Số 4 (1972)

5. Những Vấn Đề Ngữ Học

NHỮNG VẤN ĐỀ

NGỮ HỌC

LÊ BÁ THẢO

Tại Tây phương sự tìm hiểu ngôn ngữ khởi nguyên từ trước Tây lịch tại Hy lạp và La mã. Tri thức này được gắn liền vào lãnh vực luận lý và siêu hình. Những cuộc tranh luận kéo dài hàng thế kỷ về sự qui xứng và bất qui xứng trong ngôn ngữ. Ngữ pháp cổ truyền là một phần tri thức về bản chất của ngoại giới cùng các thể chế xã hội.

Ngữ pháp dần dần được đào sâu trong việc tìm kiếm những loại tự trong ngôn ngữ. Ngôn ngữ ở đây là Hu lạp và La tinh. Ngữ pháp được xem như có tính cách qui Phạm. Các học giả lấy những bản văn cổ làm mẫu mực hành văn.

Vào thế kỷ thứ mười chín, một số học giả Tây phương khảo cứu tiếng Phạn và tìm thấy một sự tương đồng kỳ lạ giữa ngôn ngữ này và La Hy. Từ đó những qui luật về ngữ học được đưa ra nhằm giải thích những biến trạng của các ngôn ngữ liên hệ này.

Ferdinand de Saussure, ngữ học gia Thụy sĩ được xem là ông tổ của nghành ngữ học hiện đại. Ngữ học không còn có tính cách qui phạm mà chỉ được xem là một khoa học nhằm giải thích và mô tả ngôn ngữ. Tiếng nói được xem là đối tượng của khoa này. Các ngôn ngữ đều có những cơ cấu riêng của nó và nhiệm vụ chính của các ngữ học gia là mô tả các cơ cấu đó một cách trung thực dựa trên những phương pháp khoa học. Saussure đã đưa ngữ học vào con đường mới. Ngữ học được chia làm hai ngành : ngữ học lịch sử và ngữ học mô tả, đúng theo cái tên của nó, mô tả ngôn ngữ ở giai đoạn tĩnh tức là ngôn ngữ ở một thời điểm nào đó.

Sự phát triển của ngành mô tả đã lôi kéo các nhà nhân chủng học vào con đường hoạt động tích cực. Các nhà ngữ học học kiêm nhân chủng học đổ xô đi khảo cứu ngôn ngữ của các dân tộc thiểu số. Họ ghi lại tiếng nói của các dân tộc thiểu số một phần vì số tiếng nói đó sẽ mất đi theo thời gian. Kế đến là sự khảo cứu ngôn ngữ của các nhà truyền giáo. Một số hội ngữ học được lập thành. Đáng kể nhất là Viện Ngữ học Mùa Hè (Summer Instititute of Linguistics). Hai mục đích chính của viện này là dạy ngữ học cho các giáo sĩ, lúc đầu tại đại học Okalahoma vào dịp hè, và truyền bá về kinh thánh. Các giáo sĩ đi đến vùng có dân tộc thiểu số để tạo cho họ một thứ chữ viết và dịch kinh thánh qua chữ viết mới được thành lập này. Viện này hoạt động khắp thế giới, từ các vùng da đỏ ở Mỹ châu đến các vùng hẻo lánh ở Phi châu. Viện có hàng ngàn nhân viên và đã khảo cứu hằng trăm ngôn ngữ. Viện này hoạt động rất mạnh ở Việt nam. Hiện nay ở nước ta có khoảng gần năm mươi

tiếng nói của các dân tộc thiểu số. Viện ngữ học Mùa hè đã khai thác một ít. Tôi đã may mắn thấy được một số tài liệu do viện này biên khảo. Đây là một công trình rất công phu đòi hỏi một ngân quỹ lớn lao với khả năng và sự tận tụy của các nhà ngữ học của viện. Chúng tôi không biết Bộ Giáo dục có liên lạc với viện này để xin những tài liệu quí báu đó không ?

Ngữ học ở thời kỳ vừa được đề cập có thể xem là thế hệ Bloomfield. Ngữ học gia Bloomfield được xem là người sáng tạo ngữ học cấu thức (structural linguistics). Bloomfield trong cuốn sách nổi tiếng của ông Language, công nhận sự mô tả giải thích về ngữ học có thể xây trên tâm cử thuyết, theo đó các hoạt động tâm sinh lý đều có thể giải thích bởi mô thức “kích thích phản ứng”. Bloomfield xem ngữ ý học (semantics) là thứ yếu vì sự thiếu chính xác và thiếu khoa học trong việc định nghĩa từ ngữ. Do đó ngữ ý học cấu thức phân hạn rõ rệt các cấp (level) trong hệ thống ngữ học.

Ngữ học cấu thức được phát triển với lối áp dụng phương pháp cấu tử tương nhập (Immediate Constituent, gọi tắt là I.C.) vào ngữ pháp học. Trong phần cú pháp cách phân tự loại (parts of speech) không còn xây trên những định nghĩa như “danh từ là tiếng chỉ định đồ vật…” mà trên thứ tự vị trí của các ngữ vị trong một ngữ tuyến. Ngữ vị được sắp xếp theo từng loại nếu cùng một đặc tính là có thể thay thế nhau trong một ngữ tuyến. Đấy là phương pháp mà Giáo sư Tiến sĩ Lê Văn Lý đã áp dụng trong cuốn Sơ Thảo Ngữ Pháp Việt Nam (Tủ sách Đại học, Bộ Giáo dục, Trung tâm Học liệu).

Ngữ học cấu thức đã ngự trị một thời gian khá lâu. Mãi đến đầu năm 1950 ngữ học bắt đầu chuyển mình. Những nghi

vấn về giá trị của các lý thuyết khảo cứu ngữ học được nêu lên. Ngữ học ở giai đoạn này được đánh thức bởi một ngôi sao chói. Đó là Avram Noam Chomsky.

Sau một thời gian đi tìm các dữ kiện, ngữ học dừng bước để khai thác các dữ kiện đã có. Ngữ học gia đòi hỏi một lý thuyết về ngữ pháp phản ảnh được khả năng ngôn ngữ của loài người. Họ đề nghị ngữ pháp đặt căn bản trên lý thuyết này phải được hệ thống hóa (formalized) bằng một số luật hữu hạn để hình thành (generate vô số các câu. Chomsky ví ngữ pháp như một cái máy sản xuất vô số các câu và nó có thể hiện khả năng ngôn ngữ của người nói (competence of native spea-ker). Sự biện luận một khả năng ngôn ngữ đã đưa Chomsky vào lãnh vực duy lý. Theo Chomsky, khả năng ngôn ngữ không là sản phẩm đắc thủ mà là một khả năng bẩm sinh. Chomsky cho rằng một số ít câu nói có thể lệch ngữ pháp ; đó là lý do sai lệch trong lãnh vực thể hiện (performance) qua sự lệch lạc của các hoạt động chú ý, ký ức…v.v của cơ quan tâm lý về phương diện ngôn ngữ.

Như đã trình bày, một ngữ pháp dựa trên một lý thuyết được xem là đầy đủ khi có thể tạo lập tất cả và chỉ tất cả những câu nói của một ngôn ngữ. Chomsky đã lần lượt trình bày ba mô thức ngữ pháp để tìm một lý thuyết ngữ học đầy đủ : mô thức Markov, mô thức cấu thức (phrase-structure model) và mô thức chuyển hóa (transformational model).

Trong syntactic Structures, Chomsky trước hết trình bày một mô thức ngữ pháp đơn giản nhất, đó là mô thức Markov. Một ngữ pháp như mô thức Markov có thể tạo ra vô hạn các câu nói bằng cách áp dụng một số hữu hạn các định luật hồi chuyển. Mô thức ngữ pháp này được ví như một cái máy di

chuyển qua từng giai đoạn. Giai đoạn đầu là điều kiện hạn chế của giai đoạn sau, cứ kế tiếp như vậy cho đến giai đoạn chót. Mô thức này còn cho phép ghép thêm một phần tử khác ở một giai đoạn đang qua hay giai đoạn trước. Chomsky trình bày như sau (1957, tr. 19) :

(Như sách )

Khuyết điểm của mô thức Markov là không thể giải thích được mối tương quan giữa các ngữ vị không đứng cạnh nhau. Thí dụ : “Những điều mà anh phê phán về tôi đều sai lạc”.

Mô thức thứ hai được đan cử là ngữ pháp cấu thức xây trên lý thuyết phân tích các cấu tử tương nhập (L.C.). Ngữ học cấu thức không đưa ra một giải thích đầy đủ và đơn giản về sự liên quan giữa thu động cách và hành động cách, hay những trường hợp đổi vị trí của ngữ vị như :

• Nó đanh tan giặc.

• Nó đánh giặc tan.

• Nó ăn hết bánh.

• Nó ăn bánh hết.

Hơn nữa ngữ pháp cấu thức không giải thích đầy đủ về các trường hợp mơ hồ như :

• Tuệ thích được chỉ trích.

Câu này có thể được hiểu theo hai cách : (a) Tuệ thích được người ta chỉ trích mình, hay (b) Tuệ thích được chỉ trích người khác. Ngữ pháp cấu thức chỉ giải quyết vấn đề này như :

Tuệ thích được chỉ trích

Cùng với những cuốn sách xuất bản sau này, Chomsky đã đưa ra những trường hợp mà theo ông không có một ngữ pháp nào giải thích rõ ràng.

Thí dụ :

John is easy to please

John is eager to please

Theo Chomsky lối mô tả này không cho ta một giải thích đầy đủ và sự tương quan sâu xa của các ngữ vị. Trong cuốn Current Issues In Linguistics Chomsky viết (tr. 29) : “Một lý thuyết ngữ pháp không mô tả được cơ cấu loại này sẽ không thể đạt được mức độ chính xác đầy đủ trong việc mô tả (A theory of grammar that does not allow structural descriptions of this sort cannot achieve the level of descriptive adequacy.)

Trong đường hướng đi tìm một lý thuyết ngữ pháp đạt được mức độ mô tả đầy đủ, Chomsky đưa ngữ học vào con đường mới lạ. Lối phân tích của ngữ pháp chuyển hóa được coi như đầy đủ trong việc mô tả ngôn ngữ. Ông viết tiếp : “Mô thức chuyển hóa làm cho ngữ pháp thích hợp trong sự mô tả cơ cấu loại này, vì vậy, ít nhất trong trường hợp này nó cũng đạt được mức độ mô tả đầy đủ.” (The transformational model does make grammars available that can supply structural information of this sort, and therefore can, in this case at least, achieve the level of descriptive adequacy).

Ngữ pháp cấu thức được áp dụng một phần trong lý thuyết chuyển hóa. Như chúng ta đã thấy, ngữ pháp cấu thức không phải là một phát minh ngữ học của Chomsky. Công trình chính của Chomsky là hệ thống hóa (formalize) các định luật của ngữ pháp cấu thức. Trong giai đoạn đầu của sự phát triển ngữ pháp chuyển hóa ta thấy Chomsky và Harris không mấy khác nhau. Chomsky quan niệm ngôn ngữ gồm một số những nguyên cú (kernel sentences) từ đó vô số những câu mới được thành lập theo phương pháp chuyển hóa. Thí dụ :

Và : - Duyệt phạt Tri.

• Tri bị Duyệt phạt.

Luật chuyển hóa có thể được lập như sau trong Việt ngữ : Luật chuyển hóa thụ động :

X1 + X2 + X3 X3 + bị + X1 + X2

Ngữ pháp chuyển hóa ở giai đoạn đầu được mô tả theo đồ biều sau :

THÀNH PHẦN THÀNH PHẦN THÀNH PHẦN

CẤU THỨC CHUYỂN HÓA ÂM VỊ

Mô thức này được các nhà ngữ học gọi là “Syntactic Model” vì nó được giới thiệu đầu tiên trong cuốn Syntactic Structures. Sau này vào năm 1965 Chomsky cho xuất bản cuốn Aspects of the Theory of Syntax. Cuốn sách này được coi là tiếng nói tiêu biểu cho thế hệ Chomsky. Trong cuốn sách này Chomsky đã đưa ra một lý thuyết về ngữ pháp chuyển hóa được sửa đổi lại và thêm phần ngữ ý học (semantics). Chomsky đặt vấn đề tại sao ta không chấp nhận những câu nói được xem là trái tai (deviant sentences) như :

Cục đá yêu mến gia đình tôi.

Tôi cam trái hái.

Căn nhà học bài.

Trái lại mọi người Việt đều chấp nhận các câu như :

• Láng giềng yêu mến gia đình tôi.

• Tôi hái trái cam.

• Tri học bài.

Như đã trình bày trong Syntactic Structures, Chomsky cho rằng các câu thuộc thể thụ động là những câu mới được tạo thành qua sự chuyển hóa từ những nguyên cú. Trong giai đoạn này, Chomsky không còn đặt vấn đề nghuyên cú và tạo cú (deri-vative sentences). Chomsky cho rằng câu ở thụ động cách và câu ở hành động cách đều do sự chọn lựa ở kết cấu bề sâu. Do đó luật chuyển hóa đóng vai trò quan trọng trong việc mang một pháp chuyển hóa ở giai đoạn sau này thường được ám chỉ là “Aspects Model.”

Chúng ta có thể mô tả Aspects Model theo đồ biểu sau :

PHẦN KẾT

CĂN CẤU THÀNH PHẦN

BẢN BỀ NGỮ Ý

SÂU

THÀNH PHẦN

CÚ PHÁP PHẦN KẾT

CHUYỂN CẤU THÀNH PHẦN

HÓA BỀ ÂM VỊ

MẶT

Phần căn bản trong Aspects Model có phần khác với thành phần cấu thức trong Syntactic Model. Trong phần này ta thấy có những luật như luật phân hạng mục (subca tegorization ru-le) và luật tự nguyện (lexical rule). Luật phân hạng mục còn được chia làm : phân hạng mục hạn chế (strict subcategorizati-on rule) và luật chọn lựa (selectional rule.)

Phần chuyển hóa gồm những luật chuyển hóa qua những giai đoạn như đảo vị (permutation), trừ khử (deletion). v.v…

Thành phần ngữ ý nhằm giải thích ý nghĩa của câu. Thành phần âm vị qui định hình thức âm vị của câu ở kết cấu bề mặt khi câu này được chuyển hóa lên từ kết cấu bề sâu.

Theo Chomsky sự áp dụng hữu ích nhất của ngữ pháp chuyển hóa là giải quyết những trường hợp mơ hồ của một câu và giúp hiểu được sự khác biệt của những câu đồng dạng.

Sau khi xuất bản hai cuốn Syntactic Structure và Aspects of the Theory of Syntax, Chomsky được xem là mục tiêu của những chỉ trích kịch liệt nhất và cũng là đối tượng được tôn sung nhất. Sự chỉ trích về lý thuyết ngữ học của Chomsky có thể được chia ra làm hai khuynh hướng : tích cực và tiêu cực.

Khuynh hướng tích cực kịch liệt đả kích lối giải thích bằng ngữ pháp chuyển hóa và cho rằng khái niệm về kết cấu bề sâu về kết cấu bề mặt là sản phẩm khôi hài của các ngữ học gia thuộc phái chuyển hóa. Sự giải thích có tính cách duy lý của Chomsky về khả năng ngôn ngữ và các định luật chuyển hóa chỉ là một giả tưởng.

Trong Aspects of the Theory of Syntax (tr. 22-24) Chomsky đưa ra hai câu thí dụ : (1) I persuaded John to leave ( tôi thuyết phục John đi) và (2) I expected John to leave. (Tôi mong John đi). Ông cho rằng : “Ngay cả sự cân nhắc tỉ mỉ nhất cũng không thể chứng tỏ cho ông biết sự khác biệt về cơ cấu ngữ pháp giữa hai câu này.” Chomsky tiếp : “Thật ra cho đến nay tôi chưa thấy một ngữ pháp Anh nào có thể chỉ rõ sự dị biệt căn bản về hai câu này. (In fact, so far as I have been able to discover, no English grammar has pointed out the fundamental distinction between these two construction).

Giáo sư Hammarstrom trong các bài diễn thuyết tại Úc đại lợi đã chỉ trích Chomsky rất khe khắt. Ông đã dẫn lượt những giải thích của Chomsky và Halle trong cuốn The Sound Patter of English và cho rằng “đó là những cái phi lý của ngữ học” the nonsence of linguistics). Phê bình sự thách đố trên của Chomsky, giáo sư Hammarstrom trong một cuộc diễn thuyết tại Đại học Monash đã viết : “Chúng ta hãy trở lại với luận cứ của Chomsky cho rằng không một ngữ pháp nào có thể giải thích được sự dị biệt giữa câu (1) và (2) và ghi rằng ngay cả trong các cuốn sách do Chomsky xuất bản vào năm 1955 và 1962 cũng không thể giải thích được. Thật là một điều lạ lung khi lời nói đó lại là của một ngữ học gia. (Đây là thí dụ điển hình về kiến thức nông cạn của Chomsky về ngữ học của giai đoạn trước).

Tôi nghĩ rằng hầu hết các ngữ pháp Anh đều có thể giải thích rành mạch sự dị biệt này.” (Let us now return to Chomsky’s statement that no grammar has pointed out the defference bet-ween sentences (1) anh (2) anh that in publications of 1955 and 1962 he had himself failed to note it. This is an amazing statement to come from a linguist (it ia actually just another example of Chomsky poor knowledge of earlier linguistics). I would have thought most English grammars were good enough to give a clear understanding about the differenc under consideration).

Giáo sư John Lyons thuộc viện đại học Edinburgh, Anh quốc, trong cuốn sách Chomsky do ông viết tuy không đồng ý với lý thuyết ngữ học của Chomsky nhưng ông không gay gắt : “Dù đúng hay sai, lý thuyết ngữ pháp của Chomsky được xem là tích cực nhất và có nhiều ảnh hưởng nhất” (Right or wrong, Chomsky’s theory of grammar is undoubtedly the most dynamic and influential).

Thật vậy Chomsky đã gây ảnh hưởng rất nhiều trong các lý thuyết ngữ học hiện đại. Về âm vị học, chúng ta thấy không có sự khác biệt mấy về lý thuyết các ngữ học gia thuộc nhóm ngữ học chuyển hóa. Các cấu thức của âm thanh trong các ngôn ngữ được giải thích bằng những luật âm vị và những luật này được hệ thống hóa. Nói một cách khác các luật này phải được áp dụng theo một thứ tự đã được qui định. Sau đây là một thí dụ lấy ở ngôn ngữ Phần lan trong cuốn sách Introduc-tion to Phonological Theory của Robert T. Harms tr. 48-49) :

1. e i trong vị trí --#

2. t s trong vị trí --i

3. t d trong vị trí --V (i) C C #

4. à zero trong vị trí --i(khi là số nhiều

Những âm luật này được đọc như sau :

1. Âm e đổi thành âm i khi ở vị trí cuối cùng.

2. Âm t đổi thành âm s khi đứng trước âm i.

3. Âm t đổi thành âm d khi đứng trước một chuổi âm

V (i) c - C bắt đầu bằng một nguyên âm, có hay không có âm i theo sau,

• # kế đến là một phụ âm có hay không có một phụ âm khác theo sau, hoặc phụ âm này đứng ở vị trí cuối.

Áp dụng các luật âm vị này vào các tiềm cơ cấu (under-lying forms) ta có : (Sự hòa hợp nguyên âm không được đề cập ở đây).

Katessa katissa mataissa mataina Katina

Kate in the in the in rotte as rotten as

Hand hand hands (ones) (ones) hands

RULE

1. Kati -- -- -- -- --

2. Kasi -- kasissa -- -- kasina

3. -- kadessa -- madaissa -- --

4. -- -- -- madissa matina --

Lý thuyết chuyển hóa về phương diện tổng quát đã được đào sâu và từ đó những lý thuyết khác dựa vào đó phát triển. Như đã trình bày, Chomsky cùng một số ngữ học gia khác cho rằng thành phần cú pháp (syntactic compoment) là thành phần qui định cơ cấu của một câu còn thành phần ngữ ý chỉ đóng vai trò giải thích. Do đó trong Aspects of the Theory of Syntax ngoài sự thay đổi luật cấu thức (phrase structure rules) thành luật hạng mục (categorical rules) còn có thêm luật tự nguyên. Luật tự nguyên (lexicon) gồm những biểu hiệu mang tính chất cú pháp và ngữ ý. Thí dụ (tr. 65) :

1. NP --- (Det) N (S)

2. N --- ( + N, +_ Common)

3. (+ Common) (+_ Count)

4. (- Common) (+_ Animate)

5. (+ Animate) (+_ Human)

6. (- Count) (+_ Abstract)

Do đó ở kết cấu bề sâu danh từ “mèo” có dạng như sau :

NP

N

Mèo

< + N >

< + Animate >

< - Human >

Nếu áp dụng đúng luật như đã thiết lập, chúng ta sẽ thấy không còn có những câu trái tai như : Cuốn sách học giỏi. hay : Tri ba thương.

Một số ngữ học gia khác đã tranh luận rằng thành phần ngữ ý là thành phần cốt yếu qui định cơ cấu của một câu và do đó nó không đóng vai trò thứ yếu là giải thích như Choms-ky đả trình bày. Các ngữ học gia thuộc nhóm “ly khai” này đưa ra một lý thuyết lấy ngữ ý làm căn bản và nổ lực đào sâu phần khảo cứu về ngữ ý hầu chứng tỏ có một sự phổ quát (universals) trong các ngôn ngữ. Hầu hết những bài khảo cứu đều dùng Anh ngữ làm đối tượng. Các nhà ngữ học đề cập ở đây là : Charles J. Fillmore, John M. Anderson, J. D. Mc Cawley, G. Lakoff M. Halliday…

Fillmore đã đưa ra một lý thuyết ngữ pháp xây trên ngữ ý mà ta có thể gọi là “ ngữ pháp thể cách” (case grammar). Theo lý thuyết này những ý niệm về chủ từ và túc từ không còn là vấn đề. Yếu tố chính qui định cơ cấu của một câu nói là thể cách của một động từ. Ta thử lấy thí dụ sau đây :

1. Tri mở cái cửa bằng cái chìa khóa.

2. Cái cửa mở.

(9) Cái chìa khóa mở cửa.

Ta thấy động từ mở trong ba câu trên bao hàm những thành phần sau đây : Một tác nhân X (Tri) mở vật bị tác động Y (Cửa) với một dụng cụ K (chìa khóa). Do đó ở kết cấu bề sâu (deep structure) động từ mở gồm có các thể cách : tác nhân (agentive), thụ vật (objective) và phương cách (instrumental).

Các thể cách này được viết tắt là : A, O, I.

Ta có thể trình bày bày động từ mở như sau :

Mở ( + -- O (I) (A) )

Các dấu hiệu trong ngoặc có nghĩa là ở kết cấu bề mặt, có thể không có danh từ thể hiện. Thí dụ ở bề mặt ta có hình thức sau đây với những câu có động từ mở :

1. Tôi mở cái cửa bằng cái chìa khóa,

( -- O, I, A)

2. Tôi mở cái cửa.

( -- O, A)

3. Cái cửa mở.

( -- O )

Kết cấu bề sâu : (1)

(Như sách)

Kết cấu bề mặt của câu (1) : qua giai đoạn chuyển hóa ta có

Theo chiều hướng khảo cứu này Fillmore đã đưa ra sáu thể cách. Chúng tôi mong rằng trong một bài khác chúng tôi có thể trình bày chi tiết hơn các thể cách này. Sự trình bày rất sơ lược trên chỉ cốt giới thiệu một khía cạnh mới trong các lý thuyết ngữ học đương thời.

Sự tiến triển của ngữ học đã vượt hẳn giới hạn thuần túy của nó và ngày này ngữ học đã đóng một vai trò quan trọng trong các khoa học khác. Ở một vài đại học trên thế giới ngành ngữ học được xếp vào phân khoa khoa học như ở Đại học Alberta ở Gia nã đại. Nhờ sự tiến bộ nhanh chóng và vững vàng của ngữ học một số các ngành học mới ra đời như ngữ học xã hội (sociolinguistics), ngữ tâm học (psycholinguistics), ngữ toán học (mathematical linguistics), ngữ học computer (computational linguistics) và địa dư ngữ học (linguistic geography).

Để kết luận, tuy các ngữ học gia với những lý thuyết khác nhau không đồng ý về một số vấn đề ngữ học nhưng nhờ đó ngữ học càng ngày càng được đào sâu và chiếm một địa vị quan trọng. Như giáo sư John Lyons đã nói về ngữ pháp chuyển hóa của Chomsky : “Dù rằng nổ lực của Chomsky nhằm luận lý hóa (formalized) các quan niệm được áp dụng trong việc phân tích ngôn ngữ bị thất bại, nhưng chính nổ lực ấy sẽ giúp chúng ta thấm nhuần được các quan niệm này, và theo chiều hướng đó “cuộc cách mạng Chomsky” có thể nói là thành công. (even if the attempt he has made to formalize the concepts em-ployed in the analysis of languages our understanding of these concepts and that in this respect the “Chomsky an revolution” cannot but be successful).

SÁCH THAM KHẢO

1- Bach, Emmon, and Robert T. Harms (eds), 1968. Universals in Linguistics Theory. New York : Holt, Rinehart and Winston.

2- Chomsky, Noam, 1957. Syntactic Structures. The Hague : Mouton and Company.

-nt- 1964. Current Issues in Linguistic Theory. The Hague : Mouton and Company.

-nt- 1965. Aspects of the Theory of Syntax. Cambridge, Massachusetts : M. I. T. Press.

-nt- 1966 Cartesian Linguistics. New York : Harper and Row.

-nt- and Morris Halle, 1968. The Sound Pattern of English. New York : Haper and Row.

3 – Fodor, J. A., J.J. Katz, (eds), 1964. The Structure of Language : Readings in the Philosophy of Language. Englewood Cliffs, New Jersey : Prentice Hall.

4 – Jacobs, Roderick A., and Peter S. Rosenbaum, 1968. English Transformational Grammar. Waltham, Mass. Ginn.

5 – Harm, Robert T., 1968. Introduction To Phonological Theory. Englewood Cliffs, New Jersey : Prentice Hall.

6 – Harris, Zellig, 1951. Methods in Structural Linguistics. Chicago : University of Chicago Press.

7 – Lê Văn Lý, 1968. Sơ Thảo Ngữ Pháp Việt Nam. Saigon : Bộ Giáo dục.

8 – Gleason, H.A., 1961. An Introduction to Descriptive Lin-guistics. 2nd revised ed., New York : Holt, Rinehart & Winston.

9 – Lyons, John. 1968. Introduction to Theoretical Linguis-tics. London and New York : Cambridge University Press.

-nt- 1970. Chomsky. Britain : Fontana Collins ;

LÊ BÁ THẢO

6. Âm Thanh Chuông Chiều Của Nhân Loại

ÂM THANH

CHUÔNG CHIỀU

CỦA NHÂN LOẠI

LÊ TRUNG TRANG

Giấc mộng ngàn năm

Được mang trên cánh Hào Quang muôn thuở

Xé nát màn che chỗ mập mờ

Băng qua thời gian

Dệt thành những chuyện triền miên trong kiếp sống….

The eternal Dream

Is borne on the wings of ageless Light

That rends the veil of the vague

And goes across Time

Weaving ceaseless patterns of Being….

(Santiniketan, 1929, những vần thơ đọc trong dịp lễ Khánh thành trường Cao đẳng Ấn độ học. Montpellier, Pháp quốc.)

Sự kiện đượm nhiều màu sắc nhân tính nhất của con người là mơ về cái vô hạn không đạt được – giấc mơ tô điểm cho cái gì đạt được qua khả năng. Con người sống trong một tương lai không bờ bến. Hiện tại chỉ là một phần của tương lai đó. Những ý tưởng chưa phát hiện, lòng hăng say quả cảm chưa thành hình thường chập chờn trong trí tưởng tượng một cách rõ rệt đến độ con người cảm thấy những ý tưởng và lòng hăng say quả cảm đó có vẻ Thật hơn là mọi vật trước mắt. Bầu không khí tương lai phải luôn luôn quyện quanh giây phút hiện tại để con người chịu đựng kiếp sống trong khi mơ màng cái Bất diệt bên trên thời gian.

“Cái Tương lai liên tục là tổ ấm ngàn năm của con người. Nó mật thiết gắn liền với đời sống, và sống động hơn bất cứ những gì chúng ta biết trong lịch sử rời rạc của hiện tại.”

“The continuous future is the domain of our millennium, which is with us more truly than that we see in our history in fragments of the Present.”

Rabindranath Tagore, The Religion of Man,

(London, George Allen and Uniwin LTD), trang 121.

Qua Thời gian con người ý thức về sự hủy diệt không thể tránh và tìm một chốn an toàn bên trên thời gian hoặc thi vị hóa tư tưởng bi quan phát xuất từ ý thức về sự hủy diệt đó để tìm lối giải thoát trong lòng thời gian, và lối thứ hai này là thái độ của nghệ sĩ.

Một giờ, một ngày, hai năm, mười năm, mười lăm năm, rồi hai mươi bốn năm trôi qua trong sự cấu kết với Ác quỉ để

Được điều mơ ước. Bác sĩ Faustus một mình một bóng, lặng nghe đồng hồ điểm mười một tiếng. Bác sĩ chỉ còn vỏn vẹn ba ngàn sáu trăm tích tắc trần gian để âu sầu, để luyến tiếc, để sợ hãi, để ước mong một cách tuyệt vọng nửa giọt máu của Chúa Ki tô từ giòng suối máu trong lòng vũ trụ rơi xuống cứu mình khỏi sa vào bàn tay ác quỉ. Ác quỉ sắp xuất hiện điệu linh hồn Bác sĩ xuống tắm với y trong hồ lửa địa ngục theo lời giao ước xưa kia. Mười một giờ ba mươi. Ba mươi phút trôi nhanh. Xin thời gian ngừng trôi. Xin đêm khuya đừng tới. Xin mặt trời đi lên, đi lên, cho ngày dài mãi mãi. Xin núi đồi che thân tôi cho khuất cơn thịnh nộ của Thượng đế. Xin thượng đế rũ lòng thương xót thân phận thằng Faustus này. Xin cho ngàn năm lưu đày trong địa ngục hay trăm ngàn năm thôi – thay vì mãi mãi. Trăm ngàn năm cũng đủ khổ rồi.

Đồng hồ chậm rãi buông mười hai tiếng. Tiếp theo là sấm chớp vang rền và đỏ rực cả không gian…

Thời gian trong tác phẩm “Thảm kịch Bác sĩ Faustus” của Christophes là bóng đêm nơi địa ngục, là ánh sáng của Thiên đàng đang le lói bên trên trần gian máu đọng và sắp tắt trong những ngày cuối cùng của Thế kỷ hai mươi.

Con người chìm đắm trong giòng sông lớn, giòng thời gian vô biên, giữa bao lớp sóng nhấp nhô, gềnh thác, bao nhiêu dâu cồn bể vực, bao nhiêu điên rồ ngu xuẩn, kinh nghiệm chua xót, bao nhiêu giấc mơ và thất vọng, bao nhiêu cố gắng ngông cuồng… Tất cả những gì trên giòng sông thời gian đang chảy qua tâm hồn nhân loại là một mớ âm thanh và cuồng loạn, là độc thoại rỉ rả của Quentin trong tác phẩm Âm Thanh và Cuồng Loạn của Faulkner khi anh chàng đập vỡ chiếc đồng hồ trước khi gieo mình xuống giòng sông Charles.

“Khi bóng những chấn song nổi bật trên màn che cửa sổ thì đã vào khoảng bảy, tám giờ sáng. Tôi nghe tiếng tích tắc chiếc đồng hồ của nội tôi. Khi trao cho tôi cha tôi dặn : “Quen-tin, ba cho con nấm mồ chôn bao nhiêu hy vọng và ước muốn. Đau buồn không kể xiết, chắc con sẽ dùng nó để cầu cho được cái phi lý của tất cả kinh nghiệm thế gian… Chiếc dồng hồ này ba cho con, không phải để con nhớ thời gian, nhưng để thỉnh thoảng con có thể lãng quên thời gian trong chốc lát, để con tránh khổ nhọc vì cố tình chinh phục thời gian… Chiến địa chỉ đem lại cho con người nhận thức về những điên rồ và thất vọng của nó mà thôi. Và thắng lợi bao giờ cũng chỉ là ảo tưởng của bọn triết gia và phường ngu xuẩn.” (William Faulkner, The Sould The Fury – The Modern Library, New York trang 93, tạm dịch .)

Câu chuyện “Âm thanh và cuồng loạn” gồm bốn phần, ba phần đầu là “độc thoại nội tâm”, và phần cuối là tường thuật của tác giả. Ý thức thời gian trong tác phẩm được nổi bật qua sự sắp đặt không theo thứ tự thời gian của nó :

Phần 1 : ngày 7 tháng 4 năm 1928 (tr.1),

Phần 2 : ngày 2 tháng 6 năm 1910 (tr. 93),

Phần 3 : ngày 6 tháng 4 năm 1928 (tr. 223),

Phần 4 : ngày 8 tháng 4 năm 1928 (tr. 330).

Và qua độc thoại nội tâm của Benjy, một tên ngu đần vừa câm vừa điếc, đầu óc đặc những “âm thanh và cuồng loạn”, độc giả mò mẫm những biến cố quyết định vận mạng đen tối của gia đình Compson như con người mò mẫm tìm những cái vô nghĩa trong những ngày hiện tại. Quá khứ, hiện tại, bóng tối, hoàng hôn, tiếng đồng hồ tích tắc, tiếng chuông, kèm theo những tan nát của lòng người, những đỗ vỡ của nhân loại.

“Tôi nghe đồng hồ, nghe Caddy đứng đằng sau, và nghe mái nhà. Trời còn mưa, Caddy bảo thế. Tôi không thích mưa. Tôi chẳng thích gì cả.” (tr. 69)

“Hai phút nữa chuông đổ” (tr. 69)

“Ba mươi phút trôi qua. Rồi tiếng chuông ngừng đổ và im bặt.” (tr. 101)

“Trong khi ăn tôi nghe đồng hồ điểm.” (tr. 102)

“Tiếng tích tắc nơi đây nghe như tiếng dế trong bãi cỏ tháng chín, và tôi nghe một chiếc đồng hồ lớn bên trên người thợ.” (tr. 102. 103)

“Tôi bước ra ngoài, để lại đằng sau vô số tiếng tích tắc… đồng hồ hủy diệt thời gian. Thời gian bi tiêu ma chừng nào còn tiếng tích tắc của những bánh răng cưa nhỏ ; chỉ chi nào đồng hồ mất hết thì thời gian mới thật sự trở về đời sống.” (tr. 102)

“Tôi lắng nghe từng tiếng chuông đồng hồ bước đi lặng lẽ dọc theo ánh nắng, giữa những chiếc lá mảnh ami.” (tr. 124)

“Thời gian là vận rủi của con người…” (tr. 129)

“… một đoàn tàu lửa, và một lát sau tiếng rầm rầm mất hẳn sau rặng cây đàng xa, và tôi nhận thấy tiếng đồng hồ tích tắc nối tiếp tiếng tàu chạy vừa im bặt.” (tr. 149)

“… lúc xe chạy ra khỏi hàng cây tôi thấy bóng hoàng hôn, một thứ ánh sáng đem lại cảm giác thời gian ngừng trôi trong phút chốc với mặt trời còn lơ lửng ngay dưới chân trời…” (tr. 208, 209)

“… nghe tiếng tich tắc và bắt đầu lắng nghe chuông đổ …” (tr. 212)

“Chuông điểm ba khắc. Tiếng chuông đầu ngân nga, nhịp nhàng và lặng lẽ, êm đềm, quả quyết tạo thành với tiếng chuông kế tiếp một khoảng im lặng trống trải…” (tr. 219)

“ Tiếng chuông cuối cùng vang lên. Rồi âm thanh không ngân nữa và bóng tối lại yên tĩnh.” (tr. 222)

“Chẳng thấy tiếng động nào trong nhà bếp trừ tiếng nước reo trong ấm và tiếng đồng hồ tích tắc.” (tr. 355)

“Rồi chúng nó lại nghe tiếng đồng hồ…” (tr. 356)

“Tiếng chuông trên không vọng lại, và như một hiệu lệnh nhiều chuông khác cùng buông ra những tiếng ngân nga liên tục.” (tr.358)

“Họ tiếp tục đi dọc theo đường phố. Dọc theo đường phố yên tĩnh những người da trắng bước chậm chạp về phía giáo đường, dưới những tiếng chuông ngân nga trong gió lộng, thỉnh thoảng bước vào ánh mặt trời nhợt nhạt và thưa thớt. Gió rít từng cơn từ đông nam đến, lạnh buốt thấu xương sau những ngày nắng ấm.” (tr. 362)

“Bên đường một ngôi nhà Thờ bao năm chịu đựng mưa gió và gác chuông uể oải vươn lên như một giáo đường trong bức họa, và tất cả cảnh tượng trông buồn tẻ và thiếu phối cảnh như một tấm bia sơn đặt trên mép tận cùng một giải đất bằng phẳng, giáp mặt với không gian gió lộng lung linh ánh nắng và trời tháng Tư và một buổi sáng gần trưa đầy tiếng chuông ngân nga.” (tr. 364)

Tiếng thời gian trong tác phẩm “Âm Thanh và Cuồng Loạn” là giọng nói trầm trầm của vị mục sư rao giảng trong ngôi giáo đường cố cựu, một mục sư rao giảng trong ngôi giáo đường cố cựu, một mục sư “gầy yếu như phiến đá nhỏ mòn mỏi trong thời gian chìm đắm trong âm thanh của lời giảng đạo.” Và đây là giọt lệ chảy dài xuống gò má chị Dilsey từ hai hố mắt xa xăm nhìn về một thời gian xa xăm.

Đã hơn hai ngàn năm. Trên hai ngàn năm nay câu thơ còn đọng giọng điệu vô cùng tha thiết của thi sĩ Ovid trong tập thơ Amore – vẫn trôi theo thời gian chảy qua lòng thế kỷ và vẫn mãi mãi giữ lại âm thanh chuông chiều của nhân loại.

“Chậm lại, xin hãy chậm, hởi gió ngựa Thời gian !”

(O Lente, lente currite, noctis equi !). Và một khoảnh khắc nào đó trong thời gian không phải là hình ảnh đơn độc, vì nó được gắn liền với mùa thu.

“Ngô đồng nhất diệp lạc,

“Thiên hạ công tri thù.

Một sát na cũng đầy đủ như ngàn năm, như trăm năm vạn năm, như vô lượng kiếp người, như vô tận.

“Vẻ rực rở của ban mai trong một giờ, Tự bản chất không khác cây tùng to lớn sống ngàn năm.

(Dịch thơ Thiền trong Zen Buddhism của A. W. Watts tr. 142)

“Một giây phút là kết quả của bốn mươi ngàn năm…và mỗi khoảnh khắc là một cửa sổ nhìn ra giòng thời gian bất tận.”. Each moment is the fruit of forty thousand years… and every moment is a window on all time.

(Thomas Wolfe, Look Homeward Angel, Charles Scribner’s Son, New York, tr 1.)

Thomas Wolfe đã lồng nhiều hình ảnh thời gian trong các tác phẩm của ông.

“… Số giờ, ngày, tháng, năm tôi đã sống trong cô đơn thật bao la và kỳ diệu.”

… the number of hours, days, months, and years that I have spent alone has immense and extraordinary.

(God’s Lonely Man)

“Một đêm rõ đẹp, lạnh buốt, đường phố vắng tanh. Và xa xa, như thời gian, như tiếng thì thầm không dứt đoạn và cần thiết của cái bất diệt, tiếng vo vo của Đại dạ hội nghe văng vẳng, mơ màng và cuồn cuộn như lớp sóng.”

It was a glorious night, the air Sharp, frosty, and the street deserted. And far away, like time, like the ceaseless and essen-tial murmur of eternity, the distant, drowsy, wavelike hum of the great Fair (The Web and The Rock tr. 551)

Tiếng thời gian từ cái bất diệt vọng về trong tâm thức Wolfe là tiếng mưa rơi liên miên trên cành lá ướt át, tiếng tích tắc não nuột uể oải của chiếc đồng đồ.

“Một chiếc đồng hồ gỏ nhịp thời gian dài đăng đẳng.”

A clock struck out its measurement of mortal time (The Web The Rock tr.558)

Trong tác phẩm vĩ đại Look Homeward Angel, Eugene chào đời và lớn lên qua nhiều biến cố. Nó bước vào sân khấu của loài người ba tháng trước những ngày đầu của thế kỷ hai mươi, sau khi Anh quốc gởi tối hậu thơ cho những người dân Nam Phi vào năm 1899 vừa lúc Cộng hòa Transvall sáp nhập vào bản đồ Anh cát lợi tháng chín năm 1900, và như thế cũng sáp nhập với năm tháng chào đời của nó. Nó sinh ra chín năm sau phiên họp đầu tiên của Quốc hội Nhật, năm sáu năm sau cuộc xung đột Nhật Hoa và Đài Loan biến thành thuộc địa Nhật, v.v… Và 30 hay 40 triệu năm trước đó tổ tiên loài người đã cố ngoi ra khỏi vũng lầy và chắc chắn đã trở lại chỗ bùn lầy vì nhận thấy sự đổi thay chỉ đem lại nhiều phiền muộn và chán nản. Eugene lớn lên theo nhịp bước của bốn mùa, của

năm tháng mà thời gian kéo dài trên 650 trang giấy đến lúc nó đủ khôn ngoan “chấp nhận bất cứ chế độ nào đem lại cho nó an vui, tiền bạc vừa đủ dùng, và tự do suy nghĩ, ăn uống, thương yêu, đọc và viết điều nó chọn”, lúc nó đủ khôn ngoan để “không muốn cãi tạo thế giới trong đó nó đang sống hay thiên đàng hóa cái thế giới ấy và chỉ mãn nguyện với một thế giới đầy nơi chốn vui đẹp và không ai ngăn cản mình đi tìm những nơi chốn đó” (Look Homeward Angel, tr.624) Thời gian trong cuộc đời nó ngừng lại nơi Quãng trường dưới ánh trăng sau khi đồng hồ nhà ngân hàng ngân nga báo hiệu 3 giờ 15 phút sáng, và lúc nó đứng trơ trơ, cô đơn trong bóng đêm… nghe trong lòng nội địa bao nhiêu tiếng thì thầm của biển khơi mất mát, điệu nhạc xa xăm bên trong của những chiếc tù và. Và thời gian gào lên một tiếng vô cùng dữ dội trong lòng nó khi nó trông như kẻ đang đứng nơi đỉnh đồi bên trên đô thị vừa bỏ lại đàng sau…đưa mắt nhìn dãy núi xanh vươn lên cao vút.

Nhưng tôi nghĩ rằng nỗi buồn cô đơn thấm thía nhất của con người trong thời gian biến chuyển cô đọng như chén thuốc đắng trong câu chuyện “Cái xa và cái gần” (The Far and The Near) của tác giả.

Thời gian trong The Far and The Near được liên kết với không gian và có hai khía cạnh – Vô hạn và Hữu hạn – và nổi bật nhất là khía cạnh thứ hai, nguồn gốc của sự mất mát trong kiếp sống hiện tại. Thời gian rơi trong lòng người thợ máy sau khi vĩnh viễn giã từ những hình bóng cũ vừa xa lạ vừa quen thuộc là

“Các vì sao rơi trên thân nó, và nó không được ra ngoài một thời gian khác : Số mệnh đến tìm nó và nó không tài nào thoát khỏi.”

(Bài nói về Thời gian nhân cách hóa của Zaehner trong Bul-letin of the School of Oriental and African Studies – London 1955 – tr. 240, 241).

Every day for more than twenty years,…

Ngày nào cũng như ngày nào trong khoảng thời gian hơn hai mươi năm, mỗi lần đoàn tàu rời ga nhỏ từ từ ra khỏi tỉnh lị chạy ngang gần ngôi nhà xinh xắn có màn che cửa màu lá mạ, có vường rau, có giàn nho chin muộn về tháng tám, có dãy hoa màu xám, có ba cây sồi rợp bông trong những ngày hanh nắng, người thợ máy kéo còi, và mỗi lần nghe còi vang lên người thiếu phụ xuất hiện phía hành lang sau nhà đưa tay vẫy người thợ. Lúc đầu một cô bé túm vạt áo mẹ bước theo, rồi dần dần cô bé trưởng thành theo nhịp bước của thời gian và không vắng một ngày theo mẹ ra hành lang sau nhà đưa tay vẫy.

Trong cuộc đời làm thợ máy trên tàu anh chàng đã chứng kiến, đã gần gủi không biết bao gian nguy bi kịch trên đường sắt. Nhưng chẳng chút sờn lòng, vì ngôi nhà, mảnh vườn xinh xắn và hai hình bóng dịu dàng đưa tay vẩy anh hằng ngày đã in một nét vô cùng sâu đậm trong tâm hồn anh như một cái gì mỹ miều và bền chặt, một cái gì vượt lên trên tất cả đổi thay và tàn lụi. Hình bóng ngôi nhà và hai người kia đã mang lại cho lòng anh một niềm vui tưởng chừng như bất tận.

Hơn hai mươi năm trôi qua. Người tài xế nghỉ việc và không quên tìm đến ngôi nhà nọ. Xuống xe lửa. Rời ga nhỏ. Lần theo đường ra khỏi tỉnh lị trong một buổi chiều đẹp nắng và nắng đẹp như tâm hồn anh đang mơ một câu chuyện đậm đà giữa anh và những người tuy chưa bao giờ gần gũi nhưng đã thấy hằng ngày qua khoảng cách bằng chiều rộng một thửa ruộng nhỏ từ khi anh còn là một

người thợ máy trẻ hăng hái. Ngôi nhà anh tìm hiện rõ trước mắt. Đúng là ngôi nhà anh đang tìm đến. Băng qua đường xe lửa, đến ngõ, rồi chậm rãi bước vào sân. Gặp hai người thiếu phụ đã thường ngày vẩy anh gần phần tư thế kỷ, anh tự giới thiệu và trình bày duyên cớ về sự hiện diện của mình trong chiều hôm đó : tìm đến nơi đến chốn để gặp những hình bóng vừa xa vời vừa gần gũi đã đem lại cho anh bao niềm vui trong kiếp sống vất vả… Hai thiếu phụ lãnh đạm tiếp khách lạ một cách miễn cưỡng. Những vì sao bắt đầu rơi nặng trong lòng người thợ cũ. Anh đứng dậy, ấp úng lời vĩnh biệt và ra đi.

Lủi thủi rời khỏi sân nhà và theo đường bộ về tỉnh. Bỗng chốc anh nhận ra mình là một tấm thân già. Lòng anh từ lâu hớn hở khi nương theo mảnh vườn và ngôi nhà quen thuộc, bây giờ tràn ngập nỗi đớn đau, ngờ vực và khủng khiếp, sau khi va chạm với bộ mặt lạ kỷ của trái đất của quê hương tuy luôn luôn gần gũi không đầy gang tấc nhưng không bao giờ được thấy tường tận. Và từ nay anh hiểu tất cả cái ma lực của con đường rực rỡ mất mát kia, cái mảnh đất tưởng tượng của một vũ trụ nhỏ hẹp hiền hòa trong nguồn hy vọng bao la, tất cả đều cuốn gói ra đi, đi thẳng và không bao giờ trở lại.

Thomas Wolfe tìm về giải thoát trong mùi vị chua cay của thời gian cũng như tâm thức của Yukio Mishima, một văn hào Nhật bản, trong tác phẩm Kinkakuji (chùa Kim Các) của ông. Thời gian của Wolfe qua nhân vật Eugene trong tác phẩm Look Homeward Angel cũng như thời gian của Mishima trong Kinkakuji được cô đọng trong tâm hồn nhân vật Mizoguchi. Thời gian này được gắn liền với không gian với thiên nhiên, mất hút trong những đồi núi bền vững bên trên sự sinh thành, bên trên mọi nỗ lực tranh đấu và sự chết, và những ngọn núi trường

tồn này là cái tuyệt đối duy nhất giữa lòng sự vật luôn luôn biến đổi.

Mishima dồn cái tính chất bất diệt cho những gì mỹ miều trên trần gian, trời trăng sao, những đám mây đêm, núi đồi, hàng cây bách hương nhọn hoắc, vầng trăng lơ lững , ngôi chùa chìm trong bóng tối dày đặc và từ bên trong le lói một ánh sáng yếu ớt, ngôi chùa mãi mãi tồn tại qua bao đổi thay của thế giới như con tàu xinh xắn vượt Biển thời gian, những giọt mưa cố tình đâm thủng mặt biển hùng hổ gầm gừ dưới bầu trời u ám, cơn gió thổi mưa tạt vào những tảng đá cô đơn. Sóng biển, mưa, những tảng đá xạm đen ướt át. Mưa đập vào quan tài đựng xác thân phụ của chú tiểu Mizoguchi. Ngọn lửa hỏa táng bập bùng duyên dáng giữa trời mưa. Tiếng ve trên đồi văng vẳng như trăm ngàn vạn ức nhà Sư vô hình đang tụng kinh cầu cho Ngọn lửa trần gian dập tắt…

“Cái gì được gọi là biến cố tiêu tan trong ký ức, chỉ còn lại hình bóng cô nàng Uiko bước lên một trăm linh năm bậc thềm rêu phủ, và hình như nàng vẫn mãi mãi bước lên những bậc thểm này trong thời gian Vô tận.”

(tạm dịch trong Kinkakuji của Yuio của Ivan Morris).

Giòng sông Hozu màu xanh đậm như Sulfat đồng dùng trong phòng hóa học lặng lờ trôi dưới bầu trời mây phủ nhìn cửa sổ toa xe, và giòng sông này cũng là giòng sông lởm chởm đá bên ngoài cửa sổ chuyến xe chiều trong tác phẩm Look Homeward Angel, chuyến xe đầu tiên trong đời Eugene, giòng sông uốn khúc và chảy tuột vào tâm hồn ngây thơ của bé Eugene và lưu lại đấy mãi mãi, để rồi nhiều năm sau hiện lên rõ rệt trong những giấc mơ với một vẻ đẹp huyền bí. Và vẻ đẹp huyền bí này cũng là vẻ đẹp của con chim huyền bí – con

Phượng hoàng bằng đồng vàng học trên mái chùa chịu đựng thời tiết cam go qua bao thế hệ.

“Con chim này không cất tiếng kêu khi bình minh trở lại, không bao giờ vỗ cánh. Nó đã quên mình là loại chim” – cũng như nghệ sĩ quên mình trong thời gian của kiếp sống. “Trong khi những chim khác bay lượn trong không gian chan hòa ánh nắng thì con phượng hoàng trên mái chùa vẫn mãi mãi tung cánh bay xuyên qua thời gian, và thời gian không ngừng vỗ vào đôi cánh vàng hoe của nó. Thời gian đập vào đôi cánh của nó và bị giật lùi, trôi ngược trở lại.” Và “quá khứ không những chỉ đưa ta về quá khứ mà thôi, vì có những hoài niệm của quá khứ vô cùng mãnh liệt có khả năng làm cho con người sống trong hiện tại một khi va chạm vào lập tức bị căng thẳng và văng ra xa trong tương lai.”

Và bây giờ Quảng trường được in lên bao nhiêu hình bóng rực rỡ mất mát, và tất cả giờ phút của thời gian mất mát lũ lượt trở về và dừng lại một cách yên tĩnh, để rồi bị ngăn cách, bị tung ra với tốc độ vô cùng mãnh liệt, và Quãng trường cùng tan biến với mọi thứ đã thành hình, với những hình bóng bị lãng quên của chính thân phận nhân vật Eugene hay Thomas Wolfe.

Tất cả, tất cả bị vùi sâu trong lớp bùn trôi giạt trong thời gian chảy trên trái đất – Thebes, toàn bộ đền đài trên những vùng đất Daulian và Phocian, những ngôi mộ vùi lấp hài cốt các vua Memphian và Phocian, những ngôi mộ vùi lấp hài cốt các vua Memphian, hàng triệu sinh linh trong trần thế, hàng triệu người qua đời, biển cạn, núi lở, sa mạc ngập lụt, và “loài ma quỉ từ miền Nam hiện về, thống trị trên ngọn lửa chập chờn qua nhiều thế kỷ,… rồi chìm xuống – đến vùng có những tia lửa chết choc nơi miền Bắc…” (Look Homeward Angel tr. 660).

Nhưng cái nhịp điêu hùng vĩ của trần gian vẫn ngàn đời không lay chuyển. “Bốn mùa đều đặn trôi qua, và Trời xuân gieo mầm muôn đời trên mặt đất – mùa gặt mới, con người mới, thần thánh mới.” (tr. 660)

“… Và ngoài xa đời sống trổi dậy, tiếng xe lăn dịu dàng, tiếng vó ngựa chậm chạp, tiếng còi êm êm dọc giòng sông.” (tr. 660)

Quãng trường trong trang cuối của tác phẩm bỗng nhiên xa xăm và mất dạng. Ngôi chùa Kim Các tiêu tan trong lửa khói, và chú tiểu Mizoguchi lặng lẽ lấy thuốc hút và mong mỏi trường tồn với thời gian trên đời như rặng núi ngoài xa của Eugene – của Thomas Wolfe nhìn từ đỉnh đồi bên trên đô thị vừa thoát khỏi.

LÊ TRUNG TRANG

NHA TU THƯ ĐẠI HỌC VẠN HẠNH

ĐANG IN

TRƯỜNG BỘ KINH

tập IV

do T.T THÍCH MINH CHÂU phiên dịch

7. Sinh Hoạt Văn Hóa

SINH HOẠT VĂN HÓA

GIỚI THIỆU TRƯỜNG BỘ KINH III

TRẦN NGỌC NINH

LTS. Buổi lễ giời thiệu 2 tác phẩm :

1 - Trường Bộ Kinh III, Pali – Việt đối chiếu, do TT. Thích Minh Châu phiên dịch

2 – Kiến trúc Phật giáo Việt nam, do kiến trúc Sư

Nguyễn Bá Lăng biên soạn.

Do Nha Tu thư và Sưu khảo Viện Đại học Vạn Hạnh ấn hành đã được tổ chức tại Câu lạc bộ Vạn Hạnh vào lúc 9 giờ sáng ngày 8-6-1972, dưới quyền

Chủ tọa của Cụ Mai Thọ Truyền, Quốc vụ Khanh đặc trách Văn hóa, cùng với sự tham dự của một số quí vị Thượng tọa, Đại đức Học giả, giáo sư và sinh viên.

Sau đây là bài giới thiệu cuốn TRƯỜNG BỘ KINH III do Bác sĩ Trần Ngọc Ninh phát biểu trong buổi lễ này.

Đức Phật không tự tay viết một câu nào để lại cho hậu thế cả. Trong 45 năm hành Đạo và giảng Đạo, Ngải đã, tùy theo những duyên khởi, nói cho các vị Tỳ kheo và Cư sĩ đi theo Ngài hiểu về “Giáo pháp thâm diệu, vinh quang, chưa từng bao giờ được nói tới trong loài người” mà Ngài đã “chứng ngô, lập định, khai phá, phân tích và làm cho minh bạch”

Ngài không nói bằng tiếng Sanskrit, thánh ngữ của người Bà la môn. Ngài dùng một thổ ngữ Ma kiệt đà để cho mọi người trong xứ đều hiểu. Và Ngài dạy rằng :

“Hỡi các môn đồ, mỗi người các con phải học lời của Như Lai

bằng chính ngôn ngữ của mình.”

(Cullavagga v.3,I)

Trong kinh Đại bát Niết bản, có một đoạn theo đó chúng ta có thể hiểu rằng, ngay trong Giáo hội nguyên thủy, tất phải có những vị môn đồ của đức Phật đã ghi chép lại hằng ngày những lời giảng dạy của Ngài, và chính đức Phật cũng đã công nhận một bản văn với hai phần Kinh và Luật, để làm căn bản cho các Tỷ kheo học hỏi. Ngài khuyên nhủ các Tỷ kheo phải luôn luôn dựa vào Kinh và Luật để đối chiếu với các lời giảng của những đời sau.

Các môn đồ của đức Phật đã hội lại ở Rajagriha ngay sau khi đức Phật nhập Niết bàn để kiểm điểm, bổ túc và sắp xếp lại tất cả những tài liệu nguyên thủy về đức Phật và Giáo Pháp mà Ngài đã đích thân truyền dạy. Đó là nguồn gốc của Tam tạng : Kinh, Luật, Luận, còn được giữ đúng theo như thế bởi Nam tông, nhưng đã được đổi thành Cửu pháp bởi Bắc tông. Các kinh sách Pàli được truyền bởi Nam tông ; các kinh sách Sans-krit được truyền bởi Bắc tông.

Đạo Phật, từ Ấn độ, đã truyền bá trong một cõi đất lớn rộng, với nhiều dân tộc nói nhiều ngôn ngữ khác nhau. Ở tất cả mọi nơi, theo đúng lời đức Phật đã dạy, Giáo pháp đã được nói lại không phải bằng tiếng Sanskrit hay tiếng Pàli mà bằng chính ngôn ngữ của dân chúng trong những nước tiếp nhận Đạo Phật.

Lịch sử của việc dịch kinh Phật sang chữ Hán chính là lịch sử của sự truyền bá đạo Phật ở Trung hoa và Việt nam. Bắt đầu dưới thời Hán Minh đế với hai vị Pháp sư gốc Ấn là Kasiape Ma-tanga và Dharmaranya, việc dịch này đã được tiếp tục bởi các vị sư Trung hoa, quan trọng nhất là Tao An, Fa hsien (Pháp Hiển) Hsuan tsang, (Huyền Trang) và Y tsing (Nghĩa Tịnh).

Tất cả các vị này đều là những học giả uyên thâm và những triết gia lỗi lạc. Huyền Trang đã thảo luận về nội dung và ý nghĩa của từng chữ trong Kinh với các vị Đại sư Ấn đương thời ở Đại học Nalanda, để phân biệt những quan niệm của Phật giáo đối với những

Quan niệm tương cận của các triết gia Trung hoa, và nhất là đối với Đạo giáo của Lão Trang. Sau đó, Huyền Trang đặt ra những phép dịch Kinh sách, như sáu phép tìm nghĩa những phức tử, và năm loại tiếng không được dịch và phải phiên âm. Chính Ngài đã dịch và duyệt 1335 kinh sách từ Sanskrit ngữ sang Hoa ngữ. Nhìn trở lại cái công trình siêu việt ấy, chúng ta mới đo được cái công đức của Ngài Huyền Trang. Nhà học giả Hồ Thích nói rằng : “tính cách tương đối cụ tượng và thực tế của Hoa ngữ không thuận lợi cho sự phát triển những sự khúc mắc của siêu hình học và những sự biện biệt tinh vi của triết lý”; trong khi đó thì Sanskrit ngữ lại vô cùng phong phú về phương diện này, đến mức rằng “văn chương Ấn độ có nhiều danh từ triết học và tôn giáo hơn là cả ba ngôn ngữ Hi lạp, La tin và Đức cộng hợp lại.” Công nghiệp của Ngài Huyền Trang và các vị Đại sư đời Hán, Đường đã làm giàu cho Hoa ngữ cả mấy ngàn danh từ mới, và đã mở đường cho các triết gia Tống, Minh và các học giả đời Thanh trước tác và lập ngôn.

Có một điều ít người biết rõ là trong công việc dịch Kinh này các nhà sư Giao chỉ đã góp một phần rất quan trọng. Ngay từ thế kỷ thứ III, một nhà sư gốc Sog-dian sinh ở Giao chỉ là Khang Thanh Hội đã theo các bản kinh tiếng Sanskrit mà dịch ra Hán ngữ trong khi ở Trung hoa chính quốc, vì thiếu những người biết cả hai thứ tiếng, Đạo Phật vẫn còn bị lẫn với Đạo Lão. Chính là vì lý do ấy mà sư Mâu Bác ở Giang nam đã đến Giao châu để học đạo. Vào thế kỷ thứ VII, Ngài Nghĩa Tịnh viết lại rằng nhiều nhà chiêm bái Trung hoa và chính Ngài nữa, đã ghé Giao châu trên đường thỉnh kinh ở Tây trúc, để tham luận về kinh nghĩa với các vị sư ở đây, là những người uyên bác, biết cả tiếng Phạm, tiếng Java và tiếng Côn luân.

Chúng ta có thể tin rằng ngay từ thời ấy, đã có một số kinh Phật được dịch và giảng bằng cổ

việt ngữ. Nhưng cũng như ở Nam dương, các tài liệu cổ việt này đã tiêu tan hết. Ở Nam dương, khi ấy là Sri Vijaya, các bản kinh viết bằng cổ mã lai ngữ trên lá cỏ khô, đã bị đốt để nhúm bếp khi không còn ai biết đọc những chữ cổ nữa ; và nếu không có ba cái bia đá thuộc thế kỷ thứ VIII ở Palembang chứng nhận, thì cả một thời kỳ phát triển của Phật giáo chắc đã bị mất không còn dấu tích. Đó có lẽ đã là tình trạng của Việt nam sau thời Bắc thuộc.

Hầu hết nếu không phải là tất cả các kinh đã được dịch sang tiếng Việt sau này đều là dịch sang tiếng Việt sau này đều là dịch theo các bản Hán văn. Tuy rằng các kinh chữ Hán đã được dịch từ Phạm ngữ một cách rất kỹ lưỡng và thận trọng, nhưng vẫn không tránh khỏi những sự sai lầm. Trong luận án Tiến sĩ Triết học của Thượng tọa Thích Minh Châu, Thượng tọa đã so sánh hai bản kinh Trung A hàm của Ấn độ Pàli và của Trung hoa, và nghiên cứu những điểm khác biệt giữa bản dịch và nguyên bản ; có những sự khác biệt thức là lớn. Các nhà học giả Tây phương cũng cho rằng nhiều bản kinh chữ Hán không trung thực bằng những bản kinh Tây tạng, khi so với những nguyên bản cổ nhất đã tìm thấy của Ấn độ và Tích lan. Những sự sai lầm tất nhiên đã phải chồng chất lên khi chúng ta chỉ được đọc lời của đức Phật qua những bản dịch của những bản dịch.

Bởi vậy, khi Giáo hội Phật giáo Việt nam Thống nhất đề xướng việc phiên dịch Tam tạng pàli sang tiếng Việt nam và các học giả không phân biệt tôn giáo trong nước tất phải đón mừng và hưởng ứng. Đây là cái điều kiện chủ yếu để tiến đến sự thống nhất thực sự của Nam tông và Bắc tông dưới bóng của Đức Từ bi. Hơn nữa, những kinh điển này, đem lại những lời dạy của đức Phật lich sử, lại có những âm hượng vô cùng sâu sa về thân phận của con người Việt nam trong lúc này, và chắc chắn là sẽ góp một phần không nhỏ vào việc phá những chấp kiến đương thời đưa đến kỳ thi, chia rẽ, và bạo động, để đem lại một sự an lạc mới cho đại chúng.

Nhưng trong thực tế, thì đã gần như không có một sự hưởng ứng và nâng đỡ nào cả, đối với một công việc quan trọng và lớn lao như việc dịch kinh từ Pàli ngữ sang Việt ngữ này. Huyền Trang và Nghĩa Tịnh xưa đã làm được công việc phiên dịch kinh sách sang Hán tự vì đã có sự trợ giúp rất lớn của triều đình Đại Đường, đặt dưới quyền chỉ huy của hai vị Đại sư này cả một đội học giả người Hán và ngoại nhân, làm ngày đêm trong những tàng kinh các. Nhưng ở Việt nam thì việc dịch kinh Pàli chỉ có một người, làm việc đơn độc trong bóng tối của một căn phòng thuộc Đại học Vạn Hạnh, với những trách nhiệm đa đoan của một Viện trưởng ở giữa thế kỷ thứ 20. Thế mà nhờ sự kiên trì của người ấy, toàn bộ Digha Nikaya (Ttường Bộ kinh) đã được dịch ra, và từ đây, chúng ta đã có một khởi điểm vững chắc và lớn lao để xây dựng một nền Phật học tỉnh thành, và có lẽ cũng như ở Trung hoa đời Tống Minh, cả một nền triết lý đặc sắc của dân tộc Việt.

Đây thực là một điều kỳ diệu. Trong Kinh Đại Bát Niết bàn (mà chúng ta có thể đọc được trong Trường Bộ Kinh III này, đặc biệt là những trang 130-134) có kể một nét về trạng thái trầm tĩnh của người xuất gia lúc thiền định, 500 cổ xe đi qua trước mặt mà không nghe tiếng, mưa gió sấm sét bên mình, với một quần chúng đông đảo tụ hội ở gần mà không thấy. Giữa khói lửa của chiến tranh, với tiếng bom nổ rung chuyển cả trái đất và lòng người ở ngay sát cạnh, mà Thượng tọa Viện trưởng, trong trạng thái thức tỉnh, tâm vẫn rung động với những sự đau khổ của đất nước nhưng thần trí vẫn lặng lẽ viết cho đến chữ cuối cùng của bộ Trường Kinh, mà không có một chữ nào là không trung thực với của đức Phật. Điều kỳ diệu này là chứng tích của một lòng tin vô bở bến và cái năng lực đảo hải di sơn của một người Việt nam con Phật chân thành.

• Tập III của Trường Bộ Kinh gồm có 10 kinh mỗi kinh nói về một vấn đề quan trọng hoặc về

giáo lý, hoặc về lịch sử xã hội hoặc về lịch sử tôn giáo. Nếu có môt chủ hướng biểu lộ ra được qua sự biệt tạp của các kinh, ta có thể nói rằng :

Tập I, đặt đạo Phật đối diện với các tôn giáo và triết lý đương thời ;

Tập II, cho biết thái độ của đức Phật trước các vấn đề xã hội ;

Tập III, trình bày cái triết lý chủ yếu của đạo Phật như được giảng dạy bởi đức Thế Tôn.

Những kinh Đại Duyên và Đại Niệm xứ đáng ở lập trường tư tưởng gần như thuần túy. Những kinh Đại Bổn, Đại thiện kiến, Đại điển tôn, Đại hội, hướng về một quần chúng khát khao sự giải thoát khỏi nhu cầu và đau khổ. Kinh Đại Bát Niết bàn, kể lại những ngày cuối cùng của đức Phật, không những là một tài liệu lịch sử quí báu, lại còn là một bản giáo lý yếu lược do chính đức Thế Tôn truyền lại cho môn đồ trước khi thị tịch, tất cả đều là những kinh căn bản cho những ai muốn hiểu về đạo Phật ở thời nguyên thủy.

Thượng tọa Viện trưởng đã bảo tôi giới thiệu Trường Bộ kinh với các quý vị và với các bậc trí giả trong nước. Tôi hoan hỷ vâng lời, mà tự nghĩ rằng đối với các Phật tử thì không cần phải giới thiệu lời của đức Phật, mà đối với các học giả thì không cần phải giới thiệu một bản dịch của Thượng tọa Thích Minh Châu : Trường Bộ Kinh là một bộ sách không thể nào không có được , và có thì là để mà học mà niệm và suy tư từ đầu cho đến cuối.

TRẦN NGỌC NINH