Việt sử thông giám cương mục do Hoàng Lý Lục xuất bản ở Đài bắc vào năm 1969. Về dịch bản chúng tôi được bảo là Viện sử học ở Hà nội đã cho dịch và xuất bản Cương mục thành 20 tập vào những năm 1957 và 1960, nhưng cho đến nay chúng tôi vẫn chưa bao giờ thấy được bản dịch này. Cũng cần nói thêm là, ở đây chúng tôi chỉ nói đến chuyện dịch lại, bởi vì không một nỗ lực đã được thực hiện nhằm kiểm chứng những ngày tháng cũng như sự việc do Cương mục báo cáo với những tài liệu lịch sử trước nó như Đại việt sử ký toàn thư của Ngô Sỹ Liên, Đại việt sử ký bản kỷ tục biên của Lê Hy và Phạm Công Trứ, Việt sử tiêu án của Ngô Thời Sỹ và Đại việt thông sử của Lê Quí Đôn v.v…, một sự kiểm chứng rất cần thiết, nếu chúng ta muốn đạt đến một sự chính xác lịch sử. Việc này chúng tôi sẽ làm ở một dịp khác, khi tài liệu và cơ hội cho phép, nhất là khi ngày tháng và sự việc của Cương mục đôi lúc khá sai chạy với những tư liệu vừa kể.

I

Cương mục, chính biên, quyển 13 tờ 3b6-4a6 :

“Bình định vương nhị niên, Minh Vĩnh lạc thập thất niên.

Xuân nhị nguyệt, Minh ban thư tịch vu phủ châu huyện học hựu mạng tăng truyền Phật kinh.

Tiên thị Minh đế, ngự định Ngũ kinh Tứ thơ cập Tính lý đại toàn thơ thành, chiếu ban cấp trung ngoại, dụ Lễ bộ viết. Thánh hiền tinh nghĩa tất cụ u thử, thành học giả chí căn bổn giả, kỳ dĩ Trẩm ý, hiểu thị học giả, linh tận tâm giảng cứu phi đồ, thị vi cụ văn giả. Chỉ thị, mạng Giám sinh Đường Nghĩa nam hành, ban cấp ư phủ châu huyện nho học. Hưu mạng tăng truyền Phật kinh ư tạng đạo ty. Phàm ngã quốc tùng Trần dĩ tích thư tiên sự chí, thư tống Kim lăn”.

“Bình Định Vương năm thứ hai, tức Minh Vĩnh lạc năm thứ 17. (1419).

Tháng hai mùa xuân, nhà Minh ban sách vở cho những học viện ở phủ, châu và huyện ; lại sai các thầy tu truyền kinh Phật. Trước đó, vua nhà Minh đã định thành Năm kinh, Bốn sách và Tinh lý đại toàn, nên ra chiếu ban cấp ở Trung quốc cũng như ngoại vức, bảo với Lễ bộ rằng. “Nghĩa lý cốt yếu của Thánh hiền đầy đủ trong những sách đó, chúng là cỗi rễ của những người học thực sự vậy. Hãy vì ý Trẩm mà hiều bày cho học giả, khiến họ hết lòng giảng cứu chớ khinh, coi như là đầy đủ văn sách vậy.” Rồi, sai giám sinh Đường Nghĩa đi về nam, ban cấp chúng cho những nhà học nho giáo ở phủ, châu và huyện. Lại sai các tăng truyền kinh Phật ở ty Tăng đạo. Đại khái thì những sự tích sách vở nước ta từ đời Trần về trước đều bị thu và gởi về Kim lăng hết”.

Cương mục, chính biên., quyển 15 tờ 24a2-4 :

(Thuận thiên nhị niên) lục nguyệt khảo thí Tăng đạo. Sắc chư tăng đạo, hữu thông kinh điễn, cần giới hạnh, tựu tỉnh

Đường khảo thí. Trúng giả cấp thiếp vi tăng, dư hoàn tục”.

“Thuận thiên năm thứ hai (1429), tháng sáu, khảo thí tăng đạo. Ra lịnh các tăng đạo, những ai hiểu biết kinh điển, không sơ suất giới hạnh, thì đến tỉnh đường để thi.. Người trúng thì sẽ được cấp giấy làm tăng, ngoài ra thì phải hoàn tục”.

Cương mục, cc., quyển 16 tờ 6b7-7b1 :

(Thiện bình nguyên niên). Hạ tứ nguyệt hạn, nghênh Pháp vân tự Phật nghệ Đông kinh đảo.

Thần thiên cửu bất vũ, mạng nghênh Pháp vân tự Phật nghệ Đông kinh kỷ đảo, ngôn quan Nguyễn Thiên Hựu tấu viết, Bệ hạ tu đức lục oan tù, xuất cung nữ, nhị thiên bất vũ, thỉnh trảm thần dĩ tạ thiên ; hạ sớ nhập. Lê Sát ố kỳ ngôn. Trực hội hữu tiểu vũ. Nãi hô Thiên Hựu vân chi viết, sạ mộ phi tiểu vụ gia ? Hựu hữu Thanh hóa, Tuyên quan đẳng lộ tấu báo đắc vũ thích chí, tính dĩ thị Thiên Hựu. Thiên Hựu vô dĩ đối”.

“Thiệu bình năm thứ nhất (1443). Tháng tư mùa hạ có hạn nghênh Phật chùa Pháp vân về Đông kinh để cầu đảo. Lúc bấy giờ, trời lâu không mưa, sai nghênh Phật chùa Pháp vân về Đông kinh để kỳ đảo. Vua nghe nói quan Nguyễn Thiên Hựu tâu là, “Bệ hạ đã tu đức, biết đến những kẻ bị tù oan ức, cho về những cung nữ, mà trời cũng không mưa, xin hãy giết thần, để tạ tội với trời”, thì ra lệnh gọi vào. Lê Sát ghét lời tâu ấy. Ngay sau đó thì có mưa nhỏ. Bèn gọi Thiên Hựu, hỏi rằng, “chiều hôm qua không có mưa nhỏ chăng ?”. Lại các lộ Thanh hóa, Tuyên quang v.v… tâu về là có mưa, bèn đi đến và đưa cho Thiên Hựu coi. Thiên Hựu không có gì đạp lại.

Cương mục, cc., quyển 16 tờ 11b4-12a5 :

(Thiện bình nguyên niên, ngũ tuyệt). Tu báo thiên tự sát

tượng nhân Cao Sư Đãng.

Thần điêu tất tác tượng khỉ Báo thiên tự, Sư Đãng lao ư dịch, tư ngữ viết, Thiên tử bất đức dĩ trí hạn, đại thần thọ lộ, cử dụng vô công, hữu hà thiện nhi nịnh Phật hồ ? Nhân dĩ cáo Lê Sát nộ hạ Sư Đãng, lại thẩm hình Nguyễn Đình Lịch nghỉ, Sư Đãng yêu vọng đáng trảm. Nguyễn Thiên Hựu, Bùi Cẩm Hồ tấu khất giảm tử. Đế tương tùng chi. Sát viết, sơ Nguyễn Đức Minh, tạo nặc danh thơ, đáng lục, dĩ tuần thính Thiên Hựu ngôn, mạt giảm. Kim phục xá thử dư, hà sở trừng hồ ? Toại trảm chi.

(Thiêu bình năm thứ nhất, tháng năm) sửa lại chùa Báo thiên, giết nhà điêu khắc Cao Sư Đãng.

Lúc bấy giờ, người ta đực khoét làm gỗ, để dựng chùa Báo thiên. Sư Đãng đã nhọc công ở việc, ấy, bèn nói, “Nhà vua bất đức nên chị mới có hạn, các đại thần ăn hối lộ, được cất cử vào việc mà không ích gì, thế thì có chi tốt lành mà đem nịnh với Phật ?”. Có kẻ đem lời này nói với Lê Sát. Sát nỗi giận, hạ ngục Sư Đãng, sai quan thẩm hình Nguyễn Đình Lịch nghị án là, “Sư Đãng nói điều quái gở bậy bạ, đáng chém”. Nguyễn Thiên Hựu và Bùi Cẩm Hồ tâu xin giảm án chết. Vua sắp nghe theo. Sát nói, “Trước đây Nguyễn Đức Minh đã tạo ra những nạc danh, đáng giết, thế mà vua nghi theo lời của Thiên Hựu, đề cuối cùng giảm án. Bây giờ, lại tha tội này nữa, thì làm sao mà răn được ư ? bèn chém nó.”

Cương mục, cc., quyển 16 tờ 15a3-bl :

(Thiệu bình nguyên niên, thất nguyệt) thiết Vu lan hội xá. Xá khinh tội tù ngũ thập nhân, tứ tăng tiền nhị bách nhị thậm mân.

(Thiệu bình năm thứ nhất, tháng 7) thiết hội Vu lan, tha tù. Tha 50 người tù thuộc tội nhẹ. Cho các tăng 220 quan tiền.

Cương mục, cc., quyển 16 tờ 30b5-31a2 :

(Thiệu ibn2h nhị niên thất nguyệt) tứ tăng Huệ Hồng phục phi.

Chú : Huệ Hồng, Báo thiên tự tăng. (…)

“(Thiệu bình năm thứ hai, tháng bảy) cho thầy Huệ Hồng mặc áo lụa tím.

Chú : Huệ Hồng là thầy tu chùa Báo Thiên.

Thu bát nguyệt hoàng.

Đào Thái tổ quốc thái mẫu kim tượng. Đào thành, mạng tăng hành điểm nhãn pháp, nhiên hậu thăng miếu phụng chi.

“Tháng tám, có nạn sâu hoàng/

Đúc tượng mẹ nội vua Thái Tổ bằng vàng. Đúc thành sai thầy tu làm phép điểm mắt. Sau đó, mới đặt lên miếu để thờ.

Cương mục, cc., quyển 17 tờ 22a5-b4 :

(Đại bảo tam niên) thu thất nguyệt, đế đông tuần, hạnh Lê Trải sở cư Côn sơn tự.

Đông tuân duyệt võ ư Chí linh. Lê Trải biên giá, toại hạnh sở cư Côn sơn tự. Sơ Trần từ đồ Nguyên Đán thối hưu cư vu Côn sơn. Sơn hữu tự viết Tư quốc, tối u thắng. Trải kỳ ngoại tôn giả niên lục thập tạ sự cư yên.

Chú : (…) Côn sơn thuộc Chí linh huyện Chi ngại xã. Tư quốc tự danh tại Côn sơn chi dương, tương truyền tăng Pháp Loa sở kiến.

“(Đại bảo năm thứ ba, 1442) tháng bảy mùa thu, vua đông tuần, đến chơi chỗ của Lê Trải ở chùa Côn sơn. Vua đồng tuần duyệt võ ở Chí linh. Lê Trải bên xe, bèn đến chơi chỗ ở

tại chùa Côn sơn. Ban đầu đời Trần, tư đồ Nguyên Đán về hưu ở Côn sơn. Núi có có chùa tên Tư quốc rất u thắng. Trải là người cháu ngoại ông ngoài 60 tuổi để việc xuống và về ở đó.

Chú : Côn sơn thuộc huyện Chí linh xã Chi ngại, chùa Tư quốc ở tại miền nam Côn sơn, tương truyền là do thầy Pháp Loa dựng”.

Cương mục, cc., quyển 18 tờ 5a4-6al :

(Thái Hòa lục niên tứ nguyệt) hạn đế thần đảo thích nghi tù.

Tiên thị, đài quan Hà Lật), Đồng Hanh Phát đẳng, dĩ trệ ngục hoặc thẩm hình đại phu Trình Mân, Nguyễn Văn Kiệt, Lê Bá Viển đẳng. Đế mạng Lật đẵng tựu Ngũ hình viện, kiểm đắc tịch án vị thanh lý giả nhất bách nhị thập ngũ bản. Ư thị, đại thần thỉnh khiển Ngũ đạo đài quan cập Tường hình ty hội duyệt, vô trí trên ngục bệnh dần. Mân, Văn Kiệt đẵng các biếm nhất tư. Chí thị, hạn để xuất bách quan nghệ Cảnh linh cung Báo thiên tự kỳ vũ, tâm ngênh Pháp vân Phật tượng nghệ Báo thiên tự, linh tăng tụng đảo. Đế phụng Hoàng thái hậu tháo yên. Thi nhật, thích nghi tù nhị thập tứ nhân.

(Thái hòa năm thứ sáu (1448) tháng tư) có hạn, vua chính mình đi đảo thả nghi tù. Trước đó quan thượng thư Hà Lật, Đồng Hanh Phát v.v… đã đàn hặc những thẩm hình đại phu Trình Mẫn, Nguyễn Văn Kiệt, Lê Bá Viễn v.v… vì đã bỏ sót việc tù ngục, Vua sai Lật v.v… đến viện Ngũ hình, xét lại được 125 bản án chưa thanh minh. Đến đây, các đại thần xin sai các đài quan ở năm đạo và ty Tường hình hãy cùng xét lại, không được bắt bỏ ngục những người dân có bệnh. Mân, Văn Kiệt v.v… bị cắt đi một chức. Tới lúc đó, có hạn, vua sai trăm quan đến cung Cảnh linh chùa Báo thiên, để cầu mưa, tìm nghênh tượng

Phật chùa Pháp vân về chùa Báo thiên, khiến tăng tụng kinh cầu đảo. Vua thừa lệnh Hoàng thái hậu cũng đến. Ngày đó vua thả 24 người nghi tù.

Cương mục, cc., quyển 19 tờ 7b7-8a3 :

(Quang thuận nguyên niên) thu thất nguyệt, sắc tự kim nội sự vô đắc tuyên tiết.

Đế trùng Diên ninh chi loạn, sắc nội mật quan cập nội cung nhân đẳng, phàm hữu chiếu chỉ cấp cung nội chư sự, bất đắc tiến dự thân thích ngoại nhân tuyên tiết. Sắc thiên hạ bốc thệ đạo thích chi nhân, vô đắc dự cung nhân quan thông.

(Quang thuận năm thứ nhất, 1460) tháng 7 mùa thu, sắc từ nay những việc bên trong không được bày tỏ tiết lộ. Vua, khi đã trừng trị loạn Diên ninh, ra lệnh các quan nội mật và các người nội cung v.v… phàm có chiếu chỉ và những việc trong cung không được trước cùng với bà con người ngoài bày tỏ tiết lộ ; ra lệnh những người bói toán, đạo tăng trong thiên hạ không được thông quan với cung nhân”.

Cương mục, cc., quyển 19 tờ 16b2-4 :

(Quang thuận nhị niên) thu thất nguyệt, cấm tân tạo tự quan. Dân gian sùng Phật đao tạo tự quan, võng cầu công đức, sắc chư tự quan vô nguyên ngạch giả, bất đất đàn tạo.

(Quang thuận năm thứ hai, 1461) tháng 7 mùa thu, cấm làm những chùa đền mới. Vì dân gian quá trọng Phật làm ra nhiều chùa đền, để võng cầu công đức, nên vua ra lệnh các chùa đền không có trong ngạch cũ thì không được lạc quyên làm ra.”

Cương mục, cc., quyển 19 tờ 33a2-7 :

(Quang thuận lục niên hạ từ nguyệt) mạng lễ quan đôn sức dân tục.

Dân phong kiêu bạc, hữu tang chi gia cảm ư Phật thị, mỗi chí Trung nguyên, thiết tiếu, đa cụ tửu hào, chiếu trí tân khách, gia dĩ ca xướng hí bào tạp kỹ, thác vi ai báo, thật tắc hí trường. Sắc tự kim dân gian hữu tang chi gia, các tuần lễ pháp, vô đắc nhưng đạp tệ tục, dĩ đôn phong hóa, vi giả trọng trị.

“Quang thuận năm thứ sáu, 1465, tháng tư mùa hạ, sai quan bộ Lễ đôn sức phong tục của dân. Phong tục của dân trở thành mỏng mảnh. Nhà có tang có cảm tình với đức Phật mỗi một khi tới Trung nguyên, thì thiết tiệc, có đủ nhiều rượu thịt mời đến khách khứa, lại thêm những thứ ca xướng múa men, coi đấy là báo ơn người chết, thật là một hí trường. Vua ra lệnh từ nay những nhà có tang trong dân đều phải tuân theo lễ pháp, không được cứ đi theo tệ tục, để đôn sức phong tục của dân ; Những kẻ vi phạm sẽ bị phạt nặng.”

Cương mục, quyển 24 tờ 40b3-41a6 :

(Cảnh thống nhị biên bát nguyệt) tu Thiên phúc tự.

Sơ hoàng thái hậu Nguyễn Thị Quang thuận, lục niên tuyển nhập, thị bái sùng nghi, cư Vĩnh ninh cung. Thần thánh tồn vị hữu tự, Quang thực hoàng thái hậu thường vi kỳ đảo, mạng kỳ phụ Nguyễn Đức Trung đảo vu Phật tích sơn Từ công am, toại sinh đế. Chỉ thị, mang trùng tu Thiên phúc tự, tứ từ công am hiệu viết Hiển thụy lập bia dĩ ký chi.

Chú : Thiên phúc tự, Phan Huy Chú, Lịch Triều hiến chương Địa dư chí. Phật tích sơn tại Yên sơn huyện Thụy khuê xã. Nhất danh Sài sơn. Cổ truyền, sơn thượng hu động, vi Lý thần Từ Đạo Hạnh thi giải chí sở. Sơn thượng Bổ Đà viện Hương hải am giai Đạo Hạnh sở kiến. Thiên Phúc tự tại Phật tích sơn kim tồn.

(Cảnh thống năm thứ hai, 1498, tháng tám) sửa lại chùa Thiên phúc.

Ban đầu hoàng thái hậu họ Nguyễn vào năm Quang thuận thứ sáu được tuyển vào hầu bái Sung Nghi và ở tại cung Vĩnh ninh. Lúc bấy giờ, vua Thánh Tôn chưa có con nối dõi, nên hoàng thái hậu Quang Thực thường làm cầu đảo, sai cha mình là Nguyễn Đức Trung xin đảo tại am Từ công núi Phật tích bèn sinh ra vua. Đến đấy, sai sửa lại chùa Thiên phúc, cho am Từ công cái hiệu Hiển thụy, dựng bia để ghi lại.

Chú : Chùa Thiên phúc, Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương địa dư chí. Núi Phật tích tại huyện Yên sơn xã Thụy khê, cũng gọi là Sài sơn. Xưa truyền là, trên núi có động là chỗ giải thi của từ Đạo Hạnh thời Lý Viện Bổ đà và am Hương hải trên núi ấy đều do Đạo Hạnh dựng. Chùa Thiên phúc ở tại núi Phật tích, nay còn”

LÊ MẠNH THÁT

(Còn tiếp)

BEETHOVEN

“một phiên tài tình thiên cổ lụy”

Cuộc đời của một thiên tài âm nhạc.

Hoài Khanh dịch,

Cao dao xuất bản

3. Thơ

THƠ

BÙI XUÂN HẠT

BÙI BÁ BỖNG

VÕ CHÂN CỬU

VŨ PHAN LONG

DƯƠNG LINH

Đời tan xế

bóng đã xế trên đồi hoa xao xác

tóc bay mù qua mấy dặm triều thâu

ta đi suốt từ vực kia trái đất

những cơ hàn xua áo bụi sờn bâu

bóng xế bay và tóc mù rực cháy

lửa không về dồn dập máu âm u

ta bắt đầu trên dặm trường sinh tử

rằng bây giờ đã quá nửa thiên thu.

BÙI XUÂN HẠT

Bùi bá bỗng

hồn quá khứ

Tôi chưa về những khuya tàn quá khứ

Hồn run run theo vạn cổ mịt mù

Chút lòng dại lửa mật tràn chan chứa

Mái tóc xanh bời biếc mấy non thu

Gửi lại em, người, hồn tôi lãng đãng

Một chiều về gió bấc thổi xao nghiêng

Tôi đã mất một nghìn năm thanh thản

Lô xô đất trời cát bụi man thiên

Em hãy cùng tôi một lần ca nguyện

Cho những khuya vàng nát mộng truy hoan

Hãy chờ cùng tôi phút giây hiển hiện

Bên một trời hồn quá khứ linh thiêng.

Võ chân cửu

Triều dương

Sớm mai trời đất nhẹ

Lòng ta như phiêu bồng

Nhìn non xa bé bé

Mây trắng chảy cùng sông

Vách núi sương gió xé

Phất phơ đám cỏ bồng

Đêm qua ai còn để

Trên lá một màu trăng

Trên tờ sương mới ướt

Còn nguyên những dấu hài

Bóng ai chừng đã khuất

Mờ mờ trong thiên thai

Ai trên đường lối cũ

Vừa mất sau đầu non

Khói mờ bay xứ xứ

Vầng trăng mất hay còn

Bên kia trời cũ kỹ

Rờ rỡ ánh triêu dương

Bên kia nguồn tự thỉ

Gió bụi tan vô thường

Qua bên rừng xa thẳm

ấy nơi chốn cố hương

đường mây dài xa lắm

có ánh dương soi đường

VÕ CHÂN CỬU

VŨ PHAN LONG

Ngày đã xế xin giã từ người nhé

Phòng văn ơi thôi lặng lẽ phân chia

Người lỗi hẹn ? biết làm sao ! thôi thế

Mấy giận hờn thương nhớ cũng chia xa

Ta bước ra với nỗi lòng thống thiết

Sầu khô nguôi và nuối tiếc khôn hàn

Phòng thơm hỡi giữa vô cùng tuế nguyệt

Vòng tay rối nụ hôn đầu thao thức

Lời ca chim giòng lệ thảm châu sa

Người yêu đến người yêu đi rất mực

Với từ ân ngươi phôi dựng sơn hà

Sớm tỉnh chiều say buồn tênh cơm áo

Mưa tàn đông và sương úa thu tà

Tình sư đệ nghĩa bạn bè thiểu não

Người vồ về trường dạ tiếng ru ca

Ôi buổi phân kỳ ai người mắt ghé

Một lần thôi thâm tạ tấm tình ngươi

Giờ đã điểm ta lên đường bóng xế

Chút tiện nghi cũng giao lại cho đời

Mùa thu chiết liễu

Mùa thu chiết liễu quan san

Xuân xanh ai nuối mộng vàng ai mơ

Bóng thảm tuế nguyệt phượng thờ

Tâm sinh thạch thượng… ta chờ đợi em

4. Tăng Triệu Và Tánh Không Trung Hoa

TĂNG TRIỆU

VÀ TÁNH KHÔNG

TRUNG HOA

TUỆ HẠNH

Một cuộc đời không quá phần ba thế kỷ, một tài năng lưu truyền trong chỉ một bộ luận chiếm không hơn mười trang Đại Tạng, một sự nghiệp hậu thế xưng tán làm sáng tổ Tam luận tông, một cái chết gia hình thảm khốc, con người Tăng Triệu quả là đã “sống thật” trọn vẹn một đời người vậy.

Ấu thời thất học và ở tuổi thiếu niên sinh nhai bằng nghề sao chép kinh sách cho những nhà quí phái nhiều tiền không phải là một thiệt thòi cho Triệu, mà trái lại, nhờ đó, Triệu đã thoát khỏi sự dính chấp vào giáo điều đóng khuôn theo Khổng để mà tự do ta thân Lão Trang. Mười lăm tuổi, Triệu đã thâm hiểu Đạo Đức kinh và đã buộc miệng than thở : “Hay thì có

thật là hay, nhưng mà nơi tâm thần chúng ta có thể an nhiên và nơi những đau khổ trần gian đều tiêu diệt vẫn chưa tìm thấy” . (1). Phải đợi đến khi Chi Khiêm dịch Tịnh Danh kinh (2), Triệu mới “tìm thấy con đường để đi”, mừng rỡ khôn cùng và xuất gia ngay.

Mười tám tuổi, danh đã lừng lẫy, bốn phương học giả kéo về Tam Phủ thiết vấn nạn đề, để cuối cùng vẫn bị Triệu, không những tư tưởng uyên thâm mà còn là nhà biện bác đại tài, khắc phục tất cả. Qui phục dưới trướng La Thập, bậc thầy vĩ đại của văn học Phật giáo Trung hoa này đã phải kinh phục cho rằng Triệu là con rồng vùng vẩy trong chánh pháp (3). Mười chín tuổi, đứng đầu hàng tứ kiệt (4), Triệu giữ việc tập thành các kinh điển ghi chép theo lời dịch giảng của thầy – cả những ghi chép lời phê bình riêng tư của Thập trong khi dịch giảng mà sau này tập thành bộ La Thập luận giải. Điều này, cùng với lời Thập khen Bát Nhã Vô Tri Luận rằng : “ngô giải bất tạ tử, văn dương tương ấp nhĩ” (5), minh chứng rằng văn chương dịch thuật của Thập quả mang rất nhiều dấu vết tài năng của Triệu vậy.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là ta hạ giá công đức của Thập đi. Bởi vì, trong giai đoạn du nhập sơ thời, một cuộc du nhập không phải trong ý nghĩa đức Phật Ấn độ chinh phục Trung Hoa mà là trong ý nghĩa học giả Trung Hoa dang rộng đôi tay đón nhận đức Phật bấy giờ đã lên tiếng nói bằng Hoa ngữ, nếu không có Thập thì tư tưởng Đại Thừa và nhất là Tánh Không, chắc chắn là không được những kết quả vĩ đại mà Triệu là một minh chứng bấy giờ vậy. Thập chỉ trước tác có một quyển “Thật Tướng luận” và thích giải Tịnh Danh kinh ; công nghiệp của Thập chủ yếu ở phần dịch thuật và nhất là giảng

Giải các bộ kinh điển Đại Thừa quan trọng như Diệu Pháp Liên Hoa (Saddharamapuṇḍrīka). Đại Phẩm Bát Nhã (Pañcavi-msatika), Tiểu Phẩm Bát Nhã (dasasāhasrikā) Đại Trí Độ Luận (Prajñapāramitāupadesa sāstra) và ba bộ tập thành Tam luận : Trung Quán (Madhyamika), Thập Nhị Môn (Dvādasanikāya) và Bách Luận (Sata Sāstra). Chính nhờ giữ phần “chấp bút” cho thấy trong công cuộc dịch giảng này mà tài năng của Triệu mới bộc lộ.

Với một tâm hồn tinh khiết, không bị buộc ràng bởi thành kiến hay học thuyết thiên chấp nào, Triệu đã thấu triệt ngay bản ý của Long Thọ khi nghe thầy giảng Trung luận, nên ngay sau đó, trước tác “Bát Nhã Vô Tri luận” (kh. 404 sau TL) hơn hai ngàn chữ, trình lên thầy và được tán than : “Ta hiểu không thua ngươi, nhưng văn từ phải nhường ngươi” (5). Đến Lưu Di Dân cũng kinh dị : “Không ngờ trong tăng giới lại có bậc Bình Thúc” (6) ; và Huệ Viễn, sáng tổ Tịnh Độ tông, bấy giờ đã hơn 60 tuổi, phải ca ngợi : “Thật là độc đáo”. Rồi sau đó, Triệu sáng tác “Vật Bất Thiên”, “Bất Chân Không”, “Niết Bàn Vô Danh” từng được Diêu Hưng Hoàng đế nhà Hậu Tần (393-416) hạ bút chú giải từng chỉ tiết một vài ngự để tựa cho (7), lập thành một “Trung Quán Luận Trung hoa”, tức “Triệu Luận”(8), vừa triển khai ý chỉ của vị Bồ tát Luận sư vĩ đại Long Thọ, vừa minh chứng sở ngộ của Triệu để tự tạo nên một địa vị độc đáo trong văn học Phật giáo Đại thừa, và từ đó, tự lập nên một học thuyết Tánh Không mang văn thể Đạo gia, dùng từ ngữ Quách Tượng, trích dẫn Lão Trang để nói về chân lý tự chúng : “Niết bàn có thể đạt đến ngay trong chính cuộc sống này chứ không phải ở một tì ế giới nào khác”, vốn là nguyên lý căn bản và là mục đích của Mādhyamika vậy.

Nói đến Long Thọ là nói đến Không, một hệ luận biện chứng bốn tầng của một tổng họp rồi siêu việt hai cực đoan phủ và khẳng định của thực thể. Đã là cực đoan thì phải gặp nhau, cho nên :

Như Phật kinh trung thuyết

Đoạn Hữu đoạn phi Hữu

Thị cố tri Niết Bàn

Phi Hữu diệc phi Vô

Trung luận q.6

Phẩm Quản Niết Bàn thứ 25.

Th. Stcherbatsky đã trả lời cho những học giả Tây phương thường quan niệm Không của Long Thọ như là một triết thuyết về tiêu cực, hay là một cái gì chối bỏ cả Hữu và Vô, bằng cách minh chứng rằng, Long Thọ chỉ phủ định quan niệm tương đãi họp thành bởi hình danh sắc tướng, mà không phủ định thực tại (9). Thực tại, tự nó, vốn là Không. Không là một diễn tiến của cuộc sống trong đó vạn vật tùy thuộc vào nhau, thử hữu tức bỉ hữu, chịu đựng kết quả của nhau, thử vô tức bỉ vô, hay nói cách khác, sự vật chỉ hiện hữu trong tương hệ nhân duyên :

Chúng nhân duyên sanh pháp

Ngã thuyết tức thị Không

Diệc vi thị giả danh

Diệc thị Trung đạo nghĩa

q.6 Phẩm Quán Tứ Đế thứ 24.

Cho nên Pratītyasamutpāda cũng là Sūnyatā,

Sūnyatā chỉ được trực nhân bằng Prajñā, tức Bát Nhã, trí tuệ siêu việt tất cả tương đãi của tứ cú. Triệu dẫn chứng theo Đại Bát Nhã kinh, tán đồng ý chỉ của Long Thọ :

Nếu có đối tượng biết, tất có cái không biết. Tâm của bậc Thánh không biết, cho nên không có gì mà không biết.

(Triệu luận. chương Bát Nhã vô tri luận)

Đấy là chân lý về Không, trình bày theo tứ cú, bảo rằng :

Tất cả đều không

bởi vì :

Tri cùng sở tri, hoặc giả cùng là Hữu, hoặc giả

cùng là Vô

Nếu cả hai là Vô, thì vật không thể Có

Nếu cả hai là Hữu, thì vật không thể Không.

(Bát Nhã Vô Tri luận)

Cho nên Bát Nhã không có đối tượng để biết, không có đối tượng để thấy (Bát Nhã vô sở tri, vô sở kiến : Đại Bát Nhã kinh). Mà Bát Nhã, theo thuật ngữ của Triệu, chiếu khắp vạn hữu. Chiếu chớ không phải tri, bởi vì biết tạo nên một phân tán giữa hai cực đoan, chủ thể biết và vật bị biết, sở tri. Biết là nhiễm ô, là tiếp xúc với đối tượng dẫn đến nghiệp ràng buộc tư hữu. Bát Nhã là Huệ Chiếu, là tấm gương huyền giám dung chứa và phản chiếu đầy đủ hình danh sắc tướng mà vẫn không bị dao động, vẫn luôn tịch tĩnh. Triệu tìm thấy thuật ngữ này trong kinh Bát Nhã, dùng để định nghĩa trí tuệ của Bồ tát ở giai đoạn thiền sau cùng, tức Đại Viên cảnh trí, “ Tri cùng vô tri tức đồng nghĩa với tịch chiều, tức là định tuệ”, mà sau này

Thiên Thai tôn, một lần nữa, mệnh danh là chỉ quán (định : chỉ, tịch ; tuệ : quán, chiếu).

Bát Nhã, tịch nên không những biểu lộ vạn hữu ngoại tại (thể) mà còn chiếu, thấu suốt bản thể nội tại (thể) nữa. Vạn vật, do đó không hiện hữu dựa trên cảm tưởng. Cuộc đời, tự nó, minh chiếu. Khi minh chiếu, Bát Nhã phản ảnh nội tại để mà tạo nên cái ta gọi là thế gian, mà thật ra, là bản thể của vũ trụ. Bát Nhã không chỉ là định chỉ, cái biểu lộ bên ngoài, mà vượt hơn nữa, là sinh thể vũ trụ, tuệ quán. Thiền định là xả bỏ thế giới bên ngoài để quay trở lại bên trong, tịnh lự để mà tìm kiếm thực tại tự nội thể ; còn Bát Nhã thì vừa bên ngoài lẫn bên trong, Bát Nhã là ánh sáng triền miên, là cuộc sống vô cùng, trong đó mọi hiện hữu nhị nguyên đều bị tiêu diệt toàn diện.

Triệu còn đi xa hơn bước nữa, nhân cách hóa Bát Nhã thành đấng Thế Tôn với hai ý nghĩa ; bậc Giác Ngộ tìm thấy thực tại trong gia cảnh, và là bậc đã khám phá ra lý duyên khởi của vạn hữu. Bát Nhã, theo Triệu là đồng nhất thể của hai mặt vũ trụ : một mặt tịch tĩnh, một mặt nhiễm ô, hay nói cách khác : thực tại và giả tá. Long Thọ cũng đã từng đề xướng nghiệp Saṃsāra) và Niết Bàn (Nirana) làm nhân duyên cho nhau ; khi Niết Bàn ngự trị là lúc nghiệp không có môi trường hoạt động, và ngược lại. Bởi vì thật ra, không có hai môi trường khác biệt nhau mà chỉ có Một ; hoặc là một tiến hành trong mê lộ của những huyển hóa ngẫu nhiên ràng buộc vào nhau, hoặc là một tịch tĩnh bất biến. Long Thọ không hề đề cập đến ý chỉ của vũ trụ. Chuyển hóa chỉ từ giả tưởng tiến đạt đến thật tri. Bao giờ mà ta còn ngoan cố không chịu giả từ giả tưởng

Chấp mắc vào cái “ngã” hạn cuộc trong dòng tụ họp chằng chịt của những yếu tố cá biệt ảo hóa, bấy giờ ta vẫn còn phải là đối tượng của nghiệp tập thành để rồi tan biến đi như những bọt bèo lênh đênh trên biển cả. Cho nên ta phải biết nhìn thấy mặt kia của thực thể, phải biết xả bỏ tất cả những ảo tưởng để khám phá ra rằng cái gọi là “ta” chỉ cứu cánh là sản phẩm của tưởng tượng, của một tràng nhân duyên kết hợp, để siêu việt cả hai mặt để mà hòa điệu với Đạo, với Con Đường Giữa : Saṃsāra eva nirvanam. Con đường giữa đó, Triệu gọi là “tức tợ tức chân”.

Với định thức này, Triệu tin tưởng là đã tìm thấy giải đáp cho vấn đề đang dày vò học giới đang thời : liên hệ giữa tục đế và Chân đế. Triệu đã trút bỏ hết cả những thuộc tinh thần bí của chúng ; Chân đế bấy giờ tự viên mãn trong lúc tục đế hoàn toàn lệ thuộc vào nhân duyên. Định thức này thật ra không miêu tả thế nào là tục đế, thế nào là Chân đế, mà chỉ trình bày một cơ cấu vũ trụ trong đó tục đế không phải là mặt trái của một nhất thế mà mặt phải là Chân đế. Trung đạo của Triệu, dầu sắp Niết Bàn và Nghiệp trên cùng một bình diện, như Long Thọ từng làm, về mục đích giải thoát những nỗi khổ và thăng hoa hành giả đến cực lạc xứ, trong đó có đức Phật ngự trị, đức Phật mà Triệu “thấy” và “xúc chạm” được qua tất cả mọi đối tượng mà Triệu phải đối đãi hàng ngày, trái với mục đích giải thoát của Long Thọ là hướng dẫn đến cuộc sống vượt ngoài sanh tử. Đây là kinh nghiệm thăng hoa mà Triệu đã chứng ngộ được để minh hiểu đức tin mà Triệu đã từng ôm ấp khi đặt chân vào ngưỡng cửa tự viện : “Niết Bàn có thể đạt được ở ngay trong cuộc sống này chớ không cần phải tìm ở đâu và lúc nào khác”.

Cuộc sống, thật ra không phải là một luận đề để phân tách. Nó không có “vị trí”, bởi vì nếu có vị trí tất phải có cái không phải vị trí để có thể tạo nó thành vị trí. Tất cả chỉ là một đối đãi tương phản.

“Xuân đã sang thì đông phải đi

Như đêm tan cho ánh sáng về

Như trăng phải khuất sa vầng nhật

Đông lạnh lùng cho xuân phát huy”

Như thế đó đó, cuộc sống “không” có cái mà ta giả thiết là tồn tại (sat), hoặc ngã (ātman), hoặc pháp (dharma); cuộc sống là Không, và cũng vì Không nên nó có đó, như thế (tathā). Pháp vừa tồn tại vừa không tồn tại (asat); bởi vì chúng được đặt vào trong tình trạng là và không phải là. Tuy nhiên, cái gì mà không được đặt vào tình trạng là hay không phải là, cái gì vừa không phải là vừa không không phải là, thì bất khả hoại diệt (anirudham), không bị lệ thuộc vào sanh tử (anutpannam) ; cho nên Không cũng là Như Thị (tathatā). Triệu nói, hiện hữu chỉ là Giả, chỉ có bất hữu mới thật là Chân.

Phân tách giết chết cuộc sống, cho nên chúng ta không mổ xẻ xác chết khi đặt vấn đề vào vị trí ; chúng ta đi tìm giải thoát cho nên khi đạt đến tận cùng phân tách, chúng ta phải quay trở lại. Khi nào ta còn muốn tiêu diệt Nghiệp, còn nghĩ đến, còn cho là, đây là Nghiệp, bấy giờ là Niết Bàn. Không có sự ngừng nghỉ trong Nghiệp, bấy giờ là Niết Bàn. Không có sự ngừng nghỉ trong biến chuyển, không có gì ngoài cái khứ lai không ngừng của nhân quả. Biến chuyển đó là chân thật, vì “biến chuyển” không bao giờ biến chuyển. Không có bản chất nào tồn tại trong liên quan biến chuyển đó, cho nên đấy là tương

đối tinh, và tương đối đó, là tuyệt đối (10). Để minh chứng điều này, bồ tát Long Thọ đã phải tạo nên một vị trí, mà ta tạm gọi là một sát na, tức là một khoảng thời gian trong đó có 3 giai đoạn diễn tiến, sanh trụ diệt, tạo thành một pháp (11). Pháp a trụ nơi “chỗ” của nó, lấp kín sát na, không cho pháp nào, ngay cả pháp trung gian c, có thể chiếm chỗ của nó để tạo nên liên lạc giữa nó vào pháp b. Như vậy, mỗi một pháp toàn vẹn là một pháp, không một pháp nào có thể dính mắc vào pháp khác, ngay cả vào pháp hiện hữu hay không hiện hữu. Na san nāsat.

Tăng Triệu tán đồng :

Tích vật tự tại tích, bất tùng kim di chi tích,

Kim vật tự tại kim, bất tùng tích di chi kim.

Vân bất thiên luận

Mỗi một vật đều ở tại nơi chỗ của nó ; vật đã không cùng nhau vãng lai, thì làm sao có thể gọi là có động biến, có thiên chuyển được ? Thế nên vạn vật yên nhiên, tịch tĩnh, không dao động, không nhiễm ô, không dính mắc, Không. Từ đó, thái độ của ta là, như một vật thay biểu tượng trên, yên nhiên, tự túc, không dính mắc bởi vì vạn vật là Không, ngay cả cá thể của ta, nên do đó, vạn vật không bao giờ ảnh hưởng được ta. Tây phương đã không dám phóng thể kinh nghiệm này vào kích thước vũ trụ, hay từ đó, rút ra một hệ luận về vũ trụ. Chỉ có Long Thọ, cũng đồng ý về sự bất khả thể của ngôn từ của biểu tượng, trong khi con người lại thích sử dụng danh từ, cụ thể hóa cuộc đời (kriyā).

Chân đế độc tịnh u danh giáo chi ngoại.

Bất Chân Không luận.

Danh ngôn được dùng để diễn tả mọi vật, cả đến vũ trụ vốn không phải là một “vật”, một chứng minh sự hạn cuộc của con người, vì thật ra, ngoài danh ngôn thì chúng ta không còn phương tiện gì khác để truyền thông tư tưởng. Nhưng cũng vì danh ngôn chỉ là phương tiện cho nên vừa sử dụng chúng, ta cũng vừa phải phủ nhận chúng để tránh khỏi nhầm lẫn “vũ trụ” vô biên là một “vật”. Cho mãi đến mười mấy thế kỷ sau, Kant mới vô tình lập lại vấn đề mà Triệu đã tiên thuyết : có phải toàn thể vũ trụ là một vật ? Quyết định không phải là một vật ? Quyết định không đúng, vì vũ trụ ôm trọn vạn vật (13), Gần mười lăm thế kỷ cách biệt, người nay đã gặp người xưa, để cùng nói về một thực tại “đối tượng” bằng hai thuật ngữ khác nhau, để thêm một lần minh chứng sự bất lực của ngôn từ. Ngay cả đến Sunyata mà dịch là Không cũng là một hạn cuộc gượng ép, nhưng mà ngoài Không ra, thì còn có danh từ nào khác khả dĩ diễn đạt được ý nghĩa của Sunyata ? (14).

Chỉ có thật quán, thật tri, siêu việt cả hai mặt hữu vô mới thấy được cái chân trong cái giả. Và khi đã quán, đã tri và đã sống thật trong Chân Lý tối thắng, cuộc đời ba mươi năm của Triệu quả là đã sống quá viên mãn rồi vậy.

TUỆ HẠNH

2. Cao Tăng Truyện, ch. 6, 13 ; Phật Tổ lịch đại thông tãi, ch. 7, 16, Cuộc đời lịch sử của Tăng Triệu được ghi lại nơi đây, trong khi Truyền Đăng Lục thêm thắt nhiều chi tiết huyền thoại, như cái chết gia đình của Triệu…

3. Còn gọi là Duy Ma Cật Kinh. Chí Khiêm dịch lần đầu năm kh. 222 TL La Thập dịch lần nữa năm kh . 406 TL.

4. (5) Cao Tăng Truyện ; PTLĐTT.

5. Đạo Sanh, Huệ Quán, Tăng Duệ, Tăng Triệu.

6. Bình Thúc, tự Hà án, nhà đạo sĩ lừng danh trong việc chiết giải Đạo Đức Kinh. Viết Đạo Đức Luận. Mất năm 249 TL.

7. Diệu Hưng, tự Tử Lược, xưng hiệu Thiên Vương, trị vì Hậu Tân tứ 394 đến 416 TL. Không những bảo trợ công cuộc truyền bá Phật giáo – phong La Thập làm Quốc sư trong khi Thập bị đưa đến Trường an như là tù binh – mà còn tham dự vào công cuộc viết và dịch các tác phẩm Phật học nữa.

8. Điều đáng chú ý ở đây là Triệu chỉ trích dẫn Trung Luận cảu Long Thọ ; vết tích của Thập Nhị Môn và Bách Luận không tìm thấy trong tác phẩm của Triệu.

9. Stcherbatsky, Th. The conception of Buddhist Nirvana. Leningrad, 1927. tr. 92.

(10) Theo ý nghĩa của Triệu : vạn vật không ngừng biến chuyển, do vì không ngừng biến chuyển nên vạn vật không di động.

“Vật bất thiên luận”.

(11)Liebanthal, Walter. – Chao Lun, the treatise of Seng Chao,

Hongkong Uni. P., 1968. tr. 36.

(12) –dl –tr.32.

(13) Kant, Immanuel, - Critique of Pure Reason. Ch. II : Phản đề,

Phần I : Nguyên tắc tương phản : “Tương phản là một dữ kiện, không phải là một thuyên giải về hiện hữu, không sai khác trong chính tự nó với bất cứ mọi dữ kiện khoa học nào khác, và có thể được tìm thấy ở bất cứ mọi nơi”.

(14) Liebanthal, W. Chao Lun, tr.34.

Nhà xuất bản KINH THI

ĐÃ XUẤT BẢN :

CON NGƯỜI VÀ KỸ THUẬT Oswald Spengler

ÁC QUỈ TRÊN THIÊN ĐÀNG Henry Miller

SIÊU HÌNH TÌNH YÊU

SIÊU HÌNH SỰ CHẾT Schopenhaner

CHÀNG TUỔI TRẺ GAN DẠ William Saroyan

TRÊN CHIẾC ĐU BAY

THẾ GIỚI THI CA NGUYỄN DU Nguyễn Đăng Thục

NHẬT KÝ CỦA CHÉGUEVARA Ché Guevara

ĐANG IN :

NGƯỜI LỮ HÀNH CÔ ĐƠN C.V Gheorghiu

THIỀN ĐẠO TU TẬP Chang Chen-Chi

CON ĐƯỜNG MÂY TRẮNG Lama Anagarika

Govinda